Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

PHÚC HUỆ 福 慧 (1869-1945)

chiếu trụ trì thêm chùa Hòa Lâm Hưng Quốc, rất được nhà Vua tín nhiệm. Khi ấy, Đạo giáo phát triển rất nhanh ở phương Bắc, Phật giáo bị đè bẹp. Vào năm Hiến Tông nguyên niên (1251), Lý Chí Thường cho in các sách như: »Lão Tử Hóa Hồ Kinh«. Từ năm 1255 đến 1257, nhiều lần sư đã biện luận với Lý Chí Thường, Chí Thường bị thua và các ngụy kinh trong Đạo Tạng bị thiêu hủy, 237 ngôi Đạo quán được trao trả cho Phật giáo. Sư được vua ban cho hiệu »Quang Tông Chính Biện«. Sư trở về quê cũ, vâng lệnh xây dựng chùa Báo Ân, rồi liên tiếp xây cất các ngôi chùa:

Hòa Lâm, Yên Kinh, Trường An, Thái Nguyên, Lạc Dương để truyền bá chính pháp. Về già, sư trở về ẩn nơi chùa Tung

Sơn.

PHÚC ĐỊA 福 地

Nơi phát sinh phúc đức, phần lớn chỉ các tự viện. Tiết Thị Chân Ngộ Thiền nhân trong HSLNMDT q. 2 ghi: »何 因 而 發 足 超 方？ 何 因 而 參 訪 知 識？ 何 因 而 履 名 山、 登 福 地、 穿 叢 林、 入 保 社？ – Nhân đâu mà cất bước du phương? Nhân đâu mà tham phỏng bậc thiện tri thức? Nhân đâu mà bước đến danh sơn, lên phúc địa, vào tùng lâm, nhập bảo xã?«.

PHÚC ĐIỀN 福 田 (thế kỷ XIX)

X. An Thiền.

PHÚC HỘ 覆 護

Che chở. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi:

»大 權 菩 薩 覆 護 眾 生。 – Đại quyền Bồ Tát che chở chúng sinh«.

PHÚC HUỆ 福 慧 (1869-1945)

Danh tăng cận đại, tên Nguyễn Tấn Giao, người làng Phú Thành, phủ An Nhân (nay là ấp Phú Thành, xã Nhân Thành, huyện An Nhân, tỉnh Bình Định), miền Trung Việt Nam. Năm 12 tuổi, sư được cha mẹ cho phép xuất gia tại chùa Thập Tháp, thụ giới với Hòa thượng Chí Tịnh (Minh Lý), được ban pháp hiệu là Phúc Huệ. Ít lâu sau, sư theo học với Hòa thượng Từ Mẫn. Năm 19 tuổi trở về giữ chức Thủ khố của chùa Thập Tháp. Năm 20 tuổi sư theo học với Hòa thượng Luật Truyền ở Phú Yên.

Sư thọ đại giới năm 1889 và đắc pháp năm 1892 với Hòa thượng Luật Truyền. Khi bản sư viên tịch, sư trở về Tổ đình Thập Tháp thọ tang rồi ở lại học với sư huynh là Tăng cang Vạn Thành vừa mới được suy cử làm tân trụ trì Tổ đình này. Sau 10 năm chuyên tâm tu học, phát huy đạo tâm và trí huệ sẵn có, sư đã bác thông kinh điển, Bách gia chư tử và có khả năng giáo hóa nhuần nhuyễn, đạo vị vào bậc nhất thời bấy giờ, nên người đời trân tặng mỹ hiệu »Phật pháp thiên lý câu« (Con ngựa tinh thông Phật pháp chạy được ngàn dặm). Năm 1894, sư trụ trì chùa Phổ Quang ở huyện Tuy Phúc (nay ở xã Phướng Thuận).

Năm 1901, sư được triều đình ban cho giới đao và độ điệp làm Tăng cang chùa Thập Tháp. Năm 1908, sư được mời ra Hoàng cung thuyết pháp, đồng thời cũng để khai giảng một khóa giảng kinh tại chùa Trúc Lâm. Các vua Thành Thái, Duy Tân và Khải Định đều mời sư vào cung thuyết pháp nên được triều đình, sơn môn đồ chúng tôn xưng Quốc sư. Năm 1920, Quốc sư mở các lớp nội điển tại chùa Thập Tháp và Long Khánh. Năm 1929 làm chủ giảng 631

PHÚC NGHỊ 福 毅 (1710-1795)

tại chùa Trúc Lâm ở Huế. Năm 1932, Quốc sư cùng các bậc Tôn túc ở đất Thần kinh thành lập hội An Nam Phật Học và xuất bản tờ báo Viên Âm, cổ xúy phong trào chấn hưng Phật giáo. Nhiều Phật học đường từ Tiểu học đến Đại học được mở ở các chùa Trúc Lâm, Tây Thiên, Kim Sơn, Báo Quốc, Diệu Đức v.v… Năm 1937, Quốc sư kế tục trụ trì chùa Thập Tháp. Từ đó, Quốc sư ở hẳn tại Bình Định làm Đốc giáo cho lớp Trung đẳng mở tại chùa Long Khánh. Quốc sư là cây đại thụ của nền Phật giáo không chỉ ở Trung kỳ, mà còn tỏa bóng xuống phần đất Nam kỳ nữa. Sau khi Quốc sư thị tịch, Hòa thượng Trí Hải trụ trì chùa Bích Liên Bình Định đề 4 câu thơ tại tháp của Quốc sư như sau:

»Nguy nhiên nhất cao tháp Độc tọa Đồ Bàn đông Ngoại thị hữu vi tướng Trung tàng Vô tướng Ông«.

»Cao thay một ngọn tháp Độc chiếm đông Đồ Bàn Ngoài bày hữu vi tướng

Trong ẩn vô tướng Ông«.

PHÚC NGHỊ 福 毅 (1710-1795)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lý,tự Mẫn Tu, người xứ Vũ Xương, Hồ Bắc, Trung Quốc.

Nối pháp Thiền sư Thạc Am Hạnh Tải, đời thứ 39 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Tiêu

Sơn. Có ngữ lục truyền lại đời.

PHÚC NGHIỆP 福 業

Hành vi, lời nói và ý niệm tốt lành khả dĩ mang đến phúc báo. Nhà thiền chẳng tán thành lý luận nhân quả báo ứng này, mà cho rằng cần phải minh ngộ bản tính mới có thể siêu thoát sinh tử. Chương Long Thọ Tôn Giả trong CĐTĐL q. 1 ghi: »後 至 南 印 度。 彼 國 之 人 多 信 福 業。

聞 尊 者 爲 說 妙 法 遞 相 謂 曰： 人 有 福 業 世 間 第 一。 徒 言 佛 性 誰 能 睹 之。 尊 者 曰： 汝 欲 見 佛 性 先 須 除 我 慢。 彼 人 曰： 佛 性 大 小。 尊 者 曰： 非 大 非 小 非 廣 非 狹。 無 福 無 報 不 死 不 生。 彼 聞 理 勝 悉 迴 初 心。 – Về sau sư đến nam Ấn Độ, người dân nước đó phần đông tin phúc nghiệp, nghe tôn giả nói về diệu pháp, họ thưa với ngài rằng: Người tạo phúc nghiệp là đứng nhất thế gian, Thầy nhọc công nói Phật tính, ai có thể thấy được? Tôn giả nói:

Ngươi muốn thấy Phật tính, trước cần trừ ngã mạn. Họ liền hỏi: Phật tính lớn hay nhỏ? Tôn giả đáp: Không lớn không nhỏ, không rộng không hẹp, không phúc không báo, chẳng tử chẳng sinh. Họ được nghe lý thù thắng, thảy đều hồi tâm«.

PHÚC NGHIÊM TỰ 福 嚴 寺

Nằm dưới đỉnh Trịch Bát, núi Hành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Vào niên hiệu Quang Đại thứ 1 (567) đời Trần Nam Triều, Huệ Tư sáng lập chùa này, ban đầu gọi là »Bát Nhã Tự«, còn gọi »Bát Nhã Đài«. Niên hiệu Khai Nguyên thứ 1 (713)

đời Đường, Nam Nhạc Hoài Nhượng mở rộng chùa thành đạo tràng, tuyên dương học thuyết đốn ngộ của Lục Tổ Huệ Năng, nên còn gọi là »Thiên Hạ Pháp Viện«.

Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-983) đời Tống đổi tên là »Phúc Nghiêm Tự«, sau đó bị phá hủy. Niên hiệu Đồng Trị thứ 9 (1870) đời Thanh xây cất lại, đứng đầu trong sáu Đại tùng lâm ở Nam Nhạc. Tấm biển ở sơn môn là »Thiên Hạ Pháp Viện«, hai bên có cặp đối liễn:

»Lục triều cổ sát, thất Tổ đạo tràng« (chùa cổ của sáu Triều, đạo tràng của bảy Tổ). 632

PHỤC NHÂN 復 仁 (1889-1973)

Trên trụ đá trước nhà Tri khách có cặp đối liễn: »Phúc Nghiêm vi Nam Sơn đệ nhất cổ sát, Bát Nhã thị Lão Tổ bất nhị pháp môn« (Phúc Nghiêm là chùa cổ hạng nhất ở Nam Sơn, Bát Nhã là pháp môn bất nhị của Lão Tổ). Trong chùa có Nhạc thần điện, Phương trượng thất, Tổ đường, Liên trì đường, Hữu thiền đường, Tả trai đường, Vân thủy đường, Tàng kinh các, Pháp đường, kiến trúc mộc mạc thanh nhã mang đậm màu sắc hương vị cổ xưa. Cảm Tháp«. Niên hiệu Khánh Lịch thứ 4 (1044) tháp bị hủy bởi sấm sét. Niên hiệu Hoàng Hựu thứ 1 (1049) xây dựng lại tức là tháp sắt ngày nay.

PHỤC 復

Là phó từ nghi vấn, tương đương với »cứu cánh, rốt cuộc«. Tiết Cửu Phong Đạo Kiền Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »問： 祖

祖 相 傳、 復 傳 何 事？ 師 曰： 釋 迦 慳、 迦 葉 富。 – Hỏi: Tổ Tổ truyền nhau, rốt cuộc truyền cái gì? Sư đáp:

PHÚC NGỘ 福 遇 (1245-1313)

Thích-ca keo kiệt, Ca Diếp giàu có.« Còn gọi: Phất Ngộ. Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, tự Hoàn Nguyên, người đời gọi là Hoàn Nguyên Phúc Ngộ Thiền sư, người xứ Linh Thạch, Hoắc Châu (nay thuộc Sơn Tây) Trung Quốc. Sư cạo tóc ở chùa Đâu Suất tại ấp nhà, rồi dạo khắp các pháp hội, hùng biện như thác đổ.

Sau đó sư đến Thiếu Thất tham vấn Thiền sư Văn Thái, được ấn khả, nối pháp ngài thuộc tông Tào Động. Đầu tiên sư hoằng pháp ở chùa Thiên Khánh. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 26 (1289) sư dời đến chùa Bảo Ứng ở Tây Kinh. Niên hiệu Nguyên Trinh thứ 1 (1295), sư kế vị trụ trì Thiếu Thất.

Niên hiệu Chí Đại thứ 4 (1311) sư lui về ở ẩn tại chùa Bạch Mã, Lạc Dương.

PHÚC THẮNG THÁP 福 勝 塔

Nằm trong khuôn viên Phúc Thắng thiền viện thuộc Nguyên Khai Bảo Tự, thành phố Khai Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Là tháp gỗ hình bát giác 13 tầng cao 360 thước Tàu, quy mô cao lớn, được gọi là »Từ khi Phật pháp truyền vào Trung Quốc chưa hề có«. Tương truyền đỉnh tháp phóng quang, nên niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 6 (1013) đổi tên là »Linh PHỤC NHÂN 復 仁 (1889-1973)

Tăng nhân hiện đại, họ Vương, người Đại Bộ tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Tuổi trẻ đi kinh doanh ở Thái Lan. Đến năm 33 tuổi, sư theo Hòa thượng Lô Quảng ở chùa Cam Lộ tại Bangkok xuất gia. Sau khi về nước, sư thụ giới Cụ túc tại chùa Thiên Đồng ở Ninh Ba, rồi đi hành hương các núi: Phổ-đà, Ngũ Đài. Sư từng tham học tại các đại tùng lâm như: Ngũ Đài Sơn, Cao Mân tự, Trường Sinh Tự, Kim Sơn Tự, Tiêu Sơn, Dũng Tuyền Tự và thọ giáo các vị như: Giới Thừa, Huệ Minh, Lai Quả, Ấn Quang. Năm 1931, sư đến chùa Dũng Tuyền ở Phúc Châu nương Hư Vân Lão hòa thượng. Năm kế, vâng lời ngài đến Quảng Đông quyên góp lương thực, rồi sang Bangkok quyên góp, được tín chúng nơi đây ủng hộ, mời sư trụ trì chùa Long Hoa. Ở đấy vài năm sư làm hưng thịnh Thiền tông. Năm 1938, sư về nước nối pháp Hòa thượng Hư Vân, thuộc tông Tào Động đời thứ 48. Năm 1948, sư sang HongKong, xây dựng thiền viện Pháp Lâm ở núi Đại Dư, mỗi năm đều mở thiền thất đạo tràng. Năm 1965, sư trụ trì nhiệm kỳ 633

PHÙNG DỊCH 逢 掖

đầu của »Hư Vân Hòa thượng Kỷ Niệm Đường« tại núi Phù Dung. Năm 1973, sư thị tịch tại HongKong.

PHÙNG DỊCH 逢 掖 Còn gọi: Phùng y. Nho sĩ. Tức chiếc áo rộng nách mà các nho sĩ thời xưa hay mặc, sau biến thành thuật ngữ chỉ cho nho sĩ. Tiểu truyện Thiền sư Thuần Chân trong TUTA ghi: »少 明 經 史。 所 至 之 處 逢 掖 輩 爭 先 從 之。 – Sư thuở nhỏ thông thạo kinh sử, đi đến đâu bọn nho sĩ cũng tranh nhau theo về.«

PHÙNG PHẬT SÁT PHẬT 逢 佛 剎

佛 Gặp Phật giết Phật. Thiền sư dùng từ này để phá trừ kiến giải chấp thật của đương cơ, chẳng cho họ trụ vào khái niệm, hình tướng của Phật. Lâm Tế ngữ lục ghi: »逢

佛 殺 佛。 逢 祖 殺 祖。 逢 羅 漢 殺 羅 漢。 逢 父 母 殺 父 母。 逢 親 眷 殺 親 眷。 始 得 解 脱。 – Gặp Phật giết Phật, gặp Tổ giết Tổ, gặp La-hán giết La-hán, gặp cha mẹ giết cha mẹ, gặp bà con họ hàng giết bà con họ hàng thì mới được giải thoát«.

PHÙNG TRƯỜNG TÁC HÍ 逢 場 作

戲 Gặp sân khấu liền đóng trò. CĐTĐL q. 6 ghi: »竿 木 隨 身 逢 場 作 戲。 – Cây gậy đem theo bên mình, gặp sân khấu liền đóng trò«.

PHỤNG MÃ 奉 馬

Dâng ngựa. Thiền tông mượn từ này để chỉ việc âm thầm khế hợp, tương ưng. X. Tiên-đà-khách. Thung Dung Am lục q. 1 ghi:

»不 見 雪 竇 道： 眾 中 若 有 仙 陀 客、 何 必 文 殊 不 下 槌？ 點 檢 將 來、 雪 竇 不 合 索 鹽、 萬 松 （系 從 容 庵 錄 作 者 之 法 號） 那 堪 奉 馬？ – Chẳng thấy Tuyết Đậu nói: Trong chúng nếu có Tiên-đà-khách, đâu nhọc Văn-thù đánh một dùi! Xét kỹ lại, Tuyết Đậu chẳng nên tìm muối, Vạn Tùng (pháp hiệu của tác giả

Thung Dung Am lục) đâu kham dâng ngựa?«.

PHƯỚC 福

Tất cả những mục từ bắt đầu bằng chữ 福 xin xem dưới vần Phúc.

PHƯƠNG BIỆN 方 辯

Thiền tăng đời Đường, họ Phương tên Biện, pháp hiệu Thất Tra, người Tây Thục (Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư là đệ tử của Lục Tổ Huệ Năng khi Tổ về già, thuộc Thiền tông Nam tông đời thứ 2. Sau khi

Lục Tổ thị tịch, sư trở về Tứ Xuyên hoằng pháp.

PHƯƠNG DUNG 方 融

Hiệu của Thiền tăng Như Tỉ, đời Thanh. X. Như Tỉ.

PHƯƠNG HỘI 方 會 (992-1049)

Thiền tăng đời Tống, là Tổ phái Dương Kỳ tông Lâm Tế, họ Lãnh, người Nghi Xuân, Viên Châu (Giang Tây), Trung Quốc. Thuở niên thiếu sư thông minh lanh lợi, lớn lên không thích theo nghề viết lách.

Sau vì nguời khác nắm chức thu thuế, bị mất chức còn mang tội, lén trốn qua núi Cửu Phong, Quân Châu (Cao An, Giang Tây) cạo tóc làm tăng. Sư đến Đàm Châu (Trường Sa, Hồ Nam) tham kiến Thạch Sương Sở Viên giữ chức Giám viện, sau khi đắc pháp sư giả từ trở về núi Cửu 634

PHƯƠNG NIỆM 方 念 (1510-1594)

Phong, lại đến núi Dương Kỳ trụ trì Thiền viện Phổ Thông mở mang thiền phong, người đời gọi là Dương Kỳ Phương Hội. Niên hiệu Khánh Lịch thứ 6 (1046) sư ở chùa Hải Hội, núi Vân Cái, Đàm Châu. Chủ trương đạo xuất phát từ thường tình, xem tất cả hoạt động thế tục là diệu đạo cầu giải thoát, xiển dương lý mầu »Chư Phật ba đời ở nơi ông, chuyển đại pháp luân dưới gót chân mỗi người«. Ngôn hạnh của sư được biên tập làm Dương Kỳ Phương Hội Hòa thượng ngữ lục 1 quyển, »Hậu Lục« 1 quyển. Pháp hệ này gọi là »Phái Dương Kỳ«. Đệ tử nối pháp có 13 người: Thủ Đoan, Nhân Dũng v.v…

PHƯƠNG MỘC ĐẬU VIÊN KHỔNG 方 木 逗 圓 孔 Dùng cây vuông tra vào lỗ tròn, dụ cho phương pháp sai lầm, không cách nào đạt đến mục đích. Phật Quả ngữ lục q. 2 ghi:

»言 句 上 作 解 會、 泥 理 洗 土 块； 不 向 言 句 上 會、 方 木 逗 圓 孔。 – Nhờ lời nói mà hiểu biết thì như rửa đất trong bùn, không nhờ lời nói mà hiểu biết thì như cây vuông tra vào lỗ tròn«.

PHƯƠNG NGOẠI 方 外

1. Chỉ nơi ngoài cõi thế tục, tức nơi non cao rừng thẳm xa hẳn chốn thị tứ phồn hoa.

Tiết Phổ An Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »於 百 丈 門 下 得 旨。 後 聞 天 台 勝 概、 聖 賢 間 出、 思 欲 高 蹈 方 外、 遠 追 遐 躅、 – Sư đắc pháp tại đạo tràng của Bách Trượng Hoài Hải. Về sau nghe cảnh tượng núi Thiên Thai đẹp đẽ, thánh hiền thường hiện ra nơi đó bèn có ý muốn dẫm chân cõi xa ngoài thế tục, để tìm dấu vết thánh hiền thuở trước.« Bài Phóng Cuồng Ngâm trong Tuệ Trung

Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

天 地 渺 望 兮 何 茫 茫 杖 策 優 游 兮 方 外 方 Trời đất thoáng trông chừ sao mênh mang Chống gậy rong chơi chừ ngoài cõi thế. 2. Ngoài thế giới. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »納 須 彌 於 芥 中、 擲 大 千 於 方 外。 – Nhét núi Tu-di vào trong hạt cải, ném cõi đại thiên ra ngoài thế giới.«

PHƯƠNG NGOẠI HỮU 方 外 友

Người bạn đạo đã thoát vòng trần lao, không phân biệt tại gia hay xuất gia. Tiết

Sở Thạch Hòa thượng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 20 ghi: »翰 林 學 士 宋 公 景 濂、 危 公 大 朴、 與 師 （指 梵 琦 禪 師） 爲 方 外 友。 – Hàn lâm học sĩ Tống công Cảnh Liêm, Nguy công Đại Phác cùng sư

(chỉ Thiền sư Pham Kỳ) làm Phương ngoại hữu«.

PHƯƠNG NHAM 方 喦

Hiệu của Thiền tăng Vân Tụ, đời Nguyên.

X. Vân Tụ. PHƯƠNG NIỆM 方 念 (1510-1594)

Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Từ Chu, hiệu Thanh Lương, người Đường huyện (Hà Bắc), Trung Quốc. Năm 10 tuổi xuất gia, sư ban đầu nghiên cứu tông chỉ tính tướng, thường bị bệnh bức bách nên hâm mộ thiền pháp, liền đến Thiếu Thất tham kiến Thiền sư Thường Nhuận.

Thường Nhuận thấy sư nói năng hòa nhã nên cho làm Duy-na. Ngày nọ đi đến chỗ Sơ Tổ ngồi nhìn vào vách, bỗng nhiên khế ngộ, bèn được Thường Nhuận ấn chứng, làm truyền nhân tông Tào Động. Lúc 28 tuổi sư vào Ngũ Đài bế quan khổ tâm tham cứu. Ngày ăn một bữa, đêm chỉ tọa thiền. 635

PHƯƠNG QUẢNG TỰ 方 廣 寺

Theo lời thỉnh, sư trụ trì chùa Đại Thiện, Thiệu Hưng (Chiết Giang) thượng đường nói pháp làm kinh ngạc mọi người, tiếng tăm lẫy lừng. Lần lượt trụ trì các chùa Đông Tháp, Vân Cư, Viên Thông v.v… dời sang chùa Đại Giác ở Kinh Sư. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 22 (1594) sư tịch tại núi

Ngũ Đài.

PHƯƠNG QUẢNG TỰ 方 廣 寺 Dưới ngọn Liên Hoa, Hành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Thiên Giám thứ 2 (503) đời Lương Nam Triều, đời Đường gọi là »Phương Quảng Thánh Thọ Tự«, đầu đời Tống gọi là »Phương Quảng Sùng Thiền Tự«. Huệ Hải là một trong 18 cao tăng Nam Nhạc từng lấy nơi đây làm đạo tràng. Từ đây về sau nhiều lần hư phế nhiều lần tu sửa. Vào đời Minh, Hòa thượng Khiết Không trùng tu, cất nhà ván lợp ngói sắt. Hơn 100 năm sau đến niên hiệu Sùng Trinh thứ 1 (1628) đời Minh, Vương Phù Chi lại bỏ tiền ra tu sửa.

Kiến trúc chủ yếu hiện còn trong chùa là Chính điện, Tổ sư đường. Sự thâm u của Phương Quảng Tự là một trong »Nam

Nhạc tứ tuyệt«.

PHƯƠNG SÁCH NHÂN DUYÊN 方

册 因 緣 Cơ duyên ngữ cú trên sách vở. Tiết Đạo Trường Minh Biện Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »佛 眼 問： 從 上 祖 師 方 冊 因 緣、 許 你 會 得。 忽 舉 拳 曰： 這 箇 因 何 喚 作 拳？ – Phật Nhãn nói:

Những cơ duyên ngữ cú trên sách vở của Tổ sư xưa kia, tôi nhận là ông hiểu được. Sư chợt giơ nắm tay lên, hỏi: Cái này do đâu mà gọi là nắm tay?«.

PHƯƠNG THỐN 方 寸

Tâm tính. Lạc Đạo Ca của Hòa thượng Đằng Đằng trong TĐT q. 3 ghi: »八 萬 四

千 法 門、 至 理 不 離 方 寸。 不 要 廣 學 多 聞、 不 在 辯 才 聰 隽。 識 取 自 家 城 廓、 莫 謾 游 他 州 郡。 – Chí lý của 84.000 pháp môn không rời tâm tính. Chẳng cần học rộng nghe nhiều, chẳng chuộng biện tài sâu sắc. Chỉ cần biết dùng kho báu nhà mình, chớ dối rong chơi khắp chốn«.

PHƯƠNG THỐN THIỀN 方 寸 禪

Thiền pháp chỉ thẳng tâm người. Tông Môn Võ Khố ghi: »法 會 杲 和 尚 後 出 世 時、 上 堂、 小 參、 常 謂 人 曰： 和 尚 紹 聖 三 年 十 一 月 二 十 一 日 悟 得 方 寸 禪。 – Hòa thượng Pháp Hội Cảo sau khi trụ tùng lâm giáo hóa, lúc thượng đường, tiểu tham, thường bảo mọi người rằng: Vào ngày 21 tháng 11 niên hiệu Thiệu Thánh thứ 3 (1096) Hòa thượng ngộ được Phương thốn thiền«.

PHƯƠNG TRẠCH 方 澤

Thiền tăng đời Minh, họ Nhậm, tự Vân Vọng, hiệu Đông Khê, Vô Tham, người Gia Thiện (Chiết Giang), Trung Quốc. Vào chùa Tinh Nghiêm ở Tú Thủy (Gia Hưng, Chiết Giang) sư cạo tóc làm tăng, thông nội điển, có giới hạnh. Yết kiến Đạo Tế chùa Thiên Ninh. Một hôm nhân xem công án Thiên Vương, đọc đến câu »chỗ nào chẳng chỉ bày tâm yếu« sư liền hoát nhiên tỉnh ngộ, được Đạo Tế ấn khả. Khi ra hoằng pháp pháp sư trụ trì chùa Tích Nghiêm, về già lui về ở tinh xá Tú Thủy. Bẩm tính thông minh, ngày có thể tụng hơn vạn lời kệ, hạ bút là văn tự tuôn chảy. Tác phẩm: Hoa Nghiêm Yếu Lược 2 quyển, 636

QUÁCH BẰNG 郭 朋 (1920-1990)

Đông Khê Nội Ngoại tập 8 quyển.

PHƯƠNG TRƯỢNG 方 丈

1. Còn gọi: Phương trượng thất, Trượng thất, Hàm trượng, Chính đường. Căn phòng của vị Trụ trì tự viện. Như Tịnh ngữ lục, q. hạ ghi: »方 丈、 橫 一 丈、 縱 一 丈。 文 殊、 維 摩、 隔 壁 抓 痒。 – Phương trượng, chiều dài chiều ngang một trượng. Văn-thù, Duy-ma cách vách gãi ngứa«.

2. Lời chư tăng gọi vị Trụ trì. Tông Môn Võ Khố ghi: »撫 州 明 水 遜 禪 師、 在

法 雲 侍 者 寮 時、 道 林 琳 禪 師 掛 搭。 方 丈 特 爲 新 到 茶、 遜 躬 至 寮 請 之。 – Thiền sư Minh Thủy Tốn tại Phủ Châu, lúc còn ở liêu thị giả của chùa Pháp Vân, có thiền sư Đạo Lâm Lâm đến chùa xin tạm trú. Vị Trụ trì muốn Đạo Lâm Lâm đến uống trà nên sai Tốn đến liêu của khách để mời«.

cánh, đáo để (Rốt cuộc). Tử Bá Lão Nhân tập q. 1 ghi: »心 悟、 則 無 塞 而 通； 心 迷、 則 無 近 而 不 遠 也。 鳴 呼！ 心 果 何 物 乎？ 能 使 人 爲 聖 人、 又 能 使 人 爲 眾 人。 – Ngộ được tâm này thì không có chỗ trệ ngại nào mà chẳng thông; còn mê tâm này thì mọi chỗ gần đều thành xa. Than ôi! Rốt cuộc tâm là vật gì?

Lại có năng lực khiến người làm Thánh nhân, cũng có năng lực khiến người làm phàm phu«.

QUÁ 過

Giao, đưa. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »僧 問 國 師。 如 何 是 本 身 盧 舍 那。 國 師 云。 與 老 僧 過 淨 瓶 來。 – Tăng hỏi Quốc sư: Thế nào là bản thân Tỳ lô xá na? Quốc sư bảo: Hãy đưa tịnh bình cho ta.«

QUÁ THỦ 過 手

Chìa tay ra. Tào Sơn ngữ lục ghi: »師 曰： 過 手 來。 僧 過 手。 乃 點 指 曰： 一 二 三 四 五、 足！ – Sư nói: Hãy chìa tay ra. Tăng chìa tay ra. Sư bèn đếm ngón tay nói: Một, hai, ba, bốn, năm. Đủ!«

QUẢ 果

1. Kết quả, đối lại với »nhân«, chỉ cho sự báo ứng lành dữ của hành vi thiện hay ác.

2. Giai vị giác ngộ của người tu theo đạo Phật. Chương Ma-ha Ca-diếp, Tổ thứ 1 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »時 阿 難 爲 漏 未 盡不 得 入 會。 後 證 阿 羅 漢 果。 由 是 得 入。 – Khi ấy A-nan vì chưa dứt hết phiền não nên không được vào hội, sau đó

Ngài chứng được quả A-la-hán, nhờ đó được vào«.

3. Phó từ, nghi vấn, để nhấn mạnh ngữ khí cho câu văn, tương đương với từ: cứu

QUÁ TRIÊU TỊCH 過 朝 夕

Sống. Tiết Linh Tuyền Quy Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »問： 如 何 是 靈 泉 活 計？ 師 曰： 東 壁 打 倒 西 壁。 曰： 憑 箇 甚 麼 過 朝 夕。 師 曰： 折 腳 鐺 子 無 煙 火。 – Hỏi: Thế nào là gia sản của Linh Tuyền? Sư nói: Trong nhà không có một vật. Hỏi: Dựa vào cái gì để sống? Sư nói: Bẻ gãy chân cái chõ không còn khói lửa.« QUÁCH BẰNG 郭 朋 (1920-1990)

Học giả Phật giáo hiện đại, người Đường 637

Q

QUÁCH LẠC 廓 落

Hà, Hà Nam, Trung Quốc. Thuở bé vì nghèo khó mà làm tăng, về sau lớn lên đi theo cách mạng. Sau giải phóng (1-10- 1949) ông nhậm chức Phó bí thư Hiệp hội Phật Giáo Trung Quốc, Phó giáo sư viện Nghiên cứu sinh thuộc viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, Nghiên cứu viên Sở Nghiên cứu Tôn giáo Thế giới thuộc viện Khoa học Xã hội Trung Quốc. Nhiều năm theo đuổi nghiên cứu lịch sử tư tưởng Phật giáo Trung Quốc, ông siêng năng nghiên cứu học thuật thành tựu nổi bật; trong giới học thuật gọi ông là »Chàng Ba liều mạng«.

Tác phẩm:

― Đàn Kinh Hiệu Thích ― Đàn Kinh Đối Khám ― Đàn Kinh Đạo Độc ― Hán Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc Triều Phật Giáo ― Tùy Đường Phật Giáo ― Tống Nguyên Phật Giáo ― Minh Thanh Phật Giáo ― Trung Quốc Phật Giáo Tư Tưởng Sử

― Trung Quốc Phật Giáo Sử Lược. QUÁCH LẠC 廓 落 Rỗng lặng. Như Tịnh ngữ lục ghi:

妙 淨 淨 時 解 活 計 露 堂 堂 處 有 家 風 須 知 脫 體 卓 然 道 廓 落 圓 通 是 箇 宗 »Diệu tịnh tịnh thời giải hoạt kế Lộ đường đường xứ hữu gia phong Tu tri thoát thể trác nhiên đạo Quách lạc viên thông thị cá tông«.

»Lúc diệu lặng lặng biết kế sống Chỗ bày lồ lộ có gia phong Cần hay toàn thể đạo tuyệt vời Rỗng lặng viên thông là Thiền tông«.

QUÁCH NHIÊN 廓 然

Rỗng rang. Bích Nham lục q. 1 ghi: »梁 武

帝 問 達 磨 大 師： 如 何 是 聖 諦 第 一 義？ 磨 云： 廓 然 無 聖。 – Lương Võ Đế hỏi Đại sư Đạt-ma: Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa? Đại sư đáp: Rỗng rang không thánh«.

QUÁCH THỊ 廓 巿

Thành thị. Quách: vùng ngoại thành. Tiết Tăng Xán trong TĐT q. 2 ghi: »或 處 山

林、 或 居 廓 市 – Hoặc ở núi rừng, hoặc ở thành thị«.

QUÁCH TRIỆT 廓 徹

Rỗng lặng thấu suốt. Tiết Nghệ ngôn trong

NHQL q. 29 ghi: »到 得 心 路 絕 處、 廓 徹 無 依、 則 人 法 雙 亡、 心 境 俱 捐。 – Đến được chỗ đường tâm bặt, rỗng lặng thấu suốt không nương gá thì nhân pháp đều mất, tâm cảnh đều quên«.

QUÁI SAI 怪 差

Quái gở, lạ lùng. Mật Am ngữ lục ghi: 生 鐵 鑄 牛 頭。 牽 犁 還 拽 杷 智 者 笑 忻 忻。 愚 人 驚 怪 差 »Sinh thiết chú ngưu đầu Khiên lê hoàn duệ bả Trí giả tiếu hân hân Ngu nhân kinh quái sai«.

»Sắt sống đúc thành trâu

Kéo cày còn kéo bừa Người trí hớn hở cười Kẻ ngu ngại quái gở«.

QUẢI BÁT 掛 鉢

Còn gọi: Quải đáp, Quải đơn. Treo bát, tức là thiền tăng ăn cơm cháo xong, treo bát của mỗi người vào cái móc phía sau giường ngủ (đơn). Nghĩa bóng là nương ở 638

QUẢI THẦN VẪN 挂 唇 吻

nhờ nơi thiền viện. Phần Phó Chúc Phạn trong Thiền Uyển Thanh Quy (Vạn Tục 111, 441 hạ) ghi: »念 食 訖 偈 （中

略）、 住 持 人 出、 起 身 掛 鉢、 令

掛 搭 單 齊 整。 – Niệm bài kệ ăn cơm xong (…), Trụ trì bước ra ngoài nhón người lên treo bát, khiến đại chúng đều treo bát ngay ngắn«.

QUẢI BÁT NANG 挂 鉢 囊

Treo túi bát. Lúc vị tăng hành cước qua các thiền hội, có mang theo túi và bát. Khi đến ngụ tại một thiền viện nào đó thì treo túi và bát lên móc trong Tăng đường. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc tham học đã xong. Tắc 20, Thung Dung lục (Đại 48, 240 thượng) ghi: »舉 步 踏 著、 便 可 高

掛 鉢 囊、 拗 折 拄 杖。 – Dẫm lên đất chân thật, liền có thể treo cao túi bát, bẻ gãy cây gậy«.

QUẢI BÌNH BÔI 掛 瓶 杯

Chỉ cho tăng nhân hành cước dừng lại nghỉ ngơi một nơi nào đó. Bình bôi là đồ đựng thức ăn nước uống của tăng nhân hành cước. Tiết Đầu Tử Nghĩa Thanh Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »孤 村 陋 店、 莫 挂 瓶 杯。 – Thôn xóm vắng vẻ, quán trọ rách nát chớ nên dừng lại nghỉ ngơi.«

QUẢI DƯƠNG ĐẦU, MẠI CẨU NHỤC 掛 羊 頭 賣 狗 肉 Treo đầu dê bán thịt chó. Theo Nội Thiên Tạp Hạ trong Án Tử Xuân Thu: Treo đầu trâu ở cửa mà bán thịt ngựa ở bên trong.

Đời sau đổi »Ngưu đầu« thành »Dương đầu«, đổi »Mã nhục« thành »Cẩu nhục« rồi viết thành »Quải dương đầu, mại cẩu nhục« để ví với hành vi lừa đảo lấy giả làm thật, trong ngoài không thống nhất. Vô Môn Quan (Đại 48, 293 hạ) ghi: »黃 面 瞿

曇、 傍 若 無 人、 壓 良 爲 賤、 懸 羊 頭 賣 狗 肉。 將 謂 多少 奇 特。 – Ông già mặt vàng không coi ai ra chi, ép tốt thành xấu, treo đầu dê bán thịt chó, tưởng đâu là hay lắm!«.

QUẢI ĐƠN 挂 單

Quải là ở đậu, đơn là đơn vị. Tất cả vật dụng của tòng lâm thuộc về một vị tăng là 1 đơn vị. Ở đậu một ngày thì làm chủ tòng lâm một ngày. Ở đậu 10 năm thì làm chủ tòng lâm 10 năm.

QUẢI NHÂN THẦN XỈ 掛 人 唇 齒

Bị người nghị luận. Mật Am ngữ lục ghi:

»乾 峰 搖 頭。 雲 門 擺 尾。 亘 古 亘 今。 掛 人 唇 齒。 – Kiền Phong lắc đầu,

Vân Môn vẫy đuôi, từ xưa đến nay bị người nghị luận.«

QUẢI THẦN XỈ 挂 唇 齒

Chỗ tiếp giáp giữa môi và răng, tức là nướu răng. Chỗ này thì chẳng thể nuốt vật gì. Thiền tông dùng từ này để tỷ dụ nếu câu nệ vào lời nói của người khác thì chẳng thể hiểu được ý nghĩa chân thật của lời nói ấy. Bích Nham lục (Đại 48, 283 trung) ghi: »疎 山 到 溈 山 便 問： 承 師 有 言、 有 句 無 句、 如 藤 倚 樹 （挂 入 唇 齒）。 – Sơ Sơn đến Quy Sơn liền hỏi: Nghe Sư có dạy lời rằng: Câu Hữu câu Vô như bìm leo cây (Câu nệ vào lời nói của người thì sẽ không hiểu được ý nghĩa chân thật của lời nói ấy)«.

QUẢI THẦN VẪN 挂 唇 吻 Liên quan tới ngôn từ giảng thuyết. »Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »少 室 心 印、 豈 落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 639

QUẢI TÍCH 掛 錫

計、 始 挂 唇 吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、

刻 的 示 人、 非 夸 會 逞 能、 外 飾 觀 美 而 已 也。 – Tâm ấn Thiếu Thất há câu nệ vào việc trau chuốt lời nói câu văn? Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mà mượn lời nói, nhưng đều hồn hậu chất phác, ngắn gọn chuẩn xác và trong sáng để dạy người, chẳng phải khoe hiểu khoe tài, bên ngoài trang sức coi đẹp mà thôi.«

QUẢI TÍCH 掛 錫 Còn gọi: Lưu tích, Quải đáp. Treo tích trượng. Thuở xưa, các vị tăng hành cước tham học khắp nơi đều mang theo tích trượng. Khi vào thiền viện, nếu được hứa cho tạm ngụ thì treo tích trượng vào cái móc ở trên vách. Bài thơ của Thượng thư Đoàn Văn Khâm tặng Thiền sư Quảng Trí

(Việt Nam) ghi: 掛 錫 危 峯 罷 六 塵

默 居 幻 夢 問 浮 雲 殷 勤 無 計 參 澄 什 索 絆 簪 纓 在 鷺 群 »Quải tích nguy phong bãi lục trần Mặc cư huyễn mộng vấn phù vân Ân cần vô kế tham Trừng Thập Sách bạn trâm anh tại lộ quần«.

»Tạm ngụ non cao bỏ sáu trần Ở yên huyễn mộng hỏi phù vân Ân cần không cách tham Trừng Thập Quan tước triều đình trót vướng chân«.

-Quải tích còn chỉ cho vị Trụ trì đảm nhiệm một ngôi chùa nào đó. Tiết Không Thất Trí Thông Đạo Nhân trong NĐHN q.

18 ghi: »後 爲 尼、 名 惟 久、 挂 錫 姑 蘇 之 西 竺。 – Về sau, cô xuất gia làm ni tên Duy Cửu, trụ trì chùa Tây Trúc thuộc Cô Tô«.

QUẢI TỬ 掛 子

Áo mặc ngoài. Tiết Quốc Hoan Văn Củ Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »後 謁 萬

歲 塔 譚 空 禪 師 落 髮、 不 披 袈 裟、 不 受 具 戒、 唯 以 雜 綵 爲 挂 子。 – Về sau yết kiến Thiền sư Đàm Không nơi tháp Vạn Tuế xuống tóc nhưng không mặc cà sa, không thọ giới cụ túc, chỉ mặc áo ngoài nhiều màu.«

QUAN BẤT DUNG CHÂM, TƯ THÔNG XA MÃ 官 不 容 針 私 通 車 馬 Pháp luật nghiêm minh, tra xét kỹ càng cho đến cây kim cũng không lọt, nhưng vì tình cảm thiên vị mà ngựa xe vẫn lọt qua cửa khẩu, qua chốt kiểm tra như thường. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho thiền sư khi tiếp dẫn người học có thể tùy cơ ứng vật mà dùng nhiều phương thức khác nhau. NĐHN q. 20 ghi: »雖 然 如 是、 官 不 容 針、 私 通 車 馬。 放 一 線 道、 有 箇 葛 藤 處。 – Dù như thế, vẫn phải dùng nhiều phương thức tiếp dẫn người học,mở một con đường có chỗ cho ngôn ngữ văn tự«. NĐHN q. 19 ghi: »官 不 容 針、 更 借 一

問。 – Khi tiếp dẫn người học cần dùng nhiều phương thức, lại còn mượn một câu hỏi«.

QUAN LIỆT TỬ 關 捩 子

Gọi tắt: Quan liệt (chữ Liệt cũng viết 〖⿰木戾〗). Chỗ chí cực vi diệu của thiền cơ, điểm then chốt của sự lý. Bích

Nham lục q. 1 ghi: »謂 之 無 事。 不 是 拍 盲 便 道 無 事。 須 是 透 過 關 捩 子。 出 得 荊 棘 林。 淨 裸 裸 赤 灑 灑。 依 前 似 平 常 人。 – Gọi là vô sự, chẳng phải ù ù cạc cạc mới gọi là vô sự 640

QUÁN HƯU 貫 休 (852-913)

mà cần phải thấu suốt chỗ vi diệu tột cùng của thiền cơ, ra được rừng tư kiến chấp trước mê vọng, buông bỏ mọi việc không còn mảy may tình trần, giống như người bình thường thuở trước.« CĐTĐL q. 9 ghi: »且 如 四 祖 下 牛 頭 融 大 師 橫 說 堅 說。 猶 未 知 向 上 關 〖⿰木戾〗 子。 有 此 眼 腦 方 辨 得 邪 正 宗 黨。 且 當 人 事 宜 不 能 體 會 得。 但 知 學 言 語。 念 向 皮 袋 裏 安 著 到 處 稱 我 會 禪。 – Ngay như đệ tử của Tứ Tổ là đại sư Ngưu Đầu Dung nói ngang nói dọc vẫn còn chưa biết chỗ vi diệu tột cùng của thiền cơ (…) Vả lại, người thời ấy sự thật là không đủ khả năng để thể hội, chỉ biết học ngôn ngữ, nghĩ rằng thân thể an ổn là đủ, đi đến nơi đâu cũng xưng là ta đã hội thiền.«

QUÁN CHÍ 觀 志 (910-970)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Tống, tự An Nhiên, người Hồng Châu (nay là Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Đồng An Đạo Phi, làm truyền nhân tông Tào Động đời thứ 4, trụ viện Đồng An ở kiến Xương (nay là Nam

Thành, Giang Tây)

QUÁN GIÁC 丱 角

Còn gọi: A Giác 阿 角. Đứa bé con, đầu để chỏm như hai cái sừng. Chương Đại Đồng Đầu Tử Thiền sư trong CĐTĐL q. 15 ghi: »問 如 何 是 祖 師 意。 師 曰。 彌 勒 覓 箇 受 記 處 不 得。 問 和 尚 住 此 來 有 何 境 界。 師 曰。 丱 角 女 子 白 頭 絲。 – Tăng hỏi: Thề nào là chỉ ý Tổ sư? Sư đáp: Di-lặc tìm một nơi thọ ký không được. Tăng hỏi: Hòa thượng trụ nơi đây có cảnh giới gì? Sư đáp: Bé gái tóc còn để chỏm (như hai cái sừng) mà đầu đã bạc như tơ.«

QUÁN HÀNH 觀 衝 (1578-1645)

Tăng nhân đời Minh, họ Triệu, tự Chuyên Ngu, người Phách Châu (Hà Bắc), Trung Quốc. Tính người đoan trang, thường niệm danh hiệu Quán Thế Âm. Lần lượt tham kiến các ngài Không Ấn Trấn Trừng, Tuyết Lãng Hồng Ân, Vân Thê Châu Hoằng. Kết am trên ngọn Hoa Đảnh núi Thiên Thai, sư đọc kinh Lăng Nghiêm hoát nhiên tỏ ngộ. Về sau sư sang trụ Lô Sơn, Hoành Sơn, núi A-Dục Vương. Đời Thanh, niên hiệu Thuận Trị thứ 1 (1644) sư trụ trì chùa Thanh Lương núi Thạch Thành, gặp Minh Tư Tông Băng, vì để cúng tế các vua quan, bèn xây cất đạo tràng ở nơi Tử Trúc Lâm, phía bắc thành Kim Lăng (Nam Kinh) cất thiền đường, tỉnh thất. Niên hiệu Thuận Trị thứ 2 (1645) nơi chùa Thiên Giới, sư hoằng dương giới luật. Tháng 5 năm ấy nhập tịch. Sư trước tác rất nhiều, như Tâm Kinh Tiểu Đàm, Tập Luật Thường Quỷ, Kim Cang Bát Nhã Lược Đàm v.v… Khi đệ tử biên tập, sư tự đề tên là »Bế Môn Ngữ«. Đặc biệt có: Tử Trúc Lâm Chuyên Ngu Hòa thượng ngữ lục, 30 quyển.

QUÁN HƯU 貫 休 (852-913) Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Khương, tự Đức Ẩn, người Lan Khê (Hy Thủy, Hồ Bắc), Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ, sư thấm nhuần Phật điển, cư ngụ Hàng Châu và Tô Châu. Sư đi du phương để xin yết kiến học đạo. Niên hiệu Thiên Thục (901-904) vào đất Thục, Thục Chúa là Vương Kiến ban hiệu »Thiền Nguyệt Đại Sư«. Bởi sư giỏi viết chữ thảo nên thời nhân sánh sư như Hoài Tố. Tác phẩm: 641

QUÁN MỘC 灌 沐

Thiền Nguyệt tập 30 quyển, Toàn Đường Thi 12 quyển. Giáo Bắc Kỳ lấy chùa này làm hội quán. Năm 1942 chùa được xây lại theo quy mô kiến trúc và trang trí nội thất như ngày nay. QUÁN MỘC 灌 沐 Theo: VHVNTH 1989-1995.

Rót nước thơm để tắm Phật. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi:

煙 濛 濛、 雨 濛 濛 芍 葯 花 開 濕 嫩 紅 我 今 灌 沐 諸 如 來 人 間 天 上 起 清 風 »Yên mông mông, vũ mông mông Thược dược hoa khai thấp nộn hồng

Ngã kim quán mộc chư Như Lai Nhân gian thiên thượng khởi thanh phong«.

»Mưa lất phất, khói lờ mờ Thược dược hoa khai đỏ thắm tươi, Nay ta rót nước tắm Như Lai

Gió mát nổi lên khắp đất trời«.

QUÁN SỨ TỰ 館 使 寺

Chùa nằm giữa phố Quán Sứ, Hà Nội, Việt Nam, mang biển số nhà 73. Cả khu vực này là đất thôn An Tập xưa. Tại đây, thời đầu đời Lê (thế kỷ XV) có lập một khu nhà gọi là Quán Sứ để tiếp đón sứ thần các nước Lão Qua, Chiêm Thành… khi họ tới Thăng Long. Vì họ đều theo đạo Phật nên một ngôi chùa được dựng ở cạnh Quán Sứ để tiện cho các sứ thần dó tụng niệm cúng bái. Về sau, nhà Quán Sứ bỏ đi nhưng ngôi chùa được giữ lại. Hiện nay trong chùa còn nhiều bia đá, đáng chú ý là bia do Lê Duy Trung soạn năm 1842 có đoạn ghi: »… Chùa Quán Sứ ở phía nam thành. Vị sư đến xin ta (tức Lê Duy Trung) bài văn bia nói rằng: Chùa ở thôn An Tập, huyện Thọ

Xương, tiền đường thờ Phật, hậu đường thờ Lý Quốc Sư…« Trải bao thay đổi, tới năm 1934, hội Phật

QUÁN TÂM HUYỀN XU 觀 心 玄 樞

Sách, 1 quyển, do Vĩnh Minh Diên Thọ soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114. Thiền sư Diên Thọ đứng trên lập trường Thiền tông để trình bày huyền chỉ Quán tâm của Phật giáo như sau: Nếu như chúng ta muốn thoát khỏi cảnh trói buộc, dứt phân biệt, hộ chính pháp, minh pháp tướng, liễu tứ đế, rõ tam tạng, hàng phục 4 thứ ma, biện được nhiễm tịnh đều phải từ phương pháp quán tâm mà được thành tựu. Nếu chẳng quán tâm thì tất cả đều lầm loạn, điên đảo, như 96 thứ ngoại đạo. Cuối quyển phụ kệ, bày tỏ ý nghĩa nguyện sinh Tịnh độ duy tâm. Sách này kế thừa hệ tư tưởng Quán tâm của tông Thiên Thai, rút từ văn Quán tâm trong các kinh điển, giải thích các yếu nghĩa quán tâm như: »Tâm tức Đại thừa«, »Tâm tức Phật tính«, »Tâm nhiếp các giáo«.

QUÁN TUẾ 丱 歲

Thuở bé, tuổi nhỏ. Tiết Vĩnh Phong Huệ Nhật Am Chủ trong NĐHN q. 18 ghi: »信 州 永 豐 慧 日 庵 主、 本 郡 丘 氏 子 。 丱 歲 出 家、 於 明 心 寺 得 度。 – Am chủ Huệ Nhật ở Vĩnh Phong Tín Châu, con nhà họ Khâu ở bản quận, thuở bé xuất gia, được độ làm tăng ở chùa Minh Tâm«.

QUÁN VIÊN 觀 圓 (cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV)

Thiền tăng đời Trần, hiệu Quán Viên ở chùa Đông Sơn, giới hạnh thanh tịnh, tuệ giải tròn đầy, mấy mươi năm mà không 642

QUANG ẢNH LÝ HOẠT KẾ 光 影 裏 活 計

xuống núi. Gặp lúc vua Trần Anh Tông (1293-1314) đau mắt đã hơn tháng, chữa trị không hiệu quả, ngày đêm đau nhức. Bỗng vua nằm mộng thấy một vị sư lấy tay xoa vào mắt. Vua hỏi sư từ đâu đến và tên gì? Sư đáp: »Tôi là Quán Viên, đến cứu mắt vua«. Tỉnh mộng, mắt liền hết đau, qua vài ngày mắt vua khỏi hẳn. Vua cho người tìm hỏi trong giới tăng sỉ, quả có người tên Quán Viên ở chùa Đông Sơn.

Nhà vua sai người mời đến, rõ ràng là vị sư đã thấy trong mộng. Vua rất lấy làm lạ, phong chức Quốc sư, ban thưởng rất hậu.

Sư đều đem phân phát hết không để lại một đồng nào, vẫn mặc y vá trở về núi, dường như chẳng quan tâm. Từ đó về sau, sư đi vân du khắp núi sông châu huyện làng mạc, nếu ở đâu có miếu thờ thần không chính đáng, làm hại dân, đều bị sư quở trách đuổi đi, dẹp phá miếu đền. Còn những vị thần lớn phần nhiều xin quy y thụ giới với sư, được sư dạy phải bảo vệ dân chúng và giảm bớt việc đòi cúng kiến sinh vật. Không rõ sư tịch lúc nào, ở đâu và thuộc hệ phái nào. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

古 人 鋤 園 觸 黃 金 若 瓦 礫。 待 吾 菅 茆 覆 頂。 須 此 供 四 方 僧。 言 訖 捨 去。 – Từng ở trong hang sâu Phụng Lâm bỗng phát hiện ra trân bảo. Bạn đồng tu nhìn nhau, ý muốn lấy nó. Sư nói: Cổ nhân cuốc đất gặp phải vàng ròng xem như gạch ngói. Hãy chờ tôi trụ trì tự viện, đến khi ấy sẽ cúng dường bốn phương tăng. Nói xong bỏ đi.«

QUANG ẢNH 光 影

Bóng sáng, dụ chỉ vật hư huyễn chẳng thật.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »古 人 云： 身 依 義 立。 土 據 體 論。 法 性 身 法 性 土 明 知 是 光 影。 – Người xưa nói: Thân nương nơi nghĩa mà lập, độ căn cứ vào thể mà bàn. Pháp tính thân, pháp tính độ đều biết rõ là vật hư huyễn chẳng thật«.

QUANG ẢNH LÝ HOẠT KẾ 光 影 裏 活 計

QUẢN CỐ 管 顧

Chiêu đãi. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »結 夏 無 可 供 養 大 眾 作 一 家 宴 管 顧 諸 人。 – Kết hạ không thể cúng dường đại chúng, làm một tiệc nhà chiêu đãi mọi người.«

QUẢN MAO PHÚ ĐỈNH 管 茆 覆 頂

Chỉ cho tăng nhân trụ trì tự viện. Chương

Nham Tuấn Thiền sư trong CĐTĐL q. 15 ghi: »嘗 經 鳳 林 深 谷。 欻 睹 珍 寶 發 現。 同 侶 相 顧 意 將 取 之。 師 曰。 Chỉ cho hành vi, ngôn ngữ, tình thức hư vọng. Tiết Dục vương Đoan Dụ Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »上 堂： 盡 大 地 是 沙 門 眼、 遍 十 方 是 自 己 光、 爲 甚 麼 東 弗 于 逮 打 鼓、 西 瞿 耶 尼 不 聞、 南 贍 部 洲 點 燈、 北 鬱 單 越 暗 坐。 直 饒 向 箇 裡 道 得 十 全、 猶 是 光 影 裡 活 計。 – Thượng đường: Cả mặt đất đều là con mắt của sa môn, khắp mười phương đều là ánh sáng tự kỷ, tại sao Đông thắng thần châu đánh trống, Tây ngưu hóa châu không nghe, Nam thiệm bộ châu thắp đèn, Bắc cu lô châu ở trong tối?

Đến chỗ này cho dù ông nói được toàn vẹn vẫn là hành vi, ngôn ngữ, tình thức hư vọng.« 643

QUANG ẢNH MÔN ĐẦU 光 影 門 頭

QUANG ẢNH MÔN ĐẦU 光 影 門

頭 Sự lý hư huyễn chẳng thật. Thư đáp Trịnh Côn Nham Trung thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »最 怕 得 少 爲 足、 切 忌 墮 在 光 影 門 頭。 – Rất sợ được ít cho là đủ, tối kỵ là rơi vào trong sự lý hư huyễn chẳng thật«.

QUANG DŨNG 光 涌 (850-938)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Chương, người xứ Phong Thành (nay thuộc Giang Tây).

Thuở nhỏ học sách Nho, năm 13 tuổi có thể giảng giải nghĩa kinh. Đến khi trưởng thành, đi dạo chùa Khai Nguyên gặp dị tăng giao cho chỉ quyết kinh Duy Ma, liền đến chùa Thạch Đình ở Hồng châu nương Thiền sư Ngưỡng Sơn Huệ Tịch xuất gia, 19 tuổi thọ giới cụ túc. Sư từng tham vấn

Lâm Tế Nghĩa Huyền, y theo lời dạy mà trở về hầu hạ Huệ Tịch. Sau được tâm ấn, nối pháp làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng. Khi Huệ Tịch mất, Quang Dũng đốt ngón tay cúng dường, và ở lại Nam Tháp Ngưỡng Sơn phát dương tông phong.

Niên hiệu Thiên Hựu thứ 1 (904) đến Hồng Châu trụ trì chùa Thạch Đình, 14 năm sau từ biệt trở lại Ngưỡng Sơn.

QUANG HIẾU TỰ 光 孝 寺

1. Chùa ở đường Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Nền chùa nguyên là chỗ ở của Triệu Kiến Đức, cháu của Nam Việt Vương Triệu Đà đời Tây Hán. Vào thời Tam Quốc Ngu Phiên dạy học nơi đây, còn cải tạo và xây dựng lại làm »Ngu Uyển«, sau đó đổi nhà thành chùa gọi là »Chế Chỉ Tự«. Thời Đông Tấn tăng nhân Ấn Độ là Đàm Ma Da Xá đến Quảng Châu truyền giáo, tại đây xây cất Vương Uyển Triều Đình Tự, còn gọi »Vương Quốc Tự«. Theo truyền thuyết Đ t-ma từng ở chùa này giảng kinh truyền pháp. Niên hiệu Trinh Quán thứ 19 (645) đời Đường đổi tên là »Càn Minh Pháp Tính Thiền Viện«, cũng gọi là »Pháp Tính Tự«. Niên hiệu Nghi Phụng thứ 1 (676) Lục Tổ Huệ Năng cùng tăng tranh luận gió phướn tại chùa này, cạo tóc dưới cây Bồ đề. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137) đời Tống đổi tên là »Báo Ân Quảng Hiếu Thiền Tự«. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 21 (1151) sắc tứ »Quang Hiếu Thiền Tự«. Niên hiệu Thành Hóa thứ 2 (1466)

đời Minh bắt đầu gọi »Quang Hiếu Tự«.

Về sau bị quân Thanh phá hủy. Đầu khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722)

đời Thanh, Thiền sư Nguyên Chí xây cất lại, quy mô hùng vĩ tráng lệ, trở thành tùng lâm hạng nhất ở Lĩnh Nam. Trong chùa xưa có 12 điện, 6 đường, còn có Chung lâu, Cổ lâu, Diên thọ am, Đâu suất các, Bút thọ hiên, Ngu Phiên từ. Hiện còn Đại hùng bảo điện, Lục Tổ điện, Già lam điện, Thiên vương điện, Môn lâu, ngoài ra còn có Thùy

Phật các, Ế phát tháp, Đông Tây thiết tháp, Pháp trang, Đại Bi tràng, Đ t-ma tỉnh.

Đây là thắng cảnh nổi tiếng của Phật giáo.

2. Còn gọi: Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự.

Nằm trên sườn núi Thiết Sư, phía nam huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Cảnh Vân thứ 1(710) đời Đường, niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137) đời Tống bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377)

đời Minh xây dựng lại. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) lại bị lửa thiêu hủy.

Niên hiệu Vạn Lịch thứ 48 (1620) tái thiết, đời Thanh lại trùng tu. Tự viện kiến trúc hùng vĩ, đứng hàng đầu các chùa ở Mân 644

QUANG TỘ 光 祚 (928-998)

Bắc. Cổng chùa treo tấm biển chữ vàng, điện đầu tiên là Thiên vương điện thờ Phật Di Lặc và bốn Đại Kim Cang, hình dáng uy nghi. Phía sau là Đại hùng bảo điện có rường vẽ hoa lầu chạm trổ, mái tỏa góc vểnh. Điện đường cao lớn rộng thoáng, bên trong thờ Tam Bảo Như Lai, hai bên là 18 vị La hán, trước điện có Đàn tăng chúng bái Phật, có thể chứa vài trăm người. Sau đại điện là Quán Âm điện, bên trái bên phải đại điện là lầu chuông lầu trống, cùng với Phương trượng thất, Tàng kinh các.

QUANG HIẾU TỰ THIẾT THÁP 光

孝 寺 鐵 塔 Trong khuôn viên chùa Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Đông thiết tháp nằm ở phía đông ao Bạch Liên, chùa Quang Hiếu, niên hiệu

Đại Bảo thứ 10 (967) Nam Hán chúa Lưu Sưởng quyên tạo. Tháp hình vuông 7 tầng cao 6,35m, có tòa Tu-di bằng đá khắc, cao 1,34m. Toàn tháp có hơn 900 cái khám thờ Phật, trong mỗi khám đều có một tượng Phật nhỏ, công nghệ tinh xảo, lúc mới thành toàn thân thếp vàng, được gọi là »Đồ kim thiên Phật tháp«. Xung quanh có điêu khắc »Hành long hỏa châu«, »Thăng long giáng long hỏa diệm tam bảo châu«, tạo dáng sinh động. Tháp nguyên đặt tại chùa Khai Nguyên, Quảng Châu (đã bị phá hủy), khoảng niên hiệu Đoan Bình (1234- 1236) đời Tống do tăng trụ trì di dời đến chùa Quang Hiếu, xây điện che phủ. Tháp này dùng kỷ nghệ đúc luyện và điêu khắc cao siêu, là một trong những tháp sắt hoàn chỉnh nhất, cổ xưa nhất hiện còn ở Trung Quốc. Tây thiết tháp nằm ở phía tây Đại điện chùa Quang Hiếu. Niên hiệu Đại Bảo thứ 6 (963) Thái giám của Lưu Sưởng là Cung Trừng Khu và người vợ thứ 33 họ Đặng liên danh quyên tiền đúc tháp. Hình thức cùng quy mô giống như Đông thiết tháp (trên thực tế thì Đông thiết tháp phỏng chế theo Tây thiết tháp), xung quanh thân tháp là tượng Phật và điêu khắc bảo liên hoa. Trong thời kháng chiến, tháp điện bị sụp đổ 4 tầng trên, hiện chỉ còn 3 tầng.

QUANG MỤC 光 穆

Thiền tăng đời Đường, họ Chương, tự Dật Thế, hiệu Tây Tháp, người Cao An, Giang Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Huệ Tịch, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 3. Sau khi thầy tịch, sư kế tiếp trụ trì Ngưỡng Sơn. Sư dùng 36 phép đối của Lục

Tổ để tiếp dẫn thiền cơ, hết sức tuyệt vời.

QUANG PHỎNG 光 訪

(Từ tôn kính để gọi) những người khách đến thưa hỏi. Tiết Chính Pháp Hy Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »諸 上 善

人 得 得 光 訪。 – Người lành các nơi đặc biệt đến thưa hỏi«.

QUANG TỘ 光 祚 (928-998)

Thiền tăng đời Tống, họ An người Chiết Giang, Trung Quốc. Đến núi Thanh Thành, Ích Châu (Thành Đô, Tứ Xuyên) sư tham kiến Thiền sư Trừng Viễn được tâm ấn, nối pháp làm truyền nhân tông Vân Môn. Ban đầu trụ Song Tuyền, Tùy Châu (Hồ Bắc)

rồi dời sang chùa Trí Môn truyền bá tông phong, người đời gọi là »Trí Môn Quang Tộ Thiền sư«. Đệ tử nối pháp hơn 30 người như Tuyết Đậu Trọng Hiển v.v… Tác phẩm: Trí Môn Tộ Thiền sư ngữ lục 1 quyển. 645

QUANG TRÁNG 光 壯

QUANG TRÁNG 光 壯 Hoằng dương, làm cho vinh quang rạng rỡ. Mật Am ngữ lục ghi: 一 言 劄 住 萬 機 通、 自 然 光 壯 少 林

風 »Nhất ngôn trát trụ vạn cơ thông Tự nhiên quang tráng Thiếu Lâm phong«.

»Một câu thống thiết, muôn cơ thông Tự nhiên rạng rỡ mạch Thiền tông«.

QUANG TRẠNG NGUYÊN 光 狀 元

Biệt hiệu của Thiền tăng Di Quang đời

Tống. X. Di Quang.

QUANG TỰ 光 緒

Thiền tăng đời Ngũ Đại, tham vấn Huyền Sa Sư Bị và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp ở viện Vân Phong, núi Thiên Thai. Ngô Việt Vương rất hậu đãi sư, ban cho hiệu »Chí

Đức Đại Sư«.

QUẢNG ẤN 廣 印 (1566-1636)

Thiền tăng đời Minh, tự Văn Cốc, biệt hiệu

Chưởng Thạch, người Gia Thiện (Chiết Giang), Trung Quốc. Năm 13 tuổi sư xuất gia tại chùa Khai Nguyên, Hàng Châu, lần lượt tham kiến Nghi Phong, Vô Huyễn, sau thụ giới Bồ Tát với Châu Hoằng, sớm tối thỉnh ích vấn đạo. Về sau đi dạo núi Ngũ Đài đến Kính Sơn thấy thiền giới của Ngô Việt suy đồi, sư liền trụ chùa Chân Tịch để phục hưng, lại dời sang chùa Tịnh Từ giáo hóa đệ tử rất đông, chấn hưng tông phong Lâm Tế. Tác phẩm: Tông Môn Cảnh Ngữ 2 quyển, Ngữ lục 4 quyển. Vĩnh Giác

Nguyên Hiền, Tiễn Khiêm Ích Vi soạn tháp minh.

QUẢNG CHIẾU 廣 照

Thiền tăng đời Tống, tên Huệ Giác, người Tây Lạc, Trung Quốc. Lúc sư còn tuổi trẻ, cha sư làm Thái thú Hành Dương, bị bệnh mất tại đây. Sư phò linh cữu từ Hành Dương về Tây Lạc, qua Lễ châu (huyện Lễ, Hồ Nam) nghỉ đêm tại Dược Sơn Cổ Tự, bèn xuất gia tại đây. Sư du phương tham học đắc pháp nơi Thiền sư Phần Dương Thiện Chiêu. Về sau trụ núi Lang Nha, Trừ Châu (huyện Trừ, An Huy), chấn hưng tông phong Lâm Tế, người đời gọi là »Lang Nha Huệ Giác«, cùng với Tuyết

Đậu Trọng Hiển được gọi là »Nhị Cam Lộ

Môn«.

QUẢNG CHIẾU THIỀN SƯ 廣 照 禪

師

Hiệu của Thiền tăng Ứng Phu, sống vào đời Tống. X. Ứng Phu.

QUẢNG ĐƠN 廣 單

Giường rộng mà dài của thiền đường, mỗi giường có thể nằm mấy chục người. Diện tích mỗi chỗ nằm của 1 người là: 2m x 0,8m = 1,6㎡

QUẢNG HÓA TỰ 廣 化 寺

Nằm trên sườn núi Phụng Hoàng (còn gọi Nam Sơn) cách thành phố Phủ Điền, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc 3km về phía nam.

Cùng với Phúc Châu Cổ Sơn Dũng Tự, Tuyền Châu Khai Nguyên Tự, Hạ Môn Nam Phổ-đà Tự gọi chung là »Bốn đại thiền lâm ở Phúc Kiến«. Nguyên là nơi dạy học của anh em nhà Trịnh Lộ. Niên hiệu Vĩnh Định thứ 2 (558) đời Trần Nam Triều, đổi làm Kim Tiên Thiền viện. Niên hiệu Cảnh Vân thứ 2 (711) đời Đường, tăng chùa tên Chí Ngạn theo lệnh vua tiến cung giảng Tứ phần luật, vua ban tên »Linh Nham Tự«, Liễu Công Quyền viết 646

QUẢNG NGHIÊM 廣 嚴 (1121-1190)

biển. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 1 (976) đời Tống, do tăng Linh Thưởng và Thiền sư Quy Dương Vô Liễu xây dựng lại, đổi tên là »Quảng Hóa Tự«. Chùa vào hai đời Tống Minh rất là hưng thịnh, toàn chùa gồm có 10 đại viện, tiểu am trực thuộc viện 120 tòa. Cổ tự sau khi trải qua ngàn năm sương gió phần lớn đã sụp đổ. Những kiến trúc hiện còn được xây cất lại y theo cũ vào khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh, lại đem chùa Tiểu Nam Sơn với chùa Pháp Hải nhập lại. Trên tuyến trục giữa theo thứ tự có Sơn môn, Đại hùng bảo điện, Pháp đường, Tàng kinh lâu; hai bên có Chung cổ lâu, Thiền phòng, Phương trượng thất, Khách phòng. Trước Đại hùng bảo điện có 2 tòa thạch kinh kiến tạo vào niên hiệu Trị Bình thứ 2 (1065) đời

Tống, cao khoảng 3m điêu khắc »Phật

Đỉnh Tôn Thắng đà la ni kinh chú«.

QUẢNG HUỆ THIỀN SƯ 廣 慧 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Đức Huy, sống vào đời Nguyên. X. Đức Huy.

QUẢNG KHÁNH THIỀN TỰ 廣 慶

禪 寺 Vua Tống Lý Tông ban cho chùa Phi Lai bảng hiệu Quảng Khánh thiền tự. X. Phi Lai tự

QUẢNG LỢI THIỀN TỰ 廣 利 禪 寺

Vua Tống Chân Tông ban cho chùa A-dục Vương bảng hiệu »Quảng Lợi thiền tự«. X.

A-dục Vương tự

QUẢNG LỢI TỰ 廣 利 寺

Chùa Dương Kỳ vào đời Đường gọi là Quảng Lợi tự. X. Dương Kỳ tự.