Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

GIÁC KHA 覺 軻

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Quy Tông Nghĩa Nhu, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Công Thần ở Hàng Châu.

GIÁC LÃNG 覺 浪

Thiền tăng đời Thanh, hiệu »Đạo Thạnh«. X. Đạo Thạnh.

GIÁC LÂM TỰ 覺 林 寺

Chùa ở số 118 đường Lạc Long Quân, quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Chùa do người Minh Hương là Lý Thụy Long dựng năm Giáp Tý niên hiệu Gia Long thứ 3 (1804). Nơi đây vốn là đồi cây phong cảnh tươi đẹp của xã Phú Mỹ Thọ, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định vào thời Nguyễn. Trong chùa có bài vị của 2 thiền sư: Minh Vi Mật Hạnh và Minh Khiêm Hoằng Ân. Nơi khuôn viên chùa có tháp Tổ Linh Nhạc-Phật Ý.

GIÁC NGẠN 覺 岸 (1286-?)

Tăng nhân đời Nguyên, họ Ngô, hiệu Bảo Châu, người xứ Điểu Trình (nay là Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư trụ chùa Bảo Tướng ở Điểu Trình. Tác phẩm: Thích Thị Kê Cổ Lược 4 quyển.

GIÁC THANH 覺 清 (1780-1853)

Thiền tăng đời Thanh, họ Du, tự Quảng Phúc, hiệu Cửu Phong, người xứ Trấn Giang, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Định Huệ Tri, đời thứ 41 hệ Nam

Nhạc. Trụ trì chùa Long Hoa ở Trường Hưng (Chiết Giang).

GIÁC THUYÊN 覺 詮 (1810-1880)

Thiền tăng đời Thanh, họ Hứa, tự Tính Nguyên, người xứ Hồ Châu, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Đảm Vân Thanh Cảnh, đời thứ 43 hệ Thanh Nguyên.

Trụ trì chùa Vân Lâm. Có ngữ lục truyền lại đời.

GIÁC TỊNH 覺 凈 (1401-1479) Thiền tăng đời Minh, họ Thẩm, tự Nguyệt Giang, người xứ Tô Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Huệ Lãm, tông Lâm Tế. 263

GIÁC TRÍ VIÊN MINH 覺 智 圓 明

GIÁC TRÍ VIÊN MINH 覺 智 圓 明 Hiệu của Thiền tăng Văn Thuật đời Nguyên. X. Văn Thuật.

GIÁC TRỪNG 覺 澄 (1395-1473)

Thiền tăng đời Minh, họ Trương, tự Cổ Khê, người xứ Úy Châu (nay là huyện Úy, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thiệu Kỳ, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Cao Tòa ở Nam Kinh. Tác phẩm: Vũ Hoa tập.

GIẢI CHỨNG 解 證

Giải ngộ và chứng ngộ, là 2 thứ lãnh ngộ khác nhau. Cái trước là thông qua ngôn ngữ tri giải mà minh tâm. Cái sau là lập tức ngộ nhập, thấu suốt tự tâm, là chân tham thật ngộ. Thư đáp »Trịnh Côn Nham Trung thừa« trong HSLNMDT q. 1 ghi: »凡 修

行 人、 有 先 悟 後 修 者、 有 先 修 後 悟 者、 然 悟 有 解 證 之 不 同。 – Luận về người tu hành, có người trước ngộ sau tu, có người trước tu sau ngộ, nhưng ngộ có giải chứng khác nhau«. X. Giải Ngộ,

Chứng Ngộ.

GIẢI ĐẠT 解 達

Sáng tỏ, tỏ ngộ, thấy suốt. Chương Phù âu ca của Lạc Phổ Hòa thượng trong CĐTĐL q. 30 ghi:

只 知 漚 向 水 中 出 豈 知 水 亦 從 漚 生 權 將 漚 水 類 余 身 五 蘊 虛 攢 者 立 人 解 達 蘊 空 漚 不 實 方 能 明 見 本 來 眞 »Chỉ tri âu hướng thủy trung xuất, Khởi tri thủy diệc tùng âu sinh Quyền tương âu thủy loại dư thân Ngũ uẩn hư toản giả lập nhân Giải đạt uẩn không âu bất thật Phương năng minh kiến bản lai chân«.

»Chỉ biết bọt kia từ nước khởi Nước do sóng bọt kết tinh thành Phù âu, lưu thủy giả danh suông Bọt nước in tuồng huyễn hoá thân Thấy suốt thân không, bọt chẳng thật

Mới hay bắt gặp bản lai chân«.

GIẢI HỘI 解 會

Chấp trước vào sự vật hư huyễn rồi cố đem kiến giải để phân biệt. Tông Môn Võ Khố ghi: »照 覺 （禪 師） 以 平 常 無 事、 不 立 知 見 解 會 爲 道、 更 不 求 妙 悟。 – Thiền sư Chiếu Giác cho cái bình thường vô sự, chẳng lập tri kiến giải hội là đạo, lại thêm chẳng cầu diệu ngộ«.

GIẢI LỘ 解 路

Con đường sinh ra nhiều tri kiến tình giải, thông thường là quá trình tư duy, phân tích. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »有 師 云： 參 禪 不 必 看 教、 看 教 恐 增 解 路、 障 自 悟 門。 – Có sư nói: Tham thiền chẳng cần xem kinh, xem kinh e thêm giải lộ, làm chướng ngại cửa ngộ của mình«.

GIẢI MIỄN 解 免

Kinh qua giải thích khỏi phải xử lý. Tông Môn Võ Khố ghi: »（浮 山） 遠 至、 首

云。 實 取 油 麵 煮 粥。 情 願 乞 和 尚 責 罰。 省 令 算 所 直 估 衣 缽 還 訖。 打 三 十 拄 杖 出 院。 遠 舍 於 市 中。 託 道 友 解 免。 省 不 允。 – Phù Sơn Viễn đến, Thủ tọa thưa: Đích thực ông ta lấy dầu để nấu cháo, tình nguyện xin Hòa thượng trách phạt. Hòa thượng Tỉnh bảo tính giá trị, đánh giá y bát để trả lại xong, đánh 30 gậy rồi đuổi ra khỏi viện. Viễn bỏ 264

GIẢI TRÍCH 解 摘

vào trong thị trấn nhờ đạo hữu giải thích để khỏi bị xử lý, Hòa thượng Tỉnh không đồng ý.«

GIẢI NGỘ 解 悟

Do lời nói, chữ nghĩa, tri thức, kiến giải mà lãnh ngộ tự tâm. Thư đáp »Trịnh Côn Nham Trung thừa« trong HSLNMDT q. 1 ghi: »若 依 佛 祖 言 教 明 心 者、 解 悟 也、 多 落 知 見、 於 一 切 境 緣、 多 不 得 力。 – Nếu người nương vào lời dạy của Phật Tổ được minh tâm, ấy là Giải ngộ, phần lớn rơi vào tri kiến, đối với tất cả cảnh duyên không đắc lực«.

GIẢI NIÊM KHỬ PHƯỢC 解 粘 去

縛 Gỡ niêm cởi trói. X. Khử niêm giải phược.

GIẢI TÂM 解 心

Đối với sự vật hư huyễn, cố dùng vọng tâm để phân biệt, giải thích. Thiền tông chủ trương chẳng lập tri giải, trừ sạch »giải tâm«. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29

ghi: »直 透 過 三 句 底 人、 解 心 既 絕、 千 機 頓 發、 自 然 七 縱 八 橫、 天 回 地 轉、 無 滴 水 而 作 浪 興 波、 沒 寸 絲 而 羅 天 网 地。 – Người nào thấu được 3 câu, giải tâm dứt sạch thì ngàn cơ chóng phát, tự nhiên vô ngại, xoay trời chuyển đất, không một giọt nước mà làm dậy sóng, không một tấc tơ mà bủa giăng trời đất«.

GIẢI THOẠI HỘI 解 話 會

Thông qua lời giải thích để lãnh hội. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »況 第 一 義 本 來 清 淨、 不 受 諸 塵、 如 何 説 得？ 同 道 方 知。 今 日 放 過 一 著、 向 建 化 門 中、 別 作 箇 解 話 會。 – Huống là đệ nhất nghĩa vốn thanh tịnh, chẳng nhiễm các trần, làm sao nói được?

Kẻ đồng đạo mới biết. Hôm nay hãy cởi mở một phen, trong cửa dựng lập tiếp hóa đặc biệt thông qua lời giải thích để lãnh hội«.

GIẢI THOÁT THIỀN SƯ THÁP 解

脫 禪 師 塔 Tháp nằm ở sườn núi tây bắc chùa Phật Quang huyện Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Nơi đây có một số mộ tháp của tăng nhân chùa Phật Quang đời Đường đến nay, nên tháp này có niên đại rất sớm. Đây là mộ tháp của Thiền sư Giải Thoát, một cao tăng đời Đường, xây vào niên hiệu Trường Khánh thứ 4 (824) đời Đường. Đó là một tòa mộ tháp tứ giác một mái bằng gạch cao khoảng 10 mét. Phía dưới là bệ đá hình vuông, phía trên là thân tháp hình vuông. Trong thân tháp rỗng, chính diện có cửa vòm cung, phần trên trong tháp là khung trang trí. Trên thân tháp vươn ra vành mái tháp. Trên vành mái tầng thứ nhất lại chồng chất bệ vuông hai bực. Trên bệ vuông khắc bằng gạch hai lớp cánh hoa sen to lớn, có ý nghĩa như đài sen. Trên đài sen lại có một tòa tháp nhỏ hình vuông.

Tháp này tạo hình kỳ đặc, độc đáo, dùng tòa tháp nhỏ giống như thân tháp làm đỉnh tháp, một tình huống ít thấy. Bên cạnh tháp này còn có một tòa tháp hoa xây vào niên hiệu Thái Hòa thứ 5 (1205) đời Kim, phần trên do năm lớp cánh sen làm thành.

GIẢI TRÍCH 解 摘 Phân tích, giải thích. Tiết Linh Diệu Công Lương Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi:

»有 箇 葛 藤 露 布、 與 諸 人 共 相 解 摘 看。 – Có cơ duyên ngữ cú các ông 265

GIẢI VIỆN CHỦ 解 院 主

cùng nhau giải thích xem«.

GIẢI VIỆN CHỦ 解 院 主 Tên gọi chức vụ chủ quản trong các việc tính toán sổ sách, tiếp đãi… trong Thiền viện. Giải viện là nơi Thiền tông thực hành các công việc trên.

GIAM MẶC 緘 默

Bịt miệng im lặng. Thiền Lâm Bảo Huấn q.

3 (Đại 48, 1030 hạ) ghi: »若 夫 主 者 好 逞 私 心。 專 己 喜 怒 而 進 退 於 人。 則 賢 者 緘 默。 不 肖 者 競 進。 紀 網 紊 亂 叢 林 廢 矣。 – Còn như người làm chủ tùng lâm mà thích làm theo ý riêng, chỉ chuyện vui buồn theo sự tiến thoái của người, thì người hiền phải im lặng, kẻ xấu đua nhau tiến lên, làm cho kỷ cương rối loạn, tùng lâm suy vi«.

GIÁM CHÂN THIỀN SƯ 鑒 眞 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Sư Nãi đời Ngũ Đại.

X. Sư Nãi.

GIÁM ĐA KHẨU 鑒 多 口

Thiền tăng Hạo Giám giỏi biện luận nên người đời gọi là »Giám Đa Khẩu«. X. Hạo

Giám.

GIÁM THU 監 收

Chức vụ quản lý việc thu nhập mọi sở hữu của tự viện và các việc tạp như thuế ruộng, chức vụ này được lập ra vào đời Nguyên, dưới quyền của Trang chủ. Quyền hành của Giám thu tương đương với Tri khố.

Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1020 trung) ghi: »黃 龍 曰： 監 收 未 得 人。 晦 堂 遂 荐 感 副 寺。 黃 龍 曰： 感 尚 暴。 恐 爲 小 人 所 謀。 晦 堂 曰： 化 侍 者 稍 廉 謹。 黃 龍 謂 化 雖 廉 謹。 不 若 秀 莊 主 有 量 而 忠。 – Hoàng Long nói: Chưa tìm được người làm Giám thu. Hối Đường liền tiến cử Cảm Phó tự.

Hoàng Long nói: Cảm còn thô bạo, sợ bị kẻ tiểu nhân mưu hại. Hối Đường nói: Hóa thị giả là người liêm cẩn. Hoàng Long bảo: Hóa tuy liêm cẩn nhưng lại không bằng Tú Tạng chủ, có độ lượng và trung thực«.

GIÁM TÔNG 鑒 宗 (793-866)

Thiền tăng đời Đường, họ Tiền, người xứ Hồ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; tham học nơi Thiền sư Diêm

Quan Ngộ Không. Sư trụ Đông Phong Kính Sơn ở Thiên Mục.

GIÁM TỰ 鑒 寺

Còn gọi: Giám viện, Viện chủ, Chủ thủ, Tự chủ. Chức vụ quản lý mọi mặt trong tự viện. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »慈 明 自 南 源 徙 道 吾、 石 霜、 師 皆 佐 之、 總 院 事。。。 一 日、 明 遞 出、 雨 忽 作、 師 偵 之 小 徑、 既 見、 遂 扭 住 曰： 這 老 漢 今 日 須 與 我 説、 不 説 打 你 去！ 明 曰： 監 寺 知 是 般 事 便 休。 語 未 卒、 師 大 悟。 – Từ Minh từ Nam Nguyên dời đến Đạo Ngô, Thạch Sương, sư (Dương Kỳ) đều theo phụ giúp, coi sóc mọi mặt trong chùa… Một hôm, Từ Minh vừa ra khỏi chùa, trời chợt đổ mưa. Sư rình ông ta ở con đường tắt. Thấy Từ Minh đến, sư liền nắm chặt lại, nói: Ông già này, bữa nay phải nói cho tôi nghe, nếu không tôi sẽ đánh ông! Minh nói: Giám tự biết là việc này liền thôi. Minh chưa dứt lời, sư liền đại ngộ«. 266

GIANG TÂM TỰ 江 心 寺

GIÁN KHÍ 間 器

Chỉ cho bậc xuất cách không can dự với đời, tức là người anh tài rất hiếm có. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1029 hạ) ghi: »子 曰： 貫 亦 僧 中 間 氣 也。 – Ta nói: Đức Quán cũng là bậc anh tài hiếm có trong hàng ngũ chư tăng«.

GIẢN CHIẾT KHÁCH 簡 浙 客

Thiền tăng đời Tống, tên Thanh Giản, do tính tình giản dị, trong sạch, lại là người xứ Hàng Châu, nên người đời gọi sư là »Giản Chiết Khách«. X. Thanh Giản.

GIẢN THOẠI 揀 話

Lời phê bình, phân biệt thiền cơ. Đây là một hình thức vấn đáp trong khi thuyết pháp của nhà thiền. Thiên Đoan Lộc Bản Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »大

凡 參 學 未 必 學、 問 話 是 參 學 未 必 學、 揀 話 是 參 學 未 必 學、 代 語 是 參 學 未 必 學、 別 語 是 參 學 未 必 學。。 – Nói chung, không hẳn là học vấn thoại, học giản thoại, học đại ngữ, học biệt ngữ mới gọi là tham học«.

GIẢN TRẠCH 揀 擇

Tức tuyển trạch, tức là dựa vào trí huệ phán đoán chính xác để bỏ ngụy lấy chân.

»Giản« và »trạch« đều có nghĩa là lựa chọn, phân biệt. Nhờ sức giản trạch mà được Diệt đế Niết-bàn thì gọi là Trạch diệt. Ngoài ra, vị Thầy lựa chọn phân biệt trong hàng đệ tử xem người nào kham nổi giáo pháp thì gọi là Giản khí. Khí có nghĩa là căn khí, căn cơ.

GIẢN TRỰC 簡 直

Ngắn gọn. Tiết Nghệ ngôn trong NĐHN q. 29 ghi: »少 室 心 印、 豈 落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 計、 始 掛 唇 吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、 刻 的 示 人。 – Tâm ấn Thiếu Thất há câu nệ vào việc trau chuốt lời nói câu văn? Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mà mượn lời nói, nhưng đều hồn hậu, chất phác, ngắn gọn, chuẩn xác và trong sáng để dạy người«.

GIANG HỒ PHONG NGUYỆT TẬP 江 湖 風 月 集 Còn gọi: Giang Hồ tập. Thi ca hợp tập, 2 quyển, do Tùng Pha Tông Tức biên tập vào đời Nguyên. Ông sưu tập các kệ tụng do bậc Tôn túc khắp nơi làm ra từ niên hiệu Cảnh Định, Hàm Thuần đời Tống đến niên hiệu Diên Hựu, Chí Trị đời Nguyên rồi biên tập thành sách. Nội dung bao gồm những điều thu hoạch được trong quá trình tham học của các bậc Tôn túc khắp nơi, mượn cảnh trí thiên nhiên như gió mát, trăng thanh để bày tỏ cảnh giới ngộ của mình. Sách chia làm 2 quyển thượng và hạ, gồm có 76 vị và 270 bài kệ tụng, trong đó có 13 bài kệ tụng của Tùng Pha làm.

GIANG KHIÊM 江 謙 (1875-1942)

Cư sĩ hiện đại, tự Dị Viên, hiệu Dương Phục, người Vụ Nguyên, Giang Tây, Trung Quốc. Niên hiệu Quang Tự thứ 28 (1902) đời Thanh, ông giữ chức Hiệu trưởng Trường Sư Phạm Thông Châu.

Năm 1914 làm Giám đốc Sở Giáo Dục tỉnh Giang Tô. Năm sau nhậm chức Hiệu trưởng Trường Cao Đẳng Sư Phạm Nam

Kinh. Ông có trứ tác »Đông Pha Thiền Học Thi Văn Yếu Giải«.

GIANG TÂM TỰ 江 心 寺 Chùa nằm trên hòn đảo Giang Tâm, thành phố Ôn Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung 267

GIẢNG TĂNG 講 僧

Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Hàm Thông (860-873) đời Đường, nguyên có Đông tháp Phổ Tịch viện, Tây tháp Tịnh Tín viện. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 4 (1130) đời Tống đổi làm hai viện Long Tường và Hưng Khánh. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) Thục tăng là Thanh Liễu trụ trì viện Long Tường hợp hai viện thành một chùa, gọi là »Giang Tâm Thiền Tự«. Cuối đời Tống đầu đời Nguyên, Ngột Am trụ chùa này. Đời Nguyên Liễu Vạn trụ trì chùa này. Đầu niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh xây cất Phật các, Pháp đường, Phương trượng thất, Quan phòng. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 4 (1429) Đàm Húc trụ trì chùa này. Sau đó trải qua nhiều lần sửa chữa, đến niên hiệu Càn Long thứ 54 (1789) lại xây dựng lại mới thành quy mô hiện tại.

Toàn chùa diện tích khoảng 2,8 ha dùng để thờ Quán Âm Đại sĩ, 18 vị La hán, Địa Tạng Vương Bồ Tát. Xung quanh chùa mây nước bao quanh, cổ tùng cao vút, phong cảnh thanh nhã u tịch. 時 有 講 人 相 訪。 – Sư thượng đường, lúc ấy có vị giảng sư đến thưa hỏi.«

GIẢNG TỊCH 講 席

Còn gọi: Giảng hội. Pháp hội giảng nói kinh Phật, giải thích nghĩa kinh thuộc các tông phái Phật giáo ngoài Thiền tông. Tiết Huệ Khả Thiền sư trong Tổ Đường tập q. 2 ghi: »法 師 講 下 人 少、 辯 和 怪 於 師、 遂 往 縣 令 瞿 宗 侃 説 之： 彼 邪 見 道 人、 打 破 講 席。 – Số người nghe Pháp sư thuyết pháp bị giảm xuống. Biện Hòa oán ghét sư nên đến quan huyện Cù Tông Khản nói rằng: Ông ta (Huệ Khả) là đạo nhân tà kiến, đến phá rối giảng tịch«.

GIẢNG TỨ 講 肆

Nơi giảng nói kinh Phật, giải thích nghĩa kinh thuộc các tông phái Phật giáo ngoài Thiền tông. Thung Dung Am lục q. 1 ghi:

»講 肆 謂 之 升 座、 禪 林 號 曰 上 堂。 – Giảng tứ gọi việc ấy là Thăng tòa, còn

Thiền tông gọi việc ấy là Thượng đường«. GIẢNG TĂNG 講 僧 Còn gọi: Tọa chủ, giảng giả, giảng nhân.

Chỉ Giảng sư giảng thuyết kinh Phật, giải thích nghĩa kinh, thuộc các tông phái ngoài Thiền tông. Tiết Đạo Nhất trong CTTNL q.

1 ghi: (dùng lại thí dụ có sẵn)

Tiết Tây Thục Giám Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »由 是 隱 居 二 十 年、 道 俗 追 慕、 復 命 演 法。。。 兩 川 講 者 爭 依 之。 – Từ đó sư ở ẩn hai mươi năm, đạo tục hâm mộ tìm đến, sư vâng lệnh triều đình diễn thuyết Phật pháp… Các vị giảng sư vùng Lưỡng Xuyên đua nhau đến nương tựa.« Như Tịnh ngữ lục q, thượng ghi: »上 堂、

GIAO GIA 交 加

Lẫn lộn, pha tạp, tổng hợp. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雪 竇 可 謂 有 大 手 脚、 一 時 與 尒 交 加 頌 出、 然 雖 如 是、 都 無 兩 般。 – Có thể nói Tuyết Đậu có thủ đoạn kiệt xuất khi tổng hợp tụng ra cho ngươi. Mặc dù như thế, đều không có hai thứ«.

GIAO KHẨU 膠 口

Ngậm miệng không nói được. Tiết Tịnh

Nhân Kế Thành Thiền sư trong NĐHN q.

12 ghi: »善 （華 嚴） 曰： 如 何 是 寶 所？ 師 曰： 非 汝 境 界。 善 曰： 望 禪 師 慈 悲。 師 曰： 任 從 滄 海 變、 終 不 爲 君 通。 善 膠 口 而 退。(Thiện 268

GIÁO ĐỐN CƠ TIỆM 教 頓 機 漸

Hoa Nghiêm) viết: Như hà thị bảo sở? Sư viết: Phi nhữ cảnh giới. Thiện viết: Vọng thiền sư từ bi! Sư viết: Nhậm tùng thương hải biến, chung bất vị quân thông. Thiện giao khẩu nhi thoái. – Thiện Hoa Nghiêm hỏi: Thế nào là bảo sở? Sư đáp: Chẳng phải cảnh giới của ngươi. Thiện nói: Mong Hòa thượng từ bi chỉ dạy! Sư nói: Bất luận biển cả biến đổi trọn không vì ông thông suốt. Thiện ngậm miệng không nói được mà lui ra.«

GIAO NHIỄU 膠 擾

Vướng mắc, quấy nhiễu. Tiết Khai thị Tính Không Đạt Thiền nhân trong DTNL q. 3

ghi: »從 情 識 而 起 緣 業、 從 緣 業 而 動 情 識、 互 相 膠 擾、 返 覆 纏 綿。 – Từ tình thức mà khởi duyên nghiệp, từ duyên nghiệp mà động tình thức, nó vướng mắc với nhau thay đổi triền miên.«

GIAO QUAN 交 關

Trao đổi, mua bán. Tiết Tuyết Phong Long Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »家 財 運 出 任 交 關、 勸 君 莫 競 錐 頭 利。 – Của cải bung ra mặc trao đổi, khuyên anh đừng hám lợi nhỏ nhen«.

GIÁO 教

1. Thiền tông tự xưng »giáo ngoại biệt truyền«, các tông phái khác của Phật giáo thì gọi là »giáo«.

2. Những tông phái cùng tồn tại với Thiền tông, Luật tông trong Phật giáo. Tiết »Tục Nghệ Ngôn« trong NHNL q. 30 ghi: »禪、 教、 律 三 宗、 本 是 一 源、 後 世 分 之 爲 三。 – Ba tông Thiền, Giáo, Luật vốn cùng một nguồn, hậu thế phân chia làm ba.« 3. Còn gọi: Giảo, hiệu. Khác nhau. Tiết Trường Khánh Hòa thượng trong TĐT q.

10 ghi: »因 僧 舉 雲 巖 補 草 鞋 次、 藥 山 問： 作 什 麼？ 巖 對 問： 將 敗 壞 補 敗 壞。 藥 山 不 肯、 云： 卽 敗 壞、 非 敗 壞？ 師 云： 藥 山 與 麼 道、 猶 教 一 節 在。 – Nhân vị tăng nêu công án Vân Nham đang vá giày, Dược Sơn hỏi: Làm gì thế? Vân Nham đáp: Lấy bại hoại vá bại hoại. Dược Sơn không đồng ý, nói: Tức bại hoại, phi bại hoại. Sư nói: Dược Sơn nói như thế vẫn còn khác nhau một đoạn.« 4. Liên tiếp trong câu vị ngữ và bổ ngữ.

Tiết Quy Phong Huệ Quang Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »（菩 提 達 磨） 煩 惱 九 年。 若 不 得 二 祖 不 惜 性 命、 往 往 轉 身 無 路、 煩 惱 教 死。 – Bồ Đề Đ t-ma phiền não chín năm, nếu không được Nhị Tổ chẳng tiếc tính mệnh thì không có con đường chuyển thân, phiền não đến chết.«

GIÁO CHIẾU 教 詔

Giáo dục, chỉ dạy. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »須 知 有 一 人、 不 從 人 得、 不 受 教 詔、 不 落 階 級。 若 識 此 人、 一 生 參 學 事 畢。 – Phải nên biết có một người không nhờ người khác mà đắc, không cần chỉ dạy, không rơi vào giai cấp. Nếu ai biết được người này thì việc tham học một đời đã xong.« GIÁO ĐỐN CƠ TIỆM 教 頓 機 漸 Tức là pháp chỉ dạy không theo thứ lớp tu hành mà trực tiếp khai thị chỗ nhiệm mầu của Phật pháp; song căn cơ của người nhận lãnh là độn căn, thì cần phải theo thứ tự tu hành tích lũy mới được chứng quả.

GIÁO HANH 教 亨 (1150-1219)

GIÁO HANH 教 亨 (1150-1219)

Thiền tăng đời Kim, họ Vương, tự Hư Minh, người xứ Nhậm Thành, Tế Châu (nay là huyện Tế Ninh, tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bảo Công. Sư trụ 5 ngôi chùa lớn: Giới Đàn ở Tung Sơn, Vân Môn ở Thiều Châu, Phổ Chiếu ở Trịnh Châu, Đại Giác ở Lâm Khê, Pháp Vương ở Tung Sơn.

GIÁO MÔN 教 門

1. Chỉ cho Phật giáo. Tiết Cấp sự Phùng Tiếp cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »著 僧

衣 履、 踞 高 座、 囑 諸 官 吏 及 道 俗、 各 宜 向 道、 扶 持 教 門、 建 立 法 幢。 – Mặc áo mang giày tăng sĩ, ngồi trên tòa cao, dặn dò các quan sứ và đạo tục, mỗi người nên hướng về đạo, giúp đỡ

Phật giáo, dựng lập pháp tràng.« 2. Giáo phái, pháp môn. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »故 此 教 門 立 無 念 爲 宗。 – Cho nên pháp môn này lập vô niệm làm tông.«

GIÁO NGOẠI BIỆT TRUYỀN 教 外

別 傳 1. Còn gọi: Đơn truyền. Không nhờ văn tự ngữ ngôn, trực ngộ cảnh giới Phật đã ngộ tức là Giáo ngoại biệt truyền. Cho nên Thiền tông còn gọi là Biệt truyền tông, gọi tắt của Giáo ngoại biệt truyền tông. Pháp thiền truyền ngoài giáo điển này cũng chính là Tổ Sư Thiền mà Tổ Bồ-đề-đạt-ma truyền thọ. Liên Đăng Hội Yếu q. 1 (Vạn Tục 136, 220 hạ) ghi: »世 尊 在 靈 山 會 上、 拈 花 示 眾、 眾 皆 默 然、 唯 迦 葉 破 顏 微 笑。 世 尊 道： 吾 有 正 法 眼 藏、 涅 槃 妙 心、 實 相 無 相、 微 妙 法 門、 不 立 文 字、 教 外 別 傳、 付 囑 摩 訶 迦 葉。 – Đức Thế Tôn trên hội Linh Sơn giơ cành hoa dạy chúng, chúng đều im lặng, chỉ riêng Ca-diếp rạng mặt mỉm cười. Thế Tôn nói: Ta có Chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, vi diệu pháp môn, bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp«.

Tắc công án này không những biểu thị Thiền gia chú trọng Chính pháp tương truyền, mà còn biểu thị ý nghĩa Thiền tông không kẹt vào văn tự ngôn ngữ của giáo môn, trực tiếp tỏ ngộ thấy suốt tâm địa.

Theo Hoài Thiền sư tiền lục trong Tổ Đình Sự Uyển q. 5 ghi: »Thiền tông truyền pháp, chư Tổ cũng dùng 3 tạng giáo thừa tiếp dẫn đệ tử, đến thời đại Tổ sư Đạt-ma mới riêng truyền tâm ấn, phá chấp hiển tông, tức là chỗ gọi rằng ›Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật‹«.

2. Sách, 16 quyển, do nhóm các ông Lê My (Quách Ngưng Chi)… biên tập vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 144, trang 1. Tác giả tham cứu sâu lẽ vi diệu của Thiền, bản nguyên của Phật Tổ, sưu tập cơ duyên ngữ yếu để cử dương tông thừa của Tổ sư và nêu ra nguồn gốc của 5 tông phái Thiền, gia phong của mỗi phái, khiến cho kẻ sĩ tham thiền học đạo nhận ra nơi mỗi người đều có bản lai diện mục, giơ cao đèn Tổ. Nội dung toàn sách gồm có cơ duyên của 410 vị, trong đó 38 vị bị lạc mất tên. Trước sách có lời tựa của các vị Hán Nguyệt Pháp Tạng, Mật Vân Viên Ngộ, Tuyết Kiệu Viên Tín.

GIÁO NHẤT TIẾT 教 一 節

Khác nhau một đoạn, có nghĩa là không khế hợp thiền chỉ. Tiết Trường Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 10 ghi: »因 僧 舉 雲 270

GIẢO TRƯ CẨU THỦ CƯỚC 咬 猪 狗 手 脚

巖 補 草 鞋 次、 藥 山 問： 作 什 麼？ 巖 對 問： 將 敗 壞 補 敗 壞。 藥 山 不 肯、 云： 卽 敗 壞、 非 敗 壞？ 師 云： 藥 山 與 麼 道、 猶 教 一 節 在。 僧 問： 和 尚 如 何？ 師 云： 汝 猶 教 一 節 在。 僧 云： 學 人 則 與 麼 教 和 尚 一 節 在、 未 審 作 麼 生 則 得 盡 於 師 機？ – Nhân vị tăng nêu công án Vân Nham đang vá giày, Dược Sơn hỏi: Làm gì thế? Vân Nham đáp: Lấy bại hoại vá bại hoại. Dược Sơn không đồng ý, nói: Tức bại hoại, phi bại hoại. Sư bảo: Dược Sơn nói như thế vẫn chưa khế hợp thiền chỉ. Tăng hỏi: Hòa thượng như thế nào? Sư nói:

Ngươi vẫn chưa khế hợp thiền chỉ. Tăng hỏi: Học nhân không khế hợp thiền chỉ như thế, chẳng hay phải làm thế nào để được khế hợp thiền chỉ của Hòa thượng?

GIÁO TÍCH 教 迹

Phương thức giáo hóa thông qua ngôn ngữ văn tự, so với Thiền tông bất lập văn tự, tâm tâm tương ấn là có dấu vết có thể tìm. Lâm Tế ngữ lục ghi: »只 如 有 祖 有 佛、 皆 是 教 迹 中 事。 – Chỉ như hữu Tổ hữu Phật, giai thị giáo tích trung sự. – Ngay như có Tổ có Phật đều là việc trong giáo tích.«

GIÁO TÔNG 教 宗

Tông phái Phật giáo cùng tồn tại với Thiền tông, Luật tông. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi:

»何 謂 無 量 法 門？ 開 之 言 之、 有 八 萬 四 千 種。 總 而 論 之、 則 有 三 宗、 曰： 教 宗、 禪 宗、 律 宗 也。 – Vì sao gọi là vô lượng pháp môn? Nói rộng ra thì có tám vạn bốn ngàn thứ. Nói tóm lại thì có ba tông, đó là: giáo tông, thiền tông, luật tông.«

GIẢO TA TỬ 較 些 子

1. Khá hơn một chút. Liên Đăng Hội Yếu q. 10 phần sau ghi: »我 見 八 十 餘 員 知 識、 只 有 你 較 些 子。 – Ta thấy trong hơn tám mươi vị Tri thức, chỉ có ngươi là khá hơn một chút.« CĐTĐTL q. 14 ghi: »只 宜 汝 於 言 下 便 見 去、 猶 較 些 子。 – Nếu ngay lời nói ngươi liền thấy được thì còn khá hơn một chút.« Tiết Ngọc Tuyền Thừa Hạo Thiền sư trong

NĐHN q. 15 ghi: »製 犢 鼻 褌、 書 歷 代 祖 師 名 字。 乃 曰： 唯 有 文 殊 普 賢 較 些 子。 且 書 於 帶 上。 – Sư làm một chiếc quần đùi, viết tên các đời Tổ sư lên đó, rồi nói: Chỉ có Văn-thù, Phổ Hiền là khá hơn một chút. Và sư viết tên hai vị thánh lên thắt lưng.« GIẢO TRƯ CẨU THỦ CƯỚC 咬 猪 狗 手 脚 Còn gọi: Giảo trư cẩu cước thủ. Thiền sư kiệt xuất tiếp dẫn người học, hoặc đọ sức cơ phong không bàn đến tình cảm. Thiền sư có thủ đoạn kỳ đặc. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »若

未 有 箇 入 頭 處、 遇 著 本 色 咬 豬 狗 手 腳、 不 惜 性 命、 入 泥 入 水 相 爲。 有 可 咬 嚼 、 眨 上 眉 毛、 高 挂 缽 囊、 拗 折 拄 杖。 十 年 二 十 年、 辦 取 徹 頭、 莫 愁 不 成 辦。 – Nếu chưa có chỗ ngộ nhập, gặp được thiền sư chính tông kiệt xuất tiếp dẫn chẳng tiếc tính mạng, lập bày phương tiện dạy cho, ngươi nên quyết tâm phấn chấn tinh thần, treo cao túi bát, bẻ gãy cây gậy; trong 10 năm hoặc 20 năm làm cho thấu triệt, chớ lo không thành công«. 271

GIÁP SƠN 夾 山

GIÁP SƠN 夾 山 1. Núi ở huyện Thạch Môn tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, nằm cách trung tâm huyện khoảng 17km về hướng đông nam. Niên hiệu Hàm Thông thứ 11 (870) đời Đường, Thiền sư Thiện Hội xây dựng thiền viện ở núi này để hoằng dương thiền pháp, nổi tiếng một thời.

2. Núi ở huyện Đan Đồ, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nằm cách trung tâm huyện khoảng 2km về phía nam. Trong núi có chùa Trúc Lâm, Thiền sư Thiện Hội cũng từng thuyết pháp ở nơi đây .

GIÁP SƠN TỰ 夾 山 寺

Nằm bên cầu Tam Bản, cách huyện Thạch Môn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc 15km về phía Đông nam. Niên hiệu Hàm Thông thứ 11 (870) đời Đường, Thiền sư Thiện Hội kết am tranh ở nơi đây, người học tìm đến bèn trở thành Thiền viện. Quận sử Cử Văn ban tặng tấm biển »Linh Tuyền Viện«.

Đầu đời Tống là thời kỳ hưng thịnh nhân tài lớp lớp xuất hiện. Sau đó đổi tên chùa càng thấy hưng thịnh thêm. Viên Ngộ Khắc Cần cũng từng trụ trì chùa này, ở nơi đây ngài biên tập Bích Nham lục. Thời vua Tống Thần Tông, Nguyên Thế Tổ từng sửa chữa. Bởi sơn môn với đại điện cách nhau rất xa, nên có tên gọi »Kỵ mã quan sơn môn«. Hiện còn Đại hùng bảo điện được xây cất lại vào đời Thanh, rộng 7 gian, sâu 5 gian, mái chồng đỉnh yết sơn, mái dưới tường ngoài không dùng trụ mà dùng tường gạch, hai cánh vểnh lên không dùng gỗ mà dùng tường gạch 45o, từ trụ kim xây đến trụ mái, cao ra mái dưới thành đốc nhà hình cung, sáng chế độc đáo. Trong điện có một cái chuông sắt nặng đến vạn cân đúc vào niên hiệu Đại Quán thứ 3 (1109)

đời Tống.

GIỚI ĐÀI TỰ 戒 臺 寺

Nằm trên sườn núi Mã Yên, khu Môn Đầu Câu, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Vũ Đức thứ 5 (622) đời Đường, ban đầu gọi là »Huệ Tụ Tự«. Hòa thượng Pháp Quân nước Liêu thiết lập giới đàn tại đây, sau khi bắt đầu truyền giới, tăng chúng bốn phương tìm đến thọ giới nhộn nhịp, nhân đây mà tiếng tăm chấn động. Niên hiệu Chính Thống thứ 13 (1448) đời Minh đổi tên là »Vạn Thọ Thiền Tự«, vua lệnh cho Như Huyễn thuyết pháp tại chùa này. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 29 đến thứ 35 (1550-1556) tiến hành tu sửa toàn diện ngôi chùa này. Bởi trong chùa có xây giới đài cho nên tục gọi »Giới Đài Tự«. Chùa dựa theo thế núi cao thấp mà cất, kiến trúc chủ yếu có Đại hùng bảo điện, Thiên Phật các, Giới đàn. Giới đàn nằm ở Viện Tây Bắc của chùa, là một kiến trúc hình vuông mái chồng đỉnh lợp ngói lưu ly, trong có giới đài bằng đá cẩm thạch cao hơn trượng, ba bậc, điêu khắc tinh mỹ, là di vật đời Minh. Thiên Phật Các mái chồng gác tầng, kiến trúc hùng vĩ, lên cao có thể thấy sông Hồn. Trong chùa còn phân bố nhiều đình viện, kết cấu và cách thức đẹp đẽ tĩnh mịch khác thường, có đầy đủ phong cách tự viện Giang Nam. Dưới đài cao của Giới đàn Đông Bắc là tháp viện có một tòa Liêu tháp (Tùng Bảo

Tháp), một tòa Nguyên tháp. Trong chùa còn có năm cội tùng xanh đều cùng một hình dáng.

GIỚI ĐÀN THẠCH 戒 壇 石

Còn gọi: Kiết giới thạch. Bia đá đặt trước cổng tự viện Luật Tông hoặc Thiền tông. 272

GIỚI KHÔNG 戒 空

Thông thường, trên bia đá khắc dòng chữ: »Cấm người uống rượu ăn thịt vào cổng chùa«. Về nguồn gốc của nó thì không rõ, chỉ thấy trong Hoàng Bá Thanh Quy có ghi: Bia đá cao khoảng 1m8 đến 2m, rộng khoảng 0,3m đến 0,4m.

GIỚI ĐIỆP 戒 牒

Giấy chứng nhận thụ giới, cấp phát cho tăng ni xuất gia sau khi đã thụ giới. Theo Thích Thị Kê Cổ Lược q. 3 ghi: Đời Đường Tuyên Tông năm 856, bổ nhiệm Pháp sư Biện Chưởng làm Thủ tọa tam giáo, thừa lệnh cấp phát giới điệp cho tăng ni thụ giới. Đây là mở đầu việc cấp giới điệp cho tăng ni chính thức thụ giới. Trước đó, vào năm 729, Đường Huyền Tông từng hạ chiếu cứ mỗi 3 năm, tất cả tăng ni phải đăng ký 1 lần; năm 747 hạ lệnh tất cả tăng ni phải thuộc lệ Lưỡng nhai công đức sứ, và do Thượng thư Tỉnh từ bộ cấp giấy chứng minh gọi là Từ bộ điệp. Vào thời đại Đường, Tống, khi tăng ni xuất gia phải lãnh lấy độ điệp (= Tăng tịch: Giấy chứng minh là tu sĩ), sau khi thụ giới lại lãnh giới điệp đều do quan địa phương cấp phát. Khi thụ giới phải trình độ điệp mới được thụ giới. Đời Minh vào khoảng năm 1368- 1424, ba lần cấp cho tăng tục thụ giới sao bạch điệp văn mang theo bên mình để làm chấp chiếu đi đường. Đời Thanh, vua Ung Chính dẹp bỏ độ điệp, tăng ni xuất gia không kiểm soát được, các nơi cũng được tự do truyền giới, giới điệp do các tự viện truyền giới cấp phát. Đến đời Dân Quốc về sau, không còn cấp độ điệp nữa, chỉ cấp giới điệp do hội Phật giáo Trung Quốc cấp.

Ở Nhật Bản từ khoảng năm 749-756 về sau mới có cấp phát giới điệp do Tam sư Thất chứng đứng tên truyền giới.

GIỚI ĐỊNH 介 定

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Lạc Phố Nguyên An. Sư trụ Động Khê ở

Gia Châu (nay là huyện Đông Sơn, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc.

GIỚI KHÔNG 戒 空 Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 15, nối pháp Thiền sư Quảng Phúc. Sư tục danh là Nguyễn Tuân, người quận Mãn Đẩu, miền Bắc Việt Nam.

Kệ thị tịch: 我 有 一 事 奇 特。 非 青 黃 赤 白 黑 天 下 在 家 出 家。 親 生 惡 死 爲 賊 不 知 生 死 異 路。 生 死 秖 是 失 得 若 言 生 死 異 塗。 賺 卻 釋 迦 彌 勒 若 知 生 死 生 死。 方 會 老 僧 處 匿 汝 等 後 學 門 人。 莫 認 盤 星 軌 則 »Ngã hữu nhất sự kỳ đặc Phi thanh huỳnh xích bạch hắc

Thiên hạ tại gia xuất gia Thân sinh ố tử vi tặc Bất tri sinh tử dị lộ Sinh tử chỉ thị thất đắc.

Nhược ngôn sinh tử dị đồ Trám khước Thích-ca Di-lặc

Nhược tri sinh tử, sinh tử Phương hội lão tăng xứ nặc Nhữ đẳng hậu học môn nhân Mạc nhận bàn tinh quỹ tắc«. »Ta có một việc kỳ đặc Chẳng xanh vàng đen đỏ trắng Cả người tại gia xuất gia Thích sinh chán tử là giặc Chẳng rõ sinh tử khác đường Sinh tử chỉ là được mất.

Nếu cho sinh tử khác đường Lừa cả Thích-ca, Di-lặc Ví biết sinh tử, sinh tử Mới hiểu lão tăng chỗ náu 273

GIỚI LINH 戒 靈

Môn nhân hậu học các ngươi Chớ nhận định theo chủ quan«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh

Từ.

GIỚI LINH 戒 靈 Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Vĩnh Thái Linh Thoan. Sư trụ chùa Thượng Lâm ở Hồ Nam.

GIỚI THANH 介 清 (1239-1301)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, hiệu Long Nguyên, người xứ Trường Khê, Phúc Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tịch Song Hữu Chiếu, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Sư trụ chùa Thọ Quốc, sau dời về Khai Thọ Phổ Quang Thiền Tự. Sư có ngữ lục lưu hành ở đời.

GIỚI THẦM 介 諶 (1080-1148)

Còn gọi: Giới Thậm. Thiền tăng đời Tống, họ Trương, tự Vô Thị, người Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thủ Trác, thuộc tông Lâm Tề thứ 12, trụ trì chùa Khánh Nguyên Dục Vương (nay thuộc huyện Ninh Ba, Chiết Giang).

GIỚI TỬ NẠP TU DI, TU DI NẠP

GIỚI TỬ 芥 子 納 須 彌、 須 彌 納 芥

子

Hột cải chứa Tu-di, Tu-di chứa hột cải. Cái rất nhỏ chứa cái rất lớn, cái rất lớn chứa cái rất nhỏ. Với cái nhìn tương đối thì Tu-di chứa hột cải là việc bình thường, nhưng hột cải mà chứa Tu-di thì thật khó hiểu.

Đây muốn chứng tỏ sau khi ngộ rồi chẳng còn phân biệt tương đối nữa, vì trong cảnh giới của người chứng ngộ thì lớn nhỏ có thể dung hợp lẫn nhau.

H

HA PHẬT MẠ TỔ 訶 佛 罵 祖

Còn gọi: Sát Phật lục Tổ. Nghĩa là quở Phật, mắng tổ, Thiền tông thường dùng từ này để phủ định pháp quyền uy, cởi bỏ kiến chấp cho học nhân khiến họ thể đắc cảnh giới tự tại. Bích Nham lục q. 1 ghi:

»潙 山 云： 此 子 已 後 向 孤 峰 頂 上 盤 結 草 庵 呵 佛 罵 祖 去 在 。 – Quy Sơn nói: Gã này về sau leo lên đỉnh núi chon von, cất am bằng cỏ để rồi quở Phật mắng Tổ«.

HÀ DIỆP ĐOÀN ĐOÀN 荷 葉 團 團

Đoàn đoàn: vành vạnh. Cả câu có nghĩa là tròn như lá sen. Trong Thiền tông, chỉ cho sự viên mãn triệt để. Tiết Giáp Sơn Thiện

Hội trong NĐHN q. 5 (Vạn Tục 138, 94 thượng) ghi:

荷 葉 團 團 團 似 鏡 菱 角 尖 尖 尖 似 錐 »Hà diệp đoàn đoàn đoàn tợ cảnh Lăng giác tiêm tiêm tiêm tợ chùy«.

»Lá sen vành vạnh tròn tợ gương Củ ấu thon thon nhọn tợ dùi«.

HÀ ĐƯƠNG 何 當

Như thế nào, làm sao. Chương Tổ thứ 24 Sư Tử tỳ kheo trong CĐTĐL q. 2 ghi: »仁 者 習 定 何 當 來 此。 既 至 于 此 胡 云 習 定？ – Nhân giả đang tập định thì làm sao đến nơi này? Đã đến nơi này thì tại sao bảo đang tập định?«

HÀ HIỆP 何 挾

Giúp đỡ. Chương Huyền Sa Tông Nhất đại sư trong CĐTĐL q. 18 ghi: »若 是 根 機 274

HẠC LÂM TỰ 鶴 林 寺

遲 鈍。 直 須 勤 苦 忍 耐 日 夜 忘 疲 失 食 如 喪 考 妣 相 似。 恁 麼 急 切 盡 一 生 去。 更 得 人 荷 挾 剋 骨 究 實。 不 妨 亦 得 覯 去。 –Nếu là căn cơ chậm lụt cần phải siêng năng nhẫn nại, ngày đêm quên ăn bỏ ngủ giống như cha mẹ chết. Cấp thiết như thế đến hết một đời này, lại được người giúp đỡ, khắc cốt tham cứu thực sự thì tự nhiên cũng được lãnh hội.«

HÀ HỮU 何 有

Nơi tịch diệt vô vi. Trang Tử nói: »Vô hà hữu chi hương«, nghĩa là quê hương không có nơi chốn. Bài thơ Điệu Tiên sư của Tuệ

Trung Thượng sĩ ghi:

一 曲 無 生 唱 了 時 擔 橫 櫛 栗 故 鄉 歸 上 頭 打 過 胡 何 有 一 箇 泥 牛 任 倒 騎 »Vừa lúc vô sinh dứt khúc ca Cầm ngang ống sáo lại quê nhà Vượt qua quê cũ không nơi chốn

Cưỡi ngược trâu bùn mặc sức ta«.

HÀ MÔ KHẨU 蝦 蟆 口

Nói nhiều, nhiều chuyện. Vân Môn lục q. trung (Đại 47, 564 trung) ghi: »某 甲 不 欲 開 蝦 蟆 口。 – Ta không muốn nhiều chuyện«, tức biểu thị đối với sự tu đạo mà nói nhiều không lợi ích gì.

HÀ MÔ THIỀN 蝦 蟆 禪

Từ dùng để châm biếm kẻ tu Thiền bị ngưng trệ một bên, không thể tự tại hoạt dụng. Có 2 thuyết:

1. Nghĩa là con ễnh ương chỉ biết nhảy mà không hiểu đường đi nước bước gì cả; cho nên lấy đó tỷ dụ tử thiền không linh hoạt.

2. Chỉ cho kẻ chỉ biết ngồi Thiền, dáng ngồi giống con ễnh ương ngồi trên lá sen, nên có tên gọi là »Hà mô thiền«. Vân Môn lục (Đại 47, 549 hạ) ghi: »這 死 蝦 蟆 –

Con ễnh ương chết này«.

HÀ TRẠCH ĐẠI SƯ 荷 澤 大 師

Thiền tăng Thần Hội đời Đường do trụ trì chùa Hà Trạch ở Lạc Dương, cho nên hiệu là »Hà Trạch Đại Sư«. X. Thần Hội.

HẠ BÁT 下 鉢

Đặt bát xuống. Nghi thức dùng bữa trong chùa. Tăng chúng nghe hiệu lệnh tiếng bảng, mọi người đồng thời đặt bát xuống.

Phép hạ bát có quy định chắp tay, cúi đầu, vái chào, nâng bát… Điều Phó Chúc Phạn trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 1 ghi: »先 於 食 位 就 坐、 後 長 板 鳴、 及 打 三 下、 即 起 身 下 鉢。 – Trước đến ngồi vào chỗ ăn, chờ đánh bảng 3 tiếng liền đứng dậy đặt bát xuống«.

HẠ BỔNG 下 棒

Trong nhà Thiền, khi Thầy trò cơ phong vấn đáp, vị thầy cho đệ tử hoặc người tham học ăn gậy, gọi là Hạ bổng. Đây là phương pháp tiếp hóa mà vị Thầy vì lòng từ bi dùng khí thế khích lệ đệ tử. Cùng với

»Hát« (Hét) gọi chung là »Bổng hát«. X.

Hát.

HẠ NGỮ 下 語

Còn gọi: Trước ngữ, giản ngữ. Có 3 nghĩa:

1. Trình bày kiến giải của mình đối với công án hoặc cổ tắc; 2. Pháp ngữ của vị

Thầy nhằm khai thị cho đệ tử; 3. Lời phê bình ngắn đối với kinh luận.

HẠC LÂM TỰ 鶴 林 寺 Chùa nằm dưới núi Hoàng Hạc, thành phố Trấn Giang, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. 275

HẠC LÂM TỰ CHÍ 鶴 林 寺 志

Tên cũ là »Trúc Lâm Tự«. Niên hiệu Đại Hưng thứ 4 (321) đời Tấn sáng lập. Lúc Lưu Tống Vũ Đế chưa đăng cơ từng nghỉ ngơi nơi đây, sau khi lên ngôi vua cho thi công việc lớn, gọi là »Hạc Lâm Luật Viện«. Vào niên hiệu Khai Nguyên, Thiên Bảo (713-755) Thiền sư Huyền Sách tông Ngưu Đầu trụ trì chùa này, tăng đồ ngày càng đông mới đổi làm Thiền tự. Còn gọi »Cổ Trúc Viện«. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) đời Tống xây cất lại, đổi tên là »Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự«.

Khoảng niên hiệu Hàm Thuần (1265-1274)

tăng Khánh Thanh trùng tu. Các niên hiệu Vĩnh Lạc, Hoằng Trị, Vạn Lịch đời Minh đều có xây cất lại.

HẠC LÂM TỰ CHÍ 鶴 林 寺 志 Chí, 4 quyển, do Minh Hiền soạn vào đời

Minh, được ấn hành vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 10 (1582), và được xếp vào Trung

Quốc Phật Tự Chí Toàn tập. Vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, Hứa Quốc Thành và Cao Nhất Phúc sửa quyển »Kinh Khẩu Tam Sơn Toàn Chí«, và phụ lục vào phần sau quyển Hạc Lâm Tự Chí. Cùng lúc ấy, Minh Hiền cũng biên soạn Hạc Lâm Tự Chí, phần sưu tập so ra đầy đủ hơn quyển kể trên. Nội dung chia làm 14 loại: Sơn xuyên, Kiến trí, Sơn giới, Điền thổ, Bi minh, Cổ kiệt, Cao tăng, Nhân vật, Kỷ dị (phụ Tạp ký), Ký, Tự, Sớ văn, Thuyết, Thi. Riêng phần Bí minh và Cổ kiệt có giá trị sử liệu khá cao..

HÁCH XÍCH 赫 赤

Sáng chói, có dáng dấp khiến người chú ý.

Tiết Ngọc Tuyền Thừa Hạo Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »晷 運 推 移、 布 褌 赫 赤。 莫 怪 不 洗、 無 來 換 替。 – Thời gian có đổi dời (nhưng) quần vải vẫn sáng chói, đừng trách (sao) không giặt (vì)

không có gì để thay«.

HÁCH XÍCH CÙNG 赫 赤 窮

Nghèo rớt mồng tơi dụ cho tất cả đều không, quét sạch mọi vọng niệm trần tục.

Phần Dương ngữ lục q. hạ: »問： 如 何 是 衲 衣 下 事？ 師 云： 赫 赤 窮 漢。 – Hỏi: Thế nào là việc lớn trong nhà Thiền?

Sư đáp: Gã nghèo rớt mùng tơi«.

HÀI CÚ (HAIKU) 排 （諧） 句

Thể thơ phổ biến và thịnh hành của người Nhật, chỉ gồm có ba câu: 5-7-5 âm, tổng cộng 17 âm. Haiku không có vần luật, cốt ở thanh điệu và ý. Những Tổ sư của trường phái này là Basho (Ba Tiêu, 1644-1694),

Buson (Vu Thôn, 1716-1784). Bài thơ 38 trong Hán Tự Hài Cú của Ngô Văn Tao (Bùi Giáng dịch) ghi:

»Hạ tinh thiền tự giai Dương quang trung ngọ tuyệt thiền thanh Tịch dương hoàng dực điệp«.

»Hạ thời thiền tự bực thềm

Dương quang giờ ngọ im lìm tiếng ve Tịch thường bướm đậu ngàn thâu«.

HÀI PHỦ 孩 撫

Giống như an ủi vỗ về trẻ con. Hàm ý xem thường. Tông Môn Võ Khố ghi: »法 雲 平 生 氣 吞 諸 方 孩 撫 時 輩。 蓋 所 得 有 大 過 人 處。 乃 敢 爾 也。 – Pháp Vân bình sinh muốn thôn tính các thiền viện, xem thường bọn đương thời, bởi sở đắc có chỗ hơn người cho nên mới dám như thế.«

HẢI ÂM 海 蔭 (1820-1885)

Thiền tăng đời Thanh, họ Ô Nhã Thị, hậu duệ của Mãn Thanh Chính hoàng kỳ, tự 276

HẢI HỘI TỰ 海 會 寺

Mặc Khê. Nối pháp Thiền sư Giác Thuyên, đời thứ 44 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì am Thanh Liên ở Thượng Hải. Tác phẩm: Mặc Khê tập.

HẢI ẤN 海 印

1. Tăng nhân hiện đại, họ Lỗ, tự Hàm Hư, người huyện Nguyên Giang, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Sư sang Nhật Bản, ở núi Cao Dã, chuyên học Thiền Mật. Lúc 34 tuổi, sư được giai vị A-xà-lê và trở về nước ở chùa Cảnh Hoàng, Nguyên Giang, Hồ Nam. Trước sau sư sáng lập: Phật Học Viện, Sở Nghiên cứu Phật học Phổ thông, Phật giáo Cư Sĩ Lâm, Hội Niệm Phật… Tác phẩm:

Thiền Hải Trân Tham 1 quyển.

2. Thiền tăng đời Nguyên, tên Chiêu Như, tự hiệu »Hải Ấn«. X. »Chiêu Như«.

HẢI CHU 海 舟

Thiền tăng đời Minh, tên Phổ Từ, hiệu Hải

Chu. X. »Phổ Từ«.

HẢI CHÚNG 海 衆

Chư tăng hoặc tín đồ Phật giáo từ khắp nơi tụ tập lại một chỗ. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »冬 至 上 堂、 僧 問： 鼓 聲 才 罷、 海 眾 齊 臻、 新 節 一 句、 請 師 垂 示。 – Đông chí thượng đường, tăng hỏi: Tiếng trống vừa dứt, chư tăng cùng đến tụ tập, thỉnh sư dạy bảo cho một câu nhân tiết mới«.

HẢI ĐÔNG 海 東

Theo Tống Cao Tăng truyện: Cao tăng Nguyên Hiểu người Hải Đông, nước Tân La, sang Trung Quốc du học, ông có cốt cách khác tục, phong thái siêu thoát, khiến ai cũng mến. Do đó, hai thuật ngữ Tân La và Hải Đông dùng để chỉ cảnh giới thanh tịnh, giải thoát. Bài Trừu Thần Ngâm trong Tuệ Trung ngữ lục có ghi: »到 任 麼 時 兮

理 事 全 彰、 提 持 放 過 兮 何 須 擬 擬、 石 牛 夜 半 入 海 東、 撞 著 珊 瑚 月 如 水。 – Đến khi nào chừ, sự lý rõ ràng, cầm nắm buông bỏ chừ cần gì do dự! Nửa đêm trâu đá chừ, chạy xuống Hải

Đông, xô vỡ biển san hô chừ, trăng trong bàng bạc«.

HẢI HUỆ 海 慧 (?-1145)

Thiền tăng đời Kim. Thuở bé thông minh xuất chúng, học chẳng nhờ Thầy, sách vở đọc qua liền thông suốt. Ban đầu, sư tìm đến các pháp hội, đạt đến chỗ cùng cực của cái học Tính Tướng. Sau sư vào núi Ngũ Đài, tọa thiền 15 năm. Sư trụ chùa Đại Trữ

Khánh. Thụy hiệu: »Phật Giáo Hựu Quốc Đại Thiền sư«.

HẢI HỘI 海 會

Tụ tập, tụ hội, họp thành. Tiết Báo Từ Hành Ngôn Đạo Sư trong NĐHN q. 10 ghi: »江 南 國 主 建 報 慈 院、 命 師 大 闡 宗 猷。 海 會 二 千 餘 眾 、 別 署 導 師 之 號。 – Quốc chủ Giang Nam dựng viện Báo Từ, khiến sư hoằng truyền Thiền tông, tụ tập hơn 2. 000 người được tặng hiệu Đạo sư«.

HẢI HỘI TỰ 海 會 寺 1. Ở làng Đại Kiều, cách huyện Dương Thành, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 15km về phía Đông. Chùa được xây vào niên hiệu Càn Ninh thứ 1 (894) đời Đường, ban đầu gọi là »Quách Cốc Viện«, bởi trong chùa có suối tên »Long tuyền« nên vua Đường Chiêu Tông đổi tên là »Long Tuyền Thiền Viện«. Niên hiệu Đại Định thứ 27 (1187)

đời Kim, sau khi tăng nhân Tông Hựu chủ 277

HẢI LÂM 海 琳 (995-1065)

trì trùng tu, đổi tên là »Hải Hội Tự«. Lưng tựa Phàn Sơn, mặt đối Đại Xuyên. Điện đường, Kinh đường 60 gian. Trong chùa có song tháp lưu ly đứng đối mặt, một tháp xây vào cuối đời Đường, một tháp xây vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 40 (1561) đời

Minh. 2. Nằm trên sườn núi Bạch Vân cách huyện Thái Hồ, tỉnh An Huy, Trung Quốc 15km về phía đông. Đệ tử nối pháp của Dương Kỳ Phương Hội là Bạch Vân Thủ Đoan sáng lập, trong điện có tám biển đề »Hoài Tây Đệ Tam Thiền Sát«. Vào các niên hiệu Khang Hy, Càn Long, Đạo Quang, Đồng Trị, Quang Tự đều có sửa chữa. Hiện vẫn còn hai tòa Phật điện, vũ các hiên ngang rất là tráng lệ. Trước mặt chùa là sông Ngọc Đái, sau lưng chùa là ngọn Phụng Hoàng, bên phải chùa có Hưởng Thủy Nhai, ngoài chùa rừng trúc cao vút, trong chùa nhiều cội cổ tùng già giặn cứng cáp.

HẢI LÂM 海 琳 (995-1065)

Còn gọi: Huệ Lâm, Lâm Trưởng lão. Thiền tăng đời Tống, họ Đặng, người Khúc Giang Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tự Bảo, làm truyền nhân tông VânMôn đời thứ 5, trụ trì chùa Bạch Liên ở Lâm Sơn và ngụ tại tháp Kiến Thọ ở phía Tây chùa Phục Sơn.

HẢI MINH 海 明 (1597-1666)

Còn gọi: Thông Minh. Thiền tăng đời Thanh, họ Kiển, tự Vạn Phong, người đời gọi là »Phá Sơn Tổ Sư«, người xứ Tây Thục, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Mật Vân Viên Ngộ, tông Lâm Tế. Sư trụ Gia Hòa Đông Tháp, Đại Nga, Vạn Phong, Trung Khánh, Phong Sơn, Vô Tế, Phật

Ấn… Tác phẩm: Phá Sơn Minh Thiền sư ngữ lục 12 quyển.

HẢI QUÝNH-TỪ PHONG 海 迥 慈 風 (1728-1811)

Thiền tăng đời Nguyễn Tây Sơn, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 40, nối pháp Thiền sư Bảo Sơn Tính Dược. Sư họ Nguyễn, quê ở thôn Nghiêm Xá huyện Quế Dương tỉnh

Bắc Ninh, miền Bắc Việt Nam. Kệ thị tịch:

諸 法 空 相、 不 生 不 滅 已 無 所 得、 是 眞 佛 説 Chư pháp không tướng Bất sinh bất diệt Dĩ vô sở đắc Thị chân Phật thuyết »Các pháp không tướng

Chẳng sinh chẳng diệt Bởi không chỗ được Là thật Phật nói«.

HẢI THAM 海 參

Từ khắp nơi đến tham bái thỉnh ích. Văn Ích ngữ lục ghi: »自 是 諸 方 會 下、 有

存 知 解 者、 翕 然 而 至。 始 則 行 行 如 也、 師 微 以 激 發、 皆 漸 而 服 膺。 海 參 之 眾、 常 不 不 減 千 計。 – Từ thiền viện các nơi, người còn có tri giải, hợp nhau liền đến. Đầu tiên thì họ có thái độ hiu hiu tự đắc nhân được sư khai ngộ cho, dần dần họ mới chịu tin phục. Số người từ khắp nơi đến tham bái thỉnh ích thường không dưới số ngàn«.

HẢI THỌ 海 壽 (1338-1390)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Xuân Đình Hải Thọ, vào niên hiệu Chí Chính thứ 23 (1363) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc).

Nối pháp ngài Lại Am Đình Tuấn ở Hàng Châu, đời thứ 26 hệ Nam Nhạc, đời thứ 9 278

HÀM TÌNH 含 情

tông Lâm Tế Nhật Bản. Sư trụ trì chùa Phúc Xương huyện Ngân, tỉnh Chiết Giang.

HẢI TRIỀU TỰ 海 潮 寺

Nằm ở sườn phía nam Tháp Sơn cách huyện Triều Dương, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 2km về phía tây. Niên hiệu Đại Lịch thứ 1 (766) đời Đường, Thiền sư Đại Điên đến chùa này lễ Thiền sư Huệ Chiếu làm thầy, cạo tóc thọ giới, trong chùa vẫn còn di tích tu thiền vào năm ấy.

Chùa tựa vào núi mà kiến thiết, sân liền nhau, đường hẹp quanh co, nhà và hành lang nối nhau, tùng xanh trúc biếc, nước chảy róc rách, tĩnh mịch u nhàn. Trong chùa có giếng Gián Triều sâu hơn 1m, trong suốt sảng khoái, lúc dâng cao lúc hạ thấp. Song dù dâng cao cũng không tràn ra mặt giếng, dù hạ thấp cũng không khô cạn.

Tương truyền địa mạch nơi này cùng với hải triều tương thông cho nên nước giếng tùy theo thủy triều lên xuống mà dâng cao hoặc hạ thấp, chùa Hải Hội nhân đây mà được tên.

HẢI UYÊN 海 淵

Thiền tăng đời Thanh, tên Thượng Uyên.

X. Thượng Uyên.

HẢI YẾN HÀ THANH 海 晏 河 清

Sông trong, biển lặng. Ý nói đất nước thái bình. Theo điển tích: Nước sông Hoàng Hà thường là đục, bỗng trở thành trong vào năm Giáp Dần, đời vua Tần Trang Vương (247, tr. TL). Chính là năm Lưu Bang sinh ra đời, sau là vua Hán Cao Tổ. Sông Hoàng Hà trong là điềm có Thánh nhân xuất hiện làm cho thiên hạ thái bình. Trong các bài phục nguyện thường có câu: »陰 超 陽 盛、 海 晏 河 清、 法 界 眾 生、 齊 成 佛 道。 – Kẻ mất được siêu thăng, người còn được thịnh vượng, đất nước thái bình, mọi chúng sinh trong pháp giới đều thành tựu đạo Giác ngộ«.

HÀM KHẢ 函 可 (1611-1659)

Thiền tăng đời Thanh, họ Hàn, tự Tổ Tâm, hiệu Thặng Nhân, người xứ Bác La ở Huệ Châu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tông Bảo Đạo Độc, tông Tào Động. Sư trụ chùa Thiên Sơn Triêu Dương ở Liêu Dương (nay thuộc Liêu Ninh). Tác phẩm: Thiên Sơn

Thặng Nhân Hòa thượng ngữ lục 6 quyển.

HÀM KIỆT 咸 傑 (1110-1186)

Thiền tăng đời Tống, họ Trịnh, hiệu Mật Am, người xứ Phúc Thanh (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư

Đàm Hoa, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ.

Sư trụ Điểu Cự Am, sau trụ các chùa:

Tương Sơn Hoa Tạng, Kính Sơn, Linh Ẩn,

Thiên Đồng, A-dục Vương. Tác phẩm: Mật Am Hòa thượng ngữ lục 1 quyển.

HÀM THỊ 函 是 (1608-1685)

Thiền tăng đời Minh, họ Tằng, tên Khởi Tân, hiệu Hạt Đường, tự Lệ Trung, pháp hiệu Thiên Nhiên, người xứ Nam Hùng, Quảng Đông. Nối pháp Thiền sư Đạo Độc, đời thứ 34 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa

Báo Ân ở Nam Kinh. Tác phẩm: Hạt Đường thi tập, Lăng Nghiêm Trực Chỉ. HÀM TÌNH 含 情 Chỉ cho người và tất cả sinh vật có tình thức. »Huệ Lãng truyện« trong TCTT q. 8 ghi: »一 夕、 忽 睹 神 光 從 頂 而 出、 旁 燭 山 川、 盈 十 數 里、 含 情 之 類 279