Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

ĐẠI GIÁO 大 教

Chỉ Phật giáo, thiền giáo. Tiết Nham Đầu

Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »我 將 謂

汝 他 時 後 日 向 孤 峰 頂 上 盤 結 草

菴、 播 揚 大大 教、 猶 作 這 箇 説 話。 – Ta tưởng đâu mai kia mốt nọ ngươi lên đỉnh núi vắng kết am cỏ ở, xiển dương thiền giáo, dè đâu còn nói lời này!«

ĐẠI HÁC 大 壑 (1576-1627)

Thiền tăng đời Minh, họ Tiết, tự Huyền

Tân, Nguyên Tân, người xứ Tiền Đường (nay thuộc Hàng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ, trụ chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu. Tác phẩm:

Tịnh Từ Tự Chí 10 quyển, Vĩnh Minh Đạo Tích.

ĐẠI HÀM 大 涵 (1736-1820)

Thiền tăng đời Thanh, họ Phan, tự Nhạn Hoàng, hiệu Nghiết Tuyết Tử, người xứ Ngô Giang, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc.

Sư nối pháp Thiền sư Lĩnh Vân Triện Ngọc, đời thứ 38 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa An Quốc ở Ninh Hải. Tác phẩm: Nam Tham tập, Trang Du Thảo, Đàn Chỉ tập.

ĐẠI HẠN 大 限 Ngày tận số. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »鹽 官 法 會 有 一 僧 知 有 佛 法、 身 爲 主 爲、 未 得 修 行。 大 限 將 至、 鬼 便 來 取 僧。 – 179

ĐẠI HẢO 大 好

Trong pháp hội Diêm Quan có một vị tăng biết Phật pháp, thân mắc bận làm chủ sự chưa rảnh để tu hành. Ngày tận số sắp đến, quỷ liền đến bắt ông ta.«

ĐẠI HẢO 大 好 Hay lắm! Khi lặp lại lời nói của đối phương có tính châm biếm, phía trước thêm vào từ »Hảo nhất cá«. Tiết Ôn Châu Tịnh Cư Ni Huyền Cơ trong NĐHN q. 2 ghi: Phong (chỉ thiền sư Tuyết Phong) hỏi:

»峰 （即 雪 峰 和 尚） 曰： 汝 名 甚

麼？ 師 曰： 玄 機。 峰 曰： 日 織 多

少？ 師 曰： 寸 絲 不 掛。 遂 禮 拜 退、 纔 行 三 五 步、 峰 召 曰： 袈 裟 角 拖 地 也。 師 回 首。 峰 曰： 大 好 寸 絲 不 掛。 – Nhà ngươi tên gì? Ni sư đáp: Huyền Cơ. Phong hỏi: Mỗi ngày dệt được bao nhiêu? Ni sư thưa: Tấc tơ chẳng mang. Nói xong, Huyền Cơ lễ bái rồi lui.

Vừa đi chừng năm, ba bước, Phong gọi lại, bảo: Chéo áo ca-sa quét đất. Ni sư xoay đầu lại nhìn. Phong bảo: Hay lắm! Tấc tơ chẳng mang!«

ĐẠI HÂN 大 訢 (1284-1344)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Trần, tự Tiếu Ẩn, người xứ Nam Xương (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bách Trượng Hối Cơ. Sư trụ chùa Báo

Quốc. Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục, Bồ Thất tập.

ĐẠI HỘI NIÊM HOA 大 會 拈 華

Chỉ câu truyện Phật Thích-ca-mâu-ni ở pháp hội Linh Sơn giơ cành hoa để khai thị môn đồ. Tiết Ô Cự Hành Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »會 即 便 會、 玉 本 無 瑕。 若 言 不 會、 碓 觜 生 花。 試 問 九 年 面 壁、 何 如 大 會 拈 華？ – Lãnh hội thì liền lãnh hội, ngọc vốn không có tì vết. Nếu nói rằng chẳng lãnh hội thì miệng cối giã gạo trổ hoa. Hỏi thử chín năm ngó vách, sao bằng đại hội niêm hoa?«

ĐẠI HUỆ PHỔ GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC 大 慧 普 覺 禪 師 語 錄 Gọi tắt: Đại Huệ lục. Ngữ lục, 30 quyển, do Đại Huệ Tông Cảo soạn vào đời Tống, Tuyết Phong Uẩn Văn biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 47.

Quyển l-9: ngữ lục (theo thứ tự là ngữ lục ở Thiền viện Năng Nhân, Kính Sơn; ngữ lục ở Dục Vương Quảng Lợi Thiền Tự; ngữ lục ở Thiền Viện Năng Nhân, Kính Sơn lần 2; ngữ lục ở am Vân Môn, Giang Tây; ngữ lục ở am Dương Dư, Phúc Châu;

Bỉnh phất ngữ lục ở liêu Thủ tọa, Vân Cư.

Quyển 10 : Tụng cổ. Quyển 11: Kệ tụng.

Quyển 12: Tán Phật Tổ. Quyển 13-18: Phổ thuyết. Quyển 19-24: Pháp ngữ Quyển 25- 30: Thư từ. Trong một lần xuất bản, Quảng Văn Xương biên tập lại phần Thư từ, gọi tắt là »Đại Huệ Thư« gồm 53 bức thư. Nội dung là lời hỏi đáp giữa sư và hạng đệ tử quan lại, cư sĩ theo hình thức thư từ để thuyết minh yếu chỉ Thiền tông.

ĐẠI HUỆ PHỔ GIÁC THIỀN SƯ PHỔ THUYẾT 大 慧 普 覺 禪 師 普 說 Gọi tắt: Đại Huệ Phổ Thuyết. Ngữ lục, 5 quyển, do Đại Huệ Tông Cảo soạn vào đời Tống, các vị Huệ Nhiên, Uẩn Văn, Đạo Tiên biên tập vào đời Tống.

Nội dung biên chép lời giảng của thiền sư Đại Huệ Phổ Giác về tông chỉ của các bậc thiền sư đời Tống. Quyển đầu: Câu hỏi của các vị. Quyển 2-4: Ghi chép tỉ mỉ về Thiền phong Lâm Tế, cuối quyển phụ phần Thang Thừa tướng thỉnh Thiền sư Đại Huệ 180

ĐẠI KINH 大 經

thăng tòa, sớ ngữ và phần pháp ngữ của ngài Đại Huệ. Quyển 5: Phần trùng biên của cư sĩ Tịnh Trí Hoàng Văn Xương. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Hy thứ 1 (1190), tức là sau khi ngài Đại Huệ thị tịch 27 năm. Đây là một tư liệu rất quý để nghiên cứu về thiền cơ tông

Lâm Tế.

ĐẠI HƯU 大 休

Hiệu của Thiền tăng Chính Niệm đời Nguyên. X. Chính Niệm.

ĐẠI HƯU ĐẠI HIẾT 大 休 大 歇

Ý chỉ trừ sạch vọng niệm vọng thức, triệt để lãnh hội thiền pháp, chấm dứt sinh tử.

Khai thị thiền nhân Lâm trong Mật Am ngữ lục ghi: »正 好 入 大 爐 糒 中。 煉 直 教 聖 凡 情 量。 徹 底 淨 盡。 透 得 金 剛 圈。 吞 得 栗 棘 蓬。逗 到 大 休 大 歇 之 場。身 心 若 枯 木 寒 陸。 大 棒 打 不 回 頭。 千 人 萬 人。 羅 籠 不 住。 – Đúng lúc vào trong lò rèn lớn để rèn luyện, bất cứ tình phàm lượng thánh đều quét sạch tới tận cùng. Muốn thấu suốt được công án ngữ cú của cổ nhân, tiêu dung hết những chấp trước mê lầm, đạt đến chỗ trừ sạch vọng niệm vọng thức, triệt để lãnh hội thiền pháp thì thân tâm phải như cây khô tro lạnh, dù cho đánh thật đau cũng chẳng xoay đầu, dù cho ngàn muôn người khống chế cũng chẳng nổi.«

ĐẠI HƯU YẾT ĐỂ 大 休 歇 底

Còn gọi: Đại hưu đại yết chi địa. Trạng thái của tâm khi quét sạch mọi suy nghĩ phân biệt, thoát khỏi mê vọng, trụ ở cảnh giới đại an lạc. Tu Tâm Quyết (Đại 48, 1007 hạ) ghi: »若 不 以 般 若 中 功 著 力、 焉 能 對 治 無 明、 得 到 大 休 大 歇 之 地？ – Nếu chẳng dùng Bát Nhã để thực hiện công phu thì đâu thể đối trị vô minh, đạt đến chỗ sạch hết mọi suy nghĩ phân biệt, thoát khỏi mê vọng, trụ ở cảnh giới đại an lạc?«.

ĐẠI KHÍ 大 器

Người có nhiều tài năng hay gánh vác được việc lớn. Nguyên Hiền quảng lục q.

30 có ghi: »昔 大 覺 璉 動 靜 尊 嚴、 圓 通 訥 一 見 直 以 大 器 期 之。 – Thuở xưa ngài Đại Giác Liễn có cử chỉ tôn nghiêm trong lúc động cũng như lúc tĩnh, nên Thiền sư Viên Thông Nột thoạt thấy liền đem lòng kỳ vọng Ngài sẽ là bậc tài năng hay gánh vác được việc lớn«.

ĐẠI KHINH AN 大 輕 安

Hoàn toàn nhẹ nhõm an vui, là cảnh giới của người ngộ thiền. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: » – Chỉ cần trực tâm chính niệm, đứng thẳng người hướng về phía trước, ắt sẽ sừng sững rực rỡ, chẳng bị các thứ vọng tưởng này quấy rầy như chim ưng thoát khỏi bàn tay của thợ săn. Trong một ngày đêm ở tất cả cảnh duyên tự nhiên không vướng mắc, tự nhiên được hoàn toàn nhẹ nhõm an vui, được tự do tùy ý, thông suốt, hoạt bát thanh thản.« ĐẠI KINH 大 經 Kinh điển chính của Phật giáo. Truyện

Đàm Thôi trong TCTT q. 8 ghi: »神 器 夙 昭曆清 風 漸 扇、 遂 勉 節 出 塵、棲 心 物 表、 金 經 祕 藏、 一 目 萬 言、 不 逾 歲 叙、 而 大 經 淹 通。 – Sư tinh thần dồi dào, sáng suốt vốn sẵn, dần dần có nhân duyên gặp được Phật pháp liền cố 181

ĐẠI KỲ 大 期

gắng trong sự việc xuất trần, gởi tâm ngoài sự vật. Đối với kinh Phật quý giá, mỗi ngày sư đọc đến muôn lời, mặc dù còn ít tuổi song với những kinh điển chính của Phật giáo sư đều thông hiểu sâu xa.«

ĐẠI KỲ 大 期 Hạn chết. Phần »Di giới« trong Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »或 能 遵 行 吾 誡。

則 可 使 佛 法 流 通 天 神 攝 衛。 不 負

四 恩 有 益 於 世。 或 違 此 者。 非 吾 眷 屬。 勉 旃 勉 旃。 大 期 將 迫。 臨

行 略 示 遺 誡。 努 力 努 力。 好 住。– Nếu hay tuân hành lời ta răn dạy thì có thể khiến cho Phật pháp được truyền bá, thiên thần bảo vệ, chẳng phụ bốn ân, hữu ích cho đời. Nếu như làm trái lời này thì chẳng phải quyến thuộc của ta. Cố gắng! Cố gắng! Hạn chết gần kề, Ta sắp ra đi nói vắn tắt vài lời để lại. Nỗ lực! Nỗ lực! Hãy ở lại!«

ĐẠI LÃNG 大 朗

Thiền tăng Huệ Lãng đời Đường, được người đời gọi là »Đại Lãng«. X. Huệ Lãng.

ĐẠI LÃO 大 老

Từ xưng hô đối với thiền sư tuổi cao, có đức độ được mọi người kính trọng và nổi tiếng. Tông Môn Võ khố ghi: »自 慶 藏 主 者、 獨 人、 叢 林 知 名、 遍 參 眞 如、 晦 堂、 普 覺 諸 大 老。 遊 廬 阜、 入 都 城、 見 法 雲 圓 通 禪 師。 – Tạng chủ Tự Khánh là người xứ Thục, nổi tiếng khắp tùng lâm, tham vấn các bậc đại lão như: Chơn Như, Hối Đường, Phổ Giác. Sư đi đến Lô Phụ, vào kinh đô, gặp thiền sư Viên Thông chùa Pháp Vân.«

ĐẠI LÝ 大 理

Chỉ cho thiền lý, thiền pháp. Tiết Tông Giáo đáp hưởng, Tịnh Độ phẩm đệ nhị trong Nguyên Hiền quảng lục q. 2 ghi: »果

發 明 大 理、 不 妨 念 佛、 世 緣 尚 不 礙 道、 況 念 佛 乎？ 濁 界 尚 不 礙 生、 況 樂 邦 乎？ – Nếu phát minh thiền pháp thì chẳng ngại niệm Phật. Chuyện thế gian còn chẳng ngại nói, huống là niệm Phật? Cõi trược còn chẳng ngại sinh vào, huống là vãng sinh về cõi Cực Lạc?«

ĐẠI MAI SƠN 大 梅 山

Núi thuộc tỉnh Chiết Giang Trung Quốc, nằm cách huyện Ngân 40km về hướng đông nam. Vì trên núi có nhiều cây mai, nên gọi là Đại Mai. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 12 (796) đời Đường, Thiền sư Pháp Thường từ trên núi Thiên Thai đến đây ở ẩn, người đời sau gọi sư là »Đại Mai Pháp Thường«. Đời Nguyên có thiền tăng Văn Thuật đến trụ trì chùa Hộ Thánh ở núi nầy, sửa đổi các việc suy đồi, chấn chỉnh lại thanh quy.

ĐẠI MÃN THIỀN SƯ THẠCH THÁP 大 滿 禪 師 石 塔 Tháp nằm trên ngọn Bạch Liên dãy Đông Sơn, cách thành phố huyện Hoàng Mai, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, về phía đông 12km. Tháp xây theo kiểu Lạt-ma, cao 5 mét, thân tháp rêu xanh phủ kín mang một dáng dấp riêng biệt. Tương truyền tháp này là mộ tháp mai táng hài cốt của Ngũ tổ Hoằng Nhẫn. Ngọn Bạch Liên đứng sừng sững một mình, trên đỉnh có ao Bạch Liên, tương truyền là nơi trồng hoa sen trắng của Ngũ tổ Hoằng Nhẫn. ĐẠI NAM THIỀN UYỂN TRUYỀN 182

ĐẠI NHÂN 大 人

ĐĂNG TẬP LỤC 大 南 禪 苑 傳 燈 集

錄

Đăng lục, do Hòa thượng Phúc Điền (Việt Nam) thực hiện bằng cách tập đại thành 3 tác phẩm: Thiền Uyển Tập Anh, Tam Tổ Thực lục, Kế Đăng lục và một số tài liệu khác mà HT Phúc Điền »Ngoại khoa Tạp lục«. Sách được ấn hành vào năm 1859.

Đây là tư liệu qúy giá mở ra cho chúng ta thấy chặng đường lịch sử phát triển Phật giáo Việt Nam trong cộng đồng văn hóa dân tộc.

ĐẠI NIÊN TAM THẬP NHẬT LÂM

HÀNH CHI TẾ 大 年 三 十 日 臨 行 之 隮 Ra đi vào ngày 30 cuối năm, chỉ cho lúc sắp chết. Thư đáp Bốc Viễn Thuộc trong

MANL ghi: »到 大 年 三 十 日 臨 行 之 際 得 力。 不 被 生 死 兩 字 攪 吵。 須 是 自 家 回 光 返 照。 向 己 躬 腳 跟 下。 時 時 推 勘。 看 是 什 麼。 – Nếu muốn ngộ được việc trước khi cha mẹ chưa sinh ra ta và muốn đắc lực lúc sắp chết chẳng bị hai chữ sinh tử quấy nhiễu thì mỗi người cần phải hồi quang phản chiếu, nhằm nơi gót chân của mình luôn luôn xem xét, khán coi nó là cái gì?«.

ĐẠI NGU THIỀN SƯ THÁP 大 愚 禪

師 塔 Tháp nằm trên sườn núi phía đông chùa Khai Hóa, đông bắc thành phố huyện Cao Bình, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc.

Được xây vào niên hiệu Đồng Quang thứ 3 (925) đời Hậu Đường. Một tầng, hình vuông, xây bằng đá xanh. Tầng dưới nền tháp là bệ đá chồng khít, tầng trên là tòa sen. Mặt nam thân tháp là một cửa vuông, hai bên cửa điêu khắc Kim Cang Lực sĩ, hai góc trên cửa chạm trổ phi thiên, kỹ nhạc; hình tượng rất sinh động. Đỉnh tháp hình nhọn tứ giác. Đây là tháp tứ giác một tầng có hoa rừng lá chuối, không có ngọc báu, sát can; có một phong cách riêng biệt.

ĐẠI NGỮ 代 語

Có 2 nghĩa:

1. Thiền sư hỏi rồi bảo chúng hạ ngữ, chúng chẳng khế ngộ, Thiền sư thay chúng mà hạ ngữ.

2. Cử một cổ tắc mà cổ nhân không có ngữ, ta bèn thay cổ nhân mà hạ ngữ.

ĐẠI NGHI 大 宜

Đại tiện (đi ỉa). Tiết Triệu Châu Tùng

Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi:

»問： 學 人 有 疑 時 如 何？ 師 曰： 大 宜 小 宜？ 曰： 大 疑。 師 曰： 大 宜 東 北 角、 小 宜 僧 堂 後。 – Hỏi: Khi người học có nghi phải làm sao? Sư đáp:

Đại nghi hay tiểu nghi? (Đi ỉa hay đi đái)

Đáp: Đại nghi. Sư bảo: Đi ỉa thì ra mé đông bắc, đi đái thì ra sau tăng đường.« Trong thí dụ trên đây, thiền sư dùng từ

(nghi: chỉ việc tiểu, đại tiện) đồng âm với từ (nghi: chỉ cho nghi tình).«

ĐẠI NGHĨA 大 義 (746-818)

Thiền tăng đời Đường, họ Từ, người xứ Cù Châu, Thuận Giang (nay là huyện Giang Sơn, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ núi

Nga Hồ. Thụy hiệu »Huệ Giác Đại Sư«. ĐẠI NHÂN 大 人 1. Từ xưng hô đối với bậc bề trên, bậc thầy. Chương Giang Tây Mã Tổ trong TĐT q. 14 ghi: »有 西 川 黃 三 郎、 教 183

ĐẠI PHÁC BẤT DIỆU 大 璞 不 耀

兩 箇 兒 子、 投 馬 祖 出 家。 有 一 年、 却 歸 屋 裏、 大 人 纔 見 兩 僧、 生 佛 一 般 禮 云： 古 人 道： 生 我 者 父 母、 成 我 者 明 友。 是 儞 兩 箇 僧、 便 是 某 甲 明 友、 成 持 老 人。 曰： 大 人 雖 則 年 老、 若 有 此 心、 有 什 麼 難？ – Có Hoàng Tam Lang ở Tây Xuyên dạy hai đứa bé trai theo Mã Tổ xuất gia. Được một năm, hai chú về thăm nhà. Đại nhân vừa thấy hai vị tăng, xem như Phật sống, nói rằng: Người xưa nói:

Sinh ta ra là cha mẹ, làm thành ta là bạn bè. Hai vị tăng này chính là bạn bè của ta, giúp đỡ người già. Một trong hai ông tăng nói: Đại nhân dù đã già, nếu có tâm này thì có gì khó?« 2. Từ xưng hô đối với người phi phàm, người căn khí thượng đẳng. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »獨 瞎 頂 門 眼、 大 人 且 大 見。 掀 翻 瓮 里 天、 大 智 具 大 機。 – Nhắm con mắt duy nhất trên trán (con mắt trí huệ), người căn khí thượng đẳng có tầm nhìn rộng rãi. Mở nắp ra thì thấy trời trong hủ, bậc đại trí thì có đại cơ.

Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »此 蓋 是 普 賢、 文 殊 大 人 之 境 界、 非 諸 凡 小 而 能 信 受。Đây có lẽ là cảnh giới của bậc phi phàm như Phổ Hiền, Văn-thù. Chẳng phải hạng phàm phu, tiểu thừa mà tin nhận nổi.« người đương thời chưa biết được sư«.

ĐẠI PHẠM TỰ 大 梵 寺

Chùa thuộc huyện Khúc Giang, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Vào đời Đường tăng nhân Tông Dương sáng lập, ban đầu gọi là »Khai Nguyên Tự«, sau đổi tên là »Đại Phạm Tự«. Thứ sử Vi Cừ từng thỉnh Lục Tổ Huệ Năng tuyên giảng pháp Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật nơi đây, truyền Vô tướng giới (Bút lục lần thuyết pháp này hình thành quyển Đàn Kinh nổi tiếng).

ĐẠI PHÁP 大 法

Chỉ Phật pháp, thiền pháp. Tiết Khai thị

Duy-na Như trong DTNL q. 3 ghi: »總 而 言 之、 只 是 見 地 未 徹、 劄 腳 未 穩、 道 念 輕 微 故 爾。 道 念 者 何？ 了 生 死、 明 大 法 之 念 也。 – Nói tóm lại, chỉ vì kiến địa chưa thấu suốt, việc của mình chưa ổn nên xem nhẹ đạo niệm vậy.

Đạo niệm là gì? Là niệm liễu thoát sinh tử, tỏ ngộ thiền pháp đó.«

ĐẠI PHÁP NHÃN 大 法 眼

Huyền chỉ Thiền tông giáo ngoại biệt truyền tức chính pháp nhãn tạng. Tiết Huệ

Khả Thiền sư trong TĐT q. 2 ghi: »如 來 以 大 法 眼 付 囑 迦 葉、 如 是 展 轉 乃 至 於 我。 – Như Lai đem huyền chỉ Thiền tông trao cho Ca-diếp, lần lượt truyền trao ĐẠI PHÁC BẤT DIỆU 大 璞 不 耀 như thế cho đến tay ta.« Ngọc còn ở trong đá chưa thể phát ánh sáng, tỉ dụ cho người có tài năng lớn mà

ĐẠI PHÁP NHÃN TẠNG 大 法 眼

chưa phát lộ ra ngoài. Truyện Thần Hội trong TCTT q. 9 ghi: »會 至 性 懸 解、 明 智 內 發、 大 璞 不 耀、 時 未 知 之。 – Thần Hội thấu rõ bản tính, trí sáng bên trong đã có giống như viên ngọc còn ở trong đá chưa thể phát ánh sáng, nên 藏 Chỉ huyền chỉ Thiền tông giáo ngoại biệt truyền. Chương Tổ thứ 9, Phục-đà-mật-đa trong CĐTĐL q. 1 ghi: »如 來 大 法 眼 藏 今 付 於 汝、 汝 護 念 之。 – Huyền chỉ Thiền tông của Như Lai giao lại cho 184

ĐẠI QUANG MINH TẠNG 大 光 明 藏

ngươi, ngươi phải khéo giữ gìn.«

ĐẠI PHONG 大 峰 (1039-1125)

Thiền tăng đời Tống, tên Linh Ngạc, tự là Thông Tẩu, người xứ Vĩnh Gia (Ôn Châu Chiết Giang) Trung Quốc. Xuất thân tiến sĩ, sư bỏ quan để xuất gia. Sư đến Trấn Giang, Giang Tô thờ Thiền sư Hoài Hiền ở chùa Kim Sơn làm thầy và đắc pháp. Sư từ Mân (Phúc Kiến) đến Hồ Dương, ở bên cạnh Linh Tuyền Cổ Tự cất nhà sơ sài để ở. Trước tiên là chuyên tâm tĩnh tu, sau đó sư thấy sự qua lại của dân hai bên bờ sông quá bất tiện nên sư quyên tiền và động viên dân chúng xây bắc cầu. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ 2 (1120), sư bắt đầu chủ trì việc xây dựng cầu đường. Nhờ có kiến thức chuyên môn nên cuối cùng hoàn thành.

Cây cầu này dài 30 trượng (90m) rộng 9 thước (2,7m), có tên là »Hồ Dương Hòa Bình«. Hai bên đầu cầu đều có bia đá lớn trên khắc chữ »Hòa Bình Lý« và »Hòa Bình Kiều« do chính tay Văn Thiên Tường cuối đời Tống viết. Ngoài việc làm cầu ra, sư còn giỏi trị bệnh cho người. Nếu kể về thiền tăng có tài giám sát việc xây dựng cầu đường và giỏi trị bệnh thì như đếm trên đầu ngón tay. Đại Phong là một vị tăng có tinh thần khoa học. Theo phả hệ sư là Tổ: Thiền tông đời thứ 19, Nam Tông đời thứ 14, hệ Nam Nhạc đời thứ 13, tông Lâm Tế đời thứ 9. Thiền sư trong TĐT q. 18 ghi: »不 居 正 位、 豈 落 邪 途。 不 蹈 大 方、 那 趨 小 徑？ – Chẳng ở chính vị, há rơi vào nẻo tà? Chẳng đi trên đường cái, đâu thể rảo bước trên lối nhỏ?«.

ĐẠI PHƯƠNG GIA 大 方 家

Bậc tu hành cao thủ. Tiết Hiền Công Đại

Hòa thượng hành nghiệp khúc ký trong NHQL q. 3 ghi:

大 方 家 之 手 段、 遇 物 一 刀 兩 斷 趙 州 救 得 此 猫、 未 免 熱 瞞 一 上 »Đại phương gia chi thủ đoạn Ngộ vật nhất đao lưỡng đoạn Triệu Châu cứu đắc thử miêu Vị miễn nhiệt man nhất thượng«.

»Thủ đoạn của bậc (tu hành) cao thủ Gặp việc giải quyết dứt khoát

Triệu Châu cứu được con mèo Chưa khỏi một phen dối gạt«.

ĐẠI QUAN 大 觀 (1201-1268)

Thiền tăng đời Tống, họ Lục, hiệu Vật Sơ, người xứ Ngân Huyện (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bắc Giản Cư Giản, tông Lâm Tế. Sư trụ

Quảng Lợi Thiền Tự ở núi A-dục Vương.

Tác phẩm: Vật Sơ Hòa thượng ngữ lục 1 quyển, Vật Sơ Thặng Ngữ 25 quyển.

ĐẠI QUANG MINH TẠNG 大 光 明

ĐẠI PHƯƠNG 大 方

1. Đất đai, thế giới. Tiết Ngọc Tuyền Tông

Liễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »橫

身 宇 宙、 獨 步 大 方。 – Một mình bước đi trong thế giới, dang thân nơi vũ trụ«. 2. Đường cái. Tiết Tiến Phúc Đạo Anh 藏 Gọi đủ: Truyền Đăng Đại Quang Minh Tạng. Đăng lục 3 quyển, do ngài Bảo Đàm biên tập vào đời Tống. Từ trong bộ Cảnh Đức Truyền Đăng lục ngài sao lục các phần cơ duyên ngộ pháp của chư Tổ được truyền thừa và thêm lời bình, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 137, trang 769. Nội dung bao gồm 7 vị Phật, 28 vị Tổ Ấn Độ, 185

ĐẠI SÁT 大 殺、 大 煞

các vị Tổ Trung Quốc, các đại sư Đạo Nhất, Hoàng Bá và các vị nối pháp, tính chung được 190 vị. Sách được xuất bản vào niên hiệu Hàm Thuần thứ 1 (1265) đời Tống. Các quyển chú thích sách này gồm có: Đại Quang Minh Tạng Sự Uyển, 1 quyển, do ngài Đạo Luân soạn; Đại Quang Minh Tạng Miệt Mông, 3 quyển, do ngài Thử Sơn Huyền Uyên soạn.

ĐẠI SÁT 大 殺、 大 煞 Thật là. Quả thật. Phó từ. Chương Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »有

僧 問 洞 山： 時 時 勤 拂 拭、 大 殺 好、 因 什 麼 不 得 衣 鉢？ – Có vị tăng hỏi Động Sơn: Luôn luôn siêng lau chùi, thật là hay, vì sao chẳng được y bát?« Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »佛 法 大

殺 有、 只 是 灸 瘡 痛。 – Phật pháp quả thực có, hiềm vì trên vết bổng lại đốt thêm ngải cứu.«

ĐẠI SỰ 大 事

Việc lãnh ngộ thiền pháp, siêu thoát sinh tử, nhà thiền cho đây là việc lớn bên trong của mỗi người. Tiết »Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »解 心 未 絕、 往 往 巧 見 橫 生、 此 謂 之 聰 明 境 界、 亦 謂 之 樹 下 魔 軍、 便 當 盡 情 剪 滅、 庶 進 移 有 路、 而 大 事 可 期。 – Vọng tâm phân biệt chưa hết thì kiến giải do trí thông minh của thế tục sẽ luôn phát sinh. Đây gọi là cảnh giới của trí thông minh, cũng gọi là quân ma dưới cội cây, dễ dàng cho ngươi tiêu diệt thỏa sức. Con đường tiến lên này sẽ có ngả chuyển biến và việc lãnh ngộ thiền pháp mới có hy vọng.«

ĐẠI SỰ LIỄU TẤT 大 事 了 畢

Việc lớn đã xong, tức chỉ cho việc lãnh ngộ hoàn toàn thiền pháp, siêu thoát sinh tử. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »公 （指 張

無 盡 居 士） 疑 團 愈 熟、 在 客 軒 中 行 坐 俱 不 安、 方 轉 身 欲 上 床、 忽 爾 脫 然、 復 走 上 方 丈、 時 悅 公 （指 兜 率 悅 和 尚） 預 知 其 來、 備 香 燭 開 門 接 見、 乃 曰： 且 喜 相 公 大 事 了 畢。 – Cư sĩ Trương Vô Tận lúc ấy khối nghi càng thuần thục, ở bên hiên nhà khách đứng ngồi không yên, vừa xoay mình muốn lên giường, bỗng nhiên rỗng rang, liền chạy lên phương trượng. Khi đó Hòa thượng Đâu Suất Duyệt biết trước Vô Tận sẽ đến nên chuẩn bị nhang đèn, mở cửa tiếp đón. Ngài nói: Mừng cho Tướng công, việc lớn đã xong«.

ĐẠI TÁC PHẬT SỰ 大 作 佛 事

Làm Phật sự với quy mô lớn. Hoằng dương Phật pháp với quy mô lớn. Truyện

Hoằng Nhẫn trong Tống Cao Tăng truyện ghi: »此 非 凡 童 也、 具 體 佔 之、 止 闕 七 大 人 之 相、 不 及 佛 矣。 苟 預 法 流、 二 十 年 後 必 大 作 佛 事、 胜任 荷 寄。 – Đây chẳng phải là đứa bé tầm thường! Trên thân thể của nó chỉ thua đức Phật có 7 tướng. Nếu cho nó gia nhập hàng ngũ chư tăng, 20 năm sau nhất định là nó sẽ hoằng dương Phật pháp với quy mô lớn còn hơn những gì ta gửi gắm«.

ĐẠI TÂM 大 心 (1652-1728)

Thiền tăng đời Thanh, họ Tống, người đời thường gọi »Hằng Đào Đại Tâm Thiền sư«, người xứ Cổ Điền (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Vi Lâm Đạo Bái, tông Tào Động. Sư có các bài tụng Niêm Cổ, Hoài Cổ lưu hành ở đời.

ĐẠI THỦ TÔNG SƯ 大 手 宗 師

ĐẠI TẬN 大 盡

Tháng đủ theo âm lịch. Mật Am ngữ lục ghi: »只 是 應 時 應 節、 不 失 其 宜、 大 盡 三 十 日、 小 盡 二 十 九、 饑 餐 濁 飲、 任 運 騰 騰。 – Chỉ là tùy theo thời tiết không làm mất chỗ thích nghi, tháng đủ ba mươi ngày, tháng thiếu hai mươi chín ngày, đói ăn khát uống, mặc tình tự tại.«

ĐẠI THÀNH 大 成 (1609-1666)

Thiền tăng đời Minh, họ Long, tự Trúc Am, người xứ Trường Sa, Hồ Nam, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Ẩn Trí Ngân, đời thứ 36 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Quảng Tế ở Giả Sơn, Tác phẩm: Trúc Am tập, Đại Thành Thiền sư ngữ lục.

ĐẠI THIÊN 大 千

Gọi tắt của từ »Đại thiên thế giới 大 千 世 界«. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »拈

起 也 大 千 岌 崿。 放 下 也 凡 聖 同 源。 – Giơ lên thì cõi đại thiên cao ngất, buông xuống thì phàm thánh cùng nguồn.« Bài »Nhất bát ca« trong CĐTĐL q. 30 ghi:

»亦 無 垢、 亦 無 淨、 大 千 同 一 眞 如 性。 – Cũng không nhơ, cũng không sạch, đại thiên cùng một tính chân như.«

ĐẠI THIỆN 大 善

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ núi Thạch Sơn ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ

Nam) Trung Quốc.

ĐẠI THIỆN TRI THỨC 大 善 知 識

Chỉ bậc cao tăng Thiền tông. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »若 不 能 自 悟 者、 須 覓 大 善 知 識 示 道 見 性。 何 名 大 善 知 識？ 解 最 上 乘 法、 眞 示 正 路、 是 大 善 知 識。 – Nếu người không có khả năng tự ngộ, cần tìm bậc cao tăng Thiền tông dạy cho cách kiến tính. Sao gọi là đại thiện tri thức? Đó là người hiểu pháp tối thượng thừa, chỉ thẳng con đường chính.«

ĐẠI THỌ 大 樹

Hiệu của Thiền tăng Hoằng Chứng đời Minh. X. Hoằng Chứng.

ĐẠI THỌ DỤNG 大 受 用

Vận dụng thiền pháp và hưởng thọ thiền duyệt tự tại vô ngại. Chương »Khai thị

Duy-na Tín« trong DTNL q. 3 ghi: »僧 問 歸 宗： 如 何 是 佛？ 歸 宗 云： 向 你 道、 你 還 信 否？ 僧 云： 和 尚 重 言、 焉 敢 不 信？ 歸 宗 云： 卽 你 便 是。 僧 云： 如 何 保 任？ 歸 宗 云： 一 翳 在 目、 空 花 亂 墮。 者 僧 可 謂 具 大 信 力、 纔 聞 擧 著、 便 乃 直 下 承 當、 得 大 受 用 去 也。 – Có vị tăng hỏi ngài Quy Tông: Thế nào là Phật? Quy

Tông bảo: Ta nói với ngươi, ngươi có tin không? Tăng thưa: Lời Hòa thượng quan trọng, con đâu dám không tin? Quy Tông bảo: Ngay nơi ngươi chính là Phật. Tăng thưa: Làm sao bảo nhậm? Quy Tông nói:

Một khi mắt bị màng che sẽ thấy hoa đốm rơi loạn trong hư không. Có thể bảo vị tăng này có niềm tin rất mạnh, vừa nghe nêu lên liền lập tức thừa đương, được đại thọ dụng vậy.« ĐẠI THỦ TÔNG SƯ 大 手 宗 師 Thiền sư có thủ đoạn cao siêu để tiếp dẫn người học. Bích Nham lục q. 1 ghi: »此 是 大 手 宗 師。 不 與 爾 論 玄 論 妙。 論 機 論 境。 一 向 以 本 分 事 接 人。 – Đây là thiền sư có thủ đoạn cao siêu, 187

ĐẠI THỪA BẮC TÔNG LUẬN 大 乘 北 宗 論

chẳng bàn luận huyền diệu, nói cơ nói cảnh với ngươi, xưa nay chỉ đem việc bản phận để tiếp dẫn người«.

ĐẠI THỪA BẮC TÔNG LUẬN 大

乘 北 宗 論 Còn gọi: Bắc Tông Luận. Luận, 1 quyển, không rõ tác giả. Là sách thiền Bắc Tông lưu hành vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 85 .

Dưới đầu đề của sách này có 3 chữ nhỏ »Đại thừa Tâm«, toàn văn chỉ có 469 chữ làm theo hình thức kệ tụng, đứng từ lập trường của Bắc Tông để bàn luận về Đại thừa Tâm và thế đối lập giữa sinh tử cùng Niết-bàn. Chẳng hạn như: »Ta còn chẳng khởi tâm Đại thừa, huống là tâm Thanh văn?… Ta còn chẳng khởi tâm Niết-bàn, huống là tâm sinh tử?« Trong ấy chủ trương »Quên tâm«.

ĐẠI THỪA KHÍ 大 乘 器

Đồng với »Đại thừa căn khí 大 乘 根 器«.

Chương »Tổ thứ tám Phật-đà-nan-đề trong

CĐTĐL q. 1 ghi: »既 而 領 徒 行 化 至 提 伽 國 城 毘 舍 羅 家。 見 舍 上 有 白 光 上 騰。 謂 其 徒 曰。 此 家 當 有 聖 人。 口 無 言 說 眞 大 乘 器。 不 行 四 衢 知 觸 穢 耳。 – Sau đấy Tổ thống lãnh đồ chúng đi hóa đạo đến thành Đề-ca-quốc, trước nhà Tỳ-xá-la. Tổ thấy trên nóc nhà có một luồng ánh sáng trắng xông lên liền bảo môn đồ rằng: Nhà này đang có thánh nhân, miệng không thốt lời nào, thật là căn khí đại thừa, chẳng đi vào bốn nẻo, vì biết là dơ uế.«

ĐẠI THỪA TÂM 大 乘 心

Vốn là thuật ngữ của giáo môn, ý nói theo giáo pháp Đại thừa là cầu Phật ở nơi tâm. Nhà thiền cho rằng chẳng rơi vào tình lượng chỗ nơi, vượt khỏi ngôn ngữ tri giải, thân tâm tự nhiên đạt đạo là »Đại thừa tâm«. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »道 無 方

所、 名 大 乘 心、 此 心 不 在 內 外 中 間、 實 無 方 所。 第 一 不 得 作 知 解、 只 是 說 汝 今 情 量 處、 情 量 若 盡、 心 無 方 所。 – Đạo không có nơi chốn gọi là Đại thừa tâm. Tâm này chẳng ở trong, ngoài, chặng giữa, thật không có chỗ nơi. Thứ nhất là chẳng được khởi tri giải, chỉ nói với ngươi là chỗ tình lượng hiện nay nếu hết thì tâm không có nơi chốn.«

ĐẠI TIỂU 大 小

Còn gọi: Đại tiểu đại 大 小 大. 1. Lớn như thế, lớn thế ấy. Theo sau cụm từ này phần lớn là danh hiệu các nhân vật nổi tiếng.

Tiết Tịnh Từ Ngạn Sung Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂、 舉 雪 峰 示 眾 云： 盡 大 地 是 箇 解 脫 門、 因 甚 把 手 拽 不 入。 師 曰： 大 小 雪 峰 話 作 兩 橛、 既 盡 大 地 是 箇 解 脫 門、 用 拽 作 麼？ – Sư thượng đường nêu công án Tuyết Phong dạy môn đồ rằng: Khắp thế giới là cửa giải thoát, vì sao được dẫn dắt nhưng không vào được? Sư nói: Tuyết Phong lớn như thế mà đi nói lời mâu thuẫn, đã nói khắp thế giới là cửa giải thoát còn dùng dẫn dắt làm gì?«

Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂 舉。 雲 門 垂 語 云。 古 佛 與 露 柱 相 交。 是 第 幾 機。 自 代 云。 南 山 起 雲 北 山 下 雨。 師 云。 大 小 大 雲 門 大 師。 元 來 小 膽。 – Thiền sư Pháp Diễn thượng đường nêu công án Vân Môn có lời dạy chúng rằng: Cổ Phật cùng cây cột cái làm bạn với nhau là cơ thứ mấy?

Rồi tự đáp thay: Núi nam nổi mây, núi Bắc 188 ĐẠI TRÍ HUỆ NHÂN DIỆC HỮU TAM XÍCH ÁM 大 智 慧 人 亦 有 三

尺 暗

mưa. Sư (Pháp Diễn) nói: Đại sư Vân Môn lớn như thế, té ra lá mật lại nhỏ.« 2. Đặt ở cuối câu, biểu thị nghi vấn, có nghĩa là bao lớn? bao nhiêu? Tiết Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi:

»問： 如 何 是 無 縫 塔？ 師 曰： 這 一 縫 大 小？ – Có người hỏi: Thế nào là tháp vô phùng (tháp không có mối nối)? Sư hỏi lại: Một mối nối này được bao lớn?« Tiết Chiêu Khánh Tỉnh Đăng Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »問 僧： 近 離 甚

處？ 曰： 報 恩。 師 曰： 僧 堂 大 小？ 曰： 和 尚 試 道 看。 – Sư hỏi tăng: Vừa rời chỗ nào? Tăng đáp: Báo Ân. Sư bảo:

Tăng đường bao lớn? Tăng nói: Hòa thượng thử nói xem.«

ĐẠI TU 大 須 (1826-1899)

Thiền tăng đời Thanh, họ Thái, hiệu Giới

Hàng, tự hiệu Bất Bất Đầu Đà, người xứ Diêm Thành, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Ngộ Xuân, đời thứ 47 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Định Huệ ở Tiêu Sơn. Tác phẩm: Giới Hàng tập, Bất

Bất Đầu Đà ngoại lục.

ĐẠI TỬ ĐẠI HOẠT 大 死 大 活

Còn gọi: Tuyệt hậu tái tô. Trạng thái bặt hết tình thức như người chết, để rồi sau đó sống lại với cái tâm chân thật bất sinh bất diệt sẵn có của mình. Trong 108 bài kệ của Thiền sư Phương Tụ Thành có ghi:

參 禪 第 一、 大 死 大 活 破 有 破 空、 絕 疑 絕 惑 Tham thiền đệ nhất Đại tử đại hoạt Phá hữu phá không Tuyệt nghi tuyệt hoặc«.

»Pháp tham thiền bậc nhất Dám chết mới được sống

Phá chấp có, chấp không Hết sạch mọi nghi hoặc«.

ĐẠI TỬ ĐỂ NHÂN 大 死 底 人

Chỉ cho người chết hết vọng niệm. Những hạng người này đã xa lìa tất cả sự thấy nghe hiểu biết tình thức phân biệt; chẳng bị hạn cuộc trong kiến giải tương đối như:

Thế và xuất thế, thuận và nghịch… Tắc 41,

Bích Nham lục (Đại 48, 178 hạ) ghi: »大 死 底 人 卻 活 時 如 何？ – Triệu Châu hỏi Đầu Tử: Người chết hết vọng niệm, thì lúc sống lại ra sao?«.

ĐẠI TỬ NHẤT PHIÊN 大 死 一 番

Chết hết một phen. Người tu theo Phật giáo, muốn đạt được chân lý chẳng phải là tự hủy diệt thân xác của mình, mà là xả bỏ tất cả chấp trước của thân tâm. Tắc 41,

Bích Nham lục (Đại 48, 179 thượng) ghi:

»須 是 大 死 一 番、 卻 活 始 得。 –

Cần phải chết hết một phen, thì mới được sống«.

ĐẠI TỰ TẠI 大 自 在

Tự do tùy ý, không bị sự vật câu thúc, mọi nơi đều thông suốt, hoạt bát thanh thản, là cảnh giới sau khi thiền ngộ. Vô Môn Quan ghi: »於 生 死 岸 頭、 得 大 自 在、 向 六 道 四 生中 遊 戲 三 昧。 – Được đại tự tại ở bên bờ sinh tử; du hí tam muội trong sáu nẻo bốn loài.« ĐẠI TRÍ HUỆ NHÂN DIỆC HỮU TAM XÍCH ÁM 大 智 慧 人 亦 有 三 尺 暗 Trên mặt của bậc đại trí huệ cũng có chỗ tối tăm. Tông Môn Võ Khố ghi: »（陳 189

ĐẠI TRÍ THƯỢNG CĂN 大 智 上 根

瓘） 立 朝 骨 骾 剛 正、 有 古 人 風

烈、 留 神 內 典、 議 論 奪 席。 獨 參 禪 未 有 大 發 明、 禪 宗 因 緣 多 以 意 解。 酷 愛 南 禪 師 語 錄、 詮 釋 殆 盡、 唯 金 剛 與 泥 人 揩 背、 註 解 不 行。 嘗 語 人 曰： 此 必 有 出 處、 但 未 有 知 之 者。 諺 云： 大 智 慧 人 面 有 三 尺 暗、 果 不 誣 也。 – Khi Trần Quán đang làm quan, tính tình cứng cỏi và ngay thẳng, có phong cách lẫm liệt của người xưa, để tâm nơi nội điển, luận nghị luôn dành phần thắng ở pháp tòa. Riêng về việc tham thiền chưa có đại phát minh.

Các cơ duyên Thiền tông phần lớn ông dùng ý thức để lãnh hội, rất thích ngữ lục của thiền sư Huệ Nam, giải thích rõ ràng gần hết, chỉ có kinh Kim Cang là không hợp với người trệ ngại, nên ông chú giải chẳng được. Ông thường nói với mọi người: Điều này ắt có lý do, nhưng chưa có người biết đến. Tục ngữ nói: Trên mặt của bậc đại trí huệ cũng có chỗ tối tăm.

Quả nhiên không sai vậy«.

ĐẠI TRÍ THƯỢNG CĂN 大 智 上 根 Trí huệ lớn và căn khí bậc thượng. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »此 是 最 上 乘 法、 爲 大 智 上 根 人 說。 – Đây là pháp tối thượng thừa, vì người có trí huệ lớn và căn khí bậc thượng mà nói.«

ĐẠI TRIỆT ĐẦU

Triệt để tỉnh ngộ thiền pháp. Tiết Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »識 得 即 是 大 出 脫、 大 徹 頭 人、 所 以 超 凡 越 聖、 出 生 離 死、 離 因 離 果、 超 毗 盧、 越 釋 迦、 不 被 凡 聖 因 果 所 謾、 一 切 處 無 人 識 得。 – Biết được (tự tính) tức là người triệt để vượt thoát trần tục, triệt để tỉnh ngộ thiền pháp. Thế nên siêu phàm vượt thánh, thoát sinh lìa tử, lìa nhân lìa quả, siêu Tỳ-lô, vượt Thích-ca, chẳng bị phàm thánh nhân quả đánh lừa, mọi nơi không ai biết nổi ngươi.« ĐẠI TRƯỢNG PHU TẤT HẠ HỮU HOÀNG KIM 大 丈 夫 膝 下 有 黃 金 Dưới đầu gối của bậc đại trượng phu có vàng ròng, nghĩa là bậc đại trượng phu xem trọng danh dự, không dễ gì quỳ gối trước mặt mọi người. Tông Môn Võ Khố ghi: »大 丈 夫 膝 下 有 黄 金、 爭 肯 禮 拜 無 眼 長 老。 – Đại trượng phu xem trọng danh dự, đâu chịu lễ bái các hạng trưởng lão không mắt (không ngộ)«.

ĐẠI VÂN VIỆN 大 雲 院

Trong núi Long nhĩ cách huyện Bình

Thuận, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 23km về phía Tây bắc. Được xây dựng vào niên hiệu Thiên Phúc thứ 3 (938) đời Ngũ Đại Hậu Tấn, ban đầu gọi là »Tiên Nham Viện«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 8 (983) phụng sắc đổi tên là »Đại Vân Thiền Viện«. Hiện còn Sơn môn, Thiên vương điện, Hậu điện và hai nhà vu, đều là những kiến trúc đời Thanh. Đại Phật điện là kiến trúc thời Ngũ Đại cột tròn ngạch vuông, đấu củng làm theo kiểu ngũ phố, mái tỏa vênh ra, 9 cây đòn tay được ngói lưu ly che phủ, nguy nga tráng lệ, trong chùa có khắc rất nhiều bia qua nhiều đời.

Hậu điện và hai nhà vu, đều là những kiến trúc đời Thanh. Đại Phật điện là kiến trúc thời Ngũ Đại cột tròn ngạch vuông, đấu củng làm theo kiểu ngũ phố, mái tỏa vênh ra, 9 cây đòn tay được ngói lưu ly che phủ, nguy nga tráng lệ, trong chùa có khắc rất nhiều bia qua nhiều đời. 190

ĐÀM CHÁ TỰ 潭 柘 寺

ĐẠI VIÊN GIÁC 大 圓 覺

Giác ngộ đầy đủ, hoàn toàn. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »打 破 黑 漆 桶、 十 方 空 索 索。 不 受 靈 山 記、 安 居 大 圓 覺。 – Đập vỡ thùng sơn đen, mười phương trống hoang hoác, chẳng nhận Linh Sơn thọ ký, ở yên trong đại viên giác.« ĐẠI VIÊN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 大

圓 禪 師 語 錄 X. Quy Sơn Linh Hựu Thiền sư ngữ lục.

ĐẠI XẢ 大 捨 (1120-1180)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Đạo Huệ. Sư họ Hứa, quê ở phường Đông Tác (nay thuộc huyện Hoàng Long, Hà Đông), miền Bắc Việt Nam. Sư ở chùa Báo Đức, núi Vũ Ninh (tức Trâu Sơn, Bắc Ninh hiện nay).

ĐẠI XUẤT THOÁT 大 出 脫

Triệt để siêu thoát trần tục. Tiết Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »識

得 即 是 大 出 脫、 大 徹 頭 人、 所 以 超 凡 越 聖、 出 生 離 死、 離 因 離 果、 超 毗 盧、 越 釋 迦、 不 被 凡 聖 因 果 所 謾、 一 切 處 無 人 識 得。 – Biết được tức là triệt để siêu thoát trần tục, là người triệt để tỉnh ngộ do đó siêu việt phàm thánh, xuất ly sinh tử, lìa nhân lìa quả, siêu Tỳ-lô, vượt Thích-ca, chẳng bị nhân quả phàm thánh lừa gạt, tất cả chỗ không người biết được«.

ĐẠI Y 大 依 (1617-1683)

Thiền tăng đời Thanh, họ Ngô, hiệu Nam Am, người đời gọi sư là »Nam Am Đại Y Thiền sư«, người xứ Bồ Điền (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tung Nhũ Đạo Mật, tông Tào Động. Sư có ngữ lục, thi văn tập hơn trăm quyển lưu hành ở đời.

ĐẠI Ý 大 意

1. Ý chính của bài thơ, bài văn. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »童 子 引 能 （卽 慧 能） 至 南 廊 下。 能 卽 禮 拜 此 偈、 爲 不 識 字、 謂 一 人 讀。 慧 能 聞 已、 卽 識 大 意。 – Đồng tử dẫn Năng (tức Huệ Năng) đến hành lang phía nam. Năng liền lễ bái bài kệ này, vì không biết chữ nên bảo một người đọc giùm. Huệ

Năng nghe xong, liền biết ý chính của bài kệ.« 2. Tông chỉ thiền pháp. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »不 識 本 心、 學 法 無 益。 識 心 見 性、 卽 悟 大 意。 又： （弘 忍 禪 師） 令 門 人 等 各 作 一 偈 來 呈 看、 悟 大 意、 卽 付 衣 法、 禀 爲 六 代 祖。 – Chẳng biết bản tâm, học pháp vô ích. Biết tâm thấy tính, tức là ngộ tông chỉ thiền pháp. Lại: (Thiền sư Hoằng Nhẫn) bảo các môn đồ, mỗi người tự làm một bài kệ trình lên, nếu Tổ thấy ngộ được tông chỉ thiền pháp sẽ giao cho y pháp, vâng mệnh là Tổ đời thứ sáu.« ĐÀM CHÁ TỰ 潭 柘 寺 Chùa ở lưng chừng núi Đàm Chá, khu vực Môn Đầu Câu, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc, bởi phía sau chùa có đầm rồng, trong núi có cây chá nên có tên này. Được xây cất vào đời Tấn, ban đầu gọi là »Gia Phúc Tự«, là tự viện có sớm nhất ở Bắc Kinh. Ngạn ngữ nói: »Trước có chùa Đàm Chá, sau có thành U Châu«. Đời Đường gọi là »Long Tuyền Tự«, đời Kim gọi là »Vạn Thọ Tự«, niên hiệu Thiên Thuận thứ 191

ĐÀM CHIẾU 曇 照

1 (1457) đời Minh lại gọi là »Gia Phúc Tự«, niên hiệu Khang Hy thứ 31 (1692) đời Thanh vua ban cho tấm biển »Tụ Vân Thiền Tự«. Trải qua nhiều thời đại đều có xây cất lại, hiện còn là những kiến trúc vào đời Minh Thanh. Chùa chia làm ba lộ trung đông tây. Trung lộ có Bài lâu, Sơn môn, thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Tỳ lô các. Đông lộ có Phương trượng viện,Diên thanh các, Vạn tuế cung, Thái hậu cung. Tây lộ có Lăng nghiêm đàn, Giới đàn, Quán Âm điện. Trong chùa mái ngói xanh, lan can đỏ, rừng trúc xanh tươi, suối trong róc rách, u nhã khác thường, phong cách thuần phác cổ xưa đặc biệt. Ngoài chùa có tháp viện chia làm hai chỗ trên dưới, tổng cộng có 72 ngôi tháp các đời Kim, Nguyên, Minh, Thanh, lung linh nhiều hình dáng, là hiện vật quý báu để nghiên cứu Phật giáo và kiến trúc cổ.

ĐÀM CHIẾU 曇 照 Thiền tăng đời Đường, là học trò giỏi của Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện, ở chùa Bạch Mã, Kinh Nam, Trung Quốc. Người đời gọi sư là »Bạch Mã Thiền sư«.

ĐÀM DĨNH 曇 穎 (989-1060)

Thiền tăng đời Tống, họ Khâu, hiệu Đạt Quán, người xứ Hàng Châu, Trung Quốc;

nối pháp Thiền sư Cốc Ẩn Uẩn Thông, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Long Du ở Kim Sơn.

ĐÀM HOA 曇 華 (1103-1163)

Thiền tăng đời Tống, họ Giang, tự Ứng Am, người xứ Tô Châu (nay là huyện Kỳ Xuân, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, có thuyết nói là huyện Huỳnh Mai (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc), nối pháp Thiền sư Hổ Khâu

Thiệu Long, tông Lâm Tế.

ĐÀM HOA ĐẠO NHÂN 曇 華 道 人

Thiền tăng đời Thanh, tên Tính Độn, tự xưng »Đàm Hoa Đạo Nhân«. X. Tính Độn.

ĐÀM HÚC 曇 旭 (1371-1437)

Thiền tăng đời Minh, họ Lâm, tự Đán Sơ, hiệu Nhật Am, người xứ An Cố (nay thuộc huyện Thụy An, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; tham học với Thiền sư Kính Trung.

Sư trụ chùa Diên Khánh, Tô Châu.

ĐÀM KHÔNG 曇 空

Thiền tăng đời Đường, người xứ U Châu (nay là Bắc Kinh) Trung Quốc, nối pháp

Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Người đời gọi sư là »U Châu Không«.

ĐÀM MẬT 曇 密 (1116-1184)

Thiền tăng đời Tống, họ Lô, hiệu Hỗn Nguyên, người xứ Thiên Thai (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp

Thiền sư Hối Cơ Di Quang, tông Lâm Tế.

Tác phẩm: Hỗn Nguyên Mật Hòa thượng Ngữ Yếu 1 quyển.

ĐÀM NGẠC 曇 噩 (1285-1373)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, tự Vô Mộng, hiệu Tây Am, Mộng Đường, người xứ Từ Khê (nay thuộc tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nguyên

Tẩu Hạnh Đoan, tông Lâm Tế. Tác phẩm:

Ngữ lục, Thi tập và Lục Học Tăng truyện.

ĐÀM PHƯƠNG 曇 方

Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Thủ Trung.

X. Thủ Trung.

ĐÀM TẠNG 曇 藏 (758-827)

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư 192

ĐẢM CHIẾT 膽 折

Thạch Đầu Hy Thiên. Sư trụ Tây Viên Tinh xá.

ĐÀM TẮC 曇 謖 (1311-1393)

Thiền tăng đời Minh, người xứ Nam Hải (nay thuộc tỉnh Quảng Châu) Trung Quốc, tham học với Thiền sư Nguyên Tẩu Hạnh Đoan. Minh Thái Tổ ban cho sư hiệu »Hoằng Giáo Đại Triệt Thiền sư«

ĐÀM TÂN VĂN TẬP 譚 津 文 集

Luận nghị, 19 quyển, do Khế Tung soạn vào đời Tống được xếp vào »Tứ Bộ Tùng San« và Đại Chính Tạng tập 52, trang 646.

Đàm Tân (nay là huyện Đằng tỉnh Quảng Tây) là sinh quán của ngài Khế Tung nên lấy đó làm tên của Văn Tập. Tác giả tinh thông cả Phật lẫn Nho nên phản bác lại luận thuyết bài xích Phật giáo của hạng Nho gia đương thời, đề xướng học thuyết Nho Phật nhất trí, có ảnh hưởng rất lớn đối với đời sau. Quyển 1-3: Phụ giáo thiên.

Quyển 4: Hoàng cực luận và Trung dung giải. Quyển 5-7: 40 thiên Luận nguyên.

Đứng trên lập trường Phật giáo, tác giả luận về lễ nhạc, tứ đoan, nhân hiếu… của Nho gia. Quyển 8: 6 thiên viết linh tinh và thư từ. Quyển 9,10: Thu thập thư từ của Hoàng đế Nhân Tông. Quyển 11: Thu thập 23 thiên về bài tựa của »Lục Tổ Pháp Bảo Ký Tự«. Quyển 12: Ghi lại những văn bia kỷ niệm. Quyển 13: Thu thập 7 thiên bi ký minh biểu từ và 12 thiên bình luận về tựa sách cùng tán truyện. Quyển 14-16: Có đầu đề là »Phi Hàn«, tức phản bác lại luận thuyết bài xích Phật giáo của các vị như:

Hàn Dũ… Quyển 17, 18: 129 bài thơ Cổ luật. Quyển 19: Thu thập thơ văn của các thiền sư như: Thạch Môn, Huệ Hồng…

ĐÀM THẠNH 曇 晟 (782-841)

Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Chung Lăng (nay thuộc phía tây bắc huyện Tiến Hiền, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư trụ núi Vân Nham ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ

Nam). Thụy hiệu »Vô Trụ Đại Sư«.

ĐÀM THỌ 曇 樹 (1785-1865)

Thiền tăng đời Thanh, họ Đinh, tự Hương Sơ, người xứ Hương Sơn (Trung Sơn, Quảng Đông) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Nhạn Hoàng Đại Hàm, đời thứ 39 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải Tràng,

Quảng Châu. Sư là họa tăng nổi tiếng phái Lĩnh Nam.

ĐẢM BẢN HÁN 擔 板 漢

Đồ cố chấp. Chỉ người đàn ông lưng mang bảng cây. Gã chỉ thấy trước mắt mà chẳng thấy hai bên, nên Thiền tông thường dùng để tỉ dụ người có kiến giải thiên chấp, chẳng dung thông được toàn thể. Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 4 ghi: »新 到 參、 師

問： 甚 麼 處 來？ 曰： 南 方 來。 師 曰： 佛 法 盡 在 南 方、 汝 來 這 裡 作 甚 麼？ 曰： 佛 法 豈 有 南 北 耶？ 師 曰： 饒 汝 從 雪 峰、 雲 居 來、 祇 是 箇 擔 板 漢。 – Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm hỏi vị tăng mới đến tham vấn rằng:

Từ đâu đến? Đáp: Từ phương nam đến. Sư nói: Phật pháp đều ở tại phương nam, ông đến đây làm gì? Tăng nói: Phật pháp há có nam bắc sao! Sư bảo: Dù cho ông từ Vân Phong, Vân Cư đến, cũng chỉ là đồ cố chấp« ĐẢM CHIẾT 膽 折 Sợ đến vỡ mật. Thư gởi Lân Thủ toạ ở 193

ĐẢM ĐƯƠNG 擔 當 (1593-1673)

Định Thuỷ trong MANL ghi: »一 棒 一 條

痕。 一 摑 一 掌 血。 不 是 向 上 機

關。 亦 輩 單 傳 妙 訣。 佛 祖 見 之 攢 眉。 魔 外 聞 之 膽 折。 – Đánh một gậy hằn một vết sẹo, tát một tát in cả bàn tay. Không phải cơ quan hướng thượng cũng chẳng phải diệu quyết riêng truyền. Phật Tổ thấy liền nhíu mày, tà ma ngoại đạo nghe liền vỡ mật.« ĐẢM ĐƯƠNG 擔 當 (1593-1673)

Thiền tăng đời Thanh, họ Đường, tên Thái, tự Đại Lai, người xứ Tấn Ninh (nay thuộc tỉnh Vân Nam) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Trạm Nhiên, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tu Viên tập, Quyết Am tập, Niêm

Hoa Tụng Bách Vận.

ĐẢM PHẬT BÀNG GIA TẨU 擔 佛

傍 家 走 Gánh Phật chạy sang nhà láng giềng. Chỉ tăng hành cước chưa ngộ đi đến các nơi tham học cầu Phật. Đây là lời nói hàm ý châm biếm. Bởi vì Thiền tông cho rằng »Tự Tâm là Phật« mà phần đông tăng sĩ lại chẳng ngộ lý này, bôn ba chạy tìm Phật ở các nơi. Tiết Trường Khánh Đại An Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »汝 諸 人 總 來 就 安 （安： 大 安 禪 師 自 稱）、 求 覓 甚 麼？ 若 欲 作 佛、 汝 自 是 佛。 擔 佛 傍 家 走、 如 渴 鹿 趁 陽 燄 相 似、 何 時 得 相 應 去！ – Các ngươi cùng đến với An (An: Thiền sư Đại An tự xưng) để tìm cái gì? Nếu muốn làm Phật thì các ngươi tự là Phật. Còn như gánh Phật chạy sang nhà láng giềng, giống hệt như con nai khát đuổi theo sóng nắng, chừng nào mới được tương ưng!«

ĐẢM TUYẾT ĐIỀN TỈNH 擔 雪 填

井 Xúc tuyết lấp giếng. Tỷ dụ lời nói và việc làm chẳng hợp tình lý, ngu muội, luống công. Tiết Tịnh Nhân Kế Thành Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂、 舉 汾 陽 拈 拄 杖 示 眾 曰： 三 世 諸 佛 在 這 裡、 爲 汝 諸 人 無 孔 竅。 遂 走 向 山 僧 拄 杖 裡 去、 強 生 節 目。 師 曰： 汾 陽 與 麼 示 徒、 大 似 擔 雪 填 井、 傍 若 無 人。 山 僧 今 日 爲 汝 諸 人 出 氣。 – Sư thượng đường, cử công án Phần Dương giơ gậy dạy chúng: ›Ba đời chư Phật đều ở chỗ này, vì các ngươi không có mắt để thấy nên chạy đến cây gậy của sơn tăng. Vốn không có việc lại sinh ra lắm việc‹. Sư nói: Phần Dương dạy chúng thế ấy giống như xúc tuyết lấp giếng, không coi ai ra chi. Hôm nay sơn tăng (Kế Thành tự xưng) vì các ngươi mà mở miệng.«

ĐẠM CƯ 澹 居

Hiệu của Thiền tăng Pháp Khải đời Minh. X. Pháp Khải.

ĐẠM CƯ TỬ 淡 居 子

Hiệu của Thiền tăng Chí Nhân đời cuối Nguyên đầu Minh. X. Chí Nhân.

ĐẠM ĐƯỜNG 澹 堂

Hiệu của Thiền tăng Đức Bằng đời Tống.

X. Đức Bằng.

ĐAN HÀ TỬ THUẦN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 丹 霞 子 淳 禪 師 語 錄 Còn gọi: Tùy Châu Đại Hồng Sơn Thuần Thiền sư ngữ lục; Diệu Tục Đại Sư ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Đan Hà Tử Thuần soạn vào đời Tống, Khánh Dự khảo đính, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 486. Quyển thượng là ngữ lục của Sư 194

ĐÀN KINH 壇 經

ở núi Đại Hồng 1 quyển, do người cháu đời thứ 13 là Đại Dung Phạm Thanh sao chép. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ thượng đường, các bài chân tán. Quyển hạ biên tập thêm ngần ấy pháp ngữ thượng đường, cử cổ cho đến các bài tụng cổ của sư về cơ duyên ngữ cú của các vị: Thanh Nguyên, Dược Sơn, Đạo Ngô, Vân Nham, Động Sơn, Tào Sơn, Huyền Sa, Đầu Tử, Đạo

Giai.

ĐAN TIÊU ĐỘC BỘ 單 霄 獨 步

Một mình bước đi tự tại giữa hư không.

Chỉ cho cảnh giới siêu thoát, tự do sau khi đã ngộ Thiền. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雪

竇 道 江 國 春 風 吹 不 起、 鷓 鴣 啼 在 深 花 裏。 向 這 裏 薦 得 去、 可 以 丹 霄 獨 步。 你 若 作 情 解、 三 生 六 十 劫。 – Tuyết Đậu nói: ›Gió xuân nhẹ lướt Giang Nam, Đa Đa ríu rít trong lùm hoa xinh.‹ Từ chỗ này lãnh hội mới có thể rảo bước tự tại. Nếu ông khởi ý thức phân biệt để tìm hiểu thì cho ông mò đến ba đời sáu mươi kiếp« .

ĐÀN KINH 壇 經 Kinh, 1 quyển, do Lục tổ Huệ Năng thuyết, nên còn gọi là »Lục Tổ Đàn Kinh«. Lúc Lục tổ Huệ Năng ở chùa Bảo Lâm, Tào Khê có Thứ sử Thiều Châu là Vi Cừ thỉnh ngài vào chùa Đại Phạm để diễn giảng pháp Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật. Bài giảng của Huệ Năng được đệ tử của ngài là Pháp Hải ghi lại thành sách, về sau gọi là Đàn Kinh. Trải qua nhiều lần sửa chữa thêm thắt, xuất hiện hơn 10 bản khác nhau, nhưng đại khái có thể phân làm 4 bản quan trọng hơn cả:

1. Bản Đôn Hoàng, gọi đủ là Nam Tông Đốn Giáo Tối Thượng Đại Thừa Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật Kinh Lục Tổ Huệ Năng Đại Sư Vu Thiều Châu Đại Phạm Tự Thí Pháp Đàn Kinh. Gồm có 57 tiết, chẳng chia phẩm mục, chữ nghĩa chất phác, được xem là bản có sớm nhất.

2. Bản của Huệ Hân, tên Lục Tổ Đàn Kinh, chia làm 2 quyển thượng và hạ, gồm 11 môn, khoảng hơn 14.000 chữ, ít hơn bản Đôn Hoàng 1.000 chữ.

Bài tựa của Huệ Hân viết: »Bản xưa văn rườm rà được đệ tử xem qua, trước vui sau chán«. Có thể thấy rằng bản này đã được lược bớt chút ít. 3. Bản của Khế Tung, gọi đủ là Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh Tào Khê Nguyên Bản, gọi tắt là Tào Khê Nguyên Bản, gồm 1 quyển, 10 phẩm, hơn 20.000 chữ, do sư

Khế Tung biên sửa lại vào khoảng niên hiệu Chí Hòa (1054-1056) đời Tống.

4. Bản của Tông Bảo, gọi đủ là Lục Tổ Đại

Sư Pháp Bảo Đàn Kinh, 1 quyển, 10 phẩm, hơn 20.000 chữ, do sư Tông Bảo biên tập lại vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 28 (1291) đời Nguyên, đây là bản thường thấy lưu hành, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48 trang 845. Các bản ở trên không ghi chép trung thực về lời giảng ban đầu của Tổ Huệ Năng mà có sự trộn lẫn, sửa đổi về cuộc đời của Tổ cho đến những lý giải về

Thiền tông. Nội dung chủ yếu của Đàn Kinh bản Đôn Hoàng, đại khái chia làm 3 phần:

― Phần I: Thuật lại quá trình Ngũ tổ Hoằng Nhẫn trao truyền y pháp cho Huệ Năng.

― Phần II: Huệ Năng giảng pháp cho đệ tử và các lời ứng đối của Ngài với người hỏi pháp.

― Phần III: Những lời dặn dò đệ tử trước khi Tổ Huệ Năng thị tịch. 195