Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

HY LĂNG 希 陵 (1247-1322)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hà, tự Tây Bạch, hiệu Hư Cốc, người xứ Nghĩa Điểu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Nham Tổ Khâm.

Sư trụ trì chùa Thái Bình Hưng Quốc ở

Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây). Tác phẩm: Bộc Nham tập và ngữ lục.

HY PHỤNG 希 奉 Thiền tăng đời Tống, họ Tạ, người Tô Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn.

Sư trụ viện Chính Cần ở Thường Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô). 347 HY TẨU THIỆU ĐÀM THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 希 叟 紹 曇 禪 師 廣 錄 vồ đá nên người đời gọi sư là »Thạch Đầu Hòa thượng«, hoặc »Thạch Đầu Hy Thiên«. Tác phẩm: Tham Đồng Khế 1 thiên, Thảo Am Ca 1 thiên.

HY TỨ 晞 賜 (1110-1189)

Thiền tăng đời Tống, họ Tô, người Trinh Dương (nay là Anh Đức, Quảng Đông)

Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Liễu Nhất, thuộc tông Vân Môn đời thứ 10, trụ Anh Đức Nam Sơn. Tác phẩm: Thiền Tông Mông Cầu, Tróc sắt hiên ký

HY VẬN 希 運 (765-850)

Thiền tăng đời Đường, họ Vương người xứ Mân, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải. Sư trụ núi Hoàng Bá phát huy tâm yếu trực chỉ đơn truyền nên người đời gọi sư là »Hoàng Bá Hy Vận«.

Thụy hiệu: »Đoạn Tế Thiền sư«. Tác phẩm: Hoàng Bá Sơn Đoạn Tế Thiền sư Truyền Tâm Pháp Yếu 1 quyển, Uyển Lăng lục 1 quyển.

HY TẨU THIỆU ĐÀM THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 希 叟 紹 曇 禪 師 廣 錄 Còn gọi: Hy Tẩu Hòa thượng quảng lục.

Ngữ lục, 7 quyển, do Hy Tẩu Thiệu Đàm soạn vào đời Tống, thị giả Pháp Trừng biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 122, trang 187. Nội dung gồm có các lời dạy của sư Hy Tẩu như:

― Tiến sơn ngữ ở Phật Đà Sơn, phủ Khánh Nguyên.

― Tiến sơn ngữ ở Pháp Hoa Tự, phủ Bình Giang. ― Tiến sơn ngữ ở Hiền Thánh Tự, núi Tuyết Đậu, phủ Khánh Nguyên, Tiểu tham,

Pháp ngữ, Niêm cổ, Đề bạt, Tụng, Tán, Tiểu Phật sự…

― »Thị Nhật Bản Bình Tướng quân pháp ngữ« trong quyển 4 là vị tăng Nhật Bản tên Đương Khê Đạo Long sai sứ thỉnh Hy Tẩu khai thị pháp ngữ, Hy Tẩu do đây gởi cho Tướng quân Mạc phủ đương thời là Bắc Loại Thời Tông một số lời dạy.

― »Tuấn thị giả tương biệt sơn Tứ hội ngữ lục quy Nhật Bản hành cầu dư tự dẫn« và »Nhật Bản Trừng Thượng nhân (Tối Trừng)« trong quyển 6. ― Các bài tụng của Thượng nhân Pháp Nhiên (Nhật Bản) đều hiển bày mối quan hệ mật thiết giữa Hy Tẩu với các vị tăng Nhật Bản đến Trung Quốc.

Nhóm ông Tự Ngộ biên tập 1 quyển Hy Tẩu Thiệu Đàm Thiền sư ngữ lục, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 122, trang 159.

HY THIÊN 希 迁 (700-790)

Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người xứ Cao Yếu, Đoan Châu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Nguyên Hành Tư. Sư đến phía đông chùa Hành Sơn Nam cất am trên một

KÊ PHONG TỤC DIỆM 雞 峰 續 焰

Chỉ cho Sơ Tổ Ma-ha Ca-diếp thừa truyền thiền pháp. Kê phong tức là núi Kê Túc.

Tiết Nam Phong Vĩnh Trình Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »始 自 雞 峰 續

焰、 少 室 流 芳、 大 布 慈 雲、 宏 開

慧 日。 – Bắt đầu từ Ca Diếp, Thiếu Thất để lại tiếng thơm, trải khắp đám mây từ bi, mở rộng mặt trời trí huệ.«

KÊ TÚC SƠN 雞 足 山

1. Ở nước Ma-kiệt-đà của Ấn Độ thuở xưa 348

K

KẾ ĐĂNG LỤC 繼 燈 錄

nhân có 3 ngọn núi hình dáng như chân gà nên được gọi là Kê Túc Sơn. Tương truyền là chỗ nhập diệt của Sơ tổ Thiền tông Ấn Độ, Ma-ha Ca-diếp. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 1 ghi:

»說 偈 已。 乃 持 僧 伽 梨 衣 入 雞 足 山。 – Nói kệ xong, Ngài bèn cầm y Tăng-già-lê vào núi Kê Túc«.

2. Núi thuộc huyện Tân Xuyên, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, nằm cách trung tâm huyện hơn 50km về phía tây bắc. Núi non nhấp nhô giống như chín cánh hoa sen, nên còn gọi là »Cửu Trùng Nham Sơn«. Đỉnh bằng hướng về nam, 3 hướng còn lại mỗi hướng đều có một nhánh núi, giống như bàn chân gà các ngón tỏe ra nên gọi là Kê Túc Sơn. Trên đỉnh núi có »Ca-diếp Thạch Môn Động Thiên«, tương truyền là nơi Ma-ha Ca-diếp giữ gìn y của Phật để chờ

Đức Phật Di Lặc, nên núi này cũng được xem là đạo tràng của Tổ Ma-ha Ca-diếp, là trung tâm Phật giáo Vân Nam nên chư tăng tụ tập rất đông. Thời Tam Quốc có dựng am nhỏ, đến đời Đường mở rộng thêm. Lúc hưng thịnh có hơn trăm ngôi tự viện lớn nhỏ, trong ấy có 5 ngôi lớn nhất là Thạch Tông, Tất Đàn, Đại Giác, Hoa Nghiêm, Truyền Y. Ngoài ra các chùa khác như: Tịch Quang, Chúc Thánh cũng khá quy mô.

KẾ BIỆN 髻 辮

Bím tóc, tóc tết bím. Chỉ cho thiếu niên, tuổi trẻ. Pháp Khâm truyện trong TCTT q.

9 ghi: »在 於 髻 辮、 則 好 爲 佛 事、 立 性 溫 柔、 雅 好 高 尚。 – Ở tuổi thiếu niên, sư thích làm Phật sự, lập tính ôn hòa mềm mỏng, thường thích việc cao thượng«.

KẾ CHÂU 髻 珠

Còn gọi: Kế trung châu 髻 中 珠. Hạt minh châu trên búi tóc, thí dụ cho yếu chỉ vi diệu của thiền pháp. Điển tích rút từ phẩm An Lạc Hạnh trong kinh Pháp Hoa, trong ấy dùng »Kế châu« để tỷ dụ cho diệu nghĩa của kinh Pháp Hoa. Tiết Trí Oai truyện trong TCTT q. 9 ghi: »既 穫 髻 珠、 淡 然 閑 放、 形 容 溫 潤、 面 如 滿 月。 – Sư đã được yếu chỉ vi diệu của thiền pháp nên (tính tình) dửng dưng thanh thản, dáng vẻ ôn hòa, gương mặt như trăng rằm«.

KẾ ĐẠT 繼 達

Thiền tăng đời Tống; nối pháp thiền sư Hối

Cơ ở Ngạc Châu. Sư trụ chùa Hoàng Long ở My Châu (nay là My Sơn tỉnh Tứ

Xuyên), nên người đời gọi sư là Hoàng Long Đạt. KẾ ĐĂNG LỤC 繼 燈 錄 1. Ngữ lục, 6 quyển và 1 quyển mục lục, do Vĩnh Giác Nguyên Hiền soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 701. Nguyên Hiền sưu tập nhiều sách vở của các thiền sư rồi chọn lựa biên chép cơ duyên lược truyện của 264 vị kỳ túc chốn thiền lâm; pháp ngữ tông thừa, trong ấy kể từ Thiên Đồng Như Tịnh đời thứ 16 hệ Thanh Nguyên thuộc tông Tào Động trở xuống gồm có 41 người, kể từ Tịnh Từ Ngộ Minh đời thứ 18 hệ Nam Nhạc thuộc tông Lâm Tế trở xuống gồm có

216 người. Còn phụ lục 7 vị không rõ thuộc pháp hệ nào như: Quy Sơn Thái Sơ…

Sách này được ấn hành vào niên hiệu

Thuận Trị thứ 8 (1651) đời Thanh.

2. Gọi đủ: Ngự Chế Thiền Uyển Thống Yếu 349

KẾ THÀNH 繼 成

Kế Đăng lục. Đăng lục, do Thiền sư Như Sơn (Việt Nam) soạn tại chùa Hồng Phúc, dưới sự bảo trợ của vua Lê Thuần Tông, được khắc bản vào năm 1734. Nội dung sách này phần lớn viết về tiểu sử của các vị Tổ sư Ấn Độ và Trung Hoa. Về phần Thiền sư Việt Nam, sách chỉ nêu 3 vị thuộc tông Lâm Tế, 2 vị thuộc tông Tào Động.

KẾ THÀNH 繼 成 Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, tự Bàn Am, người xứ Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc.

Khoảng niên hiệu Sùng Ninh (1102-1106), sư tham thiền sư Ngưỡng Sơn Phổ, được ngài độ, sư còn tham Vân Cái Trí Bản. Về sau đến thiền viện Trí Hải ở Khai Phong tham Phổ Dung Đạo Bình và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế.

Mùa xuân năm 1124, sư phụng chiếu trụ Hữu Nhai Hiển Trung Tự. Vua Tống Huy Tông xin quy y và ban cho sư hiệu »Phật Từ Thiền sư«. Năm 1127, sư lên Hoa Đảnh Phong thuộc núi Thiên Thai. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162), sư lên ngọn

Tú Phong ở Phúc Kiến.

KẾ TRIỆT 繼 徹

Thiền tăng đời Tống. Sư đến núi Ba Tiêu ở Dĩnh Châu (nay là Đông Sơn tỉnh Hồ Bắc)

để yết kiến thiền sư Huệ Thanh, gặp lúc Huệ Thanh thượng đường cử lời Ngưỡng Sơn Huệ Tịch nói: ›Hai cái miệng hoàn toàn không có lưỡi, ấy là tông chỉ của ta‹.

Sư hoát nhiên có tỉnh; nối pháp Ngài, thuộc tông Quy Ngưỡng. Về sau, kế thừa

Ngài trụ trì, có bài kệ rằng:

芭 蕉 的 旨、 不 挂 唇 齒 木 童 唱 和、 石 人 側 耳 »Tông chỉ của Ba Tiêu Chẳng dính đến môi lưỡi

Người bằng gỗ xướng họa Người bằng đá lắng nghe«.

KẾ VÃNG KHAI LAI 繼 往 開 來

Kế thừa người trước, dẫn dắt kẻ sau. Truyện Thiền sư Đại Pháp trong Vân Cư

Sơn Chí trang 155 ghi: »師 以 身 作 則、 嚴 飭 子 孫、 俾 嗣 徒 子 孫、 遵 師 奉 道、 繼 往 開 來、 各 有 所 成。 – Sư đem thân làm mẫu mực, nghiêm dạy hàng con cháu trong đạo khiến cho họ vâng theo lời giáo huấn phục vụ đạo pháp, kế thừa người trước dẫn dắt kẻ sau, mỗi người đều thành tựu sự nghiệp tu hành«.

KỆ 偈

Gọi tắt của âm chữ Phạn: Kệ-đà, có khi cũng được dịch là tụng, là một thể thơ mà nhà Phật thường dùng. Thông thường mỗi bài có 4 câu, mỗi câu có số chữ bằng nhau.

Pháp Diễn ngữ lục, q. hạ có ghi: »乃 擲 下 竹 杖、 合 掌 說 偈 云：虛 空 無 有 邊、 佛 功 德 亦 然、 若 有 能 量 者、 窮 劫 不 可 盡。 – Sư liền ném cây gậy, chắp tay, nói kệ rằng: Hư không thật vô biên, công đức Phật cũng thế. Nếu có thể đo lường, suốt đời không hết được«.

KẾT 結

Tức »kết hạ«. Mật Am ngữ lục ghi: »四 月

十 五 日 結、 七 月 十 五 日 解。 – Ngày rằm tháng tư kết hạ, ngày rằm tháng bảy giải hạ.«

KẾT GIAO ĐẦU 結 交 頭

Lúc hoặc thời gian tiếp nối thay thế. Mật Am ngữ lục ghi: »歲 夜 小 參。。。 一 年 三 百 六 十 日。 今 宵 正 是 結 交 頭。 – Một đêm trong năm tiểu tham…. một 350

KHẢ LẬU TỬ 可 漏 子

năm có 360 ngày, đêm nay chính là lúc tiếp nối thay thế.«

KẾT THIỆT 結 舌

Ngậm miệng, không nói được. Tiết Hiếu Nghĩa Tính Không Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »僧 參 人 事 畢、 師 曰： 與 麼 下 去、 還 有 佛 法 道 理 也 無？ 曰： 某 甲 結 舌 有 分。 – Tăng tham vấn, mọi việc đã xong, sư nói: Lui ra như thế có còn Phật pháp đạo lý không? Đáp: Con có phần ngậm miệng.«

KẾT TÒA 結 座

Khi Thiền sư thượng đường thuyết pháp kết thúc, phần nhiều hay nêu ra công án hoặc tụng niệm kệ thi, gọi là »kết tòa«.

Tiết Thượng Phong Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »一 夕 汎 掃 次、

印 （指 海 印 和 尚） 適 夜 參、 至 則 遇 結 座、 擲 拄 杖 曰： 了 即 毛 端 吞 巨 海、 始 知 大 地 一 微 塵。 師 豁 然 有 省。 – Một đêm nọ sư đang quét dọn, Hòa thượng Hải Ấn đi dạ tham, khi đến nơi thì gặp kết tòa, liền ném chiếc gậy nói:

Liễu ngộ thì đầu sợi lông chứa cả biển lớn, mới biết quả đất trong một hạt bụi. Sư bỗng nhiên tỉnh ngộ.«

KHẢ CHÂN 可 眞 (?-1064)

Thiền tăng đời Tống, người xứ Trường Khê (nay thuộc huyện Hà Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Sở Viên thuộc tông Lâm Tế.

Người đời thường gọi sư là Chân Điểm Hung. Sau đó, sư trụ núi Thúy Nham Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây), rồi dời đến núi Đạo Ngô Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam), nhờ cơ biện nhanh chóng nên nổi tiếng khắp gần xa. Tác phẩm: Thúy Nham Chân Thiền sư Ngữ Yếu 1 quyển, được xếp vào Tục Cổ Tôn Túc Ngữ Yếu.

KHẢ HOẰNG 可 弘

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn, trụ viện Đại Đình ở Ôn Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Có vị tăng hỏi: Thế nào là một con đường chân chính? Sư đáp: Thất điên bát đảo.

KHẢ HƯU 可 休

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, lúc ra hoằng pháp trụ Động Nham Việt Châu (nay là huyện

Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là chủ của Động Nham? Đáp rằng: Mở cửa động.

KHẢ HUÂN 可 勛

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Chu, người xứ

Kiến Châu (nay thuộc Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp

Nhãn. Sư trụ viện Hưng Phúc ở Tuyên Châu (nay thuộc Tuyên Thành, tỉnh An Huy).

Có vị tăng hỏi: Đạo là gì? Sư đáp: Siêng năng mà thực hành đi!.

KHẢ LẬU TỬ 可 漏 子 Còn gọi: Xác lậu tử, khả lậu. Phong thư của các chùa thời xưa. Khả lậu, vốn chỉ vỏ trứng, nghĩa là thư từ dán kín trong một ống tre, như côn trùng rút vào vỏ bọc. Cách thức gửi thư về các sự việc ghi trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 2, q. 3 như: Nghinh đãi tôn túc, Sơn môn thỉnh 351

KHẢ QUÁN 可 觀

tân mệnh trai, di thư, phó cáo, tân Thủ tọa đặc vị hậu đường đại chúng trà… đều sử dụng từ ngữ này, người đời sau dùng vào văn tế, văn sở, văn khuyến thỉnh.

KHẢ QUÁN 可 觀 1. Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Tiết, người xứ Phúc Đường (nay thuộc huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư ra hoằng pháp trụ viện Kim Luân, Hành

Sơn. 2. Tăng nhân đời Tống (1092-1182), họ Thích, có thuyết nói họ Phó, tự Nghi Ông, hiệu Giải Không, Trúc Am. Người xứ Hoa Đình (nay là huyện Tùng Giang, tỉnh Thượng Hải) Trung Quốc. Năm 16 tuổi thụ giới cụ túc rồi sư học giáo pháp Thiên Thai. Ban đầu sư y chỉ với Nam Bình Tinh

Vi, sau nghe Thiền sư Xa Khê Trạch Khanh nổi tiếng khắp vùng Giang Chiết, sư liền mang sách vở theo học và được nối pháp ngài. Ban đầu, sư trụ trì Thọ Thánh Tự ở Gia Hòa (nay thuộc Gia Hưng tỉnh Chiết Giang). Sau đó sư dời sang trụ Đức Tạng Tự ở Đương Hồ (nay thuộc huyện Bình Hồ, Chiết Giang). Ngoài lúc giảng kinh, sư còn chú thích kinh Lăng-già. Sư còn từng trụ các nơi: chùa Tường Phù, am Lâm Trúc, Bắc Thiền Thiên Thai Tự, Nam Hồ Diên Khánh Tự. Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo từ Kính Sơn đến đây cùng sư bàn luận suốt ngày và khen sư là »Giáo hải lão long« (Con rồng trong biển giáo pháp).

Tác phẩm: Lăng-già Thuyết Đề tập Giải Bổ Chú, Kim Cang Thông Luận, Kim Cang Sự Thuyết, Viên Giác Thủ Giám, Trúc Am Thảo lục. Các vị đệ tử nối pháp sư gồm có:

Bắc Phong Tông Ấn, Trí Hành Thủ Mân, Thần Biện Thanh Nhất.

KHẢ SÁT 可 殺

Thật là, thực sự, chân thật, quả tình, thực ra. Bài thơ »Tự Tán« trong NTNL q. hạ ghi: 行 脚 都 無 用 處 推 倒 只 好 做 牛 釘 雙 角、 插 條 尾 綠 楊 芳 草 春 風 里 可 殺 有 力 會 耕 田 賣 與 閻 王 還 飯 錢 »Hành cước đô vô dụng xứ Thôi đảo chích hảo tố ngưu Đinh song giác, trừu điều vĩ Lục dương phương thảo xuân phong lý Khả sát hữu lực hội canh điền Mại dữ Diêm Vương hoàn phạn tiền«.

»Hành cước đều không có chỗ dùng Xô ngã con trâu khỏe to đùng Nắm hai sừng, kéo cái đuôi Liễu xanh cỏ thơm đón gió Xuân

Thật là có sức biết cấy cày Bán cho Diêm Vương trả tiền cơm«.

KHẢ THẬP 可 什 (1298-1368)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Vật Ngoại Khả Thập, vào niên hiệu Diên Hựu thứ 7 (1320) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc).

Nối pháp Thiền sư Thiên Ninh Minh Mục, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông

Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Sùng Phúc, chùa Kiến Trường.

KHẢ THỌ 可 授 (1307-1375)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Lý, tự Vô Chỉ, hiệu Hưu Am, người xứ Lâm Hải (nay thuộc Chiết Giang)

Trung Quốc. Năm 12 tuổi xuất gia ở chùa Thạch Môn, 19 tuổi thụ giới cụ túc, tham học với Thiền sư Phổ Giác ở chùa Linh Ẩn Hàng Châu và đắc pháp. Niên hiệu Chí 352

KHÁCH TÁC 客 作

Chính thứ 6 (1346) đời Nguyên, sư ra hoằng pháp trụ chùa An Thánh ở Lâm Hải. Về sau trụ các chùa: Long Ân, Chân Như, Long Hoa. Niên hiệu Hồng Võ thứ 6 (1373), sư trụ trì chùa Tịnh Từ Hàng Châu. Về già lui về ở ẩn nơi viện Trúc Hạ, lặng lẽ thị tịch.

KHẢ TÍCH HỨA 可 惜 許

Còn gọi: Khả tích hồ. »Hứa« và »Hồ« đều là ngữ trợ từ. Khả Tích Hứa nghĩa là đáng tiếc. Tắc 38, Bích Nham lục (Đại 48, 175 hạ) ghi: »穴 云。 慣 釣 鯨 鯢 澄 巨 浸。

卻 嗟 蛙 步 輾 泥 沙 。 陂 佇 思 (可 惜 許。 也 有 出 身 處。 可 惜 放 過) – Huyệt nói: Quen câu cá lớn ở trong chằm, không ngờ ếch nhái lại cắn câu. Lô Pha trầm ngâm. (Thật đáng tiếc, cũng có chỗ xuất thân mà lại bỏ qua)«.

KHẢ TRUNG 可 中

Đồng nghĩa với giả nhược (nếu như), kháp hảo (vừa mới), hoặc cho rằng giả sử, cũng như… Là phương ngôn của thời đại Đường Tống. Thiền lâm cũng quen sử dụng, là từ thường dùng trong khi trò chuyện giữa các thiền tăng. Quy Sơn Cảnh Sách (Vạn Tục 111, 146 hạ) ghi: »可 中 頓 悟 正 因、 便 是 出 塵 階 漸。 – Nếu như đốn ngộ chính nhân mới là nấc thang để ra khỏi trần lao«.

KHẢ TÙNG 可 従 (1420-1483)

Thiền tăng đời Minh, họ Hứa, hiệu Vô Phương, người xứ Lạc Dương (nay thuộc tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Câu Không Khế Bân ở núi Thiếu Thất thuộc tông Tào Động. Ban đầu sư ở ẩn trong chùa Định Quốc, chẳng bao lâu ra khai pháp ở chùa Bồ-đề. Niên hiệu Thành Hóa thứ 9 (1473), sư thừa kế pháp hội chùa Thiếu Lâm. Đến năm 1482, sư trụ trì chùa

Quán Âm ở Quân Châu (nay là huyện Vũ tỉnh Hà Nam).

KHẢ TƯƠNG 可 湘 (1206-1290)

Thiền tăng sống vào đời Tống-đầu đời Nguyên, họ Cát, hiệu Tuyệt Ngạn, người xứ Ninh Hải Thai Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm, thuộc phái Dương Kỳ, tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa:

Lưu Hồng Hưng Thánh Thiền Tự ở Gia Hưng (nay thuộc Chiết Giang), Nhạn Sơn Năng Nhân Thiền Tự ở Ôn Châu (nay thuộc Chiết Giang), Cửu Nham Huệ Vân Thiền Tự, Hộ Quốc Quảng Ân Thiền tự, Sùng Ân Diễn Phúc Thiền Tự, Giang Tâm Long Tường Hưng Khánh Thiền Tự. Năm 1272, sư trụ Sùng Thánh Thiền Tự ở núi

Tuyết Phong Phúc Châu. Tác phẩm: Tuyệt Ngạn Hòa thượng ngữ lục 1 quyển.

KHẢ ÚY 可 畏

Thật là, thật ra, quả tình. Phó từ. Chương Táo Thọ Hòa thượng (đời thứ 2) trong CĐTĐL q. 24 ghi: »和 尚 近 日 可 畏 爲

人 切。 – Đệ nhất tòa nói: Gần đây Hòa thượng quả tình thiết tha vì người«.

KHÁCH ĐẦU HÀNH GIẢ 客 頭 行

者 Gọi tắt: Khách hành. Cư sĩ phụ giúp vị Tri khách. Trong Thiền tự, vị này lệ thuộc vào Tri khách (Chức vụ tiếp đãi khách khứa), nhận mệnh lệnh để làm thị giả cho khách.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHÁCH TÁC 客 作 Người làm thuê, làm khách. Thiền gia 353

KHÁCH TRẦN 客 塵

thường dùng từ nay để quở trách, ngầm ý nghĩa quên đi chính mình, chạy tìm bên ngoài. Tiết Minh Khê Đạo Hạnh thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »僧 問： 如 何 修 行？ 師 曰： 好 箇 阿 師！ 莫 客 作！ – Tăng hỏi: Thế nào là tu hành? Sư nói: Ông sư này chớ nên làm khách.«

KHÁCH TRẦN 客 塵 Chỉ cho các sự vật hư huyễn cho đến những nghi hoặc phiền não. Chương Bồ Đề Đ t-ma »Lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hạnh« trong CĐTĐL q. 30 ghi: »理 入 者。 謂 藉 教 悟 宗。 深 信 含 生 同 一

眞 性。 但 爲 客 塵 妄 想 所 覆 不 能 顯 了。 – Lý nhập nghĩa là nhờ giáo lý mà tỏ ngộ tâm tính, tin chắc chúng sinh đồng một chân tính, chỉ vì khách trần vọng tưởng che đậy nên không thể lộ bày.«

KHÁCH TY 客 司

Chức sự tăng phụ trách tiếp đãi khách.

Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »師 赴 雪 竇。 經 過 杭 州。 徐 轉 運 問 師。 雪 竇 名 山。 多 有 具 眼 底 衲 僧。 忽 相 靠 來。 長 老 作 麼 生 支 遣 他。 師 高 聲 召 客 司。 司 近 前。 師 云。 運 使 問 箇 什 麼？ – Sư đến Tuyết Đậu, khi đi ngang Hàng châu Từ Chuyển Vận hỏi sư:

Danh sơn Tuyết Đậu có nhiều Thiền tăng ngộ đạo, chợt có kẻ đến tiếp cận thì Trưởng lão làm sao đối phó? Sư lớn tiếng gọi Khách ty, Khách ty đến gần, sư hỏi:

Vận sứ hỏi cái gì thế?«

KHAI 開

Truyền bá (đạo pháp). Tào Khê đại sư biệt truyện ghi: »於 後 慧 能 於 此 樹 下 坐、 爲 眾 人 開 東 山 法 門。 又： 其 年 四 月 八 日、 大 師 爲 大 眾 初 開 法 門。 – Sau đó, đại sư Huệ Năng ngồi dưới cội cây nầy, truyền bá pháp môn Đông Sơn cho mọi người. Lại: Mồng 8 tháng 4 năm ấy, Đại sư vì đại chúng mới truyền bá pháp môn«.

KHAI CHẨM 開 枕

Còn gọi: Khai bị an chẩm. Nghĩa là dọn bày mền gối để ngủ. Trong Thiền môn, sau Sơ canh (canh một) 5 giờ, »Thần ty« bắt đầu báo cáo giờ giấc, kế đó »Đường hành« ở trước Tăng đường đánh bảng 3 hồi, tiếp theo »Chung ty« đánh chuông 18 tiếng để báo cáo giờ Tọa thiền đã kết thúc, 18 tiếng chuông này gọi là Khai chẩm chung, Thập bát chung, Định chung, Sơ dạ chung.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHAI DIỄN 開 演

Tuyên thuyết đạo pháp. Tiết Phúc Tiên

Chiêu Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 13 ghi: »昔 日 靈 山 會、 匿 王 請 佛； 今 日 招 慶、 太 尉 迎 師。 人 天 交 接 於 座 隅、 至 理 愿 垂 於 開 演。 – Thuở xưa trong pháp hội Linh Sơn, vua Ba-tư-nặc thỉnh Phật; hôm nay ở chùa Chiêu Khánh, Thái úy đón rước sư. Trời người tụ hội dưới pháp tòa ngưỡng mong rủ lòng thương xót tuyên thuyết đạo pháp«.

KHAI DỤC 開 浴

Mở cửa nhà tắm để vào tắm. Theo điều Lưỡng Tự Đầu Thủ, chương Lưỡng Tự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q.

hạ: »Hễ gặp lúc khai dục thì trước Trai đường có treo tấm bảng Khai dục. Trời lạnh thì 5 ngày tắm 1 lần, trời nóng thì tắm mỗi ngày, khi nghe tiếng trống khai dục, Tăng chúng vào tắm trước, sau cùng đến Tri sự và Trụ trì«, về sau đảo ngược thứ tự 354

KHAI LÔ 開 爐

này. Phật chế có 2 thứ: Tắm nước nóng, tắm hơi nóng. Thiền tông thì dùng nước ấm để tắm. Cách tắm có 2: Thời xa xưa phần nhiều đứng ngoài bồn múc nước tắm, gọi là Cấp thang thức; về sau vào trong bồn tắm gọi là Nhập thang thức. Khi tắm phải im lặng, cấm cười nói. Trước khi tắm, thắp hương hướng về Bạt-đà-bà-la xướng kệ chú 7 biến (Đại 82, 776 hạ): »Khi rửa chân, phải nguyện chúng sinh đầy đủ thần lực; tắm rửa thân thể, phải nguyện chúng sinh thân tâm không dơ, trong ngoài sạch sẽ. Án, bạt chiếc la não ca tra, tóa ha«.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHAI ĐƯỜNG 開 堂

Trụ trì mới nhận chức, lúc nhập viện phải khai pháp đường tuyên nói đại pháp. Bích

Nham lục q. 1 ghi: »師 開 堂 說 法、 有 鞠 常 侍 致 問： 靈 樹 果 子 熟 也 未？ 門 云： 什 麼 年 中 得 信 道 生？ – Lúc Vân Môn khai đường nói pháp, có vị quan Thường thị họ Cúc bước ra hỏi:Trái Linh Thọ đã chín chưa? Vân Môn nói: Ông nghe nói chưa chín hồi nào?«.

KHAI HÓA TỰ 開 化 寺

Thuộc thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Bảo thứ 4 (971) đời Tống, Vĩnh Minh Diên Thọ theo lời mời của Ngô Việt Vương Tiền Thúc, vì trấn phục thủy triều sông Tiền Đường mà cất chùa, ban đầu gọi là »Thọ Ninh Viện«. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 26 (1156) đời Tống, Trí Đàm trụ trì chùa này, không nhờ sức quan tự bỏ y bát của mình mà quyên góp tịnh tài để xây tháp bảy tầng, thành tựu viện vũ trăm cửa. Niên hiệu Long Hưng thứ 2 (1164) vua ban cho tấm biển »Từ Ân Khai Hóa Giáo Tự«. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh chùa bị thiêu hủy, khoảng niên hiệu Vạn

Lịch (1573-1619) trùng tu trở lại.

KHAI HUỆ 開 慧 (1824-1906)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, tên Châu, pháp danh Khai Huệ, hiệu Chân Tịnh, người xứ Trường Sa, Hồ Nam, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Giác Thanh chùa Long Hoa, đời thứ 42 hệ Nam Nhạc. Trụ trì am Diêm Tràng. Có ngữ lục truyền lại đời.

KHAI KHẨU KIẾN ĐẢM 開 口 見

膽 Một khi mở miệng liền hiển bày mọi ý nghĩ trong lòng. Vô Môn Quan ghi: »無 門 曰、 趙 州 開 口 見 膽、 露 出 心 肝。 者 僧 聽 事 不 眞、 喚 鐘 作 甕。 – Vô Môn nói: Triệu Châu mở miệng liền hiển bày mọi ý nghĩ trong lòng, vị tăng này phán xét không đúng cho chuông là hũ«.

KHAI KHOÁCH 開 廓

Nói ra, hoằng dương. Tiết Nam Phong Vĩnh Trình Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »或 照 用 雷 奔、 或 機 鋒 電 掣。 無 非 剪 除 邪 妄、 開 廓 玄 微。 直 下 明 宗、 到 眞 實 地。 – Hoặc chiếu dụng như sấm nổ, hoặc cơ phong như điện chớp, chẳng qua là trừ dẹp tà vọng, hoằng dương lẽ huyền vi, lập tức minh tông, đến chỗ chân thật«.

KHAI LÔ 開 爐 Mở cửa lò. Trong chùa gọi ngày mồng một tháng mười là ngày khai lô, kể từ ngày này mới có thể đốt lò sưởi ấm. Tiết Pháp Xương Ỷ Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi:

KHAI MINH THIỀN SƯ 開 明 禪 師

法 昌 今 日 開 爐、 行 腳 僧 無 一 箇。

唯 有 十 八 高 人、 緘 口 圍 爐 打 坐。 »Pháp Xương kim nhật khai lô, Hành cước tăng vô nhất cá Duy hữu thập bát cao nhân Giam khẩu vi lô đả tọa«.

»Hôm nay Pháp Xương mở lò Không một vị tăng hành cước Chỉ có mười tám cao nhân Ngồi thiền quanh lò im lặng«.

KHAI MINH THIỀN SƯ 開 明 禪 師 Hiệu của thiền tăng Nghi Yến đời Tống. X.

Nghi Yến

KHAI NHÃN KHẠP THỤY 開 眼 瞌

睡 Ngồi ngủ mà mắt mở trao tráo, dụ cho sự hồ đồ si mê. NĐHN q. 18 ghi: »堪 嗟 迷

者 成 群、 開 眼 瞌 睡。 – Than ôi, kẻ mê hợp thành bầy mở mắt ngồi ngủ«.

KHAI NHÃN MỴ NGỮ 開 眼 寐 語

Mở to đôi mắt mà nói mớ, dụ chỉ lời nói lờ mờ si mê. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »你 若 未 具 超 宗 越 格 底 眼 目、 又 無 縛 虎 拏 龍 底 手 段、 未 免 一 切 處 一 切 時、 見 色 被 色 碍、 聞 聲 被 聲 碍、 以 至 出 言 吐 气 皆 是 清 天 白 日 開 眼 寐 語。 – Nếu ngươi chưa có con mắt siêu tông việt cách, cũng không có thủ đoạn trói cọp bắt rồng, chưa khỏi ở mọi nơi mọi lúc thấy sắc bị sắc làm ngại, nghe tiếng bị tiếng làm ngại, cho đến mở miệng nói năng đều là giữa ban ngày ban mặt mở to mắt mà nói mớ«. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »若 是 無 物、 更 何 用 照？ 爾 莫 開 眼 寐 語 去。 – Nếu là không có vật gì cả thì đâu cần phải chiếu soi? Ngươi đừng có mở mắt mà nói mớ nữa«.

KHAI NHÃN NIỆU SÀNG 開 眼 尿

牀 Mở mắt đái dầm, dụ cho việc làm vô lý đáng chê cười. Mật Am ngữ lục ghi: »行 棒 行 喝。 開 眼 尿 床。 – Sử dụng phương tiện đánh hét cũng là vô lý được và đáng chê cười«.

KHAI NHÃN TÁC MỘNG 開 眼 作

梦 Mở to đôi mắt mà nằm mơ, tỷ dụ cho trạng thái lờ mờ, si mê. Mật Am ngữ lục ghi: »一 出 一 入。 胡 餅 裹 呷 汁。 一 擒 一 縱。 開 眼 作 夢。 – Một bên ra một bên vào, nước cốt trong bánh mè; một bên bắt một bên tha mở mắt như mộng«.

KHAI PHÁP 開 法

Lần nói pháp đầu tiên của vị Trụ trì, sau khi vị này đắc đạo. Tiết Thiên Đồng Hàm

Kiệt Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »未 半 載、 頓 明 大 事。 去 謁 此 庵、 分 座 連 雲、 開 法 妙 嚴。 後 遷 諸 巨 剎。 – Chưa đầy nửa năm ngài Đàm Hoa đã thấu rõ việc sinh tử. Ngài đến yết kiến Thử Am, được phân tòa giáo hóa ở Liên

Vân, khai pháp ở Diệu Nghiêm, sau dời đến các chùa nổi tiếng«. KHAI PHÚC ĐẠO NINH THIỀN SƯ NGỮ LỤC 開 福 道 寧 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Đàm Châu Khai Phúc Thiền sư Đẳng Thập Cửu Đại Hòa thượng ngữ lục. Còn gọi: Đàm Châu Khai Phúc Báo Từ Thiền Tự Đạo Ninh Thiền sư ngữ lục, Khai Phúc Ninh Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Khai Phúc Đạo Ninh soạn vào đời Tống, Nguyệt Am Thiện Quả biên tập, 356

KHAI THỊ 開 示

được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 450. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ khai đường tấn viện niêm hương, Thượng đường, Tiểu tham, Thùy thị, Kệ tụng, Di giới. Đầu quyển cuối quyển có phụ lục bài tựa và các văn sớ. Sách này được in lại vào niên hiệu Thuần Hy thứ 6 (1179) đời Tống.

KHAI PHÚC TỰ 開 福 寺 (80)

Thuộc thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Thời Ngũ Đại Sở vương Mã Ân sáng lập. Con là Mã Hy Phạm lại xây Hội Xuân Viên. Đời Tống Thiền sư Đạo

Ninh ở đây.

KHAI QUAN 開 關

Mở cửa. Quan: Chốt cửa. Chương Già-da-xá-đa Tổ thứ 18 trong CĐTĐL q. 2 ghi:

»羅 多 聞 語 知 是 異 人。 遽 開 關 延 接。 – La-đa nghe nói, biết là dị nhân liền mở cửa tiếp rước«.

KHAI QUÝNH 開 詗 (1634-1676)

Thiền tăng đời Minh, họ Trương, hiệu Huệ Cung, người Thuận Đức, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Tuyết Duy Thao Pháp, đời thứ 34 hệ Nam Nhạc. Trụ trì Nam Hải Bảo Tượng Lâm. Có ngữ lục truyền lại đời.

KHAI SĨ 開 士

1. Người thông đạt, tỏ ngộ. Chương Bát-nhã-đa-la, Tổ thứ 27 trong CĐTĐL q. 3 ghi: »祖 般 若 多 羅 者。 東 印 度 人 也。 既 得 法 已。 行 化 至 南 印 度。 彼 王 名 香 至。 崇 奉 佛 乘 尊 重 供 養 度 越 倫 等。 又 施 無 價 寶 珠。 時 王 有 三 子。 其 季 開 士 也。 – Tổ Bát-nhã Đa-la là người Đông Ấn. Sau khi đắc pháp, Tổ đi hóa đạo đến Nam Ấn Độ. Vua nước Hương Chí phụng thờ Phật pháp, tôn trọng cúng dường hết mức và còn ban cho viên ngọc vô giá. Bấy giờ vua có 3 người con, người con út là bậc thông đạt«. 2. Lời Thiền sư gọi các vị tăng tham thiền.

Phần Dương ngữ lục q. trung ghi: »普 告 諸 開 士、 同 明 第 一玄 – Bảo chung cho các vị thiền tăng hãy cùng nhau sáng tỏ đệ nhất huyền«.

KHAI SƠN 開 山

Vốn chỉ cho việc khai núi lập chùa, bởi tự viện thời xưa phần nhiều lập nơi núi non u tịch, và vị Trụ trì đời thứ nhất của tự viện cũng được tôn xưng là Khai sơn. Vân Cư

Sơn Chí (142, hạ) ghi: »遂 立 志 開 山 弘 法、 立 寺 傳 教、 利 己 利 他、 濟 人 濟 世。 – Sư liền lập chí khai sơn hoằng pháp, cất chùa truyền giáo, lợi mình lợi người, cứu giúp mọi người«.

KHAI SƠN LÃO ĐIỆN 開 山 老 殿

X. Chính Tông Tự.

KHAI TÂM NHÃN 開 心 眼

Mở sáng con mắt pháp, tỏ ngộ đạo lý Phật pháp. Tiết Giang Tây Mã Tổ trong TĐT q.

14 ghi: »江 西 馬 祖 嗣 讓 禪 師、 在 江 西。 師 諱 道 一、 漢 州 十 方 縣 人 也、 姓 馬、 於 羅 漢 寺 出 家。 自 讓 開 心 眼、 來 化 南 昌。 – Mã Tổ Giang Tây nối pháp Thiền sư Hoài Nhượng ở Giang Tây. Sư húy là Đạo Nhất, người huyện Thập Phương thuộc Hán Châu, họ Mã, xuất gia nơi chùa La Hán. Được Hoài

Nhượng mở sáng con mắt pháp, sư đến giáo hóa tại Nam Xương«.

KHAI THỊ 開 示 Tuyên thuyết (nói pháp). Tiết Lương Sơn 357

KHAI THỊ NGỘ NHẬP 開 示 悟 入

Quán Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »大 眾 雲 臻、 請 師 開 示。 – Tăng nói: Đại chúng đã đến đông đủ, thỉnh sư nói pháp«.

KHAI THỊ NGỘ NHẬP 開 示 悟 入 Khai là khai phát, tức phá trừ vô minh, khai mở Như Lai tạng, thấy lý Thật tướng. Thị là hiện bày; hoặc chướng đã trừ thì Thể tri kiến hiện, pháp giới vạn đức hiện bày rõ ràng. Ngộ là chứng ngộ, sau khi Chướng trừ Thể hiện thì Sự (hiện tượng) Lý (bản thể) dung thông mà có chỗ ngộ. Nhập là chứng nhập, nghĩa là sự lý đã dung thông thì có thể tự tại vô ngại, chứng nhập biển trí tuệ.

Phẩm Cơ Duyên trong Kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 355 hạ) ghi: »汝 愼 勿 錯 解

經 意、 見 他 道 開 示 悟 入、 自 是 佛 之 知 見、 我 輩 無 分。 若 作 此 解、 乃 是 謗 經 毀 佛 也。 – Ngươi nên cẩn thận, chớ hiểu lầm ý Kinh, nghe nói: Khai thị ngộ nhập bèn cho là tri kiến của Phật, còn mình thì chẳng có phần; nếu hiểu như thế là phỉ báng kinh Phật vậy«.

KHAI THIỆN TỰ 開 善 寺

Thuộc núi Chung Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Thiên Giám thứ 13 (514) đời Lương, Bảo Chí thị tịch, vua Võ Đế ra lệnh an táng tại nơi này và xây tháp 5 tầng. Vua đích thân tiến cúng, bỗng thấy vị Đại sĩ trên mây bèn xây cất chùa, sai đệ tử của Bảo Chí là Trí Tạng trụ trì, ban tên là »Khai Thiện Tự«. Thời Trần Nam triều, Trí Viễn cũng từng ở đây. Khoảng niên hiệu Càn Phù (874-879) đời Đường phụng sắc đổi tên là »Bảo Công Viện«. Khoảng niên hiệu Khai Bảo (968-975) đời Tống lại gọi »Khai Thiện Đạo Tràng«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980) cùng với các chùa ở Chung Sơn gọi chung là »Thái Bình Hưng Quốc Tự«, chùa này là một viện trong số đó nên tên chùa bị xóa bỏ.

KHAI TIÊN TỰ 開 先 寺

Chùa nằm ở chân núi phía nam Lô Sơn tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, do Nam Đường Trung Chủ xây dựng. Sau núi có những ngọn núi lạ liền lạc như: Quy Bối (mu rùa), Hạc Minh (Hạc kêu), Song Kiếm (hai cây gươm). Đời Tống có Thiền sư Thanh Diệu của tông Vân Môn ở đây. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 2 (977), Vua hạ chiếu đổi tên chùa »Khai Tiên Hoa Tạng Tự«. Triều vua Nhân Tông, Thiền sư Thiện Xiêm mở pháp hội ở đây, đệ tử là Phật Ấn Liễu Nguyên là người kế thừa. Về sau các thiền sư của tông Vân Môn như: Trí Tuần, Hành Anh cùng nhau kế tiếp trụ trì. Niên hiệu Thiên Thuận thứ 1 (1457- 1464) đời Minh, chùa dùng lại tên cũ. Niên hiệu Khang Hy thứ 16 (1707), Vua ban cho bảng hiệu »Tú Phong Tự«.

KHÁI CỔ LỤC 概 古 錄

Còn gọi: Trạm Nhiên Thiền sư Khái Cổ lục. Lục, 1 quyển, do Trạm Nhiên Viên Trừng soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 725. Viên Trừng cảm khái về quy củ tùng lâm thời ấy sao mà lỏng lẻo và dần dần tiến tới chỗ hỗn loạn, sa đọa. Để ngăn ngừa sự suy sụp nhanh chóng của các tùng lâm dẫn đến sự hủy diệt Phật pháp mà trên lịch sử sẽ xảy ra lần nữa, nên sư đưa ra những ví dụ có thực, các cơ duyên hoạt bát sinh động từ Lục Tổ cho đến thời đại Đường Tống và khẩn thiết kêu gọi đạo tâm, chấn chỉnh lại Tông phong. Sách này cho ta thấy được 358

KHÁM QUÁ 勘 過

tình hình các tùng lâm vào cuối đời Minh.

KHẢI THỈNH 啟 請

Phạn ngữ: adhyesanā, adhyesita.

1. Trước khi tụng kinh phải phụng thỉnh chư Phật. Trước khi tụng 5 hội của Kinh Lăng Nghiêm, phải xướng danh hiệu »Lăng Nghiêm Hội Thượng Phật, Bồ Tát«. Người đứng đầu hội Lăng Nghiêm cử xướng »Nam mô Lăng Nghiêm Hội Thượng Phật Bồ Tát« và xướng văn gọi là Khải xướng. »Vọng hối lược Bố tát« của Thiền tông là mỗi tháng ngày mùng một, ngày rằm cử hành lễ Bố tát với nghi thức giản lược, sau bài văn sám hối phải xướng lên: »Nam mô quá khứ thất Phật, Nam mô Thích-ca Mâu-ni Phật, Nam mô Văn-thù Bồ Tát, Nam mô Phổ Hiền Bồ Tát, Nam mô Quán Thế Âm Bồ Tát, Nam mô Di-lặc tôn Phật, Nam mô Lịch đại Tổ sư Bồ Tát«, đây là Khải thỉnh, sau đó mới xướng Tứ hoằng thệ nguyện. Nhưng trong nghi thức an táng, lúc tụng chú Lăng Nghiêm không cử hành nghi thức khải thỉnh.

2. Thưa thỉnh. Lăng Nghiêm Kinh Tông Thông q. 1 (Vạn Tục 117, 6 thượng) ghi:

»»阿 難 見 佛、 頂 禮 悲 泣、 恨 無 始 來 一 向 多 聞、 未 全 道 力。 殷 勤 啟 請 十 方 如 來 得 成 菩 提、 奢 摩 他 三 摩 提、 禪 那 最 初 方 便。 – Gặp Phật, A-nan đảnh lễ rồi buồn thảm rơi lệ, hận rằng từ trước đến nay chỉ chuyên đa văn nên chưa tu hành để đầy đủ đạo lực, mới khẩn thiết nhiều lần thưa thỉnh về các phương tiện đầu tiên như: Xa-ma-tha, Tam-ma-đề, Thiền-na mà mười phương Như Lai nhờ đó được thành Chính giác«.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHÁM 勘

Còn gọi: Khám biện, khám nghiệm. Kiểm tra sự lãnh ngộ sâu cạn giữa các thiền gia.

Vô Môn Quan ghi: »待 我 去 與 爾 勘 過

這 婆 子。 – Chờ ta đi kiểm tra bà già này cho ông.«

KHÁM BIỆN 勘 辨

1. Thiền nhân thăm dò chỗ lãnh ngộ sâu cạn của đối phương. Tông Môn Võ Khố ghi: »（福 嚴 置 和 尚） 首 造 洞 山 室 中 相 契。 眞 淨 舉 領 眾 立 僧。 久 之 又 至 四 祖 宣 和 尚 會 中。 時 時 到 五 祖 相 見。 祖 勘 辨 果 有 過 人 處。– (Hoà thượng Phúc Nghiêm Trí) ban đầu đến Động Sơn, cơ duyên khế hợp. Ngài Chân Tịnh bảo sư làm người đại diện chúng ra thưa hỏi. Ít lâu sau, sư lại đến pháp hội của Tứ Tổ Tuyên, cũng thường đến gặp Ngũ Tổ. Tổ thăm dò trình độ lãnh ngộ sâu cạn của sư quả có chỗ hơn người«.

2. Một thứ phân loại trong ngữ lục Thiền tông, chuyên môn ghi chép những lời thăm dò chỗ lãnh ngộ sâu cạn của thiền nhân.

Như trong Lâm Tế lục có loại Khám biện.

Chữ Biện cũng viết 辯.

KHÁM PHÁ 勘 破

Nhìn thấu suốt tâm tư đối phương rồi so sánh, thí nghiệm và chất vấn họ, cũng tức là khám định xem đúng hay sai. Tắc 48, Vô Môn Quan (Đại 48, 297 thượng) ghi: »撿 點 將 來、 二 俱 有 過。 且 道、那 裡 是 趙 州 勘 破 婆 子 處。 – Kiểm điểm lại, cả hai đều có lỗi. Thử nói xem, đâu là chỗ Triệu Châu khám phá lão bà?«.

KHÁM QUÁ 勘 過 Tức là dùng cách xem xét, thử nghiệm, 359

KHÁN 看

khiến cho chân tướng hiện rõ. Tắc 20, Bích Nham lục (Đại 48, 160 thượng) ghi: »龍 牙 問 翠 微。 如 何 是 祖 師 西 來 意 (諸 方 舊 話 也要勘過) – Long Nha hỏi Thúy Vi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? (Lời nói cũ của các nơi cũng cần xem xét thử nghiệm)«.

KHÁN 看 1. Chuyên tâm xem xét, nghiên cứu tới lui một cơ ngữ nào đó của cổ nhân. Tiết Chân Như Phương Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »眞如 方 禪 師 眞 州 眞 如 院 方 禪

師、 參 琅 邪、 唯 看 柏 樹 子 話。 – Thiền sư Phương ở viện Chân Như thuộc Chân Châu đến tham học nơi ngài Lang Da, chỉ khán công án ›Cây bách‹«.

2. Ra mắt, thăm hỏi. Minh Giác ngữ lục q.

2 ghi: »師 在 明 州、 看 曾 學 士、 坐 次、 士 問： 曾 與 清 長 老 商 量 趙 州 勘 婆 子 話、 端 的 有 勘 破 處 麼？ – Sư ở Minh Châu, có lần ra mắt Học sĩ.

Đang ngồi, Học sĩ hỏi: Ông thương lượng cùng Trưởng lão Thanh về công án ›Triệu Châu khám phá bà già‹, quả thật có chỗ khám phá không?« Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »僧 問： 不 病 者 還 看 和 尚 不？ 師 曰： 某 甲 看 他 則 有 分、 他 誰 彩 某 甲？ – Tăng hỏi: Người chẳng bệnh có hỏi thăm Hòa thượng không? Sư đáp: Ta hỏi thăm hắn thì có phần đúng hơn. Hắn nào có ngó ngàng gì đến ta?«.

3. Tiếp đãi, khoản đãi. Tiết Đan Hà Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »至 落 京 參

忠 國 師、 初 見 侍 者 便 問： 和 尚 還 在 也 無？ 對 曰： 在、 只 是 不 看 客。 – Sư đến Lạc Kinh để tham vấn Quốc sư Huệ Trung. Vừa gặp thị giả, sư liền hỏi: Hòa thượng có ở nhà không? Thị giả đáp:

Có, nhưng chẳng tiếp khách«. Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »客 來 須 看、 賊 來 須 打。 – Khách đến cần phải tiếp đãi, trộm đến cần phải đuổi đi«. 4. Coi sóc, lo liệu. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »因 兩 箇 僧 造 同 行、 一 人 不 安、 在 涅 槃 堂 裏 將 息、 一 人 看 他。 有 一 日、 不 安 底 上 座 喚 同 行 云： 某 甲 欲 得 去、 一 時 相 共 去。 – Nhân có 2 vị tăng cùng đi đến Động Sơn. Một người bị bệnh nằm nghỉ ở Niết-bàn đường, người còn lại coi sóc y ta. Một hôm, người bệnh gọi bạn đồng hành, bảo: Tôi muốn đi. Khi ấy cả hai cùng ra đi«.

5. Coi chừng, đề phòng, hàm ngữ khí dặn dò, cảnh tỉnh. Tiết Trung Thừa Lô Hàng Cư si trong NĐHN q. 18 ghi: »中 丞 盧 航 居 士、 與 圓 通 擁 爐 次、 公 問： 諸 家 因 緣、 不 勞 拈 出。 直 截 一 句、 請 師 指 示。 通 厲 聲 揖 曰： 看 火！ 公 急 撥 衣、 忽 大 悟。 – Cư sĩ Trung Thừa Lô Hàng đang ngồi quanh lò sưởi với ngài Viên Thông. Cư sĩ bảo: Nhân duyên của các nhà chẳng nhọc đưa ra. Một câu thẳng tắt, thỉnh sư chỉ dạy? Thông vái chào và nghiêm giọng bảo: Coi chừng lửa!

Cư sĩ vội vén áo, chợt đại ngộ«.

Tiết Khâm Sơn Văn Thúy Thiền sư trong LĐHY q. 22 ghi: »同 安 不 是 好 心、 亦

須 看 始 得。 – Đồng An không có tâm tốt, cần phải đề phòng mới được«.

KHÁN ĐÃI 看 待

Lo liệu, coi sóc. Tiết Nhất Túc Giác Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »Tạc giả mẫu thân hạ thế, chỉ hữu tỉ, độc tự vô nhân khán đãi, tranh phao đắc? – Trước kia mẫu thân tạ thế, chỉ còn người chị một mình không ai coi sóc, làm sao bỏ được?«

KHÁNG HÀNH 抗 行

KHÁN HẢO TINH THÁI 看 好 精 彩

Chú ý. Chương Báo Ân Khế Tùng Thiền sư trong CĐTĐL q. 24 ghi: »初 開 堂 升 座 欲 坐 乃 曰。。。 烈 士 鋒 前 少 人 陪。 雲 雷 擊 鼓 劍 輪 開。 誰 是 大 雄 獅 子 種、 滿 身 鋒 刃 但 出 來。 時 有 僧 始 出。 師 曰。 看 好 精 彩。 僧 擬 申 問。 師 曰。 什 麼。 處 去 也。 – Ban đầu khai đường, lên tòa sắp ngồi sư bèn nói: …Trước tài năng của liệt sĩ ít có người bồi tiếp, đánh trống như sấm dậy vầng kiếm loang ra, ai là loại sư tử dũng mãnh mũi nhọn đầy mình hãy bước ra đi! Khi ấy có vị tăng bước ra, sư nói: Hãy chú ý! Tăng định hỏi, sư nói: Muốn gì đây?«

KHÁN KHÁN 看 看

Ngay tức thì, sắp sửa. Tiết Tiến Phúc Hưu Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »此 土 與

西 天、 一 隊 黑 漆 桶。 誑 惑 世 間 人、 看 看 滅 胡 種。 – Trung Quốc với Tây Thiên là một lũ ngu si, mê hoặc kẻ thế gian sắp diệt mất pháp mạch Phật giáo.«

KHÁN THOẠI THIỀN 看 話 禪

Đối lại: Mặc chiếu Thiền. Thiền tham cứu công án, là Tông phong của ngài Đại Huệ Tông Cảo, tông Lâm Tế. Khán là tham cứu, thoại là công án. Tức là ở nơi một tắc thoại đầu của người xưa chân thật tham cứu dài lâu cho đến khi được khai ngộ.

Thiền phong này trước huệ sau định, cùng Mặc chiếu thiền trước định sau huệ khác xa về chỉ thú. Nguồn gốc của Khán thoại thiền có thể nói bắt đầu từ công án »Con chó không Phật tính« của Triệu Châu Tùng Thẩm đời Đường. Đến cuối đời Đường-đầu đời Ngũ Đại, việc sử dụng các tắc công án để phá trừ thói quen tình thức phân biệt rất là hưng thịnh. Đến đời Tống, Đại Huệ Tông Cảo cực lực chủ trương chuyên môn tham khán một tắc thoại đầu, về sau tông Lâm Tế tôn sùng làm khuôn phép. Càng về sau tông phong càng thịnh, như đời Minh, ngài Trung Phong Minh Bản đặc biệt đề xướng những công án xưa như: Ba cân gai, cây tùng trước sân, núi Tu-di, tâm bình thường là đạo, chữ »Cố« của Vân Môn, chữ »Vô« của Triệu Châu…

Thiền phong ảnh hưởng lớn một thời. Từ đời Minh, Thanh cho đến nay, thiền phong này vẫn chưa dứt. Ngoài ra, từ đời Tống về sau, tư trào Thiền Tịnh hiệp tập rất thịnh, lấy 4 chữ »A-di-đà Phật« làm công án, đây cũng là một thứ Khán thoại thiền. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHÁNG HÀNH 抗 行 Đối lập nhau. Tiết Mông Sơn Quang Bảo Thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »師 曰： 眼 耳 緣 聲 色 時、 爲 復 抗 行、 爲 有 回 互？ 澤 曰： 抗 互 且 置、 汝 指 何 法 爲 聲 色 之 體 乎？ 師 曰： 如 師 所 說、 即 無 有 聲 色 可 得。 澤 曰： 汝 若 了 聲 色 體 空、 亦 信 眼 耳 諸 根、 及 與 凡 與 聖、 平 等 如 幻、 抗 行 回 互、 其 理 昭 然。 – Sư nói: Khi mắt tai duyên theo thanh sắc là đối lập nhau hay là dung hợp nhau? Thiền sư Hà Trạch Thần Hội nói: Đối lập hay dung hợp tạm gác lại, ngươi hãy chỉ xem pháp nào là thể của thanh sắc? Sư nói: Theo như thầy nói thì không thật có thanh sắc. Hà Trạch nói:

Nếu như ngươi biết rõ thể thanh sắc vốn không, cũng như các căn mắt tai, cho đến phàm thánh đều bình đẳng như huyễn thì đối lập nhau hay dung hợp nhau lý ấy quá rõ ràng.« 361

KHÁNH CHƯ 慶 諸 (807-888)

KHÁNH CHƯ 慶 諸 (807-888)

Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người xứ Tân Cam, Lô Lăng (nay là huyện Tân Can tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Năm 13 tuổi, sư nương Thiền sư Hồng Tỉnh Tây Sơn Thiệu Giám cạo tóc xuất gia, năm 23 tuổi đến Tung Sơn thụ giới cụ túc, học giới luật. Về sau sư chuyên chí ở Thiền, làm Mễ đầu ở dưới hội của ngài Quy Sơn Linh Hựu, siêng năng phục vụ đại chúng. Sư còn đến Vân Nham Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa tỉnh Hồ Nam) yết kiến Đạo Ngô Tông Trí, ngay nơi lời nói khế cơ, từ đây đại ngộ. Ở Trường Sa, sư sống lẫn lộn cùng thế tục, mọi người đều chẳng biết. Động Sơn Lương Giới sai tăng đi tìm hỏi, sư mới lộ diện, đến núi Thạch Sương xiển dương Thiền tông, chư tăng tụ hội đến trên 500 vị. Sư ở Thạch Sơn 20 năm, sớm chiều cùng người học luận bàn vấn đáp.

Thụy hiệu »Phổ Hội Đại Sư«.

KHÁNH HỶ 慶 喜 (1066-1142)

Thiền tăng đời Lý, dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 14. Sư họ Nguyễn, quê ở Cổ Giao, Long Biên, miền Bắc Việt Nam. Khoảng niên hiệu Thiên Chương Bảo Tự (1133- 1138), Vua Lý Thần Tông mời sư vào kinh. Sư ứng đối xứng hợp ý chỉ, vua bái phong chức Tăng Lục, lại thăng chức Tăng Thống. Một hôm, đệ tử Pháp Dung hỏi:

-Liễu đạt sắc không, sắc là phàm hay là thánh? Sư ứng thinh đáp bài kệ:

勞 生 休 問 色 兼 空 學 道 無 如 訪 祖 宗 天 外 覓 心 難 定 體 人 間 植 桂 豈 成 松 乾 坤 盡 是 毛 頭 上 日 月 包 含 芥 子 中 大 用 現 前 拳 在 手 誰 知 凡 聖 與 西 東 »Lao sinh hưu vấn sắc kiêm không Học đạo vô như phỏng Tổ tông Thiên ngoại mích tâm nan định thể Nhân gian thực quế khởi thành tùng Càn khôn tận thị mao đầu thượng Nhật nguyệt bao hàm giới tử trung Đại dụng hiện tiền quyền tại thủ Thùy tri phàm thánh dữ tây đông?«

»Uổng công thôi hỏi sắc cùng không Học đạo gì hơn phỏng Tổ tông Ngoài trời tìm tâm thật khó thấy Thế gian trồng quế đâu thành tòng Đầu lông trùm cả càn khôn thảy, Hạt cải bao gồm nhật nguyệt trong. Đại dụng hiện tiền tay nắm vững

Ai phân phàm thánh với tây đông«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

KHÁNH KHOÁI 慶 快

Vui mừng, thích thú. Phần nhiều miêu tả tâm tình vui vẻ khoan khoái sau khi ngộ thiền. Vô Môn Quan ghi: »透 得 過 者、

非 但 親 見 趙 州、 便 可 與 歷 代 祖 師、 把 手 共 行、 眉 毛 廝 結、 同 一 眼 見、 同 一 耳 聞、 豈 不 慶 快。 – Ai lọt qua cửa này, chẳng những chính mắt thấy Triệu Châu mà còn thấy hết thảy Tổ sư nắm tay chung bước, thâm sâu giao kết, cùng một mắt thấy, cùng một tai nghe, há chẳng thú sao?«

KHÁNH KHOÁI BÌNH SINH 慶 快

平 生 Cả đời thư thái, hình dung tâm thái vui vẻ thoải mái của người ngộ thiền. Đây là tập ngữ của nhà thiền. Tiết Thượng Phong Bản 362

KHÁNH TƯỜNG 慶 祥

Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »或 有 一 箇 半 箇、 不 求 諸 聖、 不 重 已 靈、 疋 馬 單 鎗、 投 虛 置 刃、 不 妨 慶 快 平 生。 –Hoặc có một người ưu tú, chẳng cầu chư thánh, chẳng trọng tính linh, đơn độc lao vào chốn hiểm nguy, thật là thư thái cả đời«.

KHÁNH LONG 慶 隆

Thiền tăng Việt Nam, chưa rõ quê quán, tông phái và hành trạng; chỉ biết sư lập chùa Khánh Long ở gò Quít huyện Phúc Chính, trấn Biên Hòa. Cảnh chùa Khánh Long được du khách đặt bài thơ ca ngợi như sau:

»Tiêu sơ lãnh thọ quảy tà dương Bộ nhập khê nham phỏng đạo trường

Chử dánh vô yên sào hạc tĩnh Khả liên thiền vị chính khê lương«.

»Tiêu sơ cây núi bóng tà dương Khe suối đi qua viếng đạo trường Không khói đun trà hạc trong ổ Mến thay thiền vị thật thanh lương«. Sau đó, Thiền sư Khánh Long đến núi Châu Thới, nơi gò cao, thuộc thôn Long Tuy, huyện Long Thành, trấn Biên Hòa lập chùa Hội Sơn. Theo: LSPGĐT của Nguyễn

Hiền Đức.

KHÁNH THÔNG 慶 璁

Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư La Hán Hạnh Lâm thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Đại Đình Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây).

Một hôm có vị tăng hỏi: Ngài Thừa Cổ có nói núi Đông non Tây xanh, chưa biết ý chỉ gì? Sư đáp: Núi Đông non Tây xanh, trời mưa rồi lại tạnh, còn hỏi ý trong đó, chim gáy sinh chim nhạn. Sư giỏi giảng thuyết, chẳng câu nệ giáo môn hay tông môn, duy chẳng thích nghe nói về tông Thiên Thai.

KHÁNH TÚC 慶 肅

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp

Nhãn. Sư trụ viện Công Thần ở Hàng Châu. Sư có bài kệ:

»Công Thần gia phong Minh ám sắc không Pháp pháp phi dị Tâm tâm tự thông Nhậm ma hội đắc Chư Phật chân tông«.

»Thói nhà Công Thần ta Sáng tối sắc không mà

Pháp pháp chẳng phân biệt

Tâm tâm tự thông ra Làm sao mà hiểu được Chư Phật chân tông a!«.

KHÁNH TƯỜNG 慶 祥 1. Thiền tăng đời Tống, người xứ Dư Hàng (nay ở phía tây Hàng Châu) Trung Quốc; nối pháp Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư biện tài xuất chúng, nghe nhiều nhớ giỏi, là người kiệt xuất trong hàng đệ tử của Đức Thiều. Sư trụ viện Quán Âm ở Cửu Khúc, Hàng Châu. Có vị tăng hỏi: Lặng lặng tròn sáng, thỉnh sư nói chắc cho một câu‹. Sư đáp: Mặt hồ mười dặm, một vầng trăng sáng.

Thụy hiệu »Cửu Khúc Thiền sư«.

2. Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Vĩnh Minh Đạo Tiềm, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Sùng Phúc Minh Châu (nay là huyện Ninh Ba, Chiết Giang).

Có vị tăng hỏi: Cái gì là người xưa nay?

Đáp rằng: Đường đường sáu thước thật rõ 363

KHÁNH VÂN TỰ 慶 雲 寺

ràng.

KHÁNH VÂN TỰ 慶 雲 寺 Nằm ở sườn nam núi Đỉnh Hồ, thành phố Triệu Khánh, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 6 (1633) đời Minh xây cất, ban đầu gọi là »Liên Hoa Am«, sau đổi thành tên ngày nay. Vào khoảng niên hiệu Thuận Trị (1644-1661)

đời Thanh quy mô dần dần lớn. Vào khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908)

tăng chúng hơn 800 người. Trong chùa điện vũ trùng trùng, đường thất âm u, trang nghiêm điển nhã, diện tích kiến trúc là 1,2 ha. Sau giải phóng sửa sang lại điện vũ trong chùa, đại hùng bảo điện còn giữ Tam Thánh Phật Tượng, xây cất thêm Trà hoa các, Quan cảnh đài. Trong chùa có Thiên nhân hoạch, Đại đồng chung, còn có Trà hoa thọ, Xá-lợi tử, Đại tạng kinh, được khen ngợi là »Trấn Sơn Tam Bảo«. Xá-lợi tử do Thiền sư Hám Sơn lấy được từ dưới tháp Kim Luân Phong ở Lô Sơn.

KHÁO 靠

Thừa thế ứng đối tiếp theo lời nói của kẻ khác, là một cách đọ sức bằng cơ ngữ trong nhà thiền. (Hỏi) vặn lại. Tiết Thanh Nguyên Hành Tư Thiền S trong LĐHY q.

19 ghi: »玄 沙 云： 大 小 石 頭 被 大 慧 靠 倒、 至 今 起 不 得。 – Huyền Sa nói:

Đường đường như Thạch Đầu mà bị Đại

Huệ vặn lại, đến nay đứng dậy chẳng nổi«.