Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

NHIỆT 熱

Lo lắng, nóng nảy. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »公 曰： 捉 得 賊 也。 悅 曰： 捉 得 賊、 贓 在 什 麼 處？ 公 無 語。 悅 曰： 未 在、 且 去。 公 疑 團 愈 熱、 在 客 軒 中、 行 坐 俱 不 安。 – Công nói: Bắt được trộm rồi. Duyệt nói: Bắt được trộm, vậy tang vật ở đâu? Công không đáp được. Duyệt nói: Chưa được, hãy lui ra! Khối nghi của Công càng nóng lên, nơi hiên nhà đứng ngồi bất an.«

NHIỆT HỐNG 熱 哄

Ồn ào, ầm ỉ. Tiết Vân Đỉnh Tông Ấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »四 十 九 年、 一 場 熱 哄。 八 十 七 春、 老 漢 獨 弄。 誰 少 誰 多？ 一 般 作 夢。 歸 去 來 兮、 梅 梢 雪 重。 – Bốn mươi chín năm một phen ồn ào, tám mươi bảy xuân lão hán đùa một mình. Vậy thì ai nhiều ai ít? Giống như giấc mơ. Trở về đi chừ, tuyết trĩu nặng ngọn mai.«

NHIỆT LOẠN 熱 亂

Lo lắng hoảng loạn. Uyển Lăng lục ghi: »預 前 若 打 不 徹。 獵 月 三 十 夜 到 564

NHƯ BÌNH CHÚ THỦY 如 瓶 注 水

來。 管 取 爾 熱 亂。 – Đoán trước nếu không triệt ngộ, khi đêm 30 tháng chạp đến bảo đảm các ông sẽ hoảng loạn.«

NHIỆT MAN 熱 謾

Lừa dối. Tiết Hoằng Minh Thiền sư trong TLTBT q. 2 ghi: »靈 利 底 見、 不 靈 利 底 著 我 熱 謾。 – Lanh lợi thì thấy, không lanh lợi thì bị ta lừa dối.«

NHIỆT MUỘN 熱 悶

Lo lắng phiền muộn. Mật Am ngữ lục ghi:

»東 村 王 大 嫂 家。 夜 來 失 卻 一 頭

水 牯 牛。 渾 家 大 小。 尋 討 不 見 肚 裏 熱 悶。 – Nhà chị Vương ở thôn Đông, đêm qua mất một con trâu đực, cả nhà lớn nhỏ tìm kiếm không thấy, trong lòng phiền muộn.«

NHIỆT PHÁT 熱 發

Nổi nóng. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »後

來 被 中 峰 老 師 折 挫 一 上、 又 被 燈 籠 冷 笑 一 上、 忽 覺 腦 門 熱 發、 滿 面 慚 惶。 – Sau đó bị lão sư Trung Phong chèn ép một phen, lại bị Đăng Lung cười nhạt một phen nữa, chợt cảm thấy đầu óc nổi nóng, mặt mày xấu hổ.«

NHIÊU 饒

Giả sử, dù cho. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »饒 你 學 得 三 賢 四 果 十 地 滿 心、 也 只 是 在 凡 聖 內 坐。 – Cho dù ngươi học được tam hiền tứ quả thập địa mãn tâm cũng chỉ là ngồi trong phàm thánh.«

NHU 揉

Uốn nắn, cố ý gây chuyện, kiếm chuyện.

Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »今 日 被 長 老 揉 我 一 上。 – Hôm nay tôi bị Trưởng lão uốn nắn một phen«.

NHU NHƯ NHIỄU CHỈ 柔 如 繞 指

Nhu nhược, không chủ kiến. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »今 日

學 者 專 尚 此 習、 謂 之 硬 掙、 謂 之 孤 峻、 及 至 遇 著 一 點 利 害、 則 柔 如 繞 指、 全 無 主 宰。 – Người học ngày nay chuyên tôn sùng thói quen này, gọi là cứng dai, gọi là cao vút, đến khi gặp phải một chút lợi hại thì nhu nhược, hoàn toàn không làm chủ.«

NHƯ BÁI 如 沛 (1615-1664)

Thiền tăng đời Thanh, họ Khang, hiệu Huệ Môn. Thuở bé sư khảng khái có chí xuất trần. Năm 17 tuổi sư tham học nơi ngài Hằng Tín Hành Di, còn đến núi Hoàng Bá ở Phúc Kiến để yết kiến ngài Ẩn Nguyên Long Kỳ và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Ẩn Nguyên dời đến chùa Long Tuyền ở Quảng Đông, sư cũng xin theo làm Tây đường. Sư ra hoằng pháp ở động Chí Công tại Ôn Lăng. Hai năm sau, sư vâng lệnh thầy đến trụ Sư Tử Nham 8 năm. Đến khi

Ẩn Nguyên sang Nhật Bản, sư mới vào núi Hoàng Bá. Tác phẩm: Huệ Môn Hòa thượng ngữ lục 4 quyển, Huệ Môn Thiền sư Hưụ lục 4 quyển.

NHƯ BẢO 如 寶 (890-960)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Cổ, người Quang Lăng, Hồ Bắc nối pháp Thiền sư Quang Mục, tông Quy Ngưỡng. Sư trụ chùa Tư Phúc ở Kiết Châu (nay là Kiết An, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. NHƯ BÌNH CHÚ THỦY 如 瓶 注 水 Như rót nước từ bình, tủ dụ giải thích nghĩa kinh rất lưu loát thông thạo. CĐTĐL q. 12 ghi: »解 得 三 世 佛 教、 如 瓶 注 水。 – Giải thích giáo lý nhà Phật trong 565 NHƯ CHÂU TẨU BÀN, BẤT BẠT TỰ CHUYỂN 如 珠 走 盤、 不 拔 自

轉

ba đời rất lưu loát, thông thạo.«

NHƯ CHÂU TẨU BÀN, BẤT BẠT TỰ CHUYỂN 如 珠 走 盤、 不 拔 自

轉 Như viên ngọc lăn trên mâm, chẳng đụng đến mà tự di chuyển, tỷ dụ cảnh giới sau khi ngộ: tự mình làm chủ, vận dụng vô ngại. Tiết Thị Trung thị giả trong Mật Am ngữ lục ghi: »得 之 於 心。 應 之 於 手。 如 珠 走 盤。 不 撥 自 轉。 二 六 時 中。 折 旋 俯 仰。 入 魔 宮 探 虎 穴。

上 刀 山 攀 劍 樹。 乃 是 當 人 著 著 得 力 行 履 處。 – Được ở nơi tâm, ứng dụng ở nơi tay như viên ngọc lăn trên mâm, không đụng đến mà tự di chuyển. Trong 24 giờ tới lui cúi ngước, vào cung ma, dò hang hùm, lên núi đao, vào rừng gươm;

nhưng mà mỗi một hành vi của đương nhân đều là chỗ đắc lực«.

NHƯ CỦNG 如 珙 (1222-1289)

Còn gọi: Hạnh Hồng. Thiền tăng sống vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên, họ Lâm, tự Tử Phác, hiệu Hoành Xuyên, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 15 tuổi xuất gia nơi ông chú là Thiền sư Chính Tắc rồi thụ giới cụ túc ở viện Quảng Từ, nối pháp Thiền sư Diệt Ông Văn Lễ. Năm 1268, quan Thừa tướng khâm ngưỡng đạo đức của sư nên thỉnh sư trụ Linh Nham Thiền Tự ở núi Nhạn Đãng. Năm 1272, sư dời đến Năng Nhân Thiền Tự, rồi lui vể ở ẩn trong núi Nhạn Đãng. Năm 1279, phụng sắc trụ chùa Dục Vương. Tác phẩm: Tam Hội ngữ lục 3 quyển.

NHƯ DIỄM 如 琰 (1151-1225)

Thiền tăng đời Tống, họ Chu, tự Chiết Ông, người xứ Ninh Hải, Thai Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé, sư thông minh xuất chúng. Năm 18 tuổi xuất gia ở viện Tịnh Độ tại xã nhà, rồi thụ giới cụ túc, nối pháp Thiền sư Chuyết Am Đức Quang, tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa: Hàm Thanh ở nam Kiếm Châu, Quang Hiếu ở Việt Châu, Tưởng Sơn ở Kiến Khang, Thiên Đồng ở Minh Châu. Năm 1218, vua xuống chiếu vời sư trụ chùa Kính Sơn và ban cho hiệu »Phật Tâm Thiền sư«. Đệ tử của sư là Phổ

Tế nhờ biên tập bộ »Ngũ Đăng Hội Nguyên« mà nổi tiếng.

NHƯ GIẢO 如 皎 (1374-1443)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Tính Thiên, người huyện Ngân (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia ở viện Quán Âm nơi ấp nhà, nối pháp Thiền sư Cổ Chuyết Tuấn, thuộc tông Lâm Tế. Sư ẩn cư ở hố phía tây am Tầm Trúc hơn 20 năm. Năm 1432, sư trụ trì chùa Hổ Bào. Sư vóc dáng vạm vỡ, phong cách thanh cao. Trong chúng nếu có ai phạm giới, sư chỉ dùng dáng mặt lạnh lùng để chỉ dạy, đợi người ấy tự sửa lỗi.

NHƯ HIỆN 如 現 (?-1765)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, hiệu Nguyệt Quang, quê ở làng Đường Hào, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương, miền Bắc Việt Nam, nối pháp Thiền sư Chân Nguyên, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 37.

Năm 1730, các chùa Quỳnh Lâm và Sùng Nghiêm dưới sự chăm sóc của sư được chúa Trịnh Giang trùng tu. Chư tăng trong 566

NHƯ LÂM 洳 霖 (1274-1339)

chùa cùng dân ba huyện Đông Triều, Thủy Đường và Chí Linh góp sức vào việc xây dựng lại các chùa này. Gần mười ngàn người làm việc suốt một năm mới xây dựng xong hai ngôi chùa lớn này của phái Trúc Lâm. Dân chúng ở ba huyện trên được miễn sưu dịch một năm. Bảy năm sau, Chúa Trịnh Giang lại cho đúc một pho tượng Phật rất lớn để thờ tại chùa Quỳnh Lâm. Năm 1748, sư được vua Lê Hiến Tông ban chức Tăng cang và năm 1757 được sắc phong là Tăng thống Thuần Giác Hòa thượng. Các bậc cao tăng và đại thần thường đến tham vấn nơi sư. Đồ đệ của sư có hơn 60 vị anh tài, trụ trì các nơi làm rường cột cho Phật pháp. Thiền sư Tính Tĩnh là vị đệ tử được sư truyền y bát Trúc Lâm và kế thế chăm sóc các chùa Quỳnh

Lâm, Long Động và Nguyệt Quang. Đến ngày mồng 6 tháng 9 năm Ất Dậu (1765), sư nhóm chúng từ biệt thị tịch. Môn đồ xây tháp nơi chùa Nguyệt Quang để phụng thờ.

Hiện nay chùa Nguyệt Quang ở phường Đông Khê, quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng. Theo: Thiền sư Việt Nam của

HT. Thanh Từ.

NHƯ HỌC 如 學 (1585-1633)

Thiền tăng đời Minh, họ Nhâm, hiệu Ngũ Phong, người Lâm Đồng (nay thuộc Thiểm Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp ngài Mật Vân Viên Ngộ, làm tryền nhân tông Lâm Tế, từng trụ các chùa: Hoằng Tế, Đồng Khánh ở Đại Quy sơn. Tác phẩm: Ngũ

Tông Phái, Ngũ Phong Thiền sư ngữ lục 1 quyển.

NHƯ HỘI 如 會 (744-823)

Thiền tăng đời Đường, họ Hoàng, người xứ Thủy Hưng, Thiều Châu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia, đến năm 773 làm đệ tử của Thiền sư Quốc Nhất, sau nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Chư tăng ngưỡng mộ sư, đến tham khấu thỉnh ích đến nổi không đủ chỗ, giường thiền trong tăng đường bị hư gãy nên sư còn có tên »Hội giường gãy«. Về già, sư ở chùa Trường Sa Đông, Hồ Nam, pháp môn rất thịnh, người đời bảo chùa Đông là »hang Thiền«. Tướng quốc Thôi

Công Quần là bạn của sư. Thụy hiệu »Truyền Minh Đại Sư«.

NHƯ LAI THIỀN 如 來 禪

Thiền giáo môn, chứng nhập từng bậc như:

Thập tín, Thập trụ, cho đến Thập địa, Đẳng giác, còn có thể giải thích. Thiền Uyển

Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 149 thượng) ghi:

師 又 作 一 喝 云：去 年 貧 未 是 貧、 今 年 貧 始 是 貧。 去 年 貧、 猶 有 卓 錐 之 地、 今 年 貧、 錐 也 無。 仰 曰： 如 來 禪 許 師 弟 會、 祖 師 禪 未 夢 見 在。– Sư liền hét một tiếng và nói:

Năm ngoài nghèo chưa thật nghèo, năm nay nghèo mới thật nghèo. Năm ngoái tuy nghèo nhưng còn có dùi để cắm. Năm nay nghèo đến nỗi dùi cũng không. Ngưỡng Sơn nói: Chấp nhận sư đệ đã ngộ Như Lai

Thiền, còn Tổ sư Thiền thì nằm mơ cũng chưa thấy«.

NHƯ LÂM 洳 霖 (1274-1339)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, tự Trúc Điền, người xứ Xương Quốc (nay là huyện Định Hải, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

Sư tham học nơi Thiền sư Chỉ Hoằng Giám, chùa Thiên Đồng có tỉnh, còn yết kiến ngài Duyệt Đường chùa Linh Ẩn, được bổ làm thư ký. Sư ở chùa Thượng 567

NHƯ MÃN 如 滿

Lam được cử làm thị giả. Sư đến núi Bách Trượng yết kiến Thiền sư Hối Cơ, được Ngài phân tòa thuyết pháp. Về sau, sư tiếp nối trụ trì Thượng Lam rồi dời đến Tuyết Đậu, Điện sơn. Về già, sư trụ trì chùa Vạn Thọ ở Tô Châu.

NHƯ MÃN 如 滿 Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất. Ban đầu sư ở chùa Kim Cang, núi Ngũ Đài. Sau đến Lạc Dương, sư nói pháp yếu Thiền tông cho Đường Thuận Tông nghe, Vua nghe xong rất vui, càng quý trọng Thiền tông.

NHƯ MẪN 如 敏 (850-920)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Mân Xuyên. Ban đầu sư yết kiến Hoàng Bá Hy Vận, sau đến Phúc Châu yết kiến Trường Khánh Đại An và nối pháp Ngài.

Sư ra hoằng pháp trụ Thiền viện Linh Thọ,

Thiều Châu (nay là Thiều Quan, tỉnh Quảng Đông). Tính tình sư khoan hậu, trung thực, rất giỏi bói quẻ. Các Vương đời Nam Hán thường rước sư vào cung để quyết nghị việc khó, ban hiệu là »Tri Thánh Đại Sư«. Sư giáo hóa ở Lãnh Nam hơn 40 năm có rất nhiều dị tích. Thụy hiệu:

Linh Thọ Thiền sư.

NHƯ NHÃN TỪ PHONG 如 眼 慈 風 (1864-1938)

Thiền tăng đời Nguyễn, húy Như Nhãn, tên là Nguyễn văn Tường, người thôn Đức Hòa thượng (sông Tra), tổng Dương Hòa thượng, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định (quận Đức Hòa, tỉnh Long An sau này).

Năm 1880, sư bỏ nhà lên chùa Thiền Lâm tại làng Hiệp Ninh quận Châu Thành, tỉnh Tây Ninh quy y thọ giáo với Thiền sư Minh Đạt. Sau khi tu học ở đây một thời gian, sư xuống chùa Giác Viên (làng Bình Thới, Gia Định) xin thọ giáo với Thiền sư Minh Khiêm Hoằng Ân, được ban pháp danh là Từ Phong, húy Như Nhãn, lúc đó sư cũng đã thông hiểu kinh pháp nên được

Thiền sư Hoằng Ân cử làm thư ký ở chùa Giác Viên.

Năm 1887, sư trụ trì chùa Giác Hải (Phú Lâm). Năm 1909, sư làm pháp sư trường Hương ở chùa Long Quang tại Châu Thành Vĩnh Long. Năm 1919, sư làm pháp sư trường Hương ở chùa Vĩnh Tràng (Mỹ Tho) và năm 1920 ở chùa Bửu Long (Vĩnh Long). Khoảng thời gian 1920-1925, Sư xây dựng chùa Thiền Lâm ở Gò Kén, thôn Thái Hiệp Thạnh, gần tỉnh lỵ Tây Ninh.

Trong thời gian 1911-1930, phong trào chấn hưng Phật giáo ở Nam Kỳ phát triển nhờ hoạt động tích cực của chư thiền đức nổi danh, trong đó có sư. Tuy học vấn của sư không nổi tiếng uyên bác, nhưng tác phong đạo đức cao, có óc canh tân và nhiệt tâm xiển dương chính pháp, cố hết sức lo chỉnh lý lại tăng đồ và cải cách sinh hoạt Phật giáo để trừ các tệ đoan trong Phật giáo Nam Kỳ. Tiêu biểu là năm 1920, sư hợp tác với Hòa thượng Khánh Hòa vận động thành lập Hội Lục Hòa để đoàn kết chư tăng trong những ngày giỗ Tổ ở các chùa. Năm 1934, Hội Lưỡng Xuyên Phật Học được thành lập. Hội này mở Phật Học Đường Lưỡng Xuyên ở Trà Vinh để đào tạo tăng ni. Trong ban lãnh đạo, Hòa thượng Huệ Quang (chùa Long Hòa-Trà Vinh) làm Chính Tổng Lý, Hòa thượng An Lạc (chùa Vĩnh Tràng-Mỹ Tho) làm Chính hội trưởng, Hòa thượng Khánh Anh làm Pháp sư, và Hòa thượng Từ Phong giữ chức Đại đạo sư. Năm 1938, sư thị tịch tại 568

NHƯ PHÁP 如 法

chùa Thiền Lâm (Tây Ninh) thọ 74 tuổi. Đồ chúng lập tháp thờ tại chùa Thiền Lâm và Giác Hải. Theo: L s PG Đ T của Nguyễn Hiền Đức.

NHƯ NHƯ 如 如 (TỔ QUẠ)

Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Tào Động đời thứ 9. Sư pháp húy là Quang Lư, Thích Đường Đường, hiệu Như Như, thuộc hệ phái chùa Hồng Phúc (Hoè Nhai) .

Sư lập chùa Thiên Trúc (Mễ Trì, Hà Nội)

và trụ trì tại đây. Công hạnh của sư chúng ta không thấy ghi trong sử, chỉ thấy trong bài ca dân gian kể lại công đức của sư. Đại ý như sau: »Vào đời Minh Mạng, sư trụ trì chùa Thiên Trúc, dân chúng trong làng khi bận việc cày cấy thường đem con cái còn nhỏ đến chùa để gởi cho sư trông nom. Sư dùng than vẽ cho mỗi đứa bé một vòng khiến chúng chỉ nô đùa trong vòng ấy mà không khóc la, không xô đẩy nhau, đến giờ sư gọi đệ tử cho các đứa bé ăn. Khi cho ăn có lũ quạ cũng bay lại xin phần, sư cũng chia đều cho. Vì lũ quạ quá đông nên sư chia ra từng tổ và lên danh sách cho có thứ tự lớp lang. Một hôm, bỗng có mật thám đến chùa, thấy bảng danh sách này nghi ngờ sư làm phản nên báo cáo với Vua, vì thế sư bị bắt. Lúc ấy quạ lớn quạ bé rất nhiều bay đến chỗ phân xử kêu la ầm ĩ khiến nhà Vua lấy làm lạ, cho điều tra lại và cuối cùng tha sư. Do việc này sư càng nổi tiếng từ bi và được gọi tên là »Tổ Quạ«.

Sư tịch ngày 20 tháng 7, tháp hiệu Quỳnh

Trân. Theo: Thiền sư Việt Nam, của HT.

Thanh Từ.

NHƯ NHƯ 如 如

Chân thật tướng của vạn sự vạn vật bình đẳng không hai, gọi là như như. Đoạn Tế

Tâm Yếu ghi: »無 心 者 無 一 切 心 者。 如 如 之 體、 內 如 木 石、 不 動 不 搖。 外 如 虛 空、 不 塞 不 礙。 無 能 所 無 方 所、 無 相 貌 無 得 失。 – Vô tâm là không có tất cả tâm. Thể như như bên trong như gỗ đá không lay không động; bên ngoài như hư không không bít không ngại. Không năng sở, không phương sở, không tướng mạo, không được mất.«

NHƯ NHƯ BẤT ĐỘNG 如 如 不 動

Bản thể của tự tính cùng khắp không gian thời gian, chẳng động chẳng tịnh, chẳng biến chẳng dời, chẳng sinh chẳng diệt.

NHƯ NỘT 如 訥

Thiền tăng đời Ngũ Đại, mắt có 2 con ngươi, tay dài quá gối, nối pháp Thiền sư Thúy Vi Vô Học. Sau khi thọ pháp, sư trụ núi Đạo Tràng, An Kiết (nay là phía bắc An Kiết, tỉnh Chiết Giang), người học bốn phương tìm đến, sư rộng xiển dương thiền pháp.

NHƯ PHÁP 如 法 1. Khế hợp thiền pháp, tương ưng với thiền pháp. Lâm Tế Lục ghi: »道 流。 爾 若 欲 得 如 法。 直 須 是 大 丈 夫 兒 始 得。 若 萎 萎 隨 隨 地。 則 不 得 也。 – Đạo lưu! Nếu ông muốn được như pháp thì cần phải là bậc đại trượng phu mới được, còn nếu thấp hèn uể oải thì không thể được.« 2. Tuân theo quy cách, như thật, hết lòng.

Tiết Thạch Môn Thiệu Viễn Thiền sư trong

NĐHN q. 14 ghi: »（石 門） 曰： 田 中 事 作 麼 生？ 師 曰： 深 耕 淺 種。 曰： 如 法 著。 師 曰： 某 甲 不 曾 取

次。 – (Thạch Môn) hỏi: Việc ruộng nương thế nào? Sư đáp: Cày sâu gieo cạn. 569

NHƯ TÂN 如 新

Thạch Môn bảo: Hết lòng đi! Sư thưa: Tôi chưa từng cẩu thả.«

NHƯ TÂN 如 新 Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Sư ra hoằng pháp ở Thư Châu (nay là tỉnh An Huy). Có vị tăng hỏi: »Thế nào là ý Tổ Sư?« Sư đáp: »Coi bộ linh lợi vậy mà chẳng hội«.

NHƯ THIÊN 如 迁 (1538-1598)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, hiệu Đại Phương, tự Tùng Cốc, người xứ Phong Tường (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Sư tham Hòa thượng Hỷ ở Duyệt Am có chỗ khai ngộ. Năm 1561, nghe tông sư Đại Chương khai pháp ở chùa Thiếu Lâm liền đến để cầu ấn chứng. Đại Chương vừa gặp sư liền biết là pháp khí nên giữ sư lại. Sớm chiều sư được vào thất nên biết được tông phong Tào Động, được ấn khả rồi sư đi khắp các danh sơn trong nước. Sư đến chùa Từ Vân ở Kinh Sư, dạo khắp các pháp hội, hiểu tột tông chỉ tánh tướng. Sau đó, sư nhận lời mời của Thế tử Trịnh Phiên Vương, trụ trì chùa Long Cương ở Hoài Khánh, người học khắp nơi, nghe đạo phong của sư kéo đến tham học.

NHƯ THÔNG 如 通 (1523-1595)

Thiền tăng đời Minh, họ Hàng, hiệu Dị Am, Lô Giang Lão Tẩu, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 15 tuổi xuất gia nơi Thiền sư Đại Hải, chùa Tam Đức, Chư Kỵ, nối pháp Thiền sư Kính Sơn Vạn Tùng, thuộc tông Lâm Tế. Năm 1563, sư trụ trì chùa Huệ Nhân, Hàng Châu. Năm 1582, dời sang ở chùa Linh Ẩn. Sư dạy người một cách bình dị, lời nói chất phác. Khi sư lên đàn diễn giảng, biện tài lưu loát khiến cho mọi tầng lớp già trẻ gái trai đều khen ngợi. Năm 1595, sư thị tịch ở chùa

Thiên Thai Quốc Thanh.

NHƯ TỈ 如 璽 (1602-?)

Thiền tăng đời Thanh, họ Nhậm, hiệu Phương Dung, người xứ Kinh Dương (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Năm 16 tuổi thụ giới Sa-di nơi Thiền sư Đại Tài. Từng tham học các nơi: Bác Sơn Nguyên Lai, Mật Vân Viên Ngộ, Vân Thê Châu Hoằng, Tuyết Kiệu Viên Tín. Sau tham yết Chuyên Ngu Quán Hành. Năm 1651, Sư ẩn ở Lô Sơn. Năm 1660 sư xây tháp cho ngài Giác Lãng Đạo Thạnh, rồi ở chùa Thiên Giới tại Kim Lăng. Năm kế, xây dựng đạo tràng Phổ Phúc. Năm 1662 trụ chùa Hoằng Tế ở Kim Lăng, lúc ấy sư đã 61 tuổi. Tác phẩm: Phương Dung Tỉ Thiền sư ngữ lục 3 quyển, Họa Trung Phong Thiền sư Hoài Tịnh Độ Thi 1 quyển.

NHƯ TỊNH 如 淨 (1163-1228)

Thiền tăng đời Tống, họ Du, người xứ Minh Châu (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm sư 19 tuổi xuất gia, nối pháp Thiền sư Túc Môn Trí Giám, thuộc tông Tào Động. Do vì thân sư cao lớn, tính tình độ lượng nên người đời còn gọi là »Tịnh Trưởng« hoặc »Trưởng Ông«. Sư từng trụ các chùa: Thanh Lương,

Tịnh Độ, Tịnh Từ, Thụy Nham. Tác phẩm:

Như Tịnh Hòa thượng ngữ lục 2 quyển.

NHƯ TỊNH HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 如 淨 和 尚 語 錄 Ngữ lục, 2 quyển, do Như Tịnh soạn vào đời Tống, các vị Văn Sách, Diệu Tông, Duy Kính biên tập«, được xếp vào Đại 570 NHƯ TRỪNG LÂN GIÁC 如 澄 鄰 覺 (1696-1733) Chính Tạng tập 48, trang 121. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ thượng đường của Như Tịnh ở các nơi sau đây: chùa Thanh Lương tại Phủ Kiến Khang, chùa Thụy Nham tại Đài Châu, chùa Tịnh Từ tại phủ Lâm An, chùa Thụy Nham và chùa Thiên Đồng tại Minh Châu. Cùng với các phần: Tiểu tham, Phổ thuyết, Tụng cổ, Tán Phật Tổ, Tự tán, Tiểu Phật sự, Kệ tụng. Như Tịnh là vị thiền sư quan trọng của tông Tào Động, đã phát triển Thiền mặc chiếu của ngài Chính Giác. Đệ tử nối pháp của sư là Tổ Nguyên, cũng chính là Tổ tông Tào Động Nhật Bản. Từ bộ ngữ lục này của sư, chúng ta thấy được chỗ NGỘ của Như Tịnh và địa vị quan trọng của sư đối với lịch sử truyền thừa của tông Tào Động Nhật bản. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Định thứ 2 (1229) Nam Tống, sau đó được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48. Nghĩa Viễn (đệ tử của Như Tịnh) đem 20 bài pháp ngữ thượng đường ở Thiên Đồng chưa được đem vào sách này, biên tập thành 1 quyển, gọi là Thiên Đồng Sơn Cảnh Đức Tự Như Tịnh Thiền sư tục ngữ lục, còn gọi Thiên Đồng Di Lạc lục.

NHƯ TRỪNG LÂN GIÁC 如 澄 鄰 覺 (1696-1733)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 37. Sư tên Trịnh Thập, là con của Phổ Quang Vương, sinh ngày mồng 5 tháng 5 năm Bính Tý nhằm niên hiệu Chính Hòa thứ 17 (1696). Trên trán sư có góc như hình chữ nhật (日) . Lớn lên, vua Lê Hy Tông gả Công chúa thứ tư cho sư. Tuy thân sống trong lầu son gác tía mà tâm sư hằng gởi gắm trong của thiền. Sư có tư dinh tại huyện Thọ Xương ở phường Bạch Mai, Hà Nội khu đất vườn ao 6 mẫu.

Ở sau vườn có gò đất cao chừng bảy tám thước. Một hôm, sư sai quân gia đào gò đất ấy xuống tận duới sâu để làm ao thả cá vàng. Quân gia chợt thấy một cọng sen lớn, đến trình với sư. Sư cho đó là điềm đi xuất gia. Nhân điềm cọng sen này, sư liền cải gia vi tự (đổi nhà làm chùa), đặt tên là Liên Tông, viện tên Ly Cấu. Từ đây, sư quyết chí tham thiền. Một hôm, sư dâng sớ xin xả tục xuất gia, được nhà vua chấp thuận. Ngày ấy, sư đi thẳng đến huyện Đông Triều lên chùa Long Động trên núi Yên Tử đảnh lễ Thiền sư Chân Nguyên

Chính Giác xuất gia. Thiền sư Chính Giác hiện giờ đã 80 tuổi.

Chính Giác bảo: Duyên xưa gặp gỡ, vì sao đến chậm vậy? Sư thưa: Thầy trò hội hiệp thời tiết đến thì gặp. Chính Giác bảo:

Trùng hưng Phật Tổ sau này là trông cậy ở ngươi. Từ đây, sư ngày đêm nghiên cứu tam tạng đều được thấu suốt. Một hôm, sư đầy đủ oai nghi lên xin ngài Chính Giáo thụ giới cụ túc. Được chấp thuận, thụ giới xong và được truyền tâm pháp rồi, sư trở về trụ trì tại chùa Liên Tông. Nơi đây, sư hoằng hóa rất thạnh, đồ chúng đến tham học rất đông. Do đó lập thành một phái hiệu là Liên Tông.

Năm 37 tuổi, bỗng một hôm, sư bảo đại chúng rằng: Giờ quy tịch ta sắp đến. Ta được pháp nơi Hoà thượng Chân Nguyên, sẽ trao lại cho các ngươi, hãy nghe kệ đây:

本 從 無 本。 從 無 爲 來 還 從 無 爲 去。 我 本 無 來 去 死 生 何 曾 累 »Bản tùng vô bản Tùng vô vi lai Hoàn tùng vô vi khứ Ngã bản vô lai khứ Tử sinh hà tằng lụy«. 571

NHƯ TỴ 如 玘 (1320-1385)

»Vốn từ không gốc Từ vô vi mà đến Lại từ không mà đi Ta vốn không đến đi Tử sinh làm gì lụy«.

Sư lại bảo: Thân khổ tứ đại này đâu thể giữ lâu. Nói xong, sư ngồi an nhiên thị tịch, thọ 37 tuổi. Năm ấy nhằm niên hiệu Long Đức thứ 2 (1733). Đồ chúng xây tháp thờ sư ở ba nơi. Theo: Thiền sư Việt Nam của

HT. Thanh Từ.

NHƯ TỴ 如 玘 (1320-1385)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Trương, tự Thái Phúc, hiệu Cụ Am, người xứ Xa Diêu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 16 tuổi theo ngài Giác Hải ở chùa Phổ An tại Hoành Khê xuất gia, được ngài Ngã Am Vô Công độ làm tăng, ít lâu sau thụ giới cụ túc và đắc pháp nơi Thiền sư Kế Tông Tuyệt. Năm 1361, sư ra hoằng pháp trụ chùa Ủng Hy ở Vân Môn, sau dời đến chùa Vĩnh Thọ, chùa Viễn Phúc, nổi tiếng ở miền Đông nam. Năm 1368 được Vua triệu vào kinh để hỏi về tông chỉ, sư được thăng chức Tăng lục ty Tả giảng kinh, trụ trì chùa Thiên Giới. Năm 1372, Minh Thái Tổ triệu tập các bậc cao tăng ở Chung Sơn, mở hội Quảng Tiến, Như Tỵ giảng diệu chỉ Pháp Hoa, số người nghe giảng rất vui và khâm phục. Sư xem nhiều sách vở, giỏi văn chương khéo ăn nói, thuyết kinh kệ làm cảm động lòng người. Khi sư viên tịch, vua Thái Tổ đích thân làm văn tế.

NHƯ Ý THIỀN SƯ 如 意 禪 師

Thiền tăng Tường Mại đời Nguyên tự là Như Ý, người đời gọi là Như Ý Thiền sư.

X. Tường Mại.

NHƯNG 仍

Và, đồng thời. Tiết Tiến Phúc Hoằng Biện

Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »師 是 日 辯 對 七 刻、 （唐 宣 宗） 賜 紫 方 袍、 號 圓 智 禪 師、 仍 敕 修 天 下 祖 塔、 各 令 守 護。 – Mỗi ngày sư biện đối bảy khắc (một khắc là 15 phút) vua ban cho tử phương bào, tặng hiệu Thiền sư Viên Trí, đồng thời ra lệnh tu sửa Thiên

Hạ Tổ tháp bảo mọi người giữ gìn.«

NHƯNG TIỀN 仍 前

Y như cũ. Vô Môn Quan ghi: »安 晚 欲 就 渠 熱 爐 熬 上、 再 打 一 枚、 足 成 大 衍 之 數、 卻 仍 前 送 似。 – Chiều tối, An muốn đến trên cái lò đun nóng to lớn, bỏ thêm một cái nữa cho đủ số năm mươi, lại y như cũ bỏ vào.«

NHƯỢC AM 箬 庵

Hiệu của Thiền tăng Thông Vấn đời Minh mạt Thanh sơ. X. Thông Vấn.

NHƯỢC PHÀM NHƯỢC THÁNH

若 凡 若 聖 Không luận phàm nhân hay là thánh nhân.

Tiết Chân Tịnh Khắc Văn Thiền sư trong

GTPĐL q. 25 ghi: »盡 十 方 世 界、 若 凡 若 聖、 若 僧 若 俗、 若 草 若 木、 盡 向 拂 子 下 成 佛 作 祖、 無 前 無 後、 一 時 解 脫。 – Tận mười phương thế giới không luận là phàm nhân hay thánh nhân, là tăng hay tục, là cỏ hay cây, tất cả đều ngay dưới cây phất tử thành

Phật thành Tổ, không trước không sau, đồng thời giải thoát«.

NHƯỢC VI 若 爲

Vì sao, thế nào? Đại từ nghi vấn. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »和 尚 572

NIÊM CHÙY THỤ PHẤT 拈 槌 竪 拂

佛 性、 若 爲 全 不 生 滅？ 南 方 佛

性、 若 爲 半 生 滅 半 不 生 滅？– Phật tính Hoà thượng vì sao hoàn toàn chẳng sinh chẳng diệt? Phật tính phương Nam vì sao nửa sinh diệt nửa chẳng sinh diệt?«.

NI 聻、呢

1. Là trợ vĩ ngữ, có nghĩa là »hả«, thường gặp trong ngôn từ của thiền sư. Triệu Châu Thiền sư ngữ lục (Vạn Tục 118, 166 thượng) ghi: »一 日 二 人 問 師、 什 麼

處 去 來。 師 云、 禮 拜 五 百 尊 者

來。 二 人 云、 五 百 頭 水 牯 牛 聻、 尊 者。 – Hai người hỏi sư: Từ đâu đến?

Sư nói: Lễ bái 500 Tôn giả đến. Hai người nói: Năm trăm con trâu hả, Tôn giả!«.

Ni, còn là cảm thán từ khinh thinh, đồng nghĩa với: Tựu thị giá dạng, Chính thị như thử (Đúng như thế). Tông Môn Võ Khố (Đại 47, 946 thượng) ghi: »圓 悟 舉 似 五 祖、 祖 曰： 也 好 聻。 – Viên Ngộ trình bày với Ngũ Tổ, Tổ nói: Đúng như thế!« 2. Tương truyền người chết thành quỷ, quỷ chết thành ni, quỷ rất sợ ni cũng như người sợ quỷ. Tục rằng trên cửa ra vào vẽ đầu cọp hoặc viết chữ »ni« bằng chữ triện thì có thể xua đuổi tà ma dịch bệnh, gọi là

Quần tà phù. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di

NI 尼

Hả. Là ngữ khí từ nghi vấn đặt cuối câu, tức nay là »ni 呢«. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 問 雲 巖： 作 什 麼？ 對 曰： 擔 水。 師 曰： 那 箇 尼？ 對 曰： 在。 – Sư hỏi Vân Nham: Làm gì thế? Nham đáp: Gánh nước. Sư hỏi: Cái ấy hả? Nham đáp: Ở đây.« NỊ CHI MẠO TỬ, CỐT XÚ BỐ SAM 膩 脂 帽 子 鶻 臭 布 衫 Cái khăn dính dầu mỡ, cái áo hôi hám, dụ cho tri kiến trần tục, vô minh phiền não.

Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong

NĐHN q. 20 ghi: »直 饒 拈 卻 膱 脂 帽 子、 脫 卻 鶻 臭 布 衫、 向 報 恩 門 下、 正 好 喫 棒。 何 故？ 半 夜 起 來 屈 膝 坐、 毛 頭 星 現 衲 僧 前。 – Giả sử ông lột được cái mũ dính dầu mỡ, cởi được cái áo hôi hám, đúng là lúc nên ăn gậy của Báo Ân tôi. Vì cớ sao? Nửa đêm thức dậy ngồi co gối, đầu lông sao hiện trước nạp tăng«.

NIÊM BÁT PHƯƠNG CHÂU NGỌC TẬP 拈 八 方 珠 玉 集 Niêm cổ vựng tập, 3 quyển, do Tổ Khánh biên tập vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 203. Nội dung thu thập niêm cổ, ngữ cú của 4 vị thiền sư: Phật Giám Huệ Cần, Viên Ngộ Khắc Cần, Chính Giác Tông Hiển và Thạch Khê Tâm

Nguyệt. Trước tiên nêu lên công án, sau kể ra lời niêm của 4 vị.

NIÊM CHÙY CỬ PHẤT 拈 槌 舉 拂

Còn gọi: Niêm chùy thụ phất. Tiết Hành Nhạc Đạo Biện Thiền sư trong NĐHN q.

17 ghi: »僧 問： 拈 槌 舉 拂 即 且 置、 和 尚 如 何 爲 人？ 師 曰： 客 來 須 接。 – Tăng hỏi: Giơ cây dùi, đưa phất tử lên thì tạm gác lại, Hòa thượng làm sao độ người? Sư đáp: Khách đến cần phải tiếp«. NIÊM CHÙY THỤ PHẤT 拈 槌 竪 拂 Giơ cây dùi, đưa phất tử lên, là động tác mà thiền gia thường dùng để thị cơ, ứng cơ, chỉ chung cho tác lược thiền cơ. Tiết Lang Da Huệ Giác Thiền sư trong NĐHN 573

NIÊM CỔ 拈 古

q. 12 ghi: »拈 椎 豎 拂 即 不 問、 瞬 目 揚 眉 事 若 何？ – Giơ cây dùi, đưa phất tử lên thì chẳng hỏi, việc nhướng mày chớp mắt là gì?«.

NIÊM CỔ 拈 古

Nêu ra những tắc công án xưa để bình nghị, là một hình thức thuyết pháp của thiền sư, cũng là một loại hình của ngữ lục Thiền tông. Tông Môn Võ Khố ghi: »杲 上 座！ 我 這 裏 禪、 爾 一 時 理 會 得、 教 爾 說 也 說 得、 教 爾 做 拈 古、 頌 古、 小 參、 普 說、 爾 也 做 得。 只

是 有 一 件 事 未 在、 爾 還 知 麼？ – Thượng tọa Cảo! Đối với thiền pháp của ta, ngươi đều hiểu được, dạy ngươi nói cũng nói được, dạy ngươi làm niêm cổ, tụng cổ, tiểu tham, phổ thuyết ngươi cũng làm được. Nhưng có một việc còn chưa được, ngươi có biết chăng?«.

NIÊM ĐỀ 拈 提

Còn gọi: Niêm cổ, Niêm tắc. Nghĩa là niêm bình cổ tắc. Thiền sư thuyết pháp, đưa ra cổ tắc công án để mở mang tâm địa người học đạo. Tông chỉ của Thiền tông vốn truyền ngoài giáo điển, chẳng lập văn tự, không y theo kinh luận… , nhưng vì muốn cho kẻ học đạo thể ngộ việc lớn sinh tử và chỗ ngôn ngữ không đến được bèn đưa ra cổ tắc công án để trình bày yếu chỉ tông môn. Phần bình xướng của tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 141 thượng) ghi: »大 凡 頌 古、 只 是 繞 路 說 禪； 拈 古、 大 綱 據 欵 結 案 而 已。 – Tụng cổ chỉ giảng về Thiền một cách vòng vo, nêu lên ý chính của vấn đề xưa rồi theo các dữ kiện mà kết thúc công án mà thôi«.

NIÊM LỘNG 拈 弄

Đưa ra nhận xét về những điều tóm tắt quan trọng của Tông môn.

NIÊM TỤNG 拈 頌

Thông thường chỉ cho niêm cổ và tụng cổ, là 2 cách thuyết pháp của thiền sư. Đối trước các đệ tử, thiền sư đưa ra công án, sau đó thêm lời bình nhằm trình bày và giải thích, gọi là Niêm cổ. Sau khi thiền sư đưa ra công án, còn dùng các câu thơ để bình luận, gọi là Tụng cổ. Trong các tác phẩm ngữ lục, đôi khi đem niêm cổ và tụng cổ tập trung biên chép sắp xếp, chẳng hạn quyển 1 của Minh Giác ngữ lục là dấu hiệu của 1 loại »Niêm cổ«, quyển 10 của Đại Huệ ngữ lục ghi rõ là »Tụng cổ«.

Bắt đầu từ đời Tống, theo việc phổ biến phong trào khán thoại đầu, tham công án, lần lượt xuất hiện một số tác phẩm niêm tụng chuyên môn. Đại khái, chúng có thể được chia làm 3 loại:

1. Niêm tụng biệt tập: tức là do cùng một vị thiền sư tuyển lấy một số công án rồi dùng văn xuôi hoặc các câu thơ để giải nói, như Vô Môn Quan của Thiền sư Huệ Khai đời Tống, Chính Pháp Nhãn Tạng do Tông Cảo viết.

2. Niêm tụng vựng tập: tức là đem phần niêm tụng của nhiều vị thiền sư biên tập lại thành sách, như »Tụng Cổ Liên Châu Thông tập«, do Pháp Ứng biên vào đời Tống, Phổ Hội biên tiếp vào đời Thanh, ghi lại tụng cổ của nhiều vị thiền sư.

3. Niêm tụng bình xướng hợp tập: Về từ »Bình xướng« nghĩa là trên cơ sở niêm tụng của người trước, thêm vào lời bình xen kẽ trong công án và trong niêm tụng, như Bích Nham lục, Thung Dung lục, Thỉnh Ích lục«… 574

NIẾT-BÀN ĐƯỜNG 涅 槃 堂

NIÊM VẤN 拈 問

Đưa ra công án và nêu lên vấn đề, là một hình thức hỏi về công án trong nhà thiền. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »時 有 人 問： 學 人 欲 見 和 尚 本 來 師 時 如 何？ 師 曰： 年 涯 相 似、 則 無 阻 碍。。。 後 教 上 座 拈 問 長 慶： 如 何 是 年 涯 相 似？ – Đương thời có người hỏi: Khi người học muốn thấy vị Thầy sẵn có của Hòa thượng thì ra sao?

Sư đáp: Giống như tuổi xế chiều thu không có trở ngại. Về sau dạy Thượng tọa Giáo nêu ra hỏi Trường Khánh: ›Thế nào là giống như tuổi xế chiều?‹«.

NIÊM XUYẾT 拈 掇

Gọi tên câu nói thiền cơ. Phần phụ lục quyển cuối Dương Ức ký Lý Duy Thư trong CĐTĐL q. 30 ghi: »如 今 假 立 箇

賓 主。 動 者 兩 片 皮。 豎 起 指 頭。 拈 起 拂 子。 總 成 顛 倒 知 見。 順 汝 狂 意。 教 汝 有 箇 申 問 處。 若 是 明 眼 人 前 怎 生 拈 掇 得 出。 – Hiện nay giả lập khách chủ mà động đôi môi, giơ ngón tay, đưa phất tử lên, thảy đều trở thành tri kiến điên đảo, thuận theo ý cuồng của ông dạy ông có chỗ thưa hỏi. Nếu ở trước người mắt sáng làm sao ông gọi tên câu nói thiền cơ ra được?«.

NIỆM PHÁP HOA 念 法 華

Thiền tăng Tỉnh Niệm đời Tống lấy việc trì tụng kinh Pháp Hoa làm nhật khóa, người đời gọi là Niệm Pháp Hoa. X. Tỉnh Niệm.

NIỆM THƯỜNG 念 常 (1282-?)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hoàng, hiệu Mai Ốc, người xứ Hoa Đình (nay là huyện Tùng Giang, tỉnh Thượng Hải) Trung Quốc. Sư xuất gia từ nhỏ, thích đọc sách, thông hiểu cả Phật lẫn Nho, còn riêng thích thiền định. Năm 1308, tham vấn Thiền sư Hối Cơ Tịnh Từ và đắc pháp. Năm 1316, sư trụ trì chùa Tường Phù, Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Năm 1333, sư soạn xong »Phật Tổ Thông Tải« 22 quyển.

(Có thuyết nói 36 quyển).

NIỆP PHÁ 捻 破

Tham cứu minh bạch. Tiết Thụy Lộc Bản

Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »大 凡 參 學 未 必 學、 問 話 是 參 學 未 必 學、 揀 話 是 參 學 未 必 學、 代 語 是 參 學 未 必 學、 別 語 是 參 學 未 必 學、 捻 破 經 論 中 奇 特 言 語 是 參 學、 未 必 捻 破 祖 師 奇 特 言 語 是 參 學。 – Nói chung tham học, chưa chắc học vấn thoại là tham học, chưa chắc học giản thoại là tham học, chưa chắc học đại ngữ là tham học, chưa chắc học biệt ngữ là tham học, chưa chắc học tham cứu ngôn ngữ kì đặc trong kinh luận là tham học, chưa chắc tham cứu ngôn ngữ kì đặc của Tổ sư là tham học.«

NIẾT-BÀN DIỆU TÂM 涅 槃 妙 心

Tâm giác ngộ siêu việt luân hồi sinh tử, vĩnh hằng bất biến. Tiết Thích-ca Mâu-ni Phật trong NĐHN q. 1 ghi: »吾 有 正 法 眼 藏 涅 槃 妙 心、 實 相 無 相、 微 妙 法 門、 不 立 文 字、 教 外 別 傳、 付 囑 摩 訶 迦 葉。 – Thế Tôn nói: Ta có Chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, vi diệu pháp môn, chẳng lập văn tự, truyền riêng ngoài giáo, nay trao cho Ma-ha Ca-diếp«.

NIẾT-BÀN ĐƯỜNG 涅 槃 堂 Tên một căn nhà trong khuôn viên chùa, để cho các vị tăng già, bệnh sắp chết ở. Vô 575

NIẾT-BÀN ĐƯỜNG LÝ HÁN 涅 槃 堂 里 漢

Môn Quan ghi: »師 令 維 那 白 槌 告 眾、 食 後 送 亡 僧。 大 眾 言 議、 一 眾 皆 安、 涅 槃 堂 又 無 人 病、 何 故 如 是。 – Hòa thượng Bách Trượng sai Duy-na bạch chùy bảo chúng: Sau khi ăn cơm, đưa đám một vị tăng mới mất. Mọi người đều bàn: Toàn chúng đều an lành. Niết-bàn đường không có ai đau ốm, sao lại có chuyện như vậy?«.

NIẾT-BÀN ĐƯỜNG LÝ HÁN 涅 槃

堂 里 漢 Lời quở trách các vị tăng: Cái gã sắp chết đến nơi! Tiết Trường Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 10 ghi: »僧 云： 不 假 三

寸、 還 許 學 人 通 信 也 無？ 師 云： 許、 汝 作 麼 生 通 信？ 僧 云： 今 日 東 風 起。 師 云： 涅 槃 堂 裏 漢。 – Tăng nói: Chẳng nhờ lời nói, có cho học nhân thông tin hay không? Sư bảo: Cho, nhưng ngươi làm sao thông tin? Tăng nói:

Hôm nay gió xuân nổi. Sư nói: Cái gã sắp chết đến nơi!«

NIẾT MỤC SINH HOA 捏 目 生 花

Ấn lên con mắt sinh ra cái thấy ảo, tợ hồ như có hoa đốm xuất hiện, dụ cho chế tạo hình tượng hư huyễn để lừa mình lừa người. Chương Huyền Sa Tông Nhất Đại sư trong CĐTĐL q. 18 ghi: »我 今 問 汝 諸 人。 且 承 得 箇 什 麼 事。 在 何 世 界 安 身 立 命。 還 辨 得 麼。 若 辨 不 得 恰 似 掜 目 生 華。 見 事 便 差。 – Nay ta hỏi các ông rốt cuộc nhận được cái gì? Yên thân gởi phận ở thế giới nào? Có biện được chăng? Nếu không biện được thì giống như ấn lên con mắt thấy hoa đốm, thấy sự việc liền sai.«

NIẾT QUÁI 捏 怪

Quái dị hoang đường. Tiết Khai thị Dục tạng chủ trong DTNL q. 3 ghi: »佛 祖 無

上 妙 道、 初 非 強 生 節 目。 且 非 異 端 捏 怪、 又 非 甚 高 難 行 之 事。 – Đạo mầu vô thượng của Phật Tổ, ban đầu chẳng phải miễn cưỡng sinh tiết mục, cũng chẳng phải dị đoan hoang đường, lại chẳng phải việc cao siêu khó làm.«

NIỆU SÀNG QUỶ TỬ 尿 牀 鬼 子

Vốn chỉ cho con nít đái dầm, hoặc tiểu tăng đái dầm. Thiền tông dùng từ này để quở mắng những ông tăng nhỏ tuổi hoặc tiểu Sa-di, hoặc những kẻ có lời nói, hành vi bừa bãi, buồn cười, cũng như ngày nay dùng từ »Tiểu quỷ« (Đồ quỷ), »Xú tiểu tử«, chứ thật ra không có chuyện quỷ đái dầm. Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư ngữ lục: »大 愚 住 云：這 尿 床 鬼 子。 適 來 道 有 過 無 過。 如 今 却 道 黄 蘗 佛 法 無 多 子。 – Đại Ngu nắm Lâm Tế lại và nói: Đồ quỷ! Vừa rồi nói có lỗi không lỗi, bây giờ lại nói Phật pháp của Hoàng Bá không có gì nhiều!«.

NINH NHẤT SƠN 寧 一 山

Thiền tăng Nhất Ninh đời Nguyên hiệu

Nhất Sơn, nên gọi là Ninh Nhất Sơn. X.

Nhất Ninh.

NINH PHÚC TỰ 寧 福 寺

Còn gọi: Chùa Bút Tháp. Chùa ở xã Bút Tháp, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh (nay thuộc tỉnh Hà Bắc), Việt Nam. Chùa do Thiền sư Huyền Quang kiến lập vào đời Trần, với hệ thống không gian phát triển, với nhiều tháp và bia đá đã tự nó nói lên tầm quan trọng của kiến trúc chùa tháp trước xã hội đương thời. Quần thể kiến 576

NỮU NIẾT 扭 捏

trúc chùa Bút Tháp như một ốc đảo dài điểm xuyết cây xanh, nổi bật trên một cánh đồng sóng lúa mênh mông, đã được bố cục theo một trật tự nghiêm khắc: khách hành hương sẽ phải lần lượt qua Tam quan, gác chuông, Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, tòa Cửu Phẩm, nhà Trung, Phủ thờ, nhà Tổ. Kiến trúc chùa vẫn dùng khung gỗ chịu lực nhưng nền bệ lan can dùng đá rất phổ biến, trên có những hình động vật được khắc trông thật sinh động.

Chùa có tháp Báo Nghiêm thờ Hòa thượng Chuyết Công, cao 13,05m, năm tầng với một phần đỉnh xây bằng đá xanh; ngoài tầng đáy rộng hơn, bốn tầng trên gần giống nhau, rộng 2m. Ngoài kỹ thuật xây dựng đá, phần bệ tượng được bao quanh bằng hai vòng tường cấu tạo bằng cột và lan can. Riêng ở tầng trệt của tòa tháp này có mười ba bức chạm lấy đề tài động vật làm chính.

Trong chùa có pho tượng gỗ Quán Âm nghìn mắt nghìn tay của nhà điêu khắc họ Trương hoàn thành vào năm 1656. Hai kiệt tác điêu khắc khác nữa làm thành một bộ ba tác phẩm danh bất hư truyền là tượng Tây Thiên Đông Độ Việt Nam lịch đại Tổ sư và tượng Thị Kính. Theo VNVHT H 89-95.

NỘI ĐẠO TRÀNG 內 道 塲

Đạo tràng được thiết lập ở hoàng cung.

Tào Khê Đại sư Biệt truyện ghi: »召 諸 州 名 山 禪 師、 集 內 道 塲 供 養。 – Triệu tập các bậc thiền sư nổi tiếng ở các châu về Nội đạo tràng để cúng dường.«

NƯƠNG SINH DIỆN 娘 生 面

Còn gọi: Nương sinh khóa (cái khố của người mẹ). Khuôn mặt mẹ. Nương sinh có nghĩa là người mẹ. Nương sinh diện cũng như Bản lai diện mục. Thuật ngữ này mượn của Lão giáo dùng để chỉ cho Tự tính. Bài An Định Thời Tiết trong Tuệ

Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: 歲 歲 花 隨 三 月 笑 朝 朝 鷄 向 五 更 鳴 阿 誰 會 得 娘 生 面 始 信 人 天 總 假 名 »Tuế tuế hoa tùy tam nguyệt tiếu

Triêu triêu kê hướng ngũ canh minh A thùy hội đắc nương sinh diện

Thủy tín nhân thiên tổng giả danh«.

»Vào tháng ba hàng năm hoa nở, Khoảng canh năm gà gáy sớm mai Ai là người biết mặt mẹ đây Mới tin tất cả trời người giả danh«.

Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »裕 陵 弗 豫、 上 士 以 書 問 疾、 開 錄。 裕 陵 回 偈 有 云： 炎 炎 暑 氣 汗 通 身、 未 曾 涴 我 孃 生 袴。 上 士 見 偈、 嗟 嘆 久 之。 – Dụ Lăng se mình, Thượng sĩ viết thư hỏi thăm bệnh. Dụ Lăng đọc thư, trả lời bằng bài kệ:

Hơi nóng hừng hực toát mồ hôi,

Chiếc khố mẹ sinh chưa thấm ướt.

Thượng sĩ đọc kệ than thở giây lâu«.

NỮU NIẾT 扭 捏 E dè, đảo qua đảo lại, giày vò. Tiết Thủ

Khuếch Thị Giả trong NĐHN q. 11 ghi: »師 行 腳 到 襄 州 華 嚴 和 尚 會 下。 一 日、 嚴 上 堂、 曰： 大 眾、 今 日 若 是 臨 濟、 德 山、 高 亭、 大 愚、 鳥 窠、 船 子 兒 孫、 不 用 如 何 若 何、 便 請 單 刀 直 入、 華 嚴 與 汝 證 據。。。 嚴 曰： 維 那、 汝 來 也、 叵 耐 守 廓 適 來 把 老 僧 扭 掜 一 上、 待 集 眾 打 一 頓 趁 出。 – Sư hành cước đến pháp hội của Hòa thượng Hoa Nghiêm ở Tương Châu. Một hôm, Nghiêm thượng 577

OAI ÂM NA BẠN 威 音 那 畔

đường nói: Đại chúng, hôm nay nếu là con cháu của Lâm Tế, Đức Sơn, Cao Đình, Đại Ngu, Điểu Khòa, Thuyền Tử, chẳng cần phải như thế nào hay làm gì, xin mời đơn đao trực nhập. Hoa Nghiêm sẽ chứng minh cho ông… Nghiêm nói: Duy-na, hãy đến đây, ngặt gì Thủ Khuếch vừa đến đây giày vò lão tăng một phen, đợi họp chúng xong, ta đánh cho y một hèo rồi đuổi ra«.

O

lục q. thượng ghi: »雷 電 霹 靂 輷 輷 磕

磕。 – Sấm sét nổ ấm ầm.« 2. Khí phách rộng lớn. Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi: »磊 磊 落 落 眞 英 傑。 鞫 鞫 鞫 磕 除 妖 孽。 – Quang minh chính đại chân anh kiệt, khí phách rộng lớn trừ yêu nghiệt.« OAI ÂM NA BẠN 威 音 那 畔 1. Trước Phật Oai Âm Vương, chỉ thời đại cách đây rất lâu xa. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng ghi: »天 生 豈 受 差 排？ 誰 肯 輒 從 抑 屈？ 況 復 威 音 那 畔、 空 劫 以 前 早 成 掩 彩、 今 日 既 到 這 裏、 合 作 麼 生？ – Trời sinh (tự nhiên) há chịu cho người sắp đặt? Ai lại chịu cho người khống chế? Huống lại là trước Phật Oai Âm Vương, từ không kiếp về trước sớm bị mất sắc thái. Hôm nay đã đến đây thì nên làm gì?« 2. Chỉ cảnh giới thiền ngộ siêu việt thời gian, không gian. Tiết Lương Sơn Sư Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »若 要 會 去、 直 須 向 威 音 那 畔、 空 劫 已 前、 輕 輕 覷 著、 提 起 便 行、 捺 著 便 轉。 – Nếu muốn lãnh hội cần phải nhè nhẹ quán sát cảnh giới thiền ngộ từ không kiếp về trước, nêu lên liền ngộ, đụng đến liền chuyển.«

OANH OANH KHẢI KHẢI 輷 輷 磕

磕 1. Âm thanh vang rền. Phần Dương ngữ

OANH OANH TÙY TỤC 轟 轟 隨 俗

Đuổi theo trần tục một cách rộn ràng, sôi nổi; chỉ cho người xuất gia tâm địa không thanh tịnh. Tối Thượng Thừa luận ghi: »不

肯 發 至 誠 心 求 願 成 佛 受 無 量 自 在 快 樂。 乃 始 轟 轟 隨 俗 貪 求 名 利。 當 來 墮 大 地 獄 中。 受 種 種 苦 惱。 – Chẳng chịu phát tâm chí thành, cầu nguyện thành Phật được vô lượng tự tại an vui, nên mới đuổi theo trần tục một cách rộn ràng sôi nổi, tham cầu danh lợi, mai sau sẽ rơi vào trong đại địa ngục, chịu các thứ khổ não«.

Ô ĐẦU TỬ 烏 頭 子

Có 2 nghĩa:

1. Chỉ cho thiền giả có cơ phong bén nhạy,

2. Tên khác của Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm. Có 2 lý do: ― Thuở xưa, khi Vô Chuẩn tham yết ngài Mông Am, Sư khéo hiển bày cơ cảnh nên được Mông Am khen tặng là »Ô đầu tử«.

― Lúc Vô Chuẩn hành cước tham học, sư chưa cạo tóc nên người thời bấy giờ gọi sư là Ô đầu tử (gã đầu đen). Sau đó, Vô

Chuẩn cũng dùng từ này để tự xưng.

Ô KÊ TUYẾT THƯỢNG HÀNH 烏 雞 雪 上 行 Gà đen đi trên tuyết trắng. Thiền tông dùng: ― Gà đen để dụ cho lý thể bình đẳng. 578

Ố PHÁT 惡 發

― Tuyết trắng để dụ cho hiện tượng sai biệt.

Trọn câu có nghĩa là diệu dụng nhậm vận giữa bình đẳng (của lý thể) và sai biệt (của hiện tượng).

Ô LUẬT LUẬT 烏 律 律

Còn gọi: Ô luật suất, Ô luật tốt, Ô luật tất, Hắc luật tất. Đen sì lì. Tây Nham lục (Vạn tục 122, 177 thượng) ghi: »主 丈 子、 機 不 密、 通 身 烏 律 律。 – Cây gậy cơ chẳng bí mật toàn thân đen sì lì«.

Ô QUY HƯỚNG HỎA 烏 龜 向 火

Con rùa là động vật sống ở dưới nước, vốn rất sợ lửa. Nếu như nó bò về phía đống lửa thì có thể do nó sơ ý mà ra. Thiền tông mượn từ này để tỷ dụ với cử động vô tâm không còn so đo phân biệt của thiền giả, hoặc chỉ cho động tác nhậm vận tại tự chẳng phải chỗ mà thức tình của hạng phàm phu nắm bắt được. Tắc 3, Thung Dung lục (Đại 48, 229 thượng) ghi: »劫 前

未 兆 之 機、 烏 龜 向 火； 教 外 別 傳 一 句、 碓 嘴 生 花。 – Cơ chưa hiển hiện dấu vết của khoảng thời gian trước không kiếp thì nhậm vận tự tại. Một câu Truyền riêng ngoài giáo chắc chắn là lời nói tốt đẹp«.

Ô QUY TỬ 烏 龜 子

Vốn chỉ cho con rùa được điêu khắc bằng gỗ hoặc đá, đặt ở dưới pháp tòa. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho người tham thiền ngu muội ở trong các pháp hội. Tắc 44, Thung Dung lục (Đại 48, 255 trung)

ghi: »陽 云： 須 彌 座 下 烏 龜 子、 莫 待 重 遭 點 額 囘。 – Hưng Dương nói:

Rùa đen nằm dưới tòa Tu-di, chớ đợi gõ đầu mới thoái lui«.

Ô QUY THƯỚNG THỌ 烏 龜 上 樹

Con rùa leo lên cây. Con rùa là động vật sống ở dưới nước, không có khả năng leo lên cây, nên Thiền tông dùng từ này để làm thí dụ chỉ cho cảnh giới tác dụng siêu việt phân biệt, hoặc chỉ cho cơ dụng tự tại vô ngại của thiền giả. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

Ô YÊN THÀNH MÃ 烏 焉 成 馬

Gọi đủ: Thư kinh tam tả, ô yên thành mã.

Chử Ô (烏), chữ Yên (焉) mà viết lầm thành chữ Mã (馬). Vốn có nghĩa là sai lạc, mất mát, không giữ đúng nguyên bản.

Thiền tông thường dùng từ này để chế giễu những lời nói chữ nghĩa sai lầm mà lại được mọi người truyền dạy cho nhau. Mật Am ngữ lục ghi: »二 尊 宿。 前 不 至 村。 後 不 迭 店。 直 至 于 今。 翻 成 話 霸。 何 故。 字 經 三 寫 烏 焉 成 馬。 – Hai vị tôn túc lúc trước chẳng đến xóm làng về sau chẳng ra khỏi cửa, thẳng đến hôm nay trở thành đầu đề câu chuyện.

Vì sao? Một chữ mav viết ba lần thì sẽ sai lạc, không đúng nguyên bản.« Ố PHÁT 惡 發 Nổi giận, phát cáu. Tiết Thừa tướng Trương Thương Anh cư sĩ trong NĐHN q. 18 ghi: »今 之 士 大 夫、 受 人 取 奉 慣、 恐 其 惡 發、 別 生 事 也。 – Sĩ đại phu ngày nay quen được người mê muội hầu hạ, e rằng khi họ nổi giận thì đặc biệt sinh sự.« 579

PHÁ 破

P

PHÁ 破 Tăng gia biện luận, một bên nói trước gọi là »lập nghĩa«, một bên bác bỏ lập luận gọi là »phá«. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »師 與 紫 璘 法 師 共 論 義

次、 各 登 坐 了、 法 師 曰： 請 師 立

義、 某 甲 則 破。 – Sư đang cùng với Pháp sư Tử Lân luận nghĩa, mỗi người ngồi yên rồi, Pháp sư nói: Mời thầy lập nghĩa, tôi sẽ phá.« PHÁ AM TỔ TIÊN THIỀN SƯ NGỮ

LỤC 破 庵 祖 先 禪 師 語 錄 Còn gọi: Phá Am Hòa thượng ngữ lục.

Ngữ lục, 1 quyển, do Phá Am Tổ Tiên soạn vào đời Tống, nhóm các ông Viên Chiếu… biên tập, này được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121. Nội dung gồm những ngữ lục của Thiền sư Tổ Tiên khi trụ các thiền viện:

― Hàm Bình ở núi Ngọa Long. ― Tú Phong ở phủ Bình Giang.

― Huệ Vân ở Quảng Thọ. ― Phúc Trăn ở núi Khung Lung và các phần: Bỉnh phất, Phổ thuyết, Pháp ngữ, Kệ tán, Hành trạng, Bạt…

PHÁ HẠ 破 夏

Trong kỳ an cư mà thay đổi chỗ an cư gọi là »phá hạ«. Mật Am ngữ lục ghi: »傑 上 座 今 夏。 蔣 山 結 夏。 褒 禪 破 夏。 華 藏 終 夏。 – Thượng tọa Kiệt kim hạ, Tưởng Sơn kiết hạ, Bao Thiền phá hạ, Hoa Tạng chung hạ.«

PHÁ SƠN TỔ SƯ 破 山 祖 師

Thiền tăng Hải Minh đời Thanh ở núi Phá Đầu nên người đời gọi là Phá Sơn Hải

Minh, Phá Sơn Tổ sư. X. Hải Minh.

PHÁC 撲

Đập vỡ, ngã xuống. Tiết Ngạc Châu Thù Du Hòa thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »三 十 年 弄 馬 騎、 今 日 被 驢 子 撲。 –

Cưỡi ngựa ba mươi năm, hôm nay bị ngã lừa.«

PHÁC ẨN 樸 隱

Hiệu của Thiền tăng Nguyên Tịnh đời cuối

Nguyên đầu Minh. X. Nguyên Tịnh.

PHÁCH TÍCH 拍 脊

Đánh thẳng vào sống lưng. Chương Trường Khánh Huệ Lăng Thiền sư trong

CĐTĐL q. 18 ghi: »師 曰： 拍 脊 棒 汝 又 作 麼 生。 曰： 和 尚 若 行 此 棒 不 虛 受 人 天 供 養。 – Sư nói: Lúc tôi dùng gậy đánh thẳng vào sống lưng thì ông làm sao? Tăng nói: Nếu Hòa thượng sử dụng gậy này thì chẳng uổng công trời người cúng dường«.

PHẠM KỲ 梵 琦 (1296-1370)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, tự Sở

Thạch, về già hiệu là Tây Trai lão nhân, người xứ Tượng Sơn, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hạnh Đoan, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc. Trụ trì các chùa Phúc Trăng ở Hải Diêm, Thiên Ninh ở Dương Châu, Báo Quốc ở Bắc Kinh, Bản Giác ở Kiết An. Tác phẩm: Sở Thạch Phạm Kỳ Thiền sư ngữ lục, Tây Trai Tịnh Độ thi. 580

PHẠM TÔNG 笵 宗

PHẠM NHÂN MIÊU GIÁ 犯 人 苗

稼 Người chăn trâu nếu buông lơi dây vàm, liền biết ấy là xâm phạm hoa màu của người khác; ý nói người tu hành nếu lười biếng và dao động liền biết ấy là mình phát sinh vọng niệm tục tình. Tiết Trung Phong Hòa thượng hành lục trong TPQL q. 30 ghi: »汝 若 無 力 處 眾、 只 全 身 放 下、 向 半 間 草 屋、 冷 淡 枯 寂、 匄 食 鶉 衣、 且 图 自 度、 亦 免 犯 人 苗 稼。作 無 慚 人。 – Nếu ông không có năng lực lãnh đạo, chỉ nên toàn thân buông hết, ở trong nửa gian nhà cỏ lạnh lùng với mọi sự, ăn cỏ mặc cây để cầu tự độ, cũng chớ phát sinh vọng niệm tục tình, làm người không biết hổ thẹn«.