Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

ĐÀN VIỆT 檀 越

Kinh này nói về pháp Ma-ha Bát-nhã và phát triển thành Đốn giáo »Nhất siêu trực nhập«. Đem lý luận »Vô niệm«, »Vô tướng« và »Vô trụ« trong Kinh Kim Cang kết hợp lại, rồi đề xướng »Vô niệm là tông«, »Vô tướng là thể«, và »Vô trụ là bản«, làm phương pháp thực tu của Thiền tông. Lại có cách giải thích mới về thiền định: »Ngoài lìa các tướng là thiền, trong không loạn là định«, tức là chỉ cần đạt đến vô niệm thì chính đó là thiền định. Tóm lại Thiền tông sau Lục tổ Huệ Năng phát triển rất nhiều tư tưởng đặc sắc, như:

Tự tính cụ túc, Kiến tính thành Phật, Tự tâm đốn ngộ, Trực chỉ nhân tâm, và đều phản ánh ở trong Đàn Kinh. Có thể nói Đàn Kinh đặt nền tảng cho sự phát triển của Thiền tông Nam Tông. ĐÀN VIỆT 檀 越 Thí chủ. Từ dịch âm tiếng Phạn Dānapati.

Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »洞 庭 檀 越 與 明 州 專 使 相 爭、 紜 紜 不 已。 – Đàn việt hồ Động Đình tranh nhau với chuyên sứ (tỉnh) Minh Châu rối bời chẳng dứt«.

ĐÀN XẢ THÍ 檀 捨 施

Bố thí của cải vật chất cho người. Chương Bồ-đề-đạt-ma lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hạnh trong CĐTĐL q. 30 ghi: »法 體 無 慳。 於 身 命 財、 行 檀 捨 施 心 無 吝 惜。 – Pháp thể vốn không keo kiệt, cho nên thân mạng của cải thực hành việc bố thí, tâm không xẻn tiếc«.

ĐÁN QUÁ LIÊU 旦 過 寮

Phòng để cho các vị tăng hành cước tối đến ngủ trọ sáng lại ra đi. Các vị tăng du phương đến mỗi chùa, trước hết vào Đán quá liêu rồi mới lên chào vị Trụ trì. Theo

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

ĐÁN QUÁ TĂNG 旦 過 僧

Vị tăng ở trọ qua đêm, tức chỉ cho các vị

Thiền tăng hành cước.

ĐÃN 但 (k. ng)

1. Chỉ, chỉ cần. Phó từ đặt ở đầu câu biểu thị phạm vi được hạn định. Phẩm Hành Do trong Đàn kinh, bản của Tông Bảo ghi: »獵 人 常 令 （慧 能） 守 網、 每 見 生 命、 盡 放 之。 每 至 飲 時、 以 菜 寄 煮、 肉 鍋 或 門 則 對 曰： 但 喫 肉 邊 菜。 – Bọn thợ săn thường bảo Huệ Năng tôi giữ lưới, mỗi khi thấy cầm thú lọt vào tôi đều thả ra hết. Tới bữa ăn, tôi gởi rau trong nồi thịt, có người hỏi thì tôi trả lời:

Chỉ ăn rau luộc bên cạnh thịt mà thôi«. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »爾 但 於 凡 聖 兩 處 情 盡、 自 然 無 妄。 – Ngươi chỉ cần ở hai cực biên tình phàm lượng thánh sạch hết thì tự nhiên không có vọng.« 2. Cứ… đi! Nữa đi! Trợ từ đặt ở đầu câu biểu thị ngữ khí yêu cầu. Lâm Tế ngữ lục ghi: »黄 蘗 有 何 言 句 指 示 於 人。 師 云： 黄 蘗 無 言 句。 峯 云： 爲 什 麼 無。 師 云： 設 有 亦 無 舉 處。 峯 云： 但 擧 看。 師 云： 一 箭 過 西 天。 – Phong hỏi: Hoàng Bá có chỉ dạy cho người ta lời gì? Sư đáp: Hoàng Bá không có dạy lời nào. Phong hỏi: Vì sao lại không? Sư thưa: Giả sử có cũng không chỗ để kể? Phong bảo: Cứ kể ra đi! Sư đáp: Một mũi tên bay qua Ấn Độ«.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »問 話 作 麼 生？ 師 云： 某 甲 問 聲 未 絶。 和 尚 便 打。 某 甲 不 會。 首 座 云： 但 更 去 問。 師 又 去 問。 黄 蘗 又 打。 – Thủ tọa nói: Ngươi hỏi thế nào? Sư nói: Con hỏi 196

ĐẢNH MÔN CHÍNH NHÃN 頂 門 正 眼

chưa dứt lời, Hòa thượng đánh con liền. Con không hiểu nổi? Thủ tọa nói: Đi hỏi nữa đi! Sư lại đi hỏi và bị Hoàng Bá đánh nữa«.

ĐÃN HÁCH 但 爀

Sáng rực rỡ, lấp lánh. Nhân thấy bài Ngoạn Châu Ngâm của cổ đức liền làm Ngoạn Châu Ca trong Phần Dương ngữ lục ghi:

豁 達 玲 瓏 只 箇 珠 愚 人 不 識 諸 佛 性 活 潑 潑、 白 洞 洞 古 聖 今 賢 皆 掌 弄 四 方 八 面 現 靈 光 但 爀 巍 巍 絕 輕 重 Rộng rãi, tinh xảo hạt châu này Người ngu chẳng biết ở Phật tính

Thật tròn trặn, rất trong suốt Hiền thánh xưa nay đều mân mê Bốn hướng tám mặt hiện linh quang

Lấp lánh, rờ rỡ không nặng nhẹ.

ĐÃN MẠC 但 莫 (k. ng)

Xin đừng. Biểu thị ngữ khí khuyên răn. Hoàng Bá Thiền sư Truyền Tâm Pháp Yếu ghi: »汝 每 日 行 住 坐 臥、 一 切 言 語、 但 莫 著 有 爲 法。 – Mỗi ngày trong lúc đi, đứng nằm ngồi, tất cả lời nói, xin ông đừng dính mắc vào pháp hữu vi«.

ĐÃN THỊ 但 是 (k. ng)

Phàm là, phàm, tất cả. Ngữ Chi Dư trong Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 2 ghi: »但 是 一 塵 一 色、 總 是 一 佛。 – Phàm một vọng niệm, một sự vật đều là một vị Phật«.

ĐÃN … THỦ 但。。。 取 (k. ng)

Hãy… đi. Biểu thị ngữ khí cầu khiến. Tông Môn Võ Khố ghi: »首 座、 但 向 尿 臭 气 參 取。 – Thủ tọa, hãy tham cứu mùi khai ấy đi!«.

ĐẢNG LÝ BẤT ĐẢNG TÌNH 黨 理

不 黨 情 Nghĩa đen là trụ nơi lý chứ chẳng theo nhân tình; nghĩa mở rộng là nương nơi pháp mà quên đi cái tình của con người. Tắc 67, Bích Nham lục (Đại 48, 197 thượng) ghi: »梁 武 帝 請 傅 大 士 講 金 剛 經。 大 士 便 於 座 上。 揮 案 一 下。 便 下 座。 武 帝 愕 然。 誌 公 問： 陛 下 還 會 麼 (黨 理 不 黨 情。 盵 膊 不 向 外。 也 好 與 三 十 棒) 帝 云： 不 會 (可 惜 許) 誌 公 云： 大 士 講 經 竟。 – Lương Võ Đế thỉnh Phó đại sĩ giảng Kinh Kim Cang, Đại sĩ đang ở trên tòa dùng cây thước (Thủ xích) vỗ xuống bàn một cái rồi bước xuống tòa. Võ Đế rất ngạc nhiên. Ngài Chí Công hỏi: Bệ hạ hiểu chăng? (Bênh lý chẳng bênh tình, cánh tay không thể co ra ngoài cũng đáng cho 30 gậy!). Vua đáp: Chẳng hiểu! (Đáng tiếc)

Chí Công nói: Đại sĩ giảng kinh xong«.

ĐẢNH ĐỚI 頂 戴

Kính lễ. Tào Khê Đại sư biệt truyện ghi: »忍 （指 弘 忍） 大 師 卽 將 所 傳 袈 裟 付 能 （指 慧 能）、 大 師 遂 頂 戴 受 之。 – Nhẫn (chỉ Hoằng Nhẫn) Đại sư tức tương sở truyền ca sa phó Năng (chỉ Huệ Năng), Đại sư toại đảnh đới thọ chi. – Đại sư Hoằng Nhẫn bèn đem ca sa truyền cho

Huệ Năng, Sư liền kính lễ nhận lấy.« ĐẢNH MÔN CHÍNH NHÃN 頂 門 正 眼 Còn gọi: Đảnh môn nhãn chính, đảnh môn cụ nhãn. Thiên thần Ma Hê Thủ La trong thần thoại Phật giáo có ba con mắt, ở giữa trán mọc một con mắt gọi là đảnh môn 197

ĐẢNH MÔN NHÃN 頂 門 眼

nhãn, có thị lực thần kỳ. Trong thiền ngữ dùng từ này để chỉ cho ánh mắt trí huệ đặc biệt quan sát sự vật của người đã ngộ thiền, tức là pháp nhãn. Tiết Thượng Phong Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »見 之 者 撩 起 便 行、 聞 之 者 單 刀 直 入。 箇 箇 具 頂 門 正 眼、 人 人 懸 肘 後 靈 符。 – Người nào thấy liền lập tức lãnh ngộ, kẻ nào nghe thì minh tâm kiến tính, mỗi người đều có pháp nhãn, có lá bùa linh trong tay.« ĐẢNH MÔN NHÃN 頂 門 眼 Con mắt nằm dọc trên trán, giữa 2 chặn mày, tượng trưng cho trí huệ. Tắc 35, phần lời dẫn, Bích Nham lục ghi: »若 不 是 頂

門 上 有 眼。 肘 臂 下 有 符。 往 往 當 頭 蹉 過。 – Nếu không phải là người trên trán có mắt, trong tay có lá bùa thì luôn bỏ lỡ việc trước mắt«.

Các Thánh Kinh gọi đó là con mắt Toàn Tri, con mắt thứ ba, con mắt của thần

Shiva, con mắt trực giác…

ĐẢNH NINH 頂 〖⿰寧頁〗

Đỉnh đầu. Tiết Dục Vương Giới Thầm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »踏 著 釋 迦 頂 〖⿰寧頁〗、 磕 著 聖 僧 額 頭。 – Giẫm lên đỉnh đầu Thích-ca, gõ trán thánh tăng.«

ĐẢNH PHONG 頂 峯

Nhục kế (cục thịt hình búi tóc) nhô ra trên đỉnh đầu. Tiết Đan Hà Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 有 頂 峰 突 然 而 起。

– Trên đầu sư bỗng có cục thịt mọc vun cao lên«.

ĐẢNH TƯỚNG 頂 相

1. Nhục kế trên đỉnh đầu của đức Phật Thích-ca-mâu-ni, là l trong 32 tướng của Phật. Tất cả trời và người đều không thể nhìn thấy đảnh tướng này.

2. Trong nhà thiền gọi bức ảnh bán thân của Tổ sư là »Đảnh tướng«. Tông Môn Võ Khố ghi: »徐 師 川 同 佛 果 到 書 記 寮、 見 果 頂 相。 – Từ Sư Xuyên cùng

Phật Quả đến liêu Thư ký, thấy bức ảnh bán thân của Phật Quả«.

ĐAO ĐAO 刀 刀

Còn viết 忉 忉、 叨 叨. (Chỉ người) nói lải nhải. (Chỉ vật) tiếng kêu không dứt. Vân

Môn quảng lục q. thượng ghi: »若 也 一 言 相 契 、 猶 是 多 途、 況 復 刀 刀、 有 何 所 益？ – Nếu nói được một lời khế hợp cũng còn là nhiều lối, hà huống lải nhải mãi có ích lợi gì?« Tiết Long Môn Thanh Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »刀 刀 林 鳥 啼、 被 衣

終 夜 坐 – Ríu rít chim rừng kêu, mặc áo suốt đêm ngồi.«

ĐAO ĐAO ĐÁT ĐÁT 忉 忉 怛 怛

Nhiều lời. Lải nhải. Tiết »Tuyết Phong Tư

Huệ Thiền sư« trong NĐHN q. 16 ghi: »如

今 每 日 鳴 鼓 陞 堂、 忉 忉 怛 怛 地。 問 者 口 似 紡 車、 荅 者 舌 如 霹 靂。 總 似 今 日、 靈 山 慧 命。 殆 若 懸 絲。 少 室 家 風、 危 如 累 卵。 – Hiện tại mỗi ngày đánh trống thăng đường để lải nhải, người hỏi miệng tợ máy dệt, người đáp lưỡi như sấm sét. Cứ như hôm nay huệ mạng Phật Tổ nguy như chỉ mành treo chuông, môn phong nhà thiền bấp bênh như trứng để đầu đẳng«.

ĐÀO HOA NGỘ ĐẠO 桃 花 悟 道

Thấy hoa đào liền ngộ đạo. Công án này được thấy nơi tiết Linh Vân Chí Cần Thiền 198

ĐẢO LÝ MÔN NGHÊNH 倒 屣 門 迎

sư trong NĐHN q. 4 như sau: »靈 雲 志 勤 禪 師 。。。 初 在 溈 山、 因 見 桃 華 悟 道。 有 偈 曰： 三 十 年 來 尋 劍 客、 幾 回 落 葉 又 抽 枝。 自 從 一 見 桃 華 後、 直 至 如 今 更 不 疑。 溈 覽 偈、 詰 其 所 悟、 與 之 符 契。 – Thiền sư Chí Cần ban đầu ở Quy Sơn, do thấy hoa đào mà ngộ đạo, có làm bài kệ: ›Ba mươi năm tìm trang kiếm khách, bao phen lá rụng lại đâm chồi. Từ khi nhìn thấy hoa đào nở, cho đến hôm nay chẳng còn nghi.‹ Quy Sơn xem kệ, hỏi lại chỗ ngộ của sư rồi cho rằng sư đã khế hợp.« Công án này phản ánh rõ tư tưởng nơi nơi đều có thiền, mọi việc đều là đạo.

ĐÀO PHONG PHÓ HÁC 逃 峯 赴 壑

Đứng núi này trông núi nọ. Nghĩa đen là bỏ đỉnh núi này để chạy đến hang núi khác, dụ cho hình thức tuy có thay đổi song nội dung thì giống nhau, và chưa buông bỏ được những gì cần buông bỏ. Tiết Hoa Tạng An Dân Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »眾 賣 華 兮 獨 賣 松、 青 青 顏 色 不 如 紅。 筭 來 終 不 與 時 合、 歸 去 來 兮 翠 藹 中。 可 笑 古 人 恁 麼 道、 大 似 逃 峰 赴 壑、 避 溺 投 火。 爭 如 隨 分、 到 尺 八 五 分 钁 頭 邊、 討 一 箇 半 箇。 雖 然 如 是、 保 寧 半 箇 也 不 要。 何 故？ 富 嫌 千 口 少、 貧 恨 一 身 多。 – Mọi người bán hoa, ta bán tùng. Màu xanh chẳng bằng sắc đỏ hồng.

Tính ra quả chẳng hợp thời lắm. Chi bằng về vui với cỏ xanh. Nực cười người xưa nói thế ấy, rất giống đứng núi này trông núi nọ, tránh chết chìm lại gặp chết cháy. Đâu bằng tùy phận, đến bên cây cuốc dài 1,2m, tìm lấy một người nửa người. Mặc dù như thế, Bảo Ninh (là pháp hiệu của Thiền sư An Dân) nửa người cũng chẳng cần. Vì sao? Giàu chê ngàn miệng hãy còn ít, nghèo hận một thân đã quá nhiều«.

ĐÁO GIA 到 家

Đến nhà, dụ chỉ tỏ ngộ tự tâm. Tiết Nghệ

Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 禪 要 悟 自 心、 念 佛 亦 是 要 悟 自 心、 入 門 雖 異、 到 家 是 同。 – Tham thiền cần ngộ tự tâm, niệm Phật cũng cần ngộ tự tâm, vào cửa tuy khác, đến nhà thì giống nhau«.

ĐẢO DỤNG HOÀNH NIÊM 倒 用

橫 拈 Tùy ý nói ra một cách tự tại, không chịu bất cứ một sự câu thúc nào; phần lớn chỉ cho thủ đoạn tiếp dẫn người học của các thiền sư cao minh, không bó buộc bởi một cách thức nào mà vẫn khế hợp với thiền chỉ. Mật Am ngữ lục ghi: »自 非 有 明 眼 宗 師。 見 處 分 明。 行 處 穩 實。 則 何 以 倒 用 橫 拈。 得 大 總 持 爐 鞴 後 學。 皆 成 法 器 耶。 – Tự mình chẳng phải là bậc tông sư mắt sáng, chỗ thấy rõ ràng, chỗ bước đi thật sự vững chắc thì làm sao có thể tùy ý nói ra một cách tự tại, được đại tổng trì, rèn đúc kẻ hậu học đều trở thành pháp khí?«. ĐẢO LÝ MÔN NGHÊNH 倒 屣 門 迎 Vì gấp rút ra cửa để tiếp khách nên xỏ ngược dép. Mật Am ngữ lục ghi: »Lý thị lang nhập sơn, thượng đường: 幽 禽 噪 破 那 伽 定 便 見 文 星 入 寺 來 倒 屣 門 迎 開 笑 面 林 泉 陟 覺 起 風 雷 U cầm táo phá Na-già định Tiện kiến Văn tinh nhập tự lai 199

ĐẢO NHẤT THUYẾT 倒 一 說

Đảo lý môn nghênh khai tiếu diện Lâm tuyền đẩu giác khởi phong lôi«.

»Lý thị lang vào núi, thượng đường: Chim kêu khuấy phá Na-già định Liền thấy Văn tinh đến cửa thiền Xỏ ngược dép ra cười rạng mặt Suối rừng bất chợt nổi sấm rền«.

ĐẢO NHẤT THUYẾT 倒 一 說 Lời nói ngược. Chỉ cho đức Thích Tôn thuyết pháp 49 năm, kỳ thật không có nói một chữ. Tắc 15, Bích Nham lục (Vạn Tục 117, 144 thượng) ghi: »僧 問 雲 門: 不 是 目 前 機。 亦 非 目 前 事 時 如 何？ 門 云: 倒 一 說。 – Công án: Tăng hỏi ngài Vân Môn: Chẳng phải là cơ trước mắt, cũng chẳng phải sự việc trước mắt là như thế nào? Vân Môn đáp: Lời nói ngược«.

ĐẢO THOÁI TAM THIÊN 倒 退 三

千 Còn gọi: Thoái đảo tam thiên. Thối lui ba ngàn dặm. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho cơ phong bén nhạy của bậc thầy, người học sợ, chẳng dám đương đầu và bỏ chạy. Phần Thùy thị của tắc 85, Bích Nham lục q. 9 (Đại 48, 210 trung) ghi: »坐 斷 天 下 人 舌 頭。 直 得 無 出 氣 處。 倒 退 三 千 里。 是 衲 僧 氣 宇。 – Tự dưng làm líu lưỡi mọi người trong thiên hạ khiến họ không nói được và thối lui ba ngàn dặm, là phong thái của

Thiền tăng«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

ĐẠO AN 道 安

1. Thiền tăng đời Minh (1340-1416), nối pháp Thiền sư Tùng Ẩn Nhiên, tông Lâm Tế.

2. Thiền tăng đời Thanh (1617-1688), họ Hồ, người xứ Tấn Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vĩnh Giác. Sư có ngữ lục lưu hành ở đời. 3. Tăng nhân hiện đại (1907-1977), người xứ Kỳ Dương, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư lần lượt trụ trì các chùa: Chúc Thánh, Phần Sơn, Thiện Đạo, Huyền Trang. Tác phẩm:

Trung Quán Sử Luận Cập Kỳ Triết Học,

Càn Khôn Vạn Cổ Nhất Hoàn Nhân, Nhị Lực Thất Văn tập.

ĐẠO ẨN 道 隱

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Tử Lăng Khuông Nhất, tông Tào Động. 2. Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Linh Sơn, người Hàng Châu, nối pháp Thiền sư

Tuyết Nham Tổ Khâm, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ.

ĐẠO BÀ 道 婆

Từ dùng để gọi các tăng nhân phái nữ, Sư cô. Tiết »Vong danh Đạo bà« trong NĐHN q. 6 ghi: »溫 州 陳 道 婆、 嘗 遍 扣 諸 方 名 宿、 後 於 長 老 山 淨 和 尚 語 下 發 明。 – Sư cô họ Trần ở Ôn Châu, từng tham học với các bậc danh túc khắp nơi, sau ở nơi lời nói của Trưởng lão là Hòa thượng Sơn Tịnh mà phát minh«.

ĐẠO BÁI 道 霈 (1615-1702)

Thiền tăng đời Thanh, họ Đinh, tự Vi Lâm, hiệu Lữ Bạc, Phi Gia Tẩu, người xứ Kiến An (nay là huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vĩnh Giác Nguyên Hiền, tông Tào Động. Tác phẩm: Nhân Vương Bát-nhã Kinh Hợp Sớ 3 quyển, Hoa Nghiêm Kinh Sớ Luận Toản Yếu 120 quyển, Lữ Bạc Am Cảo 4 quyển, Thiền Hải Thập Trân 1 quyển, Vi Lâm Đạo Bái Thiền sư Bỉnh Phất ngữ lục 2 quyển.

ĐẠO DƯ LỤC 道 余 錄

ĐẠO BÌNH 道 平 (?-1127)

Thiền tăng đời Tống, họ Hứa, hiệu Phổ Dung, người xứ Tiên Đô, nối pháp Thiền sư Đại Quy Mộ Triết, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Trí Hải ở Đông Kinh.

ĐẠO CHÂN 道 眞 (thế kỷ XVII)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, không rõ thuộc hệ phái nào tục danh Vũ Khắc Minh, người xã Gia Phúc, huyện Phúc Khê, Bắc Việt. Sư theo học với Hòa thượng Đạo Long, người xã Thạch Lỗi, huyện Đông Sơn, phủ Thiệu Thiên (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa). Sư trụ trì chùa Pháp Vũ, cũng tên là chùa Thành Đạo, địa phương gọi là chùa Đậu (nay thuộc thôn Gia Phúc, xã Nguyễn Trãi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Sơn Bình). Sư còn để lại nhục thân được tôn thờ ở chùa Đậu.

ĐẠO CHU 道 舟 (1585-1655)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Trịnh, tự Cổ Hàng, người xứ Tấn Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nguyên

Lai, tông Tào Động.

ĐẠO CHƯƠNG 道 章 (1635-1734)

Thiền tăng đời Thanh, họ Cố, tự Duyệt Phong, ban đầu tên Pháp Hiền, người xứ Tiền Đường (nay thuộc tỉnh Hàng Châu)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nhật Bản Độc Trạm Tính Oánh. Tác phẩm: Duyệt

Phong Thiền sư ngữ lục 3 quyển.

ĐẠO CỤ 道 具

Những đồ dùng mà người tu hành Phật đạo phải có đủ. Thông thường thì có 3 y, 6 vật, 18 vật, 101 vật… cũng là vật mà tăng ni mang theo bên mình. Theo Sắc Tu Bách

Trượng Thanh Quy q. hạ có nêu ra 13 món đạo cụ là: ― Bay-Quần ― Cây phất-Tọa cụ ― Cây gậy-Chuỗi ― Áo thiên sam- Tích trượng

― Tịnh bình-Áo trực chuyết ― Bát-Đãi lọc nuớc ― Con dao

ĐẠO CỰU 道 舊

Từ dùng để gọi bạn cũ trong nhà chùa.

Như Tịnh ngữ lục ghi: »諸 方 道 舊 至、 上 堂： 。。。 咦！ 大 家 顛 倒 舞 春 風、 惊 落 杏 花 飛 亂 紅。 – Bạn cũ khắp nơi đến, sư thượng đường: … Ối!

Mọi người múa loạn dưới gió xuân, sợ rụng hoa thơm bay bụi hồng«.

ĐẠO DIÊN 道 延 (?-922)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lưu, người xứ

Trường Lạc (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tào Sơn Bản Tịch, tông Tào Động. Sư trụ Động

Sơn, đời thứ 4. Thụy hiệu »Hồng Quả Đại Sư«.

ĐẠO DUNG 道 融

Thiền tăng đời Tống, tự Cổ Nguyệt, nối pháp Thiền sư Đồ Độc Trí Sách, tông Lâm

Tế, phái Hoàng Long. Tác phẩm: Tùng Lâm Thạnh Sự 2 quyển.

ĐẠO DƯ LỤC 道 余 錄 Lục, 1 quyển, do Diêu Quảng Hiếu (tức Đạo Diễn) soạn vào đời Minh, được xếp vào »Hàm Phân Lâu Bí Cấp«. Mục đích và ý chính của sách này nhằm phản bác lại luận thuyết bài xích Phật giáo của Lý học đời Tống, tác giả cho rằng »Do không 201

ĐẠO ĐOAN 道 端

nghiên cứu sách Phật nên chẳng biết chỗ uẩn áo của Phật«. Tác giả đứng trên lập trường Hoa Nghiêm Tông, Thiền tông để triển khai phê bình các ông Trình Di, Trình Hạo và Chu Hy.

ĐẠO ĐOAN 道 端 Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Thanh Tủng, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Quang Hiếu ở Hàng Châu.

ĐẠO ĐỘC 道 獨 (1600-1661)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lục, hiệu Tông Bảo, biệt danh Không Ẩn, người xứ Nam Hải (nay là Quảng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bác Sơn Vô Dị Nguyên Lai.

Sư trụ các chùa: Trường Khánh, Ứng Hồ, Giới Am, Hải Tràng. Tác phẩm: Trường Khánh Tông Bảo Độc Thiền sư ngữ lục 6 quyển.

ĐẠO GIẢ 道 者

Người tu theo đạo Phật. Về sau, từ này được dùng để chỉ cho hành giả trong nhà Thiền hoặc những người vào chùa xin xuất gia nhưng chưa được cạo tóc.

ĐẠO GIÁC 道 覺 (1490-1568)

Thiền tăng đời Minh, họ Trương, tự Thiên Chân, người xứ Kiến An (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cổ Âm, tông Lâm Tế. Sư trụ trì chùa Đẩu Phong ở Kiến Ninh (nay thuộc tỉnh Phúc

Kiến) Trung Quốc.

ĐẠO GIAI 道 楷 (1043-1118)

Thiền tăng đời Tống, họ Thôi, người xứ Chiết Thủy (nay thuộc tỉnh Sơn Đông)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đầu Tử Nghĩa Thanh. Tác phẩm: Phù Dung Đạo

Giai Thiền sư ngữ yếu 1 quyển.

ĐẠO GIẢN 道 簡 (868-950)

Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Lô, người Ích Dương (nay là huyện Trác, tỉnh Hà Bắc), Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Đạo Ưng, thuộc tông Tào

Động đời thứ 3, trụ Vân Cư kế thừa sự nghiệp của Thầy.

ĐẠO GIAO 道 交

Căn lành của chúng sinh phát khởi gọi là Cơ. Tâm đại bi cảm lại gọi là Ứng. Cơ ứng tương xứng gọi là Đạo giao. Pháp Hoa

Văn Cú Ký q. 1, thượng (Đại 34, 155 thượng) ghi: »諸 佛 不 來、 眾 生 不 往、 機 應 相 稱、 故 曰 道 交。 – Chư Phật chẳng đến, chúng sinh chẳng đi, cơ ứng tương xứng nên gọi là đạo giao«.

ĐẠO GIỚI 道 價

Còn gọi: Đạo thanh. Danh tiếng về đạo pháp của nhà thiền. »Bài minh viết trên tháp« của Phụ Cát Tất trong Mật Am ngữ lục quyển cuối ghi: »自 此 道 價 益 喧。 人 天 推 出。 – Từ đây danh tiếng đạo pháp của nhà thiền càng vang xa, trời người đều tôn sùng«.

ĐẠO HẠNH 道 行

1. Thiền tăng đời Lý (?-1115), thuộc thiền phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 12 tục danh Từ Lộ, người làng Yên Lãng, Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Thiên Phúc (chùa Thầy) ở núi Phật Tích (nay là núi Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Sơn Bình). Kệ thị tịch: 秋 來 不 報 雁 來 歸 冷 笑 人 間 暫 發 悲 爲 報 門 人 休 戀 著

ĐẠO KHÂM 道 欽

古 師 幾 度 作 今 師 Thu lai bất báo nhạn lai quy Lãnh tiếu nhân gian tạm phát bi Vị báo môn nhân hưu luyến trước Cổ sư kỷ độ tác kim sư. »Thu về chẳng hẹn nhạn cùng bay Cười lạt người đời luống xót vay Thôi! Hỡi môn đồ đừng lưu luyến Thầy xưa mấy lượt hóa Thầy nay«.

2. Thiền tăng đời Đường (741-835), họ Mai, người xứ Cối Kê, Việt Châu (nay thuộc huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo

Nhất.

3. Thiền tăng đời Đường (752-820), họ Dương, người xứ Quế Dương (nay thuộc tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc, nối pháp Mã

Tổ Đạo Nhất.

4. Thiền tăng đời Tống (1089-1151), họ

Diệp, người đời thường gọi »Tuyết Đường«, người xứ Kiền Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp thiền sư Phật Nhãn Thanh Viễn, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Tác phẩm: Tuyết Đường Hạnh Hòa thượng ngữ lục, 1 quyển, Tuyết Đường Hạnh Hòa thượng Thập Di lục, 1 quyển. 5. Còn gọi: Đạo nghiệp. Chỉ cho sự tu hành Phật đạo.

ĐẠO HẰNG 道 恒 (?-991)

Còn gọi: Đạo Thường. Thiền tăng đời Tống, họ Kha, người xứ Ngạc Châu nối pháp Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ núi Bách Trượng, Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc.

Phan, người xứ Tiên Du (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiện Bản, tông Vân Môn.

2. Thiền tăng đời Thanh (1634-1707), họ Phương, tự Hát Thiền, hiệu Tại Điềm, người xứ Hải Trừng (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mộc

Am Tính Oánh. Sư là người khai sáng chùa Thiện Phúc.

ĐẠO HÓA 道 化

Giáo hóa bằng đạo pháp. Tiết Hoài

Nhượng, đời thứ 1 dưới Đại Giám trong CTTNL ghi: »從 吾 向 後、 勿 傳 此 衣、 但 以 法 傳、 若 傳 此 衣、 命 如 懸 絲、 惟 示 道 化。 – Từ đời ta trở về sau chớ truyền y này, chỉ dùng pháp truyền. Nếu truyền y này thì nguy đến tính mạng của người được trao cho, nên chỉ giáo hóa bằng đạo pháp«.

ĐẠO HƯNG 道 興

Thiền tăng đời Tống, vốn tên là Nguyên

Tĩnh, về già đổi tên là »Đạo Hưng«. X. Nguyên Tĩnh.

ĐẠO HY 道 希

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, nối pháp Thiền sư Huyền Sa Sư Bị.

Sư trụ viện Bạch Long nên người đời gọi sư là »Bạch Long Tổ Sư«.

ĐẠO HY 道 熙

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Sư trụ viện Báo Ân ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc.

ĐẠO HÒA 道 和

1. Thiền tăng đời Tống (1057-1124), họ ĐẠO KHÂM 道 欽 1. Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền 203

ĐẠO KHUÔNG 道 匡 (900-966)

sư Chiêu Khánh Đạo Khuông. Sư trụ núi Hưng Dương ở Sính Châu (nay là huyện Kinh Sơn, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

2. Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Thái Nguyên (nay thuộc tỉnh Sơn Tây), nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Thê Hiền ở Lô Sơn. X. Pháp Khâm.

ĐẠO KHUÔNG 道 匡 (900-966)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lý, người xứ Hồ Châu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Huệ Lăng ở Tuyền Châu.

ĐẠO KIÊN 道 堅

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Pháp An, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Thê

Hiền ở Lô Sơn.

ĐẠO KIỀN 道 虔

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại (?-923), họ Lưu, người Phúc Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Người đời gọi sư là »Cửu Phong Kiền« vì sư trụ Cửu Phong ở Thụy Châu. Thụy hiệu »Đại Giác Thiền sư«.

2. Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Kê Sơn Chương, tông Tào Động. Sư trụ núi Song Tuyền, Tùy Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc), sau dời về viện Pháp Vân, An

Châu (nay là huyện An Lục, tỉnh Hồ Bắc).

ĐẠO KIỂU 道 皎 (1298-1378)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Nguyệt Lâm Đạo Kiểu, vào niên hiệu Chí Trị thứ 2 (1322) sang nhà Nguyên (Trung Quốc).

Nối pháp Thiền sư Cổ Lâm Thanh Mậu, đời thứ 23 hệ Nam Nhạc, đời thứ 6 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Trường Phúc.

ĐẠO LÂM 道 林

1. Thiền tăng cuối Lê đầu Lý (?-1023), thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 16, nối pháp Thiền sư Pháp Dung. Sư họ Tăng, quê ở Cửu Cao, Chu Diên, Việt Nam. Sư trụ trì chùa Long Vân, làng Siêu Loại, Long Phúc. 2. Thiền tăng đời Đường (741-824), họ Phan, tên Hương Quang, nối pháp Thiền sư Tông Chiếu Đạo Khâm, tông Ngưu Đầu. Người đời thường gọi sư là »Điểu

Khòa Hòa thượng«, thụy hiệu »Viên Tu Thiền sư«.

ĐẠO LIÊN 道 聯 (1346-1409)

Thiền tăng đời Minh, họ Lục, tự Tổ Phương, hiệu Chuyết Dật Tẩu, người huyện Ngân (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh

Chiết Giang) Trung Quốc. Tác phẩm:

Chuyết Dật ngữ lục.

ĐẠO LONG 道 隆 (1213-1278)

Thiền tăng sống vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên, họ Nhiễm, tự Lan Khê, người xứ

Bồi Lăng (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung

Quốc, nối pháp Thiền sư Vô Minh Huệ Tính.

ĐẠO LUÂN 道 倫 (898-958)

Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Lô, người Tân Châu (nay là Tân Hưng, Quảng Đông), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ trì viện Pháp Tướng ở Long Cảnh Sơn. Hiệu: Tán Thánh Đại Sư.

ĐẠO LƯỢNG 道 亮 (1608-1691)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, tự Trừng 204

ĐẠO NGỘ 道 悟

Nhất, người xứ Hàng Châu, nối pháp Bản Am Tính Đạo.

ĐẠO LƯU 道 流

Từ dùng để gọi thiền nhân. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 眞 佛 無 形 眞 法 無 相。爾 只 麼 幻 化 上 頭 作 模 作 樣。 設 求 得 者。 皆 是 野 狐 精 魅。 並 不 是 眞 佛。 – Đạo lưu! Chân Phật vô hình, chân pháp vô tướng, các ông chỉ muốn ở trên huyễn hóa làm dáng làm điệu, đủ thứ mong cầu, dẫu cho cầu được cũng là dã hồ tinh, chẳng phải là chân Phật«.

ĐẠO MÂN 道 旻 (1047-1114)

Thiền tăng đời Tống, họ Lê, người đời gọi là »Cổ Phật«, người xứ Tiên Du (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lặc Đàm Ứng Can, tông Lâm Tế, phái Hoàng Long. Sư trụ Quán Khê, thụy hiệu »Viên Cơ Thiền sư«.

ĐẠO MÂN 道 忞 (1596-1674)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lâm, tự Mộc Trần, hiệu Sơn Ông Mộng Ẩn, người xứ Triều Dương (nay thuộc Quảng Đông)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mật Vân Viên Ngộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Hoằng Giác Mân Thiền sư ngữ lục 20 quyển, Tấu Thọ lục 3 quyển, Bố Thủy Đài Văn tập 32 quyển, Bắc Du tập 6 quyển.

ĐẠO MINH 道 明 (630-718)

1. Còn gọi: Huệ Minh. Thiền tăng đời Đường, họ Trần, là cháu của Trần Tuyên Đế, người xứ Bà Dương (nay là huyện Ba Dương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, từng nhận tước »Tứ Phẩm Tướng quân« nên có hiệu là Tướng quân. Sư nối pháp Lục tổ Huệ Năng, trụ Bố Thủy Đài ở Lô Sơn, sau trụ Mông Sơn ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây).

2. Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất, trụ Nam Nguyên ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, Giang Tây). 3. Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người đời thường gọi Trần Tôn Túc, nối pháp Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận. Lời dạy của sư rất hiểm hóc, khó lãnh hội, chỉ có bậc huyền học bén nhạy mới biết và khâm phục. Do sư đan giày cói để nuôi mẹ nên người đời thường gọi sư là »Trần Bồ Hài«.

ĐẠO NGÔ SƠN 道 吾 山

Núi nằm ở làng Tập Lý, cách Bắc thành huyện Lưu Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc 10km về phía bắc, là một nhánh trong dãy Mạc Phụ Sơn, cách mặt biển khoảng 800m. Vua Đường Văn Tông từng xuống chiếu chỉ xây dựng »Hộ Quốc Hưng Hoa Đại Thiền Tự« quy mô lớn, cảnh tượng hùng tráng, từng có: Liên Hoa Phật điện, Thủy Các hương đình, Phi khứ tháp, Long tỉnh, 100 gian phòng. Trong chùa thờ rất nhiều tượng Như Lai, Bồ tát Quan Âm, Quan thánh đế.

Thiền sư Tông Trí là Tổ khai sơn. Về sau, ngài Tuy Kỷ trùng tu lại chùa, nhưng theo năm tháng trôi đi, đến nay chẳng còn gì. ĐẠO NGỘ 道 悟 1. Thiền tăng đời Đường (738-819), họ Thôi, người xứ Chử Cung (nay là huyện Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Thường được gọi »Thiên Vương Đạo Ngộ« 2. Thiền tăng đời Đường (748-807), họ Trương, người xứ Đông Dương, Vụ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên. 205

ĐẠO NGUYÊN 道 元

Sư trụ chùa Thiên Hoàng ở Kinh Châu (nay là huyện Uông Lăng, tỉnh Hồ Bắc) nên được gọi là »Thiên Hoàng Đạo Ngộ«.

ĐẠO NGUYÊN 道 元

1. Thiền tăng đời Tống, họ Đặng, hiệu Triệt Am, vốn tên là Ngũ Đẩu, người xứ Miên Châu (nay là huyện Miên Dương, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Sư trụ trì chùa Chiêu

Giác. 2. Còn gọi: Vĩnh Bình Đạo Nguyên (1200- 1253). Tổ khai sáng phái thiền Tào Động, Nhật Bản, họ Nguyên, tên Hy Huyền. Sư xuất gia với ngài Lương Hiển ở núi Tỉ Duệ học tập giáo nghĩa Thiên Thai. Năm 1214 sư đến chùa Kiến Nhân ở Kinh Đô yết kiến ngài Vinh Tây. Năm 1223, sư cùng với ngài Minh Toàn (đệ tử của Vinh Tây) sang

Trung Quốc, đến núi Thiên Đồng Tây Minh, lần lượt tham lễ các vị Vô Tế Liễu Phái, Triết Ông Như Diễm… nhưng không khế hợp. Sau đó, sư yết kiến ngài Trường Ông Như Tịnh, bỗng nhiên đại ngộ, được ngài ấn khả và trao ca-sa, trúc bề, bạch phất, sách Bảo Cảnh Tam Muội, Ngũ Vị Hiển Quyết do ngài Phù Dung Đạo Giai truyền lại. Sau khi trở về Nhật Bản, sư đến Sơn Áo thuộc Việt Tiền, sáng lập chùa Vĩnh Bình, xiển dương thiền Tào Động, đề xướng pháp môn Chỉ quản đả tọa, đời sau gọi là phái thiền Mặc Chiếu. Thụy hiệu:

Phật Tính Truyền Đông Quốc Sư, Thừa Dương Đại Sư. Tác phẩm: Chính Pháp Nhãn Tạng 95 quyển, Vĩnh Bình Thanh Quy 2 quyển, Học Đạo Dụng Tâm tập, Vĩnh Bình quảng lục 10 quyển, Phổ Khuyến Tọa Thiền Nghi, Tùy Văn Ký.v.v…

ĐẠO NGUYÊN 道 源 Thiền tăng đời Tống, nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Thừa Thiên Vĩnh An ở Tô Châu. Tác phẩm: Cảnh Đức Truyền Đăng lục, 30 quyển.

ĐẠO NGHĨA 道 義 (760-835)

Thiền tăng đời Đường, họ Thôi, người nước Tân La (nay là Triều Tiên). Niên hiệu Hưng Nguyên thứ 1 (784) sư vào Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tây Đường Trí Tạng và được ngài Hoài Hải trao cho Bách Trượng Thanh Quy. Năm 821 sư trở về nước, trụ Ca Trí Sơn và làm Tổ đời thứ 1 ở đây, thuộc hệ Nam nhạc đời thứ 4.

ĐẠO NGHIỄN 道 巘 (?-999)

Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, người xứ Lô

Châu (nay là huyện Hợp Phì, tỉnh An Huy)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Quang

Hiếu Huệ Giác. Sư trụ viện Trường Khánh ở Thăng Châu (nay là huyện Nam Kinh, tỉnh Giang Tô).

ĐẠO NGHIỆP 道 業

Sự nghiệp tu tập đạo pháp. Tiết »Bạch Dương Pháp Thuận Thiền sư« trong NĐHN q. 20 ghi: »染 緣 易 就、 道 業 難

成。 – Nhiễm duyên dễ theo, đạo nghiệp khó thành«.

ĐẠO NHAN 道 顏 (1094-1164)

Thiền tăng đời Tống, họ Tiên Vu, hiệu Vạn Am, người xứ Đồng Xuyên (nay là huyện Tam Thai, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo, tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa: Tiến Phúc, Báo Ân, Bạch Dương, Đông Lâm. 206

ĐẠO SINH 道 生

ĐẠO NHÀN 道 閒

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Trường Khê (nay là huyện Hà Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nham Đầu Toàn Khoát.

ĐẠO NHÃN 道 眼

1. Sự thông suốt của mắt do tu đạo mà có. Còn gọi: Thiên nhãn thông; 2. Chỉ cho con mắt quán sát đạo.

ĐẠO NINH 道 寧

1. Thiền tăng đời Tống, (1053-1113), họ Chú, người xứ Vụ Nguyên (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Pháp Diễn ở núi Ngũ Tổ, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Tác phẩm: Khai Phúc

Ninh Thiền sư ngữ lục.

2. Thiền tăng đời Thanh (1598-?), họ Lý, hiệu Thể Tông, người xứ Lô Châu (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phá Sơn Hải Minh, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Vân Phong Thể Tông

Ninh Thiền sư ngữ lục, 1 quyển.

ĐẠO PHẠM 道 范

Phong độ của đạo pháp hoặc phong độ của nhà thiền.

ĐẠO PHI 道 丕

Thiền tăng đời Đường, người xứ Hồng Châu (nay thuộc huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng, tông Tào Động.

Sư trụ viện Đồng An, núi Phong Thê, Hồng Châu.

ĐẠO PHÓ 道 怤 (868-937)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sau khi xuất gia, sư du phương đến đất Mân, tham vấn Tuyết Phong Nghĩa Tồn, rất được ngài xem trọng. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Cảnh Thanh, Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang). Ngô Việt Võ Túc Vương rất kính mộ, thỉnh sư trụ chùa

Thiên Long và ban cho hiệu »Thuận Đức Đại Sư«.

ĐẠO PHỔ 道 溥

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trịnh, người xứ Phúc Đường (nay là huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp

Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư trụ núi Thùy Long, Tuyền Châu.

ĐẠO QUẢ 道 果

Quả báo thu được khi tu tập đạo nghiệp.

Chương »Ma-noa-la, Tổ thứ 22« trong CĐTĐL q. 2 ghi: »於 是 焚 香遙 語 月 氏 國 鶴 勒 那 比 丘 曰： 汝 在 彼 國、 教 導 鶴 眾、 道 果 將 證、 宜 自 知 之。 – Khi ấy sư đốt hương từ xa bảo Tỳ-kheo Hạc-lặc-na ở nước Nguyệt Thị rằng:

Ngươi ở nước ấy, dạy dỗ bầy hạc chứng được đạo quả, nên tự biết đó«.

ĐẠO QUẢNG 道 廣 (675-743)

Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người Sâm Châu, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư là đệ tử của Lục Tổ Huệ Năng khi ngài về già. Sư tạm ngụ ở Nhân Thọ Đài (nay là chùa QuangVận thuộc thành phố Thiều Quan).

Do đời sư có nhiều điều linh dị nên người đời gọi sư là Phật sống, vua ban thụy là Chứng Thệ Đại sư. ĐẠO SINH 道 生 Thiền tăng đời Tống, hiệu Tào Nguyên, 207

ĐẠO TÂM 道 心 (THế Kỷ XVII)

người Nam Kiếm Châu (nay là huyện Nam Bình, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mật Am Hàm Kiệt, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Quy Phong ở Tín Châu (nay thuộc huyện Thượng Nhiêu, Giang Tây). Tác phẩm: Tào Nguyên Hòa thượng ngữ lục, Tào Nguyên Sinh Thiền sư

Ngữ Yếu.

ĐẠO TÂM 道 心 (thế kỷ XVII) 1. Thiền tăng đời Lê trung hưng, không rõ thuộc hệ phái nào, tục danh Vũ Khắc Trường, người xã Gia Phúc, huyện Phúc Khê (nay là thôn Gia Phúc, xã Nguyễn Trãi, tỉnh Hà Sơn Bình) Việt Nam, cháu kêu thiền sư Đạo Chân bằng chú. Sau thay chú trụ trì chùa Đậu vào năm 1639. Sau khi thị tịch sư cũng để lại nhục thân và được tôn thờ ở chùa này.

2. Tâm tham ngộ đạo pháp. Minh Chân Tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi:

»莫 教 一 念 嗔 起、 滅 盡 無 邊 道 心。 – Chớ bảo rằng một niệm sân khởi lên là không hề gì. Nó có khả năng diệt hết đạo tâm rộng lớn đấy«.

ĐẠO TẾ 道 濟

1. Thiền tăng đời Tống (1148-1209) họ Lý, tên Tâm Viễn, tự Hồ Ẩn, hiệu Phương Viên Tẩu, người xứ Lâm Hải (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Người đời thường gọi sư là »Tế Điên«, nối pháp Thiền sư Hạt Đường Huệ Viễn, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ.

2. Thiền tăng đời Minh (1487-1560), họ Trương, tự Pháp Chu, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cát Am Tộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Pháp Chu ngữ lục 3 quyển, Pháp Chu Hòa thượng Thượng Ngữ 1 quyển.

ĐẠO TỀ 道 齊

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại (929-997), họ Kim, người Hồng Châu (Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thái Khâm ở viện Thanh Lương, thuộc tông Pháp Nhãn đời thứ 3, trụ chùa Vân Cư Sơn, Hồng Châu (tại huyện Vĩnh Tu,

Giang Tây). Tác phẩm: Sưu Huyền, Niêm Cát, Đại Biệt.

2. Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Kim Sơn Thiện Ninh, tông Vân Môn. Sư trụ chùa Lộc Uyển ở Tú Châu (nay thuộc huyện Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang).

ĐẠO THÀNH 道 誠

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư

Báo Ân Huệ Minh, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Bảo Minh, Phúc Châu. Thụy hiệu »Thông Pháp Thiền sư«.

ĐẠO THÀNH 道 成 (1352-1432)

Thiền tăng đời Minh, họ Triệu, tự Thứu Phong, hiệu Tuyết Hiên, người xứ Bảo Định (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thu Giang Khiết, tông Tào Động. Tác phẩm: Đạo Thành ngữ lục.

ĐẠO THẠNH 道 盛 (1592-1659)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, hiệu Giác Lãng, biệt hiệu Trượng Nhân, người xứ Phố Thành (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vô Minh Huệ Kinh, tông Tào Động. Tác phẩm: Phật Tổ Đạo Lưu Tán, Truyền Đăng Chính Tông, Thiên Giới Giác Lãng Thiền sư Toàn lục 33 quyển, Thiên Giới Giác Lãng Thiền sư Gia Hòa ngữ lục 1 quyển.

ĐẠO TÍN 道 信 (580-651)

ĐẠO THÂM 道 琛

X. Định Thâm.

ĐẠO THẬT 道 實 (1620-1692)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trịnh, tự Tính Nhất, nối pháp Thiền sư Ẩn Nguyên Long Kỳ, trụ trì chùa Trấn Hải. Tác phẩm: Huyễn Cư Thảo 1 quyển.

ĐẠO THIỀN 道 禪 (thế kỷ V)

Thiền tăng thời Bắc thuộc người Giao Chỉ, sớm xuất gia lập hạnh tinh nghiêm, giới luật trong sạch, chẳng kém các bậc cao đức. Sư giảng dạy kinh điển rất thông, năm 483 đến kinh đô ở chùa Vân Cư Hạ tại Chung Sơn, Trung Quốc, vâng lệnh Vua điều khiển tăng chúng, nổi tiếng vì rộng dùng Luật Thập Tụng… Sư thích sống đạm bạc, miệng không bao giờ nói chuyện phù phiếm. Năm 527, sư mất ở chùa núi, thọ 70 tuổi.

ĐẠO THỌ 道 樹 (734-825)

Thiền tăng đời Đường, họ Văn, người xứ Đường Châu (nay thuộc huyện Bí Dương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc, nối pháp Đại sư Thần Tú, Thiền tông Bắc Tông. Sư cất am tranh trên núi Tam Phong, Thọ Châu

(nay là huyện Thọ, tỉnh An Huy).

ĐẠO THÔNG 道 通 (731-813)

Thiền tăng đời Đường, họ Hà, người xứ Lô Giang (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ núi Tử Ngọc.

ĐẠO THU 道 收 (1634-1666)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lâm, tự Thao Huyền, hiệu Hiểu Đường, người xứ Hưng Hóa (nay thuộc huyện Bồ Điền, tỉnh Phúc

Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Huệ Môn.

ĐẠO THUẬT 道 術

1. Kỹ thuật của đạo pháp, là pháp thông cả nội ngoại, thế và xuất thế gian.

2. Chỉ cho các pháp thuật làm ra lúc cầu phúc, hàng ma, làm cho hết tai nạn… của Đạo giáo.

ĐẠO THUYÊN 道 詮 (930-985)

Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, người xứ An Phúc, Kiết Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diên

Thọ Huệ Luân. Sư trụ viện Long Tế ở Cửu

Phong.

ĐẠO THƯỜNG 道 常

X. Đạo Hằng

ĐẠO TIỀM 道 潛

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại (?-961), họ Vũ, người xứ Hà Trung (nay là huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn.

Sư trụ chùa Huệ Nhật Vĩnh Minh ở Hàng Châu.

2. Thiền tăng đời Tống, hiệu Tham Liêu

Tử, nối pháp Thiền sư Đại Giác Hoài Liễn, tông Vân Môn. Tác phẩm: Tham Liêu Tử Thi tập 12 quyển.

ĐẠO TÍN 道 信 (580-651)

Vị Tổ thứ 4 của Thiền tông Trung Quốc, họ Tư Mã, người xứ Hà Nội (nay là huyện Sấm Dương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc, nối pháp Tam tổ Tăng Xán. Tổ trụ núi Song Phong. Đệ tử: Hoằng Nhẫn, Pháp Dung. Thụy hiệu »Đại Y Thiền sư«. 209

ĐẠO TOÀN 道 全 (?-894)

ĐẠO TOÀN 道 全 (?-894)

Thiền tăng đời Đường, họ Tuyên, người xứ Thường Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Động Sơn Lương Giới, tông Tào Động. Sư trụ Trung Sơn ở Tuyển Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, nên được gọi là »Trung Sơn Hòa thượng«.

ĐẠO TÔNG 道 宗 (1629-1709)

Thiền tăng đời Thanh, hiệu Duyệt Sơn, người xứ Tấn Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ẩn Nguyên Long Kỳ. Tác phẩm: Nam Nhạc Duyệt Sơn Thiền sư ngữ lục, Hoàng Bá

Duyệt Sơn Thiền sư ngữ lục.

ĐẠO TỒN 道 存 (1660-1735)

Thiền tăng đời Thanh, họ Thạch, tự Lôi

Nham, hiệu Thạch Đầu Hòa Thượng, người xứ Giang Ninh, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thạch Liêm Sán, đời thứ 36 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì am

Đào Hoa ở Dương Châu.

ĐẠO TRÀNG 道 場

Đạo tràng có đến 6 nghĩa, đây nói 1 nghĩa theo Thiền tông. Theo tông Lâm Tế, đạo tràng là nơi tu hành của chư tăng hành cước.

ĐẠO TRÀNG TỰ 道 塲 寺

Chùa nằm trong núi Đạo Tràng (tên cũ là Vân Phong), phía Tây nam thành phố Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc.

Khoảng niên hiệu Trung Hòa (881-885)

đời Đường, Như Nột sáng lập. Còn gọi là »Chân Chính Thiền Viện«, »Diệu Giác Tự«, »Hộ Thánh Vạn Thọ Tự«.

ĐẠO TRĂN 道 臻 (1014-1093)

Thiền tăng đời Tống, họ Đới, tự Bá Tường, người xứ Cổ Điền (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phù Sơn Pháp Viễn, tông Lâm Tế. Sư trụ trì chùa Nhân Thánh, chùa Tịnh Nhân ở Đông

Kinh (nay là huyện Khai Phong, tỉnh Hà Nam).

ĐẠO TRỪNG 道 澄 (1616-?)

Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, hiệu Không Cốc, người xứ Trung Nam (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mẫn Thọ Như Tướng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Tam Thánh ở Nội Giang (nay thuộc Tứ Xuyên). Tác phẩm:

Không Cốc Đạo Trừng Thiền sư ngữ lục 20 quyển.

ĐẠO TUÂN 道 遵 (895-976)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người Tương Đàm, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, làm truyền nhân tông Vân Môn đời thứ 2, trụ trì viện Thủy

Tây Nam Đài, Đàm Châu (nay là Trường Sa, Hồ Nam). Thụy hiệu: Pháp Vân Đại Sư.

ĐẠO UYÊN 道 淵 (1400-1470)

Thiền tăng đời Minh, họ Đậu, tự Long Thất, tên Nhật Bản là Long Thất Đạo Uyên, người xứ Ninh Ba, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền Sư Vĩnh Từ chùa Đông Minh, Nam Xương, Giang Tây, đời thứ 29 hệ Nam Nhạc, đời thứ 12 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Thiên Long. Tác phẩm Long Thất Quốc Sư ngữ lục. 210

ĐẠP PHÁ THẢO HÀI 踏 破 草 鞋

ĐẠO ƯNG 道 膺 (848-902)

Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Ngọc Điền (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Động Sơn Lương Giới, tông Tào Động. Sư trụ chùa Chân Như ở núi Vân Cư nên người đời gọi Sư là »Vân Cư Đạo Ưng«. Thụy hiệu »Hoằng Giác Thiền sư«.

ĐẠO VỊ 道 位

Chỉ cho giai vị tu đạo, như 52 vị của Đại thừa Bồ tát: Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác,

Diệu giác.

ĐẠO VIÊN 道 圓

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Thanh Thái ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung

Quốc.

ĐẠO VỌNG 道 望

Danh tiếng về thiền pháp. Tiết Hộ Thánh Cư Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 27 ghi: »年 十 四、 禮 白 馬 安 慧 爲 師。 聞 南 堂 道 望、 遂 往 依 焉。 – Năm 14 tuổi, Sư lễ Bạch Mã An Huệ làm thầy. Sư nghe danh tiếng thiền pháp của ngài Nam Đường (là pháp hiệu của thiền sư Đại Tùy

Nguyên Tĩnh), liền đi đến để y chỉ với Ngài«.

ĐẠO XÁN 道 璨 (?-1271)

Thiền tăng đời Tống, hiệu Vô Văn, người xứ Thái Hòa (nay thuộc tỉnh Giang Tây), Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tiếu Ông Diệu Kham, tông Lâm Tế, phái Đại Huệ.

Sư trụ Tiến Phúc Thiền Tự ở Nhiêu Châu (nay là huyện Ba Dương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Tác phẩm: Vô Văn Ấn (Thi

Văn tập) 20 quyển. Vô Văn Hòa thượng ngữ lục 1 quyển.

ĐẠO XƯƠNG 道 昌 (1089-1171)

Thiền tăng đời Tống, họ Ngô, hiệu Nguyệt Đường, người xứ Bảo Khê (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diệu Trạm Tư Huệ. Sư trụ trì chùa Đại

Cát, Quy Sơn, Tưởng Sơn, Kính Sơn, Linh Ẩn.

ĐẠO XUYÊN 道 川

Thiền tăng đời Tống, họ Địch, người xứ Ngọc Phong, Tô Châu, nối pháp Thiền sư Đông Trai Khiêm, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Xuyên Lão Kim Cang Kinh Chú.

ĐẠO YẾU 道 要

Yếu chỉ thiền pháp. Tiết Bác Sơn Hòa thượng truyện trong NLQL q. 35 ghi: »走 見 夀 昌、 時 夀 昌 已 從 峨 峰 徒 寶 方 矣。 語 次、頗 離 微 不 合、 遂 居 寶 方、 力 求 道 要。 – Sư chạy tìm Thọ Xương; khi ấy Thọ Xương đã từ Nga Phong dời sang Bảo Phương. Một hôm bàn luận thấy được thể dụng chẳng hợp, sư liền ở lại Bảo Phương, nỗ lực cầu yếu chỉ thiền pháp«.

ĐÁP HƯƠNG 答 香

Còn gọi: Hoàn hương. Trong Thiền viện, khi có khách đến viếng, vào Thiền đường đốt hương cắm vào lư hương, ta cũng vì họ mà cắm hương. Đây là quy tắc trong Thiền viện. Theo PQĐTĐ của nhóm Từ Di. ĐẠP PHÁ THẢO HÀI 踏 破 草 鞋 Đi rách giày cỏ. Chỉ cho việc hành cước tham vấn các nơi của các thiền tăng. Tiết 211

ĐẠT 達

Trí Môn Quang Tộ Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »祇 如 四 種 叢 林、 是 汝 諸 人 在 阿 那 箇 叢 林 裡 安 身 立 命？ 若 無 安 身 立 命 處、 虛 踏 破 草 鞋、 閻 羅 王徵 你 草 鞋 錢 有 日 在。 – Như có bốn hạng tùng lâm, các ông ở trong tùng lâm nào để an thân lập mạng? Nếu không có chỗ an thân lập mạng thì uổng công hành cước tham vấn, có ngày vua Diêm La sẽ tính tiền giày cỏ với ông«.

ĐẠT 達 Thông đạt, lãnh ngộ. Chương »Nhất bát ca« trong CĐTĐL q. 30 ghi: »直 語 向 君

君 未 達。 更 作 長 歌 歌 一 鉢。 – Nói thẳng với anh anh chưa lãnh ngộ, lại làm trường ca ca về một bát.«

ĐẠT BẢN HƯƠNG 達 本 鄉

Về đến quê hương, dụ chỉ kiến tính minh tâm, nhận thức được lý tự tâm là Phật. Chương Thập Huyền Đàm trong CĐTĐL q. 29 ghi: 勿 於 中 路 事 空 王 策 杖 還 須 達 本 鄉。 撒 手 到 家 人 不 識 更 無 一 物 獻 尊 堂 »Vật ư trung lộ sự Không Vương Sách trụ hoàn tu đạt bản hương…

Tán thủ đáo gia nhân bất thức Cánh vô nhất vật hiến Tôn đường«.

»Chớ thờ Không Vương ở giữa đường Chống gậy cần về đến quê hương… Buông tay đến nhà người chẳng biết

Cũng không một vật hiến tôn đường«.

ĐẠT CHÂN 達 眞 (960-1020)

Thiền tăng đời Tống, họ Khổng, tự Vân Đoan, người Lạc Xương, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Khế Bổn, làm truyền nhân tông Vân Môn đời thứ 4, trụ trì thiền viện Diên Thọ ở núi

Bạch Vân, Thiều Châu.

ĐẠT CƯƠNG 達 剛 (1609-1669)

Thiền tăng đời Thanh, họ Tiếu, hiệu Mật Nham, người xứ Trà Lăng (nay thuộc tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Sơn Tỳ Thông Tế, tông Lâm Tế. Sư cất chùa Tử Vân ở Bảo Khánh (nay thuộc huyện Thiệu Dương, tỉnh Hồ Nam) Trung

Quốc.

ĐẠT-MA MÔN HẠ TỨ THẦN TÚC 達 磨 門 下 四 神 足 Chỉ cho 4 vị: Đạo Phó, ni Tổng Trì, Đạo Dục, Huệ Khả. Chương Bồ-đề Đạt-ma trong CĐTĐL q. 3 (Đại 51, 219 trung) ghi: »達 磨 一 日 令 門 人 各 述 說 心 得。 。 。 而 此 四 人 亦 因 之 被 稱 爲 達 磨 門 下 四 大 神 足、 其 中 慧 可 即 後 來 之 禪 宗 二 祖。 – Một hôm, Tổ Đạt-ma bảo các vị học trò rằng mỗi vị hãy trình bày chỗ tâm đắc của mình. Họ đều lần lượt đưa ra kiến giải và bốn vị học trò này được gọi là Đạt-ma môn hạ tứ đại thần túc;

trong ấy Huệ Khả là vị Tổ thứ hai của Thiền tông Trung Quốc«.

ĐẠT NGẠN 達 岸 (918-978)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lương, tự Chí Tịnh, người xứ Khúc Giang (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Sư trụ chùa Bảo Quang.

ĐẠT NHƯ 達 如 (1761-1840)

Thiền tăng đời Thanh, họ Hà, tự Hằng Trí, hiệu Chuyết Am, người xứ Nam Hải, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Liễu Nguyệt chùa Thiên Ninh, đời thứ 212

ĐẮC 得

43 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Ninh. Tác phẩm: Chuyết Am tập, Đạt Như ngữ lục. Quyền, người xứ Sở Bắc, nối pháp thiền sư Nguyệt Tràng Thiệt Liễu. Sư trụ chùa Vạn Thọ ở An Nam. Tác phẩm: Thiện Quyền Vị Thiền sư ngữ lục, 2 quyển.

ĐẠT QUÁN 達 觀

1. Thiền tăng đời Tống (1138-1212), họ Triệu, hiệu Tức Am, người xứ Nghĩa Điểu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc;

nối pháp Thiền sư Thủy Am Sư Nhất, tông

Lâm Tế, phái Dương Kỳ.

2. Thiền tăng đời Tống, hiệu Đàm Dĩnh. X.

Đàm Dĩnh.

ĐẠT QUÁN THIỀN SƯ 達 觀 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Trí Quân đời Ngũ

Đại. X. Trí Quân.