Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TUYẾT KIỆU 雪 嶠

Hiệu của Thiền tăng Viên Tín, đời Minh.

X. Viên Tín.

TUYẾT NHAM HUỆ MÃN 雪 岩 慧

滿

Thiền tăng Huệ Mãn đời Tống hiệu Tuyết

Nham, người đời gọi sư là Tuyết Nham

Huệ Mãn, Tuyết Nham Mãn. X. Huệ Mãn.

TUYẾT NHAM TỔ KHÂM 雪 岩 祖

欽

Thiền tăng Tổ Khâm sống vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên hiệu Tuyết Nham, người đời gọi sư là Tuyết Nham Tổ Khâm.

X. Tổ Khâm.

TUYẾT PHONG CÔN CẦU 雪 峰 輥

毬 Công án »Tuyết Phong ném banh gỗ«. Bài Hậu tự trong quyển cuối của sách CĐTĐL q. 30 ghi: »百 丈 卷 席。 雪 峰 輥 毬。 魯 祖 面 壁。 石 鞏 駕 箭。 – Bách Trượng cuốn chiếu, Tuyết Phong ném banh gỗ, Lỗ Tổ ngó vách, Thạch Củng lắp tên.« TUYẾT PHONG HUỆ KHÔNG

THIỀN SƯ NGỮ LỤC 雪 峰 慧 空 禪 師 語 錄 Còn gọi: Phúc Châu Tuyết Phong Đông Sơn Hòa thượng ngữ lục, Đông Sơn Huệ Không Thiền sư ngữ lục, Đông Sơn Hòa thượng ngữ lục, Tuyết Phong Không Hòa thượng ngữ lục, Đông Sơn Tuyết Phong Không Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Tuyết Phong Huệ Không soạn vào đời Tống, đệ tử là Huệ Bật biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Thuần Hy thứ 5 (1178) đời Tống, và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 274. Nội dung bao gồm lời thượng đường từ giã chúng, Nhập viện thăng tòa, Thượng đường, Tiểu tham, Bỉnh cự, Pháp ngữ, Niêm cổ, Tụng cổ, Chân tán, Kệ ngữ. Quyển cuối phụ lục bài tán Đảnh tướng, một đoạn ngữ lục trong thư gởi cho Cổ sơn, và phần ghi chép có quan hệ đến Huệ Không trong »La Hồ Dã lục«.

TUYẾT PHONG NGHĨA TỒN 雪 峰

義 存 Thiền tăng Nghĩa Tồn sống vào đời Đường ở ngọn Tuyết Phong, núi Tượng Cốt sáng lập ra viện Quảng Phúc, người đời gọi là

Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Tuyết Phong Hòa thượng. X. Nghĩa Tồn. TUYẾT PHONG NGHĨA TỒN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 雪 義 存 禪 師 語 錄 Còn gọi: Tuyết Phong Thiền sư ngữ lục, Chân Giác Thiền sư ngữ lục, Tuyết Phong Chân Giác Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Tuyết Phong Nghĩa Tồn soạn vào đời Đường, Lâm Hoằng Viễn biên tập vào đời Minh, được ấn hành 964

TUYẾT PHONG TỰ 雪 峰 寺

vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 12 (1639) đời Minh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 942. Nội dung bao gồm: Những lời thị chúng, Cơ phong vấn đáp, Kệ tụng, Quy tắc, Di giới. Quyển cuối phụ lục: »Tuyết Phong Chân Giác Đại Sư Niên Phổ«, »Tuyết Phong Sùng Thánh Thiền Tự Bi Ký,« »Tuyết Phong Thiền Tự Nhị Thập Tứ Chương Thi«, còn có lời tựa bạt của các vị: Tôn Giác, Phương Sơn Huệ

Chân.

TUYẾT PHONG SƠN 雪 峰 山

Còn gọi: Tượng Cốt Sơn. Núi ở huyện Mân Hầu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Cách mặt biển hơn 800m. Nhóm núi nhỏ quanh co liền nhau hàng hàng lớp lớp, rừng cây um tùm xanh ngắt, khe động âm u, nước suối róc rách. Phong cảnh kỳ diệu của núi này cùng với Kỳ Sơn, Cổ Sơn của Phúc Châu được gọi chung là Tam Tuyệt. Riêng núi này được khen là »Mân Việt thần tú« (cảnh đẹp thần tiên của vùng Mân Việt), »Quỳnh dao đệ nhất phong« (Núi hạng nhất, như viên ngọc quý). Núi này vốn có tên là Tượng Cốt. Thiền sư Nghĩa Tồn từng vào núi này gặp tuyết rơi nhiều nên tạm ngụ lại trên đỉnh. Mân Vương là Vương Thẩm Tri hỏi ngài: Ở trên núi Tượng Cốt có gì lạ? Nghĩa Tồn đáp: Đỉnh núi đến tháng nóng vẫn còn tuyết. Thế nên Vương Thẩm Tri đổi tên núi là »Tuyết Phong Sơn«. Núi Tuyết Phong có 24 cảnh đẹp, có người đem 24 cảnh này họp lại làm thành 1 bài thơ thất ngôn như sau:

»Tuyết phong, Bảo sát, cận Lam điền Khô mộc, Tam cầu, Nhất đổng thiên Bán lĩnh, Hóa thành, Vô tự thạch Vạn tùng, Tuyết kiệu, Hữu long miên Văn-thù, Cổ cảnh, Kim ngao bạn La-hán, Thê vân, Tượng cốt điên Hương thạch, Phóng sinh trì, Triêm nguyệt Vọng châu, Trác tích, ứng Triều tuyền«. 24 cảnh này được phân bố trong một chu vi rất rộng. Vào núi liền gặp cảnh thứ nhất là »Trân sơn hóa thành« đứng sừng sững, kế đến »La-hán nham«, »Cổ cảnh đài«, »Tượng cốt điên«, »Trác tích tuyền«; đình, đài, hang, núi, chốn chốn đều có cảnh đẹp, ngọn ngọn đều là núi xanh. TUYẾT PHONG TỰ 雪 峰 寺 Nằm trên sườn núi Tuyết Phong Phụng Hoàng, phía tây bắc huyện Mân Hầu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, cách thành phố Phúc Châu 77km. Tuyết Phong cách mặt biện hơn 800 m, nguyên tên là »Tượng Cốt

Phong«, bởi bốn mùa nhiều tuyết nên Mân vương là Vương Thẩm Tri đổi tên là »Tuyết Phong«. Niên hiệu Hàm Thông thứ 11(870) đời Đường, Tuyết Phong Nghĩa Tồn vào núi đặt kế hoạch xây dựng, 6 năm sau mới đầy đủ quy mô, ban tên »Ứng Thiên Tuyết Phong Thiền Viện«. Niên hiệu Càn Ninh thứ 1 (894) dời chùa đến địa chỉ hiện nay. Mân vương là Vương Thẩm Tri góp của cải trợ giúp, chùa chiền mọc lên khắp núi. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 3 (978) đời Tống, đổi tên »Tuyết Phong Sùng Thánh Thiền Tự«, tục gọi »Tuyết Phong Tự«. Kiến trúc hiện còn phần lớn là được xây dựng lại vào niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh, quy mô rộng lớn, là một trong năm đại thiền tự ở Phúc Kiến. Thời kỳ cực thịnh có hơn 1500 tăng chúng. Năm 1980 Hoa kiều ở Singapore bỏ tiền ra trùng tu, điện vũ rực rỡ hẳn lên. Một khi tiến vào sơn môn là đến Thiên vương điện mái cong vểnh lên trời, hai bên là lầu chuông, lầu trống. 965

TUYẾT QUAN 雪 關

Trong đại hùng bảo điện thờ Tam Bảo Như Lai Ngọc Phật mang từ Mianma về. Xung quanh pháp đường hoa và cây cảnh xanh tươi, quang cảnh đẹp đẽ tĩnh mịch. Bên phải có mộ tháp của Tổ sư Nghĩa Tồn, là tháp đá hình chuông. Trong chùa chứa họa tượng Phật Tổ, »Tâm kinh«, »Bối diệp kinh« viết bằng máu.

TUYẾT QUAN 雪 關 Hiệu của Thiền tăng Trí Ngân, đời Minh.

X. Trí Ngân.

TUYẾT SONG 雪 窗

Hiệu của Thiền tăng Phổ Minh đời

Nguyên. X. Phổ Minh.

TUYỆT BIÊN 絶 邊

Hoàn toàn không có giáp giới, giới hạn, cũng chính là không có trong, ngoài, chặng giữa, siêu việt tất cả khái niệm về không gian như lớn nhỏ, trong ngoài v.v… Bài

»Ngoạn châu ngân« của Hòa thượng Đan Hà trong TĐT q. 4 ghi: »識 得 衣 中 寶、 無 明 醉 自 醒。 百 骸 俱 潰 散、 一 物 鎮 長 靈。。。 絕 邊 彌 瀚 漫、 三 際 等 空 平。 – Biết được viên ngọc trong chéo áo, liền tỉnh ngay cơn say vô minh.

Một khi thân thể đều tan rã, một vật mãi còn linh… Hoàn toàn không có giới hạn nên càng thêm rộng lớn, ba mé đều rỗng không như nhau.«

TUYỆT ĐÃI 絶 待

Hoàn toàn không có đối đãi, đối với muôn sự muôn vật đều không sinh tâm phân biệt, chủ thể và đối tượng quán chiếu hòa làm một. Đây là cách nhận thức thế giới của người giác ngộ, là dấu hiệu của việc tham thiền tỉnh ngộ. Tư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »不

得 將 心 待 悟、 以 吾 人 妙 圓 眞 心、 本 來 絕 待、 向 因 妄 想 凝 結、 心 境 根 塵、 對 待 角 立、 故 起 惑 造 業。 – Chẳng được đem tâm đợi ngộ. Chân tâm vi diệu tròn đầy, xưa nay vốn không có đối đãi, nhân vì vọng tưởng kết tụ, khiến tâm cảnh căn trần đối đãi, nên khởi mê hoặc tạo nghiệp.«

TUYỆT ĐỒ 毳 徒

Tăng đồ; Tăng chúng. Văn Ích ngữ lục ghi: »子 向 後 有 五 百 毳 徒、 爲 王 侯 所 重 在。 – Về sau, con sẽ có 500 tăng chúng và còn được hàng Vương hầu kính trọng«.

Chương Hoằng Đạo Thiền sư trong CĐTĐL q. 18 ghi: »師 受 請 止 囷 山 毳 徒 臻 集。 – Sư nhận lời mời trụ Khuân

Sơn, tăng chúng đến tụ hội quanh sư«.

TUYỆT HÀO LY 絶 毫 釐

Hoàn toàn không còn một mảy may vọng niệm, lo nghĩ trần tục. Tiết Pháp Luân

Ngạn Tư Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi:

»若 是 諦 當 漢、 通 身 無 隔 礙。 舉 措 絕 毫 釐、 把 手 出 紅 塵。– Nếu là bậc tài giỏi, toàn thân tự tại, hành động hoàn toàn không còn một mảy may vọng niệm, dắt tay bước ra khỏi cõi bụi hồng.«

TUYỆT HẬU TÁI TÔ 絕 後 再 甦

Chết đi sống lại. Người tham thiền đến chỗ sạch hết mọi phiền não chấp trước, tịch diệt không còn, luôn cả cái không còn cũng chẳng còn, ấy là chết đi (tuyệt hậu), rồi sử dụng một cách hoạt bát cái tâm chân thật sẵn có của mình (tái tô). Thiền Quan Sách Tiến (Đại 48, 1101 hạ) ghi: »若 要 超 凡 入 聖、 永 脫 塵 勞、 直 須 皮 換 骨、 966

TUYỆT LỰ VONG DUYÊN 絶 慮 忘 緣

絕 後 再 甦、 如 寒 灰 發 燄、 枯 木 重 榮、 豈 可 作 容 易 想。 – Nếu muốn siêu phàm nhập thánh, thoát khỏi trần lao, cần phải thay xương đổi thịt, chết đi sống lại, như trong tro lạnh phát lửa, cây khô nẩy chồi, đâu nên tưởng là việc dễ dàng!«.

TUYỆT HÒA 毳 和

Thiền tăng. Nghĩ Hàn Sơn Thi trong Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi:

獨 坐 思 知 己、 聲 鐘 聚 毳 和。 »Độc tọa tư tri kỷ Thanh chung tụ tuyệt hòa«.

»Riêng ngồi nhớ tri kỷ Chuông vang nhóm thiền tăng«.

TUYỆT HỌC 絶 學

1. Hoàn toàn thôi hết việc học, bao hàm ý nghĩa tự tâm sẵn đủ, không cần cái học bên ngoài, tìm cầu bên ngoài. Đoạn Tế Tâm

Yếu: »沙 門 果 者、 息 慮 而 成、 不 從 學 得。 汝 如 今 將 心 求 心、 傍 他 家 舍、 只 擬 學 取、 有 什 麼 得 時？ 古 人 心 利、 纔 聞 一 言、 便 乃 絕 學、 所 以 喚 作 絕 學 無 爲 閑 道 人。 – Quả vị sa môn là do dừng vọng tưởng mà thành chứ không từ nơi học mà được. Hôm nay ngươi đem tâm tìm tâm, chỉ định học lấy bên nhà hàng xóm, có bao giờ được?

Người xưa tâm tính bén nhạy, vừa nghe một lời, liền hoàn toàn thôi hết việc học cho nên nói: Tuyệt học vô vi nhàn đạo nhân.« 2. Hiệu của thiền tăng Thế Thành đời Nguyên. X. Thế Thành.

3. Hiệu của thiền tăng Minh Thông đời

Minh. X. Minh Thông.

TUYỆT LAI DO 絶 來 由

Hoàn toàn không còn mọi dấu vết, chỉ cho không còn mảy may chấp trước, hết sức siêu thoát. Như Tịnh ngữ lục q. thượng:

»打 破 黑 漆 桶、 十 方 空 豁 豁、 爆 雷 一 喝 變 通、 掣 電 千 機 頓 發、 便 可 以 東 行 撑 架 門 庭、 西 班 怒 罵 佛 祖、 收 放 絕 來 由、 縱 橫 透 今 古。 – Đập vỡ thùng sơn đen, mười phương sạch sành sinh, tiếng hét như sấm nổ trở thành thông suốt, ngàn cơ chóng phát như là điện chớp, mới có thể sang bên Đông chóng đỡ môn đình, sang bên Tây giận mắng Phật Tổ, buông bắt hết sức siêu thoát, vẫy vùng suốt qua xưa nay.«

TUYỆT LỮ 毳 侶

Tăng nhân; vị tăng; tăng sĩ. Tiết Vân Cư

Hòa thượng trong TĐT q. 8 ghi: »果 有 毳 侶 自 洪 湖 而 至、 舉 洞 山 大 師 當 世 宗 匠。 – Cuối cùng có vị tăng từ Hồng

Hồ đến nhắc lại rằng Đại sư Động Sơn là bậc thầy giỏi đương thời«.

Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: 松 間 臨 水 坐。 解 帶 同 歡 奲 毳 侶 弄 荷 花。 賓 朋 傾 玉 斝.

»Tùng gian lâm thủy tọa Giải đái đồng hoan đả Tuyệt lữ lộng hà hoa Tân bằng khuynh ngọc giác«. »Bên rừng thông khe suối

Cùng vui quên chức tước

Tăng sĩ ngắm hoa sen Khách quan nghiêng bầu rót«.

TUYỆT LỰ VONG DUYÊN 絶 慮 忘 緣 Trừ sạch vọng lự tục tình, siêu việt nhân duyên sự vật. Đây là cảnh giới thiền ngộ.

Tiết Lại Toản Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »我 有 一 言、 絶 慮 忘 緣、 巧 說 不 得、 只 用 心 傳。 – Ta có một lời trừ 967

TUYỆT LƯU 毳 流

sạch vọng lự tục tình siêu việt nhân duyên sự vật, nói khéo chẳng được, chỉ dùng tâm truyền.«

TUYỆT LƯU 毳 流 Từ gọi chung tăng nhân, tăng lữ. Phần Dương ngữ lục, q. trung ghi:

三 聖 令 僧 問 同 人 長 沙 輕 輕 爲 指 陳 多 少 毳 流 言 下 覓 從 來 疑 著 走 如 塵 »Tam Thánh lệnh tăng vấn đồng nhân, Trường Sa khinh khinh vị chỉ trần Đa thiểu tuyệt lưu ngôn hạ mịch Tùng lai nghi trước tẩu như trần«.

»Tam Thánh bảo tăng hỏi người kia,

Trường Sa mềm mỏng chỉ bày cho, Bao nhiêu tăng lữ theo lời nói.

Nghi vấn từ đây nổi bụi mù«.

TUYỆT NÃO 絶 惱

Hoàn toàn không còn phiền não, triệt để thoát khỏi phiền não trần tục. Tín Tâm minh ghi: »放 之 自 然、 體 無 去 住。 任 性 合 道、 逍 遙 絕 惱。 – Buông (vô trụ) thì bảm thể tự nhiên, vốn chẳng có đi và ở.«

TUYỆT NGẠN 絶 岸

Hiệu của thiền tăng Khả Tương sống vào đời cuối Tống đầu Nguyên. X. Khả Tương.

TUYỆT THUYÊN

Hoàn toàn không giải thích, hết cách giải thích. Tiết Tư Phúc Ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »宗 乘 一 唱、 三 藏 絕 詮。 祖 令 當 行、 十 方 坐 斷。 – Thiền tông một phen cất tiếng thì hàng Giáo tông hết cách giải thích, Tổ lệnh đang được thi hành thì mười phương khoáng đãng.«

TUYỆT TIÊM TRẦN 絶 纖 塵

Hoàn toàn không còn mảy may vọng niệm trần lự, siêu việt tục trần. Bài »Ly Long châu ngâm« của Đan Hà Hòa thượng trong

TĐT q. 4 ghi: »虛 用 意、 損 精 神、 不 如 閑 處 絕 纖 塵、 停 心 息 意 珠 常 在、 莫 向 途 中 問 別 人。 – Dối dụng ý, tổn tinh thần; không bằng ở chốn rảnh rang sạch hết vọng niệm trần lự. Dừng tâm dứt ý thì hạt châu thường có mặt, chớ nên chạy đi hỏi kẻ khác.«

TUYỆT TƯ LƯỢNG 絶 思 量

Hoàn toàn không còn nghĩ ngợi, không theo suy nghĩ. Ý nói thiền chỉ huyền áo, siêu việt ý niệm đắn đo. Bài thơ »Đạt đạo trường dữ Thành Âm hành giả« của Hương

Nghiêm Tập Đăng Đại sư trong CĐTĐL q.

29 ghi: »理 奧 絕 思 量。 根 尋 徑 路 長。 – Lý đạo sâu kín siêu việt ý niệm đắn đo, căn cơ luôn tìm con đường thẳng tắt.«

TUYỆT TRẦN 絕 塵

Hoàn toàn không còn những suy nghĩ về thế gian, siêu việt tục trần. Bác Sơn Hòa thượng truyện trong NLQL q. 35 ghi: » 庶 子 始 心 服、 愿 厠 弟 子 列、 受 菩 薩 毘 尼 焉、 鞭 影 頻 加、 絕 塵 而 犇 矣。 – Người ấy mới phục từ đáy lòng, nguyện dự vào hàng đệ tử, thọ giới Bồ Tát ở đấy, luôn luôn cần đến thủ đoạn cao siêu của thiền sư tiếp dẫn, hoàn toàn không còn những suy nghĩ gì về thế gian để tìm kiếm.«

TƯ HÓA THIỀN SƯ 資 化 禪 師

Hiệu của thiền tăng Thanh Vận sống vào đời Ngũ Đại. X. Thanh Vận.

TƯ TINH CỔ NHÂN 思 并 古 人

TƯ HỌC 斯 學

Thiền tăng đời Minh, tự Duyệt Chi, hiệu Dữu Sơn, người xứ Hải Diêm (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư xuất gia ở chùa Từ Hội thuộc ấp nhà. Tính sáng suốt bác thông kinh giáo lại giỏi Nho học. Sư còn giỏi làm thơ, lời hay đẹp tự nhiên phát ra, chứa đựng nhiều thiền cơ. Các người bạn phương ngoại của sư là: Thẩm Gia Tắc, Diêu Thúc Tường. Về sau, sư ẩn cư nơi am Đạo Lâm.

TƯ KHÔNG SƠN THIỀN SƯ 司 空

山 禪 師 Thiền tăng Bản Tịnh đời Đường ở chùa Vô tướng tại núi Tư Không, người đời gọi là »Tư Không Sơn Thiền sư«. X. Bản Tịnh.

TƯ MÃ ĐẦU ĐÀ 司 馬 頭 陀

Thiền tăng sống vào đời Đường, họ Mã, là con cháu của danh thần Tư Mã Ý, không rõ nối pháp ai và thuộc tông phái nào.

Thuở bé, sư xuất gia ở Hành Sơn, rặng Nam Nhạc thuộc Tương Nam. Về sau, sư vào chùa Vĩnh An, núi Hoàng Long, phủ Long Hưng (nay ở phía tây bắc huyện Vĩnh Tu, tỉnh Giang Tây), tu theo hạnh Đầu-đà. Sư giữ chức Điển tọa trông coi nhà bếp, lo việc ăn uống cho đại chúng.

Nhân bố thí cơm thừa cho con linh quy, nên được con vật này đền ơn khiến cho đôi mắt của sư rất tinh tường, trên xem xét thiên văn, dưới biết rõ địa lý. Vì giỏi xem địa thế đất đai nên được người thời ấy gọi sư là »Thần Nhãn Đầu-đà Tiên«. Sư xem xét các núi ở Hồng Đô, rồi đến núi Bách Trượng ở Phụng Tân ra mắt Thiền sư Đại Trí Hoài Hải, chỉ bảo cho Điển tọa Linh Hựu đi đến trụ Quy Sơn tại Đàm Châu, Hồ Nam. Theo lời sư thì đó là một vùng đất rất tốt để cất chùa, khiến cho tông phong hưng thạnh. Quả nhiên, sau khi Thiền sư Linh Hựu ở đấy, Ngài cùng với đệ tử là Huệ Tịch khai sáng tông phái Quy Ngưỡng nổi tiếng một thời. Tương truyền sau khi lựa chọn chỗ đất để làm sinh phần cho Thiền sư Hoài Hải, sư thị tịch và được chôn ở núi Bách Trượng. Thiền sư Hoài Hải sai người lập đền thờ và cúng tế cho sư. Tấm bảng treo ngang trên đền thờ sư đề »Thần Nhãn Đầu-đà«. Hai hàng câu đối, mỗi bên đề:

»Sinh ký Hoàng Long«, »Tử quy Bách Trượng«. Theo Vân Cư Sơn Chí.

TƯ MINH 思 明

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Bảo Thọ Chiểu, thuộc tông Lâm Tế. Sư trụ

Tây Viện tại Nhữ Châu (nay là Lâm An tỉnh Hà Nam).

Một hôm tăng hỏi: Thế nào là một tiếng hét của Lâm Tế? Sư đáp: Cây nỏ ngàn cân không phải dùng để bắn chuột nhắt.

TƯ NHI 厮 兒

Trẻ con. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi: »座 主 解 經 解 論、 與 此 厮 兒 見 解 何 殊？ – Tọa chủ hiểu kinh luận đâu có khác gì với cái thấy biết của đứa trẻ con?«.

TƯ THÁNH TỰ 資 聖 寺

X. Tuyết Đậu tự.

TƯ THIỆN VIỆN 資 善 院

X. Phật Quật tự.

TƯ TINH CỔ NHÂN 思 并 古 人 Tưởng rằng học được như người xưa. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 3 ghi: »諸 人 既 稱 禪 衲、 下 視 流 俗、 豈 可 不 思 969

TỨ CÚ 四 句

并 古 人 哉？ – Các vị đã xưng là thiền tăng, mà còn bắt chước thói tục, há tưởng đâu học được như người xưa rồi sao?«

TỨ CÚ 四 句 Bốn câu: Có, không, chẳng có chẳng không, cũng có cũng không. Những gì tương đối đều ở trong tứ cú. Tất cả tri kiến, tư tưởng đều chẳng ra ngoài tứ cú này.

TỨ CHÂU VIỆN 泗 州 院

Chùa Nam Phổ-đà ban đầu tên là Phổ Chiếu tự, vào đời Ngũ Đại thiền sư Thanh Khoát xây dựng lại lấy tên là Tứ Châu viện. X. Nam Phổ-đà Tự.

TỨ CHIẾU DỤNG 四 照 用

Bốn phương pháp tiếp dẫn người học của Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Đó là:

1. Trước chiếu sau dụng: Còn có người.

2. Trước dụng sau chiếu: Còn có pháp.

3. Chiếu dụng đồng thời: Đuổi trâu của người cày, cướp cơm của kẻ đói; Gõ xương lấy tủy, kim dùi đâm đau.

4. Chiếu dụng chẳng đồng thời: Có hỏi có đáp, lập chủ lập khách, hòa bùn lẫn nước, ứng cơ tiếp vật.

Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »臨 濟 下、 三 玄 三 要 四 料 揀、 一 喝 分 賓 主、 照 用 一 時 行。 要 會 箇 中 意、 日 午 打 三 更。 – Lâm Tế dùng: Tam huyền tam yếu, tứ liệu giản, một tiếng hét phân làm chủ và khách, chiếu dụng hành cùng một lúc. Muốn hội được ý này, giữa trưa là canh ba«.

TỨ GIA NGỮ LỤC 四 家 語 錄

Còn gọi: Mã Tổ Bách Trượng Hoàng Bá Lâm Tế Tứ Gia lục, Mã Tổ Tứ Gia lục.

Ngữ lục, 6 quyển, không rõ người biên tập. Nội dung do biên tập lại ngữ lục của 4 vị Tổ sư: Mã Tổ Đạo Nhất, Bách Trượng

Hoài Hải, Hoàng Bá Hy Vận, Lâm Tế Nghĩa Huyền mà thành.

Quyển 1 là: Giang Tây Mã Tổ Đạo

Nhất Thiền sư ngữ lục của Mã Tổ Đạo Nhất.

Quyển 2 là: Hồng Châu Bách Trượng

Sơn Đại Trí Thiền sư ngữ lục của Bách Trượng Hoài Hải.

Quyển 3 là: Bách Trượng quảng lục của Bách Trượng Hoài Hải.

Quyển 4 là: Quân Châu Hoàng Bá Sơn Đoạn Tế Thiền sư Truyền Tâm Pháp Yếu.

Quyển 5 là: Hoàng Bá Đoạn Tế Thiền sư Uyển Lăng lục của Hoàng Bá Hy Vận, phụ Bùi Tướng Quốc Truyền Tâm Kệ.

Quyển 6 là: Trấn Châu Lâm Tế Huệ

Chiếu Thiền sư ngữ lục của Lâm Tế Nghĩa Huyền.

TỨ LĂNG ĐẠP ĐỊA 四 稜 踏 地

Bốn góc đạp đất, chỉ tự tính, không thiếu không lệch. Bài Phật Tâm Ca trong Tuệ

Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

醒 醒 著、 著 醒 醒 四 稜 踏 地 勿 欹 傾 阿 誰 於 此 信 得 及 高 步 毘 盧 頂 上 行 喝！ »Tỉnh tỉnh trước, trước tỉnh tỉnh Tứ lăng đạp địa vật khi khuynh

A thùy ư thử tín đắc cập Cao bộ Tỳ-lô đảnh thượng hành, Hát«.

»Tỉnh tỉnh đi, hãy tỉnh tỉnh Bốn góc đạp đất chớ chinh nghiêng Người nào nơi đây tin được đến Trên đỉnh Tỳ-lô cất bước đi. Hét!« 970

TỨ TÂN CHỦ 四 賓 主

TỨ LIỆU GIẢN 四 料 簡

Bốn cách phán định hay Bốn biện pháp do Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền lựa chọn để tiếp dẫn người học khi đã nắm được trình độ lãnh ngộ thiền pháp của họ. Đó là: 1. Đoạt nhân không đoạt cảnh: (Dẹp người mà không dẹp cảnh).

煦 日 發 生 鋪 地 錦 嬰 孩 垂 髮 白 如 絲 Mặt trời phát sinh lụa trải khắp.

Hài nhi tóc rủ trắng như tơ. 2. Đoạt cảnh không đoạt nhân: (Dẹp cảnh mà không dẹp người)

王 令 已 行 遍 天 下 將 軍 塞 外 絕 煙 塵 Lệnh vua đã ban khắp thiên hạ.

Tướng quân biên thùy chẳng thấy nghe.

3. Nhân cảnh đều đoạt: (Tâm cảnh đều dẹp). 汴 汾 絕 信。 獨 處 一 方 Biện Phần (địa danh) bặt tin tức.

Một mình ở một nơi.

4. Nhân cảnh đều không đoạt: (Tâm cảnh đều không dẹp).

王 登 寶 殿。 野 老 謳 歌 Vua lên ngôi bảo điện.

Lão ẩn dật ca ngợi.

Bích Nham lục q. 1 ghi: »更 不 用 五 位 君 臣。 四 料 簡。直 論 箭 鋒 相 拄。 是 他 家 風 如 此。 一 句 下 便 見。 當 陽 便 透。 – Lại chẳng dùng Ngũ vị quân thần, Tứ liệu giản, mà chỉ luận thẳng về mũi tên chỏi nhau, gia phong của tông Pháp Nhãn là như thế. Ngay nơi câu nói liền thấy, trước mặt liền thấu suốt«.

TỨ MỤC TƯƠNG CỐ 四 目 相 顧

Bốn mắt nhìn nhau. Chỉ cho sự truyền tâm ấn giữa thầy và trò. Phần Sư Đệ Vấn Đáp trong Thạch Thất Mỵ Ngữ của Trần Nhân

Tông (Tổ Trúc Lâm) ghi: »又 問： 如 何 是 傳 付？ 示 云： 師 弟 四 目 交 相 顧。 – Lại hỏi: Truyền phó là thế nào?

Đáp: Thầy trò bốn mắt dõi nhìn nhau«. Truyện Thiền sư Chân Nguyên Tuệ Đăng trong Thiền sư Việt Nam ghi:

一 點 心 燈 佛 眼 生、 相 傳 四 目 顧 分 明 聯 芳 續 焰 光 無 盡、 普 付 禪 林 受 有 情 »Nhất điểm tâm đăng Phật nhãn sinh Tương truyền tứ mục cố phân minh Liên phương tục diệm quang vô tận Phổ phó thiền lâm thọ hữu tình«. »Một ngọn đèn tâm mắt Phật sinh Truyền nhau bốn mắt ngó phân minh

Ngọn đèn mồi mãi sáng không dứt Trao gửi thiền lâm dạy hữu tình«. TỨ TÂN CHỦ 四 賓 主 Cách lập bày để đo lường cơ phong, tiếp dẫn người học của Thiền sư Nghĩa Huyền, người khai sáng tông Lâm Tế. Trong đó, tân là vị khách đến tham vấn, chủ là vị Thầy. Tứ tân chủ gồm có:

1. Tân khán chủ: là người khách xem xét thấy rõ ông chủ, như tiếng hét của người học chân chính là đưa ra cái chậu đựng keo, thiện tri thức chẳng biết là cảnh bèn dính mắc cảnh đó mà làm dáng làm điệu, liền bị người học hét thêm tiếng nữa, thiện tri thức chẳng chịu buông xuống, ấy là bệnh tuyệt vọng chẳng thể trị.

2. Chủ khán tân: là người chủ nhìn tường tận được kẻ khách, như thiện tri thức chẳng đưa ra vật gì, tùy chỗ hỏi của người học liền đoạt, người học bị đoạt thà chết chẳng chịu buông.

3. Chủ khán chủ: là người chủ nhìn lại thấu suốt nơi mình, như có người học một cảnh 971

TỨ THẬP CỬU NIÊN 四 十 九 年

thanh tịnh ra trước mắt thiện tri thức, thiện tri thức biết là cảnh, liền quăng vào hầm sâu, người học nói: »Tốt lắm, thiện tri thức«. Thiện tri thức liền nói »Ngốc thay!

Chẳng biết tốt xấu«. Người học bèn lễ bái. 4. Tân khán tân là người khách nhìn rõ ràng về họ, như có người học bị còng tay còng cổ ra trước mặt thiện tri thức. Thiện tri thức lại còng thêm cho một lớp, người học hoan hỷ, hai bên đều chẳng biết. Tông Môn Võ Khố ghi: »圓 悟 和 尚 請 益 五 祖： 臨 濟 四 賓 主 怎 生？ 祖 云： 也

只 箇 程 限、 是 什 麼 閑 事？ – Hòa thượng Viên Ngộ thỉnh ích Ngũ Tổ: Tứ tân chủ của tông Lâm Tế ra sao? Tổ nói: Cũng định theo thể thức và giới hạn là cái việc vớ vẩn gì thế?« TỨ THẬP CỬU NIÊN 四 十 九 年 Bốn mươi chín năm. Chỉ cho thời gian đức Phật Thích-ca Mâu-ni lúc tại thế truyền bá đạo pháp. Tiết Hoa Tạng Trí Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »兜 率 降 生、 雙 林 示 滅。 掘 地 討 天、 虛 空 釘 橛。 四 十 九 年、 播 土 揚 塵。 三 百 餘 會、 納 盡 敗 缺。 – (Đức Phật) giáng sinh từ cung trời Đâu-suất, thị tịch ở giữa hai cây Sa-la là việc đào đất để tìm trời, đóng đinh trong hư không. Trong bốn mươi chín năm vãi đất tung bụi, hơn ba trăm hội bị thua mất rồi.«

TỨ THIỀN BỆNH 四 禪 病

Tác (làm), Chỉ (ngưng), Nhậm (mặc kệ), Diệt. Sự kiến tính chẳng do tác, chỉ, nhậm, diệt. Nếu chấp vào thì thành bệnh, nhưng người chưa kiến tính thì có thể dùng làm thuốc.

TỨ THỐN PHẬT PHÁP 四 寸 佛 法

Phật pháp chỉ có 4 tấc. Thiền lâm thường dùng cụm từ này để chế giễu kẻ tu Thiền chưa thấu hiểu Phật pháp đầy đủ.

TỨ TỔ SƠN 四 祖 山

Còn gọi: Phá Đầu Sơn, Phá Ngạch Sơn.

Nằm cách trung tâm huyện Hoàng Mai, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 15km về phía tây. Lúc Tứ Tổ Đạo Tín trụ núi này, đổi tên là »Song Phong Sơn«. Thế núi ôm lấy nhau, hai ngọn đứng sừng sững, phía trước có núi Dao Phụng, núi Sư Tử, núi Đại Diệp, núi cao sừng sững, khí thế hào hùng.

Có nhiều cổ tích danh thắng như chùa Tứ Tổ, hang Thọ Pháp, suối Trác Tích, ao Tẩy Bút, mỏm đá Thạch Ngư, đài Điếu Ngư, thác nước tung tóe. Đã là thắng địa Phật giáo mà còn là khu phong cảnh ưu mỹ. Có nhiều vịnh thi đề từ của danh nhân các thời đại được khắc vào đá như bài thơ »Phá Ngạch Sơn« của Liễu Tông Nguyên đời Đường: »Phá Ngạch sơn tiền bích ngọc lưu, tao nhân dao trụ mộc lan chu, xuân phong vô hạn Tiêu Tương ý, dục thái bình hoa bất tự do.« (Trước non Phá Ngạch dòng Bích Ngọc, tao nhân dừng lại thuyền mộc lan, gió xuân vô hạn Tiêu Tương ý, muốn hái hoa bèo chẳng được đâu).

TỨ TỔ TỰ 四 祖 寺

Trên núi Tứ Tổ cách trung tâm huyện Hoàng Mai, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 15km về phia tây. Niên hiệu Vũ Đức thứ 7 (624) đời Đường, Tứ Tổ Đạo Tín đến núi này xây cất am thất, gọi là »Chính Giác Tự«. Đạo Tín trụ chùa này 30 năm hết lòng hoằng dương tông phong. Nguyên chùa quy mô rất lớn nhưng nhiều lần bị chiến tranh phá hủy, hiện còn tháp Tỳ lô, đình Lỗ 972

TỪ LỤC ĐẢM PHIẾN BẢN 徐 六 擔 片 板

ban đời Đường, cầu Linh Nhuận đời Nguyên, điện Tứ Tổ và gác Từ Vân được trùng tu vào đời Thanh. Cầu Linh Nhuận nằm trên khe Nham Tuyền chùa Tứ Tổ, xây dựng vào niên hiệu Chí Chính thứ 10 (1350) đời Nguyên, làm bằng đá một lỗ. Trên hòn đá dưới cầu có khắc ba chữ »Bích Ngọc Lưu« do Liễu Tông Nguyên đề. Đặc biệt có Hoàng My sơn nhân đời Nguyên đề thơ: »Bích Ngọc kham tẩy thể, Bạch Thạch khả tham thiền, tọa đáo Thạch Cơ xứ, Vương Hầu mạc tịnh kiên.« (Bích Ngọc có thể tắm rửa, Bạch Thạch đáng để tham thiền, đến ngồi nơi mỏm Thạch Ngư,

Vương Hầu khó thể sánh vai).

TỪ CHIẾU THIỀN SƯ 慈 照 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Uẩn Thông, đời ống. X. Uẩn Thông.

TỪ ĐẠC 詞 鐸 (925-995)

Thiền tăng đời cuối Ngũ Đại đầu Tống, họ

Phạm, tự Thiên Lý, người Chính Định, Hà Bắc, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Đức Thiều ở viện Báo Từ Hàng Châu, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 6, trụ núi Hưng Dương Hồ Bắc, do sư không giữ vững tông phong Quy Ngưỡng, chỉ giỏi dung hội các tông nên tông Quy Ngưỡng đến đời sư thì dừng.

TỪ ĐÀM TỰ 慈 曇 寺

Tên cổ là chùa Ấn Tông ở ấp Bình An, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên nay là thuộc thành phố Huế, Việt Nam.

Chùa do Hòa thượng Minh Hoằng Tử Dung tạo dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII, từng được chúa Nguyễn Phúc Chu ban tấm biển đề »Sắc tứ Ấn Tông Tự«. Năm Thiệu Trị thứ 1 (1841) vua Thiệu Trị đổi tên chùa là Từ Đàm. Theo:

DTLSVHVN do Ngô Đức Thọ chủ biên.

TỪ GIÁC ĐẠI SƯ 慈 覺 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Tông Trách, đời

Tống. X. Tông Trách.

TỪ HIẾU TỰ 慈 孝 寺

Chùa ở núi Dương Xuân, xã Thủy Xuân, quận Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên, Việt

Nam, cách thành phố Huế 5km về phía tây nam.

Chùa do Hòa thượng Nhất Định dựng năm Thiệu Trị thứ 3 (1843) ở xã Dương Xuân, huyện Hương Thủy, nay thuộc địa chỉ trên.

Lúc đầu chùa chỉ là một thảo am. Sau vua Tự Đức cho trùng tu tôn tạo, ban tên là Từ Hiếu Tự. Năm Thành Thái thứ 5 (1893) lại một lần tu sửa lớn, thiết trí trang nghiêm lộng lẫy. Mé phải chùa có tháp Bồ Đề, trên khắc sắc văn của Thành Thái (1889-1907)

lệnh cho các chùa và tư nhân mang kinh

Phật tới tháp trong chùa.

Theo: DTLSVHVN do Ngô Đức Thọ chủ biên.

TỪ HUỆ 慈 慧

Thiền tăng đời Đường. Ban đầu sư tham vấn Quy Sơn Linh Hựu. Linh Hựu thượng đường nói: »Các vị được đại cơ mà chẳng được đại dụng«. Từ Huệ liền bỏ đi ra. Linh Hựu gọi sư nhưng sư chẳng ngó lại. Linh

Hựu nói: »Gã này có thể làm pháp khí«.

Về sau, sư trụ Cửu Phong ở Phúc Châu. TỪ LỤC ĐẢM PHIẾN BẢN 徐 六 擔 片 板 Từ Lục vác tấm bảng, dụ cho người có tầm nhìn phiến diện. Từ Lục: Khẩu ngữ đời Đường Tống, chỉ chung cho họ tên người 973

TỪ MINH TỨ GIA LỤC 慈 明 四 家 錄

như nay gọi Trương Tam, Lý Tứ. Bài thơ »Tán Đại Huệ Hòa thượng« trong Mật Am ngữ lục ghi: »戵 瞎 頂 門 三 隻 眼。 是

非 佛 法 一 齊 剗。 竹 篦 頭 上 放 無

端。 正 是 徐 六 擔 片 板。 – Chọc mù con mắt thư ba trên vầng trán, Phật pháp thị phi đồng loạt trừ. Trên đầu trúc bề giả ngu ngơ, chính là Từ Lục vác bảng rồi«.

TỪ MINH TỨ GIA LỤC 慈 明 四 家

錄 Ngữ lục, 4 quyển do Chính Đường biên tập vào đời Tống. Nội dung bao gồm:

Từ Minh Viên Thiền sư ngữ lục của Từ

Minh Sở Viên.

Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư ngữ lục của Dương Kỳ Phương Hội. Bạch Vân Đoan Thiền sư ngữ lục của Bạch Vân Thủ Đoan Ngũ Tổ Diễn Thiền sư ngữ lục của Ngũ Tổ Pháp Diễn.

Ngoại trừ Bạch Vân Đoan Thiền sư ngữ lục, ba ngữ lục còn lại được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục. Sách này nay đã bị thất lạc.

TỪ MINH THIỀN SƯ 慈 明 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Sở Viên, đời

Tống. X. Sở Viên.

TỪ MINH THIỀN SƯ NGŨ HỘI

TRỤ TRÌ NGỮ LỤC 慈 明 禪 師 五 会 住 持 語 彔

X. Thạch Sương Sở Viên Thiền sư ngữ lục.

TỪ NGỘ THIỀN SƯ 慈 悟 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Hữu Thiềm, đời Ngũ Đại. X. Hữu Thiềm.

TỪ ÔNG 慈 翁

Hiệu của Thiền tăng Hạnh Sâm sống vào đời Thanh, do vua Thuận Trị ban cho. X.

Hạnh Sâm.

TỪ TẾ 慈 濟

Thụy hiệu của Thiền tăng Nghĩa Thanh đời

Tống. X. Nghĩa Thanh.

TỪ TẾ ĐẠI SƯ 慈 濟 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Đại Đồng, đời Đường. X. Đại Đồng.

TỪ TẾ THIỀN SƯ 慈 濟 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Văn Thắng, đời Tống.

X. Văn Thắng.

TỪ TẾ THIỀN SƯ NGỮ LỤC 慈 濟

禪 師 語 錄 X. Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư ngữ lục.

TỪ THỌ TỰ 慈 壽 寺

Nằm trên núi Cổ Tương, thị trấn Giang Khẩu, thành phố Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến,

Trung Quốc. Niên hiệu Càn Phù thứ 3 (876) đời Đường do Thiền sư Diệu Ứng khai sơn cất chùa, ban đầu gọi »Phục Hổ

Am«, sau đổi tên là »Diên Phúc Viện«. Niên hiệu Quang Khải thứ 2 (886) Mân vương là Vương Thẩm Tri mở rộng miếu vũ, cùng dâng biểu tâu lên triều đình, ban cho tấm biển »Từ Thọ Thiền Tự«. Niên hiệu Càn Đức thứ 2 (964) đời Tống, Thái phó Trần Trung Thuận tâu với vua ban cho chùa Từ Thọ 20 khoảnh ruộng, làm tài sản cho chùa. Niên hiệu Cảnh Hựu thứ 1 (1034) toàn bộ tự viện xây dựng xong, tăng chúng hơn ngàn người. Khói hương lượn lờ, phạm âm không dứt. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 24 (1287) đời Nguyên chùa bị 974

TỪ VI 辭 違

lửa thiêu hủy. Sau đó xây dựng lại điện vũ. Niên hiệu Chí Chính thứ 21 (1361) lại bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Chí Chính thứ 25 (1365) do tăng nhân quyên góp xây cất tăng xá, an trụ tăng chúng sau khi tản lạc bởi chiến tranh. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 30 (1397) đời Minh xây lại Pháp đường, Trai đường, Đại hùng bảo điện khôi phục như cũ. Về sau lại bị giặc Oa thiêu hủy.

Niên hiệu Quang Tự thứ 11 (1885) đời Thanh do tăng nhân đi hóa duyên xây cất lại Đại điện, trước chùa có cặp đối liễn:

»Phục Hổ sơ hưng Từ Thọ tự, Sao Ngư trùng chấn Cổ Tương sơn.« (Phục Hổ khởi đầu xây dựng chùa Từ Thọ, Sao Ngư chấn hưng thêm nữa núi Cổ Tương). Niên hiệu Quang Tự thứ 34 (1908) tiếp tục xây Thiền đường, Trai đường, Nhà kho, Nhà khách,

Lầu chuông trống, Già lam điện, Tổ sư điện, Công đức lâm thất và hành lang trái phải. Thời Dân Quốc lại cất thêm Phương trượng thất, cổng chùa, mới trở thành một tự viện hoàn chỉnh.

TỪ THỌ THÁP 慈 壽 塔

Còn gọi: Tiến Từ Tháp. Nằm trên đỉnh Kim Sơn, thành phố Trấn Giang, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Nguyên là song tháp, bắc nam đứng đối diện nhau, xây vào đời Đường. Khoảng niên hiệu Nguyên Phù (1098-1100) đời Tống trùng tu. Đầu đời Minh song tháp sụp đổ, niên hiệu Long Khánh thứ 3 (1569) xây cất lại trên di chỉ của Tiến Từ Bắc Tháp, sau bị hủy. Tháp hiện còn là được xây lại vào niên hiệu Quang Tự thứ 26 (1900) đời Thanh. Hình dáng và cấu tạo tháp là kết cấu hổn hợp gạch gỗ, thân tháp xây gạch, mái tháp và lan can tòa bằng thì dùng gỗ. Bình diện hình bát giác, 7 tầng, cao khoảng 40m. Bốn mặt mỗi tầng mở ra cửa, trong có cầu thang vòng vèo đi lên. Đứng trên tháp nhìn về phía bắc có thể thấy sông dài ngàn dặm, nhìn về phía nam có thể thấy núi trải dài trăm dặm. Cổ nhân có cảm khái: »Một khi lên tháp này, thiên hạ đều thỏa thích«.

Vương An Thạch lên Kim Sơn cũng có làm thơ: »Sổ tằng lâu chẩm tằng tằng thạch, tứ bích song khai diện diện phong.

Hốt kiến điểu phi bình địa khởi, thủy tri thân tại bán không trung.« (Mấy tầng lầu gác chồng lớp đá, cửa sổ bốn bên mở gió vào. Chợt thấy chim bay từ mặt đất, mới hay thân này giữa hư không).

TỪ THỌ THIỀN SƯ 慈 受 禪 師

Thiền tăng Hoài Thâm, tự Từ Thọ, sống vào đời Tống, được người đời gọi là Từ

Thọ Thiền sư. X. Hoài Thâm.

TỪ TRIÊM THIỀN SƯ THÁP 慈 沾

禪 師 塔 Ở ngoài cổng chùa Hoa Nghiêm, Lao Sơn, thành phố Thanh Đảo, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, là mộ tháp của Thiền sư Từ Triêm, cao tăng trụ trì chùa này đời thứ nhất. Tháp 9 tầng bằng gạch. Bên cạnh tháp có hai cây tùng xanh uốn lượn ôm lấy thân tháp cho nên còn có tên »Tùng Bảo Tháp«.

TỪ VÂN THÁP 慈 雲 塔

X. Tỳ-lô tháp. TỪ VI 辭 違 Từ biệt, chia tay. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng): »能 （指 慧 能） 得 衣 法、 三 更 發 去、 五 祖 自 送 能 於 九 江 驛。。。 辭 違 已 了、 便 發 向 南。 – Năng (chỉ Huệ Năng) được y pháp, canh 975

TỪ XÁC 辞 确

ba bắt đầu ra đi, đích thân Ngũ Tổ tiển đưa Năng đến trạm Cửu Giang… Sau khi từ biệt, Năng cất bước về hướng Nam«. nay) rồi trụ trì ở đây, thuộc đời thứ 34 tông Lâm Tế. Cũng không rõ sư tịch lúc nào, chỉ biết sư truyền tâm ấn cho thiền sư Liễu Quán là người làm nổi bật tông Lâm Tế ở TỪ XÁC 辞 确 xứ này.

Thiền tăng đời Ngũ Đại, sư thờ Thiền sư Huệ Thanh núi Ba Tiêu làm thầy và nối pháp ngài, thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư ở viện Thừa Thiên tại Bành Châu (nay là huyện Bành tỉnh Tứ Xuyên).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là đệ nhất nghĩa? Sư đáp: Nhóm núi đi xuyên qua biển, giọt nước dưới mái hiên đến.

TỬ BÁCH ĐẠI SƯ 紫 柏 大 師

Hiệu của thiền tăng Chân Khả sống vào đời Minh. X. Chân Khả.

TỬ CÚ 死 句

Lời nói, hành vi của người tiếp dẫn mà người nghe có thể hiểu được bằng ý thức gọi là Tử cú. Còn lời nói, hành vi lạ lùng của người tiếp dẫn mà người nghe mặc dù dùng ý thức nhưng không sao hiểu nổi, vượt thoát sự suy nghĩ phân biệt của thế gian thì gọi là hoạt cú. Tiết Đức Sơn Duyên Mật Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »但 參 活 句、 莫 參 死 句。 活 句 下 薦 得、 永 劫 無 滯。 – Chỉ nên tham hoạt cú, đừng nên tham tử cú, trong hoạt cú lãnh hội được sẽ thông suốt mãi mãi.«

TỬ DUNG MINH HOẰNG 子 融 明

宏 Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 34. Chẳng rõ họ tên thật, chỉ biết sư là người tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, theo Thiền sư Nguyên Thiều sang An Nam, ở Thuận Hóa. Sau lập chùa Ấn Tông (tức là chùa Từ Đàm ở Huế hiện

TỬ ĐÀM 子 曇 (1249-1306)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hoàng, người xứ Tiên Cư (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé đến chùa Quảng Đệ núi Tử Thác xuất gia, trí nhớ mẫn tiệp, giỏi văn chương. Niên hiệu Hàm Thuần thứ 1 (1265) đời Tống, sư đến chùa Thừa Thiên ở Tô Châu hầu ngài Thạch Lâu Minh, giữ việc ghi chép. Sư còn đến Hàng Châu tham vấn Thiền sư Thạch Phàm Duy Diễn. Khi Duy Diễn dời sang núi Thiên Đồng, sư cũng theo ngài đến đó; sau nối pháp ngài thuộc tông Lâm Tế. Năm 1271, sư vượt biển đến Nhật Bản trụ chùa Kiến Trường (Kenchū-ji), chùa Đông Phúc (Tōfuku-ji). Đến năm 1278, sư trở về nước. Năm 1299, sư cùng Thiền sư Nhất Sơn Nhất Đinh trở lại Nhật Bản, trụ chùa Viên Giác (Engaku- ji); Mạc Phủ và triều đình đều dùng lễ tiếp rước hai vị. Khi mất, sư được ban hiệu »Đại Thông Thiền sư«. Pháp hệ của sư được gọi là »Tây Gian Phái«, là 1 trong 24 phái Thiền tông Nhật Bản.

TỬ ĐỊNH (1302-1376)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Mã, tự Tung Khê, người xứ Yển Sư, Hà Nam, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Tức Am (Am chủ Bạch Mao Xuân), đời thứ 24 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Không Tướng núi Hùng Nhĩ.

TỬ HÁN 死 漢

Còn gọi: Tử lang đang, Tử hà mô, Tử xà. 976

TỬ LA TRƯỚNG 紫 羅 悵

Gã chết. Chỉ cho người trơ trơ, lạnh lùng. Tắc 75, Bích Nham lục (Đại 48, 202 trung) ghi: »僧 云： 不 別 （死 漢 中 有 活 底、 一 箇 半 箇、 鐵 橛 子 一 般、 踏 著 實 地）。 – Tăng nói: Chẳng khác (Trong gã chết có cái linh hoạt, một con người ưu tú giống như cây cọc sắt, dẫm lên chỗ chân thật)«. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di.

TỬ HIỀN 子 賢

Thiền tăng đời Nguyên, tự Nhất Ngu, người xứ Thiên Thai (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư tạm ẩn trong núi Thiên Thai, tự giữ lấy chỗ tĩnh lặng. Ngoài việc thiền định ra sư còn phóng chí làm thơ, được Dương Duy Trinh rất tán thưởng. Tác phẩm: Nhất Ngu tập.

TỬ HỒ CẨU 子 湖 狗

Con chó của Tử Hồ. Công án, thấy chép trong tiết Tử Hồ Lợi Tung Thiền sư trong Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 4 như sau: »邑

人 翁 遷 貴 施 山 下 子 湖 創 院、 師 於 門 下 立 牌 曰： 子 湖 有 一 隻 狗、 上 取 人 頭、 中 取 人 心、 下 取 人 足。 擬 議 即 喪 身 失 命。 臨 濟 會 下 二 僧 參、 方 揭 簾、 師 喝 曰： 看 狗！ 僧 回 顧、 師 便 歸 方 丈。 – Người trong ấp là Ông Thiên Quý cho đất dưới chân núi để sư lập nên viện Tử Hồ. Ở dưới cổng sư dựng một tấm bia ghi: Tử Hồ có nuôi một con chó, trên cắn đầu người giữa cắn lòng người, dưới cắn chân người, hễ do dự thì bỏ mạng. Trong pháp hội Lâm Tế có hai vị tăng tham thiền, mới vừa vạch rèm, sư liền hét, bảo: Coi chừng chó! Tăng quay đầu lại nhìn, sư liền trở về phương trượng.« Công án này nhấn mạnh thiền cơ nhanh chóng, rất dễ vượt qua mất, chẳng cho trù trừ suy tính, sa vào trong tình niệm dùng ý thức để hiểu. Người sau thường niêm đề công án này.

TỬ HỒ CẨU TỬ 子 湖 狗 子

Con chó của Tử Hồ, tức »Tử Hồ Cẩu«. Tiết Trí Giả Thiệu Tiên Thiền sư trong

NĐHN q. 16 ghi: »上 堂： 根 塵 同 源、 縳 脫 無 二。 不 動 絲 毫、 十 方 游 戲。 子 湖 犬 子 雖 獰、 爭 似 南 山 鱉 鼻。 遂 高 聲 曰： 大 眾 看 腳 下。 – Sư thượng đường: Căn trần cùng nguồn, trói mở không hai, chẳng động mảy may, thì dạo chơi khắp mười phương, con chó của Tử Hồ mặc dù dữ tợn, đâu bằng con rắn lớn ở Nam Sơn? Sư liền lớn tiếng, bảo:

Đại chúng! Coi chừng dưới chân!«

TỬ HƯNG 子 興

Thiền tăng đời Tống, Sư thờ Thiền sư Thúy Nham Linh Tham làm thầy và đắc pháp nơi ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ chùa Long Sách tại Hàng Châu. Thự hiệu:

Minh Ngộ Thiền sư.

TỬ LA TRƯỚNG 紫 羅 悵 Trướng gấm. Nguyên chỉ cho tấm màn làm bằng gấm mỏng màu tía, căng treo ở nơi cửa quan lớn, cửa nhà kẻ giàu sang. Trong Thiền lâm mượn cụm từ này để chỉ cho một cửa ải hướng thượng. Tắc 10, Bích

Nham lục (Đại 48, 150 hạ) ghi: »興 化 未 曾 向 紫 羅 帳 裹 撤 眞 珠。 與 爾 諸 人 在。 只 管 胡 喝 亂 喝 作 什 麼？ – Từ trong trướng gấm, Hưng Hóa chưa từng ném chân châu cho các ông, các ông cứ hét loạn xạ làm cái gì?« 977

TỬ NGHI 子 儀 (?-986)

TỬ NGHI 子 儀 (?-986)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Lạc Thanh, Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư du phương, đến tham vấn Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến, ngay lời nói sư đại ngộ và nối pháp ngài. Sau đó, sư trở về địa phận Chiết Giang, Ngô Việt Trung Ý Vương Tiền Thích mời sư khai pháp ở viện La-hán và Quang Phúc. Thự hiệu: Tâm Ấn Thủy Nguyệt Thiền sư. Sư giỏi về thi thư, các sĩ tử đều thích thân cận.

TỬ NGHIÊM 子 嚴 (1309-1382)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Phàn, hiệu Tùng Đình, người đời gọi là »Tùng Đình Tử Nghiêm Thiền sư«, người xứ Câu Thị (nay là Yển Sư tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc. Tuổi trẻ nhiều bệnh, nên cha mẹ mong muốn cho xuất gia; khi lên 9 sư theo ngài Tề Vân ở chùa

Thiếu Lâm, 18 tuổi thụ giới cụ túc. Sư thông suốt sách vở »Bách gia« và thi văn thư họa, các bậc cự Nho đều nể phục. Ban đầu sư tham vấn nơi ngài Giang Nguyệt Chiếu, Tức Am Nghĩa Nhượng, đều có chỗ tỉnh ngộ. Sau đó sư yết kiến Thiền sư Thuần Chuyết Văn Tài được đại ngộ và nối pháp Ngài, thuộc tông Tào Động. Sư trụ trì các chùa: Vạn An, Phổ Chiếu, Thiên Ninh, Thiên Khánh. Năm 1369, sư kế vị trụ trì chùa Thiếu Lâm. Mùa đông năm 1380, sư thăng tòa thuyết pháp cho Quốc mẫu Từ Hiếu Hoàng Hậu (mẹ của Chu Vương).

Sau đó, sư lui về ở ẩn và mất năm 70 tuổi.

TỬ TÂM NGỘ TÂN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 死 心 悟 新 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 1 quyển, do Tử Tâm Ngộ Tân soạn vào đời Tống, được xếp vào Hoàng Long Tứ Gia ngữ lục và Tục Tạng kinh tập 120, trang 244. Nội dung thu thập ngữ lục khai đường lúc sư trụ Vân Nham, pháp ngữ quảng hóa lúc trụ Thúy Nham, ngữ lục lúc trụ Vân Nham lần thứ hai, ngữ lục lúc trụ

Hoàng Long cùng với Tiểu tham thị chúng, Kệ tụng v.v..

TỬ THIỀN HÒA TỬ 死 禪 和 子

Thiền hòa tử, còn gọi thiền hòa, tức chỉ cho thiền tăng. Tử thiền hòa tử là quở trách thiền tăng thiếu mất chính kiến mà chấp trước tà tư, tà kiến. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TỬ THUẦN 子 淳 (1064-1117)

Thiền tăng đời Tống, họ Giả, người Tử Đồng, Kiếm Châu (Tứ Xuyên) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư đã hướng theo chính đạo chuyên cần tham phỏng, yết kiến Phù Dung Đạo Giai được tỏ ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Ban đầu trụ núi Đơn Hà, Đặng Châu (Hà Nam), sau sang trụ núi Đại Thừa, núi Đại Hồng, Đường Châu (Đường Hà, Hà Nam) cử dương thiền phong, học chúng cả ngàn người, nổi tiếng khắp nơi. Đệ tử nối pháp là Chân Hiết Thanh Liễu, Thiên Đồng Chính Giác, Đại Thừa Lợi Thăng, Đại Hồng Khánh Dự. Tác phẩm: Hư Đường tập 3 quyển, Đơn Hà Thuần Thiền sư ngữ lục 2 quyển.

TỬ TRUNG PHÁT HOẠT 死 中 發

活

Trong cái chết phát ra cái sống, ý nói trừ sạch tình niệm trần tục, hiển bày bản tính chân như. Tử Bá lão nhân tập q. 1 ghi: »古

德 有 云： 不 是 死 中 發 活 一 番、 終 是 葯 汞 銀、 觸 火 必 飛 去 矣。 又 曰： 不 是 一 番 寒 徹 骨、 怎 得 梅 花 978

TỰ DUYÊN 自 緣 (1310-1368)

扑 鼻 香。 此 皆 親 證 實 悟 之 樣 子 也。 – Người xưa có nói: Chẳng phải một phen chết rồi sống lại, tất cả chỉ là thủy ngân, gặp lửa sẽ bốc hơi. Lại nói: Chẳng phải một phen xương lạnh buốt, hoa mai đâu dễ ngửi mùi hương? Đây là loại thân chứng thật ngộ vậy.«

TỬ TƯỜNG 子 祥 (885-960)

Thiền tăng đời Đường, họ Trần, ban đầu tên Chí Tường, pháp danh Tử Tường, tự Tính Thật (còn gọi Thật Tính), người Phong Châu (Phong Khai, Quảng Đông)

Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ viện Từ Quang ở Quảng Châu. Về sau vâng lệnh vua khai sơn núi Bạch Vân tại Thiều Châu, người đời gọi là Bạch Vân

Thiền Sư.

TỰ 嗣

Kế thừa. Tiết Nham Đầu Hòa thượng trong

TĐT q. 7 ghi: »巖 頭 和 尚 嗣 德 山、 在 鄂 州 唐 寧 住。 – Hòa thượng Nham Đầu kế thừa Đức Sơn, trụ chùa Đường

Ninh ở Ngạc Châu.«

TỰ 似 (k. ng)

Được đặt sau động từ hoặc kết cấu động tân, biểu thị phương hướng của động tác hoặc đối tượng của động tác liên tiếp.

Phần Dương ngữ lục, q. trung ghi: »向 後 遇 明 眼 人 舉 似。 – Về sau ông nói lại cho người kiến tính nghe«.

Tông Môn Võ Khố ghi: »何 不 呈 似 老 僧？ – Sao chẳng trình qua lão tăng«.

Đại Huệ ngữ lục, q. 19 ghi: »故 書 此 二 十 六 段 似 之。 – Cho nên tôi viết giùm ông ta 26 đoạn này«.

TỰ BẢO 自 寶 (978-1054)

Thiền tăng đời Tống, họ Ngô, người Lô Châu (Hợp Phì, An Huy) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Sư Giới chùa Ngũ Tổ, thuộc tông Vân Môn đời thứ 4, trụ Động

Sơn. Hiệu Diệu Viên Đại Sư. Tác phẩm:

Đạt-ma Tụng.

TỰ DUNG 自 融 (1615-1691)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trình, tự Huyễn Luật, hiệu Cự Linh, người xứ Tân An (nay là huyện Bảo An tỉnh Quảng Đông), Trung Quốc. Năm 18 tuổi xuất gia, sau khi thọ đại giới, sư đi tham học khắp nơi, thưa hỏi thiền pháp nhưng đều không khế hợp. Về sau yết kiến Sơn Ông Đạo Mân, được ấn ký, nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư ẩn cư nơi chùa Quảng Nhuận, cùng với đệ tử là Tính Lỗi biên soạn »Nam Tống

Nguyên Minh Thiền Lâm Tăng Bảo truyện«, gồm 15 quyển. TỰ DUYÊN 自 緣 (1310-1368)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Trần, hiệu Hội Đường, người xứ Lâm Hải (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 17 tuổi, sư thụ giới cụ túc; hàng ngày lấy việc tham thiền làm chính. Sư yết kiến ngài Nhật Khê Vịnh Công ở Thiên Ninh. Vịnh Công bảo sư làm thị giả, kế quản lý Tạng kinh. Lý Tư Dân, người huyện Lâm Hải sửa sang Viên Thông Các, thỉnh sư làm trụ trì. Tự Duyên còn quyên góp thêm để xây dựng Hoa Nghiêm Các, mỗi ngày hướng dẫn cư sĩ xem kinh Hoa Nghiêm. Sư còn xây dựng Di-đà các, kiến tạo Tịnh Độ thập lục quán tướng. Tiếng tăm của sư vang đến triều đình, Nguyên Thuận Đế ban cho y Kim Lan và hiệu »Phật Tâm Bản Tế Thiền sư«. 979

TỰ ĐẮC THIỀN SƯ 自 得 禪 師

TỰ ĐẮC THIỀN SƯ 自 得 禪 師 Hiệu của Thiền tăng Huệ Huy đời Tống. X. Huệ Huy.

TỰ GIA ĐỂ 自 家 底

Của cải trong nhà mình. Của cải ông cha để lại, chỉ tự tính. Bài tụng »Nhất khẩu hấp tận Tây Giang thủy« của Ngũ Tổ Pháp

Diễn ghi:

一 口 吸 盡 西 江 水

洛 陽 牡 丹 吐 新 蕊 簸 土 揚 塵 無 處 尋 抬 〖⿰目午〗 撞 著 自 家 底 Một hơi hút hết nước Tây Giang, Mẫu đơn Lạc Dương trổ búp mới.

Bụi bay mịt mù không chỗ tìm, Ngước mắt chạm phải kho báu nhà.

TỰ GIA HOẠT KẾ 自 家 活 計

Việc làm bên trong của chính mình, việc quan trọng của bản thân, chỉ cho việc ngộ thiền làm Phật, siêu thoát sinh tử. Phần

Dương ngữ lục q. thượng ghi: »直 須 會 取 古 人 意 旨。 然 後 自 心 明 去。 便 得 通 變 自 在。 受 用 無 窮。 喚 作 自 受 用 身。 佛 不 從 他 教。 便 識 得 自 家 活 計。 – Cần phải hội lấy ý chỉ người xưa rồi sau tự tâm sẽ sáng tỏ, mới được thông biến tự tại, thọ dụng vô cùng gọi là tự thọ dụng thân. Phật chẳng từ người khác dạy mà phải biết được việc làm bên trong của chính mình.«

TỰ GIA TANG TỬ 自 家 桑 梓

Cây dâu, cây tử của nhà mình, dụ chỉ cho bản tính của tự thân, cũng tức là Phật tính mà mọi người đều sẵn có. Tiết Định Sơn Duy Tố Sơn Chủ trong NĐHN q. 10 ghi:

»法 無 異 轍、 殊 途 同 歸。 若 要 省 力 易 會、 但 識 取 自 家 桑 梓、 便 能 紹

得 家 業、 隨 處 解 脫、 應 用 現 前、 天 地 同 根、 萬 物 一 體、 喚 作 衲 僧 眼 睛、 綿 綿 不 漏 絲 髮。 – Pháp không có cách lạ, chỉ là khác nẻo mà cùng về một chỗ. Nếu muốn dễ lãnh hội mà ít phí sức thì chỉ cần biết giữ lấy bản tính, liền có thể tiếp nối gia nghiệp, tùy chỗ giải thoát, ứng dụng hiện tiền, đất trời cùng một gốc, vạn vật đồng một thể, gọi là con mắt của thiền tăng không bao giờ lọt sót một mảy tơ«. TỰ HẢI CHI THÂM, NHƯ SƠN CHI CỐ 似 海 之 深 如 山 之 固 Sâu tợ biển, vững như núi. Chỉ cho Phật tính và Pháp tính; nghĩa là chân lý của Phật tính, Pháp tính như như bất động tựa như biển sâu, núi vững. Tắc 57, Bích Nham lục

(Đại 48, 191 thượng) ghi: »似 海 之 深、 如 山 之 固、 蚊 虻 弄 空 裹 猛 風、 螻 蟻 撼 於 鐵 柱。 – Sâu tợ biển, vững như núi, muỗi mòng đùa gió mạnh, mối kiến lay cọc sắt«.

TỰ HỔ BÔN SƠN 似 虎 奔 山

Còn gọi: Tự hổ kháo sơn, Như long đắc thủy. Nghĩa là uy phong vốn có của cọp, nếu không nương ở núi rừng thì khó phát huy được. Trong Thiền tông mượn từ này để chỉ cho người tu học nếu có thể chứng ngộ việc lớn sinh tử thì giống như cọp vào núi, rồng gặp nước, phối hợp duyên lành liền có thể phát huy bản tính tự nhiên, hiển hiện những hành vi hoạt bát. Nghi thức Tọa Thiền trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 8 (Vạn Tục 111, 460 hạ) ghi: »若 已 有 發 明 者、 可 謂 如 龍 得 水、 似 虎 奔 山。 – Nếu người đã phát minh thì có thể gọi là như rồng gặp nước, như cọp vào núi«. 980