Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

HOA LÂM TỰ 華 林 寺

1. Ở đường Hạ Cửu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc.

Tương truyền vào niên hiệu Đại Thông thứ 1 (527) đời Lương, nơi đây là chỗ đặt chân đầu tiên của Bồ Đề Đ t-ma khi vượt biển đến Trung Hoa, cho nên gọi là »Tây Lai Sơ Địa«, có cất am Tây Lai. Những năm đầu niên hiệu Sùng Trinh (1628-1643) đời Minh, Tông Phù lão nhân từ Chương Châu đến Quảng Châu thể theo lời thỉnh của Am chủ mà cất đạo tràng. Niên hiệu Thuận Trị thứ 12 (1655) đời Thanh hoàn thành Đại hùng bảo điện, lâu các, đường vũ, liêu thất, kênh đào dẫn nước gọi là công đức thủy, trồng cây thành Kỳ Viên, bảng đề »Hoa Lâm Thiền Tự«. Tông Phù trụ trì chùa này 17 năm, siển dương tông chỉ Đ t-ma, thường dạy Tam quan ngữ (Ba lời then chốt), đạo phong vang xa, người nghe ngưỡng mộ. Hoa Lâm Tự cùng với bốn ngôi chùa Quang Hiếu, Tịnh Huệ, Hải 296

HOA NGHIÊM THÁP 華 嚴 塔

Tràng, Đại Phật được gọi là »Quảng Phủ Ngũ Đại Tùng Lâm«. Nguyên quy mô rất lớn, hiện chỉ còn La hán đường. Trong La hán đường có thờ 500 pho tượng La hán do tăng nhân bản tự đắp nặn vào niên hiệu Đạo Quang thứ 25 (1845) đời Thanh, trong đó có tượng Mã Khả Ba La. Chính giữa La hán đường có tháp A-dục Vương đúc bằng đồng nặng 725 kg. 2. Nằm trên sườn phía Nam núi Bình Sơn, khu bắc bộ thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Càn Đức thứ 2 (964) đời Tống, Ngô Việt Vương họ Tiền chiếm cứ Phúc Châu, bề tôi Bào Tu Nhượng làm Quận thủ xây chùa nơi đây, ban đầu gọi là »Việt Sơn (Bình Sơn) Kiết Tường Thiền Viện«. Khoảng niên hiệu Chính Thống (1436-1449) đời Minh ban cho tấm biển, đổi tên là »Hoa

Lâm Tự«. Nguyên có Pháp đường, Hoàn phong đình, Tuyệt học liêu đều đã hư phế. Chỉ còn đại điện mái đơn đỉnh có 9 cây đòn dông, dù được trùng tu qua hai đời Minh Thanh nhưng phần chủ yếu như xà nhà, đấu củng vẫn là nguyên vật lúc mới xây cất, gìn giữ phong cách kiến trúc thời kỳ Đường Tống, là kiến trúc bằng gỗ cổ xưa nhất ở Trung Quốc từ Trường Giang xuống phía Nam. Đây là hiện vật quý báu dùng để nghiên cứu kiến trúc cổ.

HOA NGHIÊM TẠNG 華 嚴 藏 (740- 835)

Thiền tăng đời Đường, họ Hoàng, pháp danh Trí Tạng (vì trùng tên với bạn đồng môn, nên mọi người lấy tên chùa sư trụ trì ghép vào để gọi), người Thượng Cao, Giang Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất, thuộc hệ Nam Nhạc đời thứ 3, trụ trì chùa Hoa Nghiêm. Có ngữ lục truyền bá ở đời.

HOA NGHIÊM TỰ 華 嚴 寺

Nằm trên sườn núi Na La Diên (cũng gọi núi Hoa Nghiêm) thuộc Đông bộ Lao Sơn, thành phố Thanh Đảo, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, lưng tựa núi mặt hướng biển, là chùa Phật duy nhất hiện còn trong núi Lao Sơn. Vào niên hiệu Sùng Trinh (1628- 1644) đời Minh, Hoàng Tông Xương quyên tạo, ban đầu gọi là »Hoa Nghiêm Am«, cũng gọi »Hoa Nghiêm Thiền Viện«, mặt tây của chùa hiện nay sau đó bị chiến tranh phá hủy. Đầu đời Thanh, Hoàng Thản giúp Thiền sư Từ Triêm xây cất lại trên nền hiện nay, năm 1931 đổi tên là »Hoa Nghiêm Tự«. Trong chùa nguyên cất giữ Phật kinh, Phật tượng, thư họa danh nhân, nhân trải qua nhiều lần chiến tranh nay đã không còn. Tàng kinh các cất phía trên sơn môn, bên ngoài gác có hành lang bao quanh, lên gác trông ra xa thấy biển cả mênh mông, trời nước bao la. Phía tây chùa một dặm có khối đá lớn nằm nghiêng như cá, trên có hang nhỏ, dùng tay gõ vào tiếng oang oang tợ như trống da cá, cho nên gọi là »Ngư Cổ Thạch«. Phía tây nam chùa có động Na La Diên rộng 7m, cao và sâu đều 15m, có thể chứa hơn trăm người.

Trong động bốn vách nhẵn bóng, đá dưới đáy bằng phẳng giống như gác đá. Tương truyền vào đời Minh Hòa thượng Hám Sơn (tức Thiền sư Đức Thanh) nhân mộ danh động này mà không ngại đường xa ngàn dặm từ Ngũ Đài Sơn đến nơi này.

HOA NGHIÊM THÁP 華 嚴 塔 Còn gọi: Tùng Ẩn Tháp. Nằm phía đông bắc thị trấn Tùng Ẩn, huyện Kim Sơn, thành phố Thượng Hải, Trung Quốc. Đời 297

HOA NGHIÊM VIỆN 華 嚴 院

Nguyên Phật giáo đồ sáng lập Tùng Ẩn Thiền Viện, tăng nhân trong Thiền viện chép tay Kinh Hoa Nghiêm 81 quyển. Vì để gìn giữ kinh văn này tăng nhân quyên góp tiền bạc xây tháp để cất chứa kinh văn trong tháp. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 14 (1380) đời Minh phá thổ động công, trải qua bốn năm mới xong. Tháp kết cấu bằng gạch gỗ, 7 tầng hình vuông, theo kiểu lâu các, cao khoảng 51m. Vào đời Minh mà xây tháp vuông bằng gạch gỗ rất là hiếm thấy. Tháp này dù trải qua bao cuộc bể dâu song vẫn đứng hiên ngang bên bờ sông

Hoàng Phố.

HOA NGHIÊM VIỆN 華 嚴 院 Nằm trên núi Lộc Môn, huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Kiến Vũ (494-498) đời Nam Tề, Tập Úc lập Thiền từ trong núi, và bố trí hai con nai bằng đá cho nên tục gọi »Lộc Môn

Sơn«. Tù đời Tùy Đường trở đi, kẻ ẩn dật phần nhiều thích ở nơi này. Hoa Nghiêm Viện xây cất vào đời Đường, Thiền sư Xử Chân hoằng dương thiền pháp ở nơi này bèn trở thành tùng lâm, đời Minh mở rộng xây dựng đổi làm Thiền tự.

HOA PHÁCH 華 擘

Chia cắt, phân chia. Tiết Tây Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

談 玄 說 妙、 撒 屎 撒 尿 行 棒 行 喝、 將 鹽 止 渴 立 主 立 賓、 華 擘 宗 乘 設 或 總 不 恁 麼、 又 是 鬼 窟 裡 坐。

»Đàm huyền thuyết diệu Tản thỉ tản niệu Hành bổng hành hát Tương diêm chỉ khát Lập chủ lập tân Hoa phách tông thừa

Thiết hoặc tổng bất nhậm ma, hựu thị quỷ quật lý tọa«.

»Bàn huyền nói diệu Tung cứt vãi đái Sử dụng đánh hét Uống muối giải khát Lập chủ lập khách Chia cắt tông thừa

Giả sử tất cả chẳng như thế, cũng là ngồi trong hang quỷ«.

HOA PHONG SƠN CHÍ 華 峰 山 志

Chí, 5 quyển, do Giám Truyền soạn vào đời Thanh. Núi Hoa Phong cách huyện Tăng Thành, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 46km về phía nam. Thuở xưa, Dung Lão Hòa thượng từ chùa Hoàng Sơn Giang Tây đi về phía Nam, do mến cảnh đẹp ở núi Nam Tiêu, Tăng Thành nên cất am để ở đấy, chính là Thủy tổ của núi này, sau đó am bị hư hoại. Niên hiệu Khang Hy thứ 21 (1682) đời Thanh, Hòa thượng Nam Tiêu đến ở núi này, trên Mai Lâm sáng lập Hải Môn Thiền Tự. Khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1795) đời Thanh, Thiền sư Bản Nguyên phấn chí trung hưng, dời điện xuống Mai Lâm, nhưng vẫn để hiệu Hải Môn Thiền Viện. Khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908), vị tăng ở chùa là Giám Truyền soạn Sơn chí gồm 5 quyển.

Quyển đầu trình bày cảnh đẹp, quyển 2 nói về nhân vật trong viện, quyển 3 nói về tự sớ cùng bia ký trải qua nhiều đời cùng văn thơ của các du khách.

Quyển 4: Phụ lục »Hư Chu Di Cảo« của Giác Hải.

Quyển 5: »Tạng Chuyết Đường Thi Tồn« của Giám Truyền. Quyển chí này, tuy lấy tên núi để đặt tên, 298

HÓA CHỦ 化 主

nhưng kỳ thực làm ra vì Hải Môn Thiền Tự và được khắc bản vào niên hiệu Quang Tự thứ 26 (1900), được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1.

HOA TẠNG HẢI THẠCH THÁP 華

藏 海 石 塔 Nằm trong khuôn viên Hoa Tạng Hải Thiền Tự, núi Ngọc Tuyền, trong Di Hòa Viên, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc.

Chùa không còn, chỉ còn thạch tháp. Chùa và tháp cùng được xây cất vào khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1795) đời Thanh.

Tháp cao 7 tầng hình bát giác, toàn bộ được xây bằng đá cẩm thạch. Hình dáng và cấu tạo tháp phỏng theo kiểu mái kín kết cấu gỗ, đặc ruột bên trong, không có cửa sổ. Toàn diện thân tháp điêu khắc Phật tượng, tranh vẽ truyện Phật kinh và các thứ hoa văn. Phần thắt lưng tòa Tu-di khắc tranh vẽ cốt truyện Phật Thích-ca, thợ khắc thành thạo tỉ mỉ, là phong cách nghệ thuật điêu khắc của thời kỳ toàn thịnh đời Thanh. Tháp sát là một tòa tháp Lạt-ma nhỏ theo kiểu Suất Đổ Ba, rất thường thấy trong những tháp vào thời kỳ Minh Thanh. Tháp được bảo tồn hoàn hảo, chỉ có tác phẩm điêu khắc phần dưới thân tháp bị liên quân tám nước đập phá một phần.

HOA THÁP 華 塔

Trong khuôn viên chùa Lục Dung, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Hình tháp hoa lệ hùng tráng hệt như trụ hoa mọc thẳng lên trời cho nên mới có tên gọi Hoa tháp. Nguyên tên là »Xá-lợi Tháp«, được xây cất vào niên hiệu Đại Đồng thứ 3 (537) đời Lương thời Nam Triều, bên trong cất chứa xá-lợi mà Pháp sư Đàm Dụ mang từ Ấn Độ về. Vương Bột đời Đường từng đi dạo chùa này, có soạn »Quảng Châu Bảo Trang Nghiêm Tự Xá-lợi Tháp Bi Ký«. Niên hiệu Thiệu Thánh thứ 4 (1097) đời Tống trùng tu, bên trong thờ phụng Hiền kiếp thiên Phật tượng, gọi là »Thiên Phật Tháp«. Tháp kết cấu bằng gạch gỗ, cao 57m, hình bát giác 9 tầng, mỗi tầng đều có tầng ngầm gồm 9 bậc 17 tầng, men theo bậc thang lên phía bên phải, xuống phía bên trái. Bên ngoài mỗi tầng đều có hành lang gấp khúc bao quanh, có thể tựa vào lan can nhìn ra xa thấy phong cảnh toàn thành. Đỉnh tháp có trụ đồng thiên Phật được đúc vào niên hiệu Chí Chính thứ 18 (1358) đời Nguyên, thân trụ khắc nổi dày đặc 1020 tượng Phật. Tháp này vẫn còn giữ hình thức và phong cách kiến trúc đời Tống.

HÓA 化

1. Giáo hóa. Hoằng Nhẫn Truyện trong Tống Cao Tăng truyện ghi: »乃 以 法 服 付 慧 能、 受 衣 化 於 韶 陽。 – Liền đem pháp phục trao cho Huệ Năng. Huệ Năng nhận y đi giáo hóa ở Thiều Dương.« 2. Đi khất thực, quyên góp. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »白 雲 海 會 院。 足 水 兼 柴 炭。 唯 少 麻 與 麥。 眾 人 皆 盡 見。 親 去 化 檀 那 疏 卻 阿 羅 漢 且 望 大 慈 悲。 一 一 看 佛 面。 – Trong viện Hải Hội chùa Bạch Vân có đủ nước, củi, than. Chỉ thiếu mè và lúa mạch, mọi người đều thấy hết. Hễ thân quen đi quyên góp của đàn việt, còn không thân thì từ khước cả A-la-hán. Thử hi vọng đức Đại Từ Bi cho mỗi người thấy được mặt Phật.« HÓA CHỦ 化 主 1. Đồng nghĩa với Giáo chủ, tức là Đức Thích Tôn. 299

HÓA MẪU 化 母

2. Chỉ cho vị Trụ trì. Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 151 thượng) ghi: »既 爲 化 主 即 處 於 方 丈。 – Ai đã là Hóa chủ thì được ở trong phương trượng«.

3. Gọi tắt của từ »Nhai phường hóa chủ«, chỉ cho vị tăng chuyên lo việc đi vào phố phường khuyến hóa đàn việt bố thí, giúp đỡ các chùa chiền, tự viện. Còn gọi: Hóa sĩ, cúng dường chủ. Tiết Chính pháp Hy Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »幸

值 眾 僧 自 恣、 化 主 還 山。 – Nhằm này chúng tăng tự tứ, hóa chủ trở về núi.«

HÓA MẪU 化 母 Kẻ tạo ra vạn vật, nhà Phật dùng nó chỉ cho tâm tính. Thung Dung Am Lục q. 1

ghi: »一 段 眞 風 見 也 麼、 綿 綿 化 母 理 機 梭。 織 成 古 錦 含 春象、 無 柰 東 君 漏 泄 何。。。 化 母 化 工 造 物 之 別 號。 儒 道 二 教。 宗 於 一 氣。 佛 家 者 流。 本 乎 一 心。 圭 峰 道。 元 氣 亦 由 心 之 所 造。– Một đoạn chân phong có thấy chăng? Hóa mẫu luôn mãi bày khung cửi, dệt thành gấm đẹp chứa mùa xuân, tiếc rằng sao để lộ chúa xuân… Hóa mẫu là biệt hiệu của hóa công tạo vật. Nho giáo và Đạo giáo đều có tôn chỉ nơi nhất khí; hàng Phật gia lấy nhất tâm làm căn bản. Khuê Phong nói: Nguyên khí cũng do tâm tạo.«

HÓA TƯỜNG 化 祥 (1866-1922)

Tăng nhân cận đại, họ Phương, pháp danh Diệu Tịch, người huyện Xạ Hồng, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Theo Hòa thượng Tùng Ngạn Công xuất gia năm 26 tuổi, năm sau sư thụ giới Cụ túc ở chùa Vân Tụ tại Bắc Kinh. Sư còn đi về phương Nam đến các chùa: Kim Sơn ở Trấn Giang, Cao Mân ở Dương Châu để tham vấn các bậc Cao tăng Đại đức. Đến Xích Sơn theo ngài Pháp Nhẫn tụng kinh tập thiền, tỏ thông pháp yếu. Sư hoằng thiền ở hang Bí Ma núi Ngũ Đài.

HÒA HÒA 和 和

Tiếng oa oa. Tiết Trung Ấp Hồng Ân

Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »每 見 僧 來、 拍 口 作 和 和 聲。 仰 山 謝 戒、 師 亦 拍 口 作 和 和 聲。 – Mỗi khi thấy tăng đến, sư vỗ miệng kêu oa oa. Ngưỡng

Sơn đến tạ giới sư cũng vỗ miệng kêu oa oa.«

HÒA HỢP

1. Hỗn hợp, điều hòa. Tiết Tông Thừa Yếu

Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »有 志 之 士、 纔 聞 此 話、 便 能 於 六 根 六 塵 六 識 之 中、 照 破 虛 妄、 和 合 生 死、 了 知 情 境 惑 業、 如 幻 如 夢、 如 影 如 響。 – Người có chí khí vừa nghe lời này liền có thể ở nơi sáu căn, sáu trần, sáu thức chiếu phá hư vọng, điều hòa sinh tử, biết rõ tình cảnh hoặc nghiệp như mộng như huyễn, như bóng như vang.« 2. Như ý, thuận lợi. Chương Tổ thứ 19 Cưu Ma La Đa trong CĐTĐL q. 2 ghi: »我

家 父 母 素 信 三 寶 而 嘗 縈 疾 瘵。 凡 所 營 作 皆 不 如 意。 而 我 鄰 家 久 爲 旃 陀 羅 行。 而 身 常 勇 健 所 作 和 合。 彼 何 幸 而 我 何 辜。 – Cha mẹ ta rất tin Tam Bảo vậy mà hay bị bệnh và công việc làm ăn không như ý. Còn nhà hàng xóm lâu nay tu hạnh Chiên đà la vậy mà thân thường khỏe mạnh, công việc làm ăn thuận lợi. Tại sao họ có phúc còn ta lại vô phúc?« 300

HÒA SƠN ĐỨC PHỔ 禾 山 德 普

HÒA LA PHẠN 和 羅 飯

Cơm Hòa-la. Hòa-la tức là bát Hòa-la-phạn (pravara a), Trung Quốc trước đây dịch là »Tự thú«, sau này dịch là »Tùy ý«. Vào ngày tự tứ (16 tháng 7 âm lịch), chư tăng đều được »Tùy ý« nêu tội lỗi của mình ra để sám hối trước đại chúng. Thiền tông mượn thuật ngữ này để chỉ cho cơm Hòa-la hay cơm Tùy ý. Bài Phóng Cuồng Ca trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục có ghi:

饑 則 喰 兮 和 羅 飯 困 則 眠 兮 何 有 鄉 »Cơ tắc xan hề hòa-la phạn Khốn tắc miên hề hà hữu hương«.

»Đói thì ăn hề, cơm tùy ý

Mệt thì ngủ hề, nơi vô vi«.

HÒA NAM 和 南

Kính lễ, lễ bái. Chương Tăng-già-nạn-đề, Tổ thứ 17 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »以 偈

告 其 父 母 曰： 稽 首 大 慈 父、 和 南 骨 血 母、 我 今 欲 出 家、 幸 願 哀 愍 故。 – Ngài dùng kệ thưa với cha mẹ rằng: Dập đầu trước cha lành, kính lễ mẹ hiền, nay con muốn xuất gia, cúi mong thương xót cho« .

HÒA NÊ HỢP THỦY 和 泥 合 水

Còn gọi: Đà nê đới thủy. Dùng phương thức phiền toái như ngôn ngữ v.v… để khêu gợi, tiếp dẫn người học. Nhìn từ góc độ không lập văn tự ngữ ngôn của Thiền tông thì đây không phải là cách truyền dạy cao minh, song được phần đông chấp nhận vì giúp người học dễ tiếp thu. NĐHN q. 20 ghi: »放 一 線 道、 十 方 剎 海、 放 光 動 地。 是 則 是、 爭 奈 和 泥 合 水。 – Mở ra một con đường, mười phương cõi nước đều rung động và phóng quang. Phải thì phải, tiếc rằng sử dụng phương tiện dạy người«.

HÒA PHU THIẾU MIẾN 和 麩 粜 麵

Đem cám trộn vào bột để bán. Đem giả tráo thật để lừa người. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19

ghi: »眾 中 有 不 受 人 謾 底、 便 道 楊 歧 和 麩 糶 麵。 然 雖 如 是、 布 袋 裡 盛 錐 子。 – Trong chúng có người chẳng chịu bị gạt, liền nói Dương Kỳ đem giả tráo thật. Mặc dù như vậy trong túi vải chứa đầy dùi«.

HÒA QUANG HỖN TỤC 和 光 混

俗 Còn gọi: Cộng tục hoà quang. Ẩn giấu tài năng, hòa mình cùng trần tục. Tiết Tính

Không Diệu Phổ Am Chủ trong NĐHN q.

8 ghi: »磊 磊 落 落、 無 罣 無 礙。六 十 餘 年、 和 光 混 俗。 四 十 二 臘、 逍 遙 自 在。 – Thật là lỗi lạc, không còn bị ngăn ngại. Hơn 60 năm ẩn giấu tài năng hòa mình cùng trần tục. 42 lạp tiêu dao tự tại«.

HÒA SƠN 禾 山

Còn gọi: Thu Sơn. Núi nằm về phía tây bắc huyện Vĩnh Tân, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Ngọn cao nhất gọi là Xích diện phong, dưới ngọn núi này có chùa Hòa Sơn (còn gọi chùa Cam Lộ). Xưa nay là một trong những đạo tràng nổi tiếng của Thiền tông. Các vị như: Huệ Tông, Vô Ân, Đức Phổ, Huệ Phương lần lượt hoằng pháp tại đây. Người đời khi gọi Pháp hiệu của các vị, thường đặt 2 chữ Hòa Sơn ở trước.

HÒA SƠN ĐỨC PHỔ 禾 山 德 普 Thiền tăng Đức Phổ đời Tống trụ Hòa Sơn lâu đến 12 năm, người đời gọi là »Hòa Sơn 301

HÒA TANG TRÓC BẠI 和 贓 捉 敗

Đức Phổ«. X. Đức Phổ.

HÒA TANG TRÓC BẠI 和 贓 捉 敗 Bắt được kẻ trộm cùng với tang vật. Tiết Thủ Sơn Tĩnh Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »非 但 昨 日、 今 日 和 贓 捉 敗。 – Chẳng những hôm qua, cả hôm nay cũng bắt được kẻ trộm cùng tang vật«.

HÒA THANH TIỆN ĐẢ 和 聲 便 打

Lời nói chưa dứt liền bị đánh. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »若 是 五 祖 即 不 然。

有 人 問 總 不 恁 麼 來 時 如 何。 和 聲

便 打。 – Nếu là Ngũ tổ thì chẳng như thế.

Có người hỏi: Khi tất cả chẳng như thế thì sao? Lời nói chưa dứt, liền bị đánh«.

HÒA THƯỢNG TỬ 和 尚 子

Xưng hô đối với tăng đồ. Chương Tuyết Phong Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi:

»和 尚 子、 若 實 未 得 悟 入、 直 須 悟 入 始 得。 – Này các Hòa thượng, nếu thực sự chưa được ngộ nhập thì cần phải ngộ nhập mới được.«

HỎA BẢNG 火 版

Tấm bảng gỗ treo trên bếp lò nơi Khố ty trong Thiền viện. Khi cơm đã chín, Phạn đầu đánh Hỏa bảng 3 tiếng, Hỏa đầu liền tắt bếp lửa. Đồng thời đại chúng ngưng việc tọa thiền, chuẩn bị ăn cơm.

HỎA DỤC 火 浴

Còn gọi: Hỏa hóa, hỏa táng. Tông Môn Võ Khố ghi: »諸 方 尊 宿 示 滅。 全 身 火 浴 得 舍 利 極 多。 – Bậc tôn túc ở các nơi thị diệt, dùng lửa thiêu toàn thân thâu được xá-lợi rất nhiều.«

HỎA ĐẦU 火 頭

Tên gọi chức vụ trông coi việc đèn đuốc. Còn gọi là Du đầu. Hoặc cho rằng người nấu cơm cũng gọi là Hỏa đầu. Chương Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong

CĐTĐL q. 10 ghi: »師 作 火 頭。 一 日 閉 卻 門 燒 滿 屋 煙。 叫 云： 救 火 救 火。 – Sư làm Hỏa đầu, một hôm đóng chặt cửa, un khói đầy thất, kêu lên: Cứu lửa! Cứu lửa!«. HỎA LÝ TỨC LIÊU THÔN KHƯỚC HỔ 火 裏 螅 蟟 吞 却 虎 Trong lửa con thiêu thân nuốt con cọp. Lời nói vô nghĩa trong nhà thiền. Ám chỉ thiền pháp vi diệu hoặc chân như thật tướng không thể dùng ngữ cú thông thường mà biểu đạt. Tiết Tứ Châu Dụng Nguyên

Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »一 二 三 四 五、 火 裡 蝍 蟟 吞 卻 虎。 六 七 八 九 十、 水 底 泥 牛 波 上 立。 – Một hai ba bốn năm, trong lửa thiêu thân nuốt con cọp. Sáu bảy tám chín mười, trong nước trâu đất đi trên sóng«.

HỎA TRƯỚC 火 著

Còn gọi: Hỏa trợ. Que cời than. Chương Nam Tuyền Phổ Nguyện Thiền sư trong CĐTĐL q. 8 ghi: »師 在 方 丈 與 杉 山 向 火 次。 師 云。 不 用 指 東 指 西。 直 下 本 分 事 道 來。 杉 山 插 火 著 叉 手 立。 – Sư đang cùng Sam Sơn hơ lửa nơi phương trượng, sư nói: Không cần chỉ đông chỉ tây, lập tức nói ra bản phận sự?

Sam Sơn cắm chiếc que cời than rồi khoanh tay mà đứng.«

HỌA BỈNH SUNG CƠ 畫 餅 充 饑

Theo truyện Lư Dục thuộc Ngụy Thư trong Tam Quốc Chí: Thời Tam quốc, Ngụy Minh Đế có lần định tuyển chọn một vị Trung thư lang, nhưng lại sợ người ta tiến 302

HOÀI CẢM 懷 感

cử những người hữu danh vô thực, liền nói với các hạ thần rằng: »Đừng chọn những người chỉ có danh như vẽ bánh dưới đất, không no bụng được (Họa bính sung cơ)«.

Thiền tông mượn từ này để chỉ cho sự vô dụng của lời nói và chữ viết, muốn thoát sinh tử không nên mắc kẹt vào đó. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1034 trung)

ghi: »辯 公 謂 混 融 曰： 像 龍 不 足 致 雨。 畫 餅 安 可 充 饑。 – Biện Công bảo Hỗn Dung rằng: Rồng giả không thể làm được mưa, bánh vẽ sao hay đỡ được đói?«.

HỌA DẠNG KHỞI MÔ 畫 樣 起 模

Lời nói và việc làm giả dối, chỉ bắt chước người xưa làm bộ làm tịch. Tiết Khai Phúc Ninh Thiền sư trong TBCTT q. 2 ghi: »俱

尸 城 畔、 槨 示 雙 趺。 熊 耳 峰 前、 親 遺 隻 履。 祖 禰 不 了、 殃 及 兒 孫 畫 樣 起 摸、 到 干 今 日。 – Bên thành Câu-thi-na, Phật ló hai bàn chân ra quan tài. Trước núi Hùng Nhĩ, Tổ lưu lại một chiếc dép. Nhà thờ Tổ còn chẳng rõ, gây hoạ đến con cháu, chỉ bắt chước người xưa làm bộ làm tịch cho đến hôm nay«.

HỌA HỔ THÀNH LY 畫 虎 成 狸

Vẽ cọp thành mèo. Tỷ dụ muốn khéo thành vụng. Mật Am ngữ lục ghi: »二 老 宿 敲 塼 打 瓦。瑯 琊 和 尚 畫 虎 成 狸。 – Hai vị lão túc gõ gạch đập ngói, Hòa thượng Lang Da vẽ cọp thành mèo«.

HỌA LONG ĐIỂM TINH 畫 龍 點 睛

Vẽ rồng điểm mắt. Đi đúng trọng tâm.

Theo Lịch Đại Danh Họa Ký của Trương Nham Viên: Thời Nam Bắc Triều có họa sĩ Trương Tăng Do vẽ 4 con rồng nhưng không vẽ con mắt (con ngươi) ở trên vách chùa An Lạc, Kim Lăng. Lý do là vì Trương cho rằng nếu vẽ mắt thì rồng sẽ bay mất. Mọi người không tin. Nhưng khi Trương vừa lấy bút điểm mắt cho một con rồng, thì sấm sét nổi lên, bức vách lung lay và con rồng có mắt vụt bay lên, còn ba con kia vẫn ở yên chỗ cũ. Thiền tông dùng thành ngữ này để chỉ cho việc nắm lấy chỗ trọng tâm của vấn đề.

HỌA XÀ THIÊM TÚC 畫 蛇 添 足

Còn gọi: Dữ xà họa túc. Vẽ rắn thêm chân. Theo Tề sách trong Chiến Quốc Sách, người nước Sở cho các xá nhân một chén rượu. Họ bàn nhau vẽ rắn thi, ai vẽ xong trước thì được uống rượu. Một người vẽ xong trước, thấy các bạn còn đang vẽ, anh cậy tài, ngồi vẽ thêm chân rắn. Vì thế hóa chậm và không được uống rượu. Thiền tông dùng từ này để chỉ việc vốn đơn giản lại làm cho rối rắm vô ích. Nhàn Thiền sư ngữ lục ghi: »上 堂： 是 汝 諸 人 本 分 事、 若 教 老 僧 道、 即 是 與 蛇 畫 足。 – Sư thượng đường: Ấy là việc bản phận của các ông, nếu bảo lão tăng nói, tức là vẽ thêm chân cho rắn«

HOẠCH THANG LÔ THÁN 鑊 湯

爐 炭 Vạc sôi lò lửa. Hình phạt khốc liệt dưới địa ngục. Tiết Thị Chân Ngộ Thiền Nhân trong HSLNMDT q. 2 ghi: »鐵 床 銅 柱 依 幻 而 施 設、 鑊 湯 爐 炭 依 幻 力 而 沸 騰。 – Giường sắt cột đồng nhờ vào sức huyễn mà lập bày, vạc sôi lò lửa nhờ vào sức huyễn mà sôi sục«.

HOÀI CẢM 懷 感 Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thạch Môn Huệ Triệt, tông Tào Động. Sư 303

HOÀI HẢI 懷 海 (720-814)

trụ viện Bắc Thiền ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa tỉnh Hồ Nam) Trung

Quốc.

HOÀI HẢI 懷 海 (720-814) Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Trường Lạc, Phúc Châu (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ núi Bách Trượng ở Tân Ngô (nay là huyện Phụng Tân, tỉnh Giang Tây). Thụy hiệu »Đại Trí Thiền sư«. Tác phẩm: Bách Trượng Thanh Quy, Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư ngữ lục, Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư quảng lục 1 quyển.

HOÀI HẢI 淮 海

Hiệu của Thiền tăng Nguyên Triệu đời

Tống. X. Nguyên Triệu.

HOÀI HUY 懷 暉 (756-815)

Còn gọi: Hoài Uẩn. Thiền tăng đời Đường, họ Tạ, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ chùa Linh Nham rồi dời về chùa Bách Nham.

Thụy hiệu »Đại Tuyên Giáo Thiền sư«.

HOÀI HỰU 懷 祐

Thiền tăng đời Đường, người xứ Tuyền Châu, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Sư trụ chùa Thê Hiền ở Lô

Sơn. Thụy hiệu »Huyền Ngộ Thiền sư«.

HOÀI KHÔNG 懷 空 (704-787)

Thiền tăng đời Đường, họ Thương, người Hà Dương (nay là huyện Mạnh, Hà Nam) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thần Hội. thuộc tông Hà Trạch đời thứ 2, cất am ở núi Định An, An Lạc, Hồ Bắc để ẩn tu.

HOÀI NHẠC 懷 岳

Thiền tăng đời Đường, người Tuyền Châu, nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư trụ viện Báo Ân ở Chương Châu

(nay thuộc huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc.

HOÀI NHƯỢNG 懷 讓 (677-744)

Thiền tăng đời Đường, họ Đỗ, người xứ An Khang, Kim Châu (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc; nối pháp Lục Tổ Huệ Năng, là học trò giỏi của Ngài. Sư trụ chùa Bát Nhã ở Hành Sơn, hoằng dương học thuyết của Huệ Năng, dùng cách giáo hóa cao vút, khó khăn, mở ra 1 phái Nam Nhạc nên người đời gọi Sư là »Nam Nhạc Hoài Nhượng«. Thụy hiệu »Đại Huệ Thiền sư«. Tác phẩm: Nam Nhạc Đại Huệ Thiền sư ngữ lục.

HOÀI SỞ 懷 楚

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bạch Triệu Chí Viên. Sư trụ viện Trúc Càn ở An Châu (nay là huyện An Lục tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

HOÀI SƯỞNG 懷 敞 (1120-1195)

Thiền tăng đời Nam Tống, họ Vạn, tự Nhân Thiền, người xứ Dư Hàng, Chiết Giang. Nối pháp Thiền sư Thiên Đồng Tùng Cẩn, đời thứ 19 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Vạn Niên ở Thiên Đài. Có ngữ lục truyền lại đời.

HOÀI THÂM 懷 深 (1077-1132)

Thiền tăng đời Tống, họ Ưu, tự Từ Thọ, người đời gọi là »Từ Thọ Thiền sư«; nối pháp Thiền sư Tư Thánh Sùng Tín, tông Vân Môn. Sư trụ chùa Tư Phúc, Tây Am ở Tương Sơn. Tác phẩm: Từ Thọ Thâm Hòa 304

HOÀN SƠN LỤC 還 山 錄

thượng quảng lục.

HOÀI TÍN 懷 信 (1280-1357)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Khương, hiệu Phu Trung, người xứ Phụng Hóa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Trúc Tây Diệu Đán, tông

Lâm Tế.

Sư trụ trì chùa Quán Âm ở Minh Châu (nay thuộc huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang). Ít lâu sau, Sư dời về chùa Phổ-đà.

HOÀI TRÚ 懷 晝

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Phong Truyền Sở. Sư trụ chùa Khai Sơn ở Phòng Châu (nay là huyện Phòng, tỉnh Hồ Bắc).

HOÀI TRUNG 懷 忠

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội. Sư trụ núi Tiêu Dao ở

Phủ Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây)

Trung Quốc.

HOÀI UẨN 懷 惲

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng, tông Tào Động. Sư trụ chùa Quy Tông ở Lô Sơn và còn trụ núi

Bách Trượng.

HOÀI VỊ 懷 渭 (1317-1375)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Ngụy, tự Thanh Viễn, hiệu Trúc Am, người xứ Nam Xương (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Long Tường Toàn Ngộ. Sư trụ các chùa: Bảo Tướng, Báo Ân, Tịnh Từ. Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục, Trúc Am Ngoại tập.

HOÀN 還 (k. ng)

Phó từ nghi vấn, tương đương với »khả«, có nghĩa là »hay không?« Hoài Hải trong Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 1 ghi: »山 下 有 一 虎 子、 爾 還 見 麼？ – Dưới núi có một con cọp, ngươi có thấy hay không?« Bình Điền Phổ Ngạn Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »爾 還 曾 見 我 嫂 也

未？ – Ông có lần nào gặp chị dâu của tôi chưa?« HOÀN CỔ VỊ LIỄU HOÀN KIM ĐÁO LAI 還 古 未 了 還 今 到 來 Trở về xưa chưa đến, trở về nay đến rồi. Thuật ngữ biểu thị Thật tướng của các pháp không có tướng khứ lai, bởi vì bản chất và trạng thái chân thật của vạn sự vạn vật trong vũ trụ xưa nay là Như thị.

HOÀN PHỔ 還 普

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội. Sư trụ Thiều Sơn ở

Lạc Dương. Thụy hiệu »Vô Úy Thiền sư«.

HOÀN SƠN LỤC 還 山 錄 Gọi đủ: Cổ Sơn Vi Lâm Thiền sư Hoàn Sơn lục. Còn gọi: Vi Lâm Thiền sư Hoàn Sơn lục. Ngữ lục, 4 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái soạn vào đời Thanh, nhóm ông Hưng Đăng… biên tập, thu thập các ngữ lục từ lúc sư Đạo Bái trụ Cổ Sơn trở về sau nên gọi là Hoàn Sơn lục, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125, trang 921. Nội dung bao gồm: Thượng đường, Thị chúng, Phật sự, Kệ, Tán, Tự, Đề bạt, Ký. Quyển cuối phụ lục 1 thiên »Lữ Bạc Huyễn Tích« là ghi lại phần tự thuật về cuộc đời và tác phẩm của Sư. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 27 (1688) đời Thanh. 305

HOÀN THA 還 他

HOÀN THA 還 他 Buông bỏ. Một phần bài tán của Bảo Phác trong Tuệ Trung Thượng sĩ ngữ lục ghi:

欲 知 鹽 味 全 還 他 老 鼠 〖⿱漸耳〗 Dục tri diêm vị toàn Hoàn tha lão thử nỉ Muốn biết toàn vị mặn Buông bỏ con chuột đi!

(Muốn biết trọn vẹn pháp giải thoát của Phật thì hãy buông bỏ ý niệm sinh diệt của thời gian.)

HOÀN TRUNG 還 中 (780-862)

Thiền tăng đời Đường, họ Lữ, người xứ Phố Bản, Hà Đông (nay là huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải. Sư trụ chùa

Thường Nhạc ở Hành Sơn. Thụy hiệu

»Tính Không Đại Sư«.

HOÀN TRUNG HƯ BẠCH 寰 中 虛

白 Hoàn trung có nghĩa là trống rỗng; hư bạch là tâm thuần khiết. Chỉ cho cảnh giới tuyệt đối siêu việt thiện ác, thị phi, hữu vô, mê ngộ…

HOÀN TRUNG THIÊN TỬ, TÁI

NGOẠI TƯỚNG QUÂN 闤 中 天 子 塞 外 將 軍 Hoàn trung thiên tử tức là Hoàng đế có quyền hành tối cao trong nước. Tái ngoại tướng quân tức là vị tướng quân ở ngoài biên giới, có quyền xử lý các sự việc một cách tạm thời. Thiền sư thường dùng lời này để ngầm chỉ dạy người học hãy lãnh ngộ tự tâm là Phật, chính mình là chủ.

NĐHN q. 14 ghi: »問： 如 何 是 學 人 自 己？ 師 曰： 寰 中 天 子、 塞 外 將 軍。 – Hỏi: Thế nào là tự kỷ của học nhân? Sư nói: Hoàng đế ở trong triều, tướng quân ở ngoài biên ải«.

HOÁN CHUNG TÁC ỦNG 喚 鐘 作

瓮 Nhận lầm cái ly là cái hũ, dụ cho nhầm lẫn sự lý. Vô Môn Quan ghi: »者 僧 聽 事 不 眞、 喚 鐘 作 瓮。 – Vị tăng này nghe sự việc không chính xác cho nên nhận lầm cái ly là cái hũ.«

HOÁN NÔ TÁC LANG 喚 奴 作 郎

Nhận lầm người tớ là ông chủ, dụ cho nhầm lẫn sự lý, không biết tự tâm là Phật, tự mình là chủ. Mật Am ngữ lục ghi: »且 喚 什 麼 作 靈 覺。 有 般 漢。 東 西 不 辨。 南 北 不 分。 便 道。 經 行 及 坐 臥 是。 喫 粥 喫 飯 是。 正 是 喚奴 作 郎。 認 賊 爲 子。 – Thử nói cái gì là linh giác? Có hạng người đông tây không rõ, nam bắc chẳng phân, liền nói kinh hành cùng ngồi nằm, ăn cháo ăn cơm là đạo. Đây đúng là cho tớ là chủ, nhận giặc làm con.« HOÀNG BÁ ĐOẠN TẾ NGỮ LỤC 黄 壁 斷 際 語 錄 Còn gọi: Đoạn Tế Thiền sư ngữ lục, Hoàng Bá Hy Vận Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hoàng Bá Hy Vận soạn vào đời Đường, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 180. Nội dung bao gồm cơ duyên ngữ cú của Hoàng Bá Hy Vận tham yết ngài Bách Trượng Hoài Hải, cho đến các lời thượng đường, pháp ngữ vấn đáp thị chúng.

HOÀNG BÁ HỔ THOẠI 黃 蘗 虎 話

Cơ ngữ qua lại giữa Hoàng Bá và Thầy của 306

HOÀNG BÁ SƠN CHÍ 黄 壁 山 志

sư là Bách Trượng Hoài Hải. Công án này được thấy nơi tiết Hoài Hải đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 như sau: »師 問 黃 檗： 甚 處 來？ 檗 云： 山 下 采 菌 子 來。 師 云： 山 下 有 一 虎 子、 汝 還 見 麼？ 檗 便 作 虎 聲、 師 於 腰 下 取 斧 作 斫 势。 檗 約 住 便 掌。 師 至 晚 上 堂 云： 大 眾、 山 下 有 一 虎 子、 汝 等 諸 人 出 入 好 看、 老 僧 今 朝 親 遭 一 口。– Hoài Hải hỏi Hoàng Bá: Ở đâu đến? Bá đáp: Nhổ nấm dưới núi đến. Hải hỏi: Dưới núi có một con cọp ngươi có thấy chăng? Bá liền làm tiếng cọp rống. Hải rút chiếc búa bên lưng làm bộ chém. Bá ra hiệu bảo Hải dừng lại rồi tát Hải một tát. Buổi chiều, Hải thượng đường nói: Đại chúng, dưới núi có một con cọp, các ngươi ra vào phải chú ý, sáng nay lão tăng bị nó ngoặm một miếng.« Công án phản ánh sự tiếp cơ nhạy bén và tùy chỗ làm chủ của Hoàng Bá Hy Vận cùng với sự tán thành của Hoài Hải đối với

Hoàng Bá.

HOÀNG BÁ SƠN 黄 壁 山

1. Còn gọi: Thứu Phong Sơn. Núi thuộc huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây,Trung Quốc, cách trung tâm huyện 57km về phía tây. Đời Đường Tống, Thiền sư Hy Vận đến đây khai sơn. Chẳng bao lâu người học khắp nơi nghe danh Ngài nên tụ hội về, số người vãng lai có hơn ngàn vị. Đường Tuyên Tông từng đến núi này, cùng với Hy Vận ngắm thác nước, làm thơ phú. Từ đó, tông phong Hoàng Bá thạnh hành ở Giang Nam. Các vị trụ trì nối tiếp Thiền sư Hy Vận gồm có: Pháp Tế, Chí Nhân, Duy Sơ, Duy Thắng, Đạo Toàn, Vĩnh Thái, núi càng thêm nổi tiếng.

Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 9 (1139) đời Tống, Vua Cao Tông ban cho chùa tên »Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự«, cốt để truy niệm chỗ Vua cha xuất gia (Tống Huy Tông). Niên hiệu Trung Hiệp đời Minh, chùa đã bị phá hủy một lần. Về sau, sư

Thường Huệ v.v… từng phục hưng lại chùa.

2. Còn gọi: Nam Sơn. Núi thuộc huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến, nằm cách Tây thành 17km. Vì núi sản xuất rất nhiều cây Hoàng Bá nên có tên như thế. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 5 (789) đời Đường, Thiền sư Chính Can khai sơn cất chùa, tên là Bát-nhã Đường. Về sau bị nạn phá bỏ chùa miếu, trải qua 8 năm, chùa đổi tên là

Kiến Phúc Tự. Thiền sư Hy Vận đến trụ núi này, danh tiếng Hoàng Bá nổi lên nhanh chóng. Về sau trở thành đại đạo tràng của tông Lâm Tế, rất hưng thạnh vào đời Tống. Sau đó chùa trải qua bao phen thăng trầm. Minh Thần Tông ban cho tấm biển »Vạn Phúc Thiền Tự«. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 14 (1641) đời Minh, sư Ẩn Nguyên trùng hưng núi này. Về sau, Ẩn Nguyên đi sang Nhật Bản, khai sáng Vũ Trị Đại Hòa Sơn, phỏng theo quy mô của chùa này và đặt tên là »Hoàng Bá Sơn Vạn Phúc Thiền Tự«. (Obaku-san Manpuku-ji) HOÀNG BÁ SƠN CHÍ 黄 壁 山 志 Chí, 8 quyển, do Tính U biên tập vào đời Thanh, Ẩn Nguyên sửa lại, ghi chép lại lúc bắt đầu, lịch trình thay đổi và phát triển Vạn Phúc Thiền Tự ở núi Hoàng Bá, huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nội dung chia làm 8 loại: Sơn, Tự, Tăng, Pháp, Tháp, Ngoại hộ, Văn, Thi kệ dật sự. Quyển đầu có phụ bản đồ cảnh chùa và tháp đài. Hơn nữa còn ghi lại nguồn gốc và sự phát triển dòng chính của 307 HOÀNG BÁ SƠN ĐOẠN TẾ THIỀN SƯ TRUYỀN TÂM PHÁP YẾU 黄 壁 山 斷 際 禪 師 傳 心 法 要 Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận cho đến pháp hệ của Thiền sư Ẩn Nguyên. Sách được biên tập xong vào niên hiệu Đạo Quang thứ 4 (1824) và được khắc bản vào niên hiệu Đạo Quang thứ 10 (1830) đời Thanh.

HOÀNG BÁ SƠN ĐOẠN TẾ THIỀN SƯ TRUYỀN TÂM PHÁP YẾU 黄 壁 山 斷 際 禪 師 傳 心 法 要 Ngữ lục, 1 quyển, do Hoàng Bá Hy Vận soạn vào đời Đường. Vào niên hiệu Đại Trung thứ 11 (857) đời Đường, Bùi Hưu ghi chép lại những pháp ngữ của Hy Vận mà ông đích thân nghe được trong những năm tháng gần gũi Ngài. Đầu quyển có bài tựa của Bùi Hưu, cuối quyển có phụ »Uyển Lăng lục«, và được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 379 Cảnh Đức Truyền Đăng lục quyển 9. Các chương đều bỏ bớt năm tháng, cuối quyển lại tỉnh lược 1/3 và phụ thêm bằng kệ Truyền Tâm, thể tứ ngôn trường thiên của Bùi Hưu.

HOÀNG BÁ THANH QUY 黄 壁 清

規 Sách, 1 quyển, do Cao Tuyền Tính Xích biên tu vào đời Thanh, Mộc Am Tính Đạo hiệu duyệt, được xếp vào Đại chính Tạng tập 82, trang 766. Sách này phỏng theo thể lệ của »Bách Trượng Thanh Quy«, trình bày về những quy tắc nghi thức do Ẩn Nguyên Long Kỳ chế định. Ẩn Nguyên là Trụ trì pháp hội núi Hoàng Bá, sau đó sang Nhật Bản sáng lập ra tông Hoàng Bá, nên sách này có tên là Hoàng Bá Thanh Quy.

Nội dung gồm 10 chương: Chúc hy, Báo ân, Tôn tổ, Trụ trì, Phạm hạnh, Phúng tụng, Tiết tự, Lễ pháp, Phổ thỉnh, Thiên hóa và phụ lục Phật sự Phạm bối tán, Khai sơn dự chúc ngữ, Tháp viện quy ước, Cổ đức tập yếu, Pháp cụ đồ.

HOÀNG BẠCH KHÍ VẬT 黃 白 器

物 Chỉ cho vàng bạc. Tông Môn Võ Khố ghi:

»入 塔 時 門 人 恐 平 （指 大 陽 平 禪 師） 將 不 利 於 師 （明 安 禪 師）。 遂 作 李 和 文 都 尉 所 施 黃 白 器 物。 書 於 塔 銘。 而 實 無 也。 – Khi nhập tháp, môn nhân lo sợ thiền sư Đại Dương Bình gây bất lợi cho sư (thiền sư Minh An) bèn giả vờ đem việc Lý Hòa Văn Đô úy cúng vàng bạc ghi vào tháp minh, nhưng sự thực là không có.«

HOÀNG BẢNG THỨC 黄 榜 式

Thiền viện dùng giấy vàng làm tờ yết thị thông báo công việc phải làm gọi là Hoàng bảng thức. Như quy định trong chương Chúc Ly, Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, thì vào ngày sinh của Hoàng đế (Thiên thọ thánh tiết) phải thiết lập đạo tràng Kim Cang Vô Lượng Thọ và viết trên »Tấm giấy vàng« hàng chữ: »Kim Thượng Hoàng Đế thánh thọ vạn tuế«, ghi pháp hiệu của Trụ trì dán trên miếng gỗ rồi đem gắn lên bên phải cửa chùa.

HOÀNG DIỆN LÃO TỬ 黄 面 老 子

Còn gọi: Hoàng diện Cù-đàm, Hoàng diện lão, Hoàng đầu đại sĩ, Hoàng đầu lão, Hoàng diện, Hoàng lão, Hoàng đầu. Chỉ Đức Phật Thích-ca Mâu-ni. Thân của Ngài là thân kim sắc nên có tên là Hoàng diện (mặt vàng). Lại, thành Ca-tỳ-la-vệ, tên Phạn là: Kapilavastu, trong đó, Kapila là màu vàng, vastu là thành, trụ sở. Bởi Đức Thích-ca sinh ra nơi thành này nên gọi 308

HOÀNG ĐOAN BÁ 黄 端 伯 (?-1645)

Ngài là Hoàng diện lão tử (Ông già mặt vàng). Thiền tông dùng từ này chỉ cho cơ pháp chửi Phật mắng Tổ. Điều Thế Tôn Niêm Hoa trong Vô Môn Quan (Đại 48, 293 hạ) ghi: »黃 面 老 子 誑 謼 閭 閻 若 道 無 傳 授 爲 甚 麼 獨 許 迦 葉。 – Ông già mặt vàng dối gạt nhân gian, nếu nói không truyền thọ tại sao lại riêng trao cho ngài Ca-diếp?«.

HOÀNG DƯƠNG MỘC THIỀN 黄

楊 木 禪 Thiền pháp như cây Hoàng Dương. Lời quở mắng kẻ độn căn tham thiền hoài mà không tỏ ngộ. Tục bảo rằng cây Hoàng Dương lớn lên rất chậm, nếu gặp năm nhuận thì thân bị co rút lại 3cm. Tiết Tẩm thực lưỡng vong trong Thiền Quan Sách

Tiến ghi: »見 密 菴 傑、 隨 問 隨 答、 密 歎 曰： 黃 楊 木 禪 耳！ 奪 勵 彌 切、 至 忘 寢 食。 – Sư đến học với Mật Am Kiệt. Kiệt hỏi đến đâu, Sư trả lời đều thông suốt cả. Kiệt than: Thiền pháp như cây Hoàng Dương mà thôi! Sư càng cố gắng tinh tấn hơn, cho đến quên ăn quên ngủ«.

HOÀNG ĐẦU 黄 頭

Người vàng, chỉ cho Đức Phật. Bài tụng thứ tư trong phần Tụng Cổ của Tuệ Trung

Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

黃 頭 饒 舌 賺 眾 生 處 處 年 時 獨 自 行 不 管 夜 闌 猶 夢 裏 丁 東 鳳 闕 曉 催 更。 »Hoàng đầu nhiêu thiệt trám chúng sinh Xứ xứ niên thời độc tự hành Bất quản dạ lạn du mộng lý Đinh đông phụng khuyết hiểu thôi canh. »

»Người vàng (Phật) khua lưỡi gạt chúng sinh, chốn chốn ngủ say – dạo một mình. Chẳng quản đêm tàn còn mộng mị. Đinh, đông cửa phượng giục tàn canh«.

HOÀNG ĐÌNH KIÊN 黄 庭 堅 (1045- 1105)

Cư sĩ đời Tống, tự là Lỗ Trực, hiệu là Sơn Cốc Đạo Nhân, Phù Ông, người Phần Ninh, Hồng Châu (nay là Tu Thủy, Giang Tây), Trung Quốc. Niên hiệu Trị Bình thứ 4 (1067) đỗ Tiến sĩ. Lần lượt nhậm chức Quốc tử giám Giáo thọ, Khởi cư xá nhân, Bí thư thừa. Bởi mắc tội sửa chữa sách »Thần Tông Thực lục« không chân thật nên bị giáng chức làm Biệt giá ở Phù Châu. Sau lại phạm tội »Văn chương báng quốc« nên bị quản thúc ở Nghi Châu. Ông có khuynh hướng chính trị cựu đảng, là một nhân vật đại biểu cho phái Thục Học. Sáng lập »Giang Tây Thi Phái« có ảnh hưởng rất lớn đối với đời sau. Từng hỏi đạo với Thiền sư Hối Đường, lại yết kiến Thiền sư Tử Tâm, có chỗ tỉnh ngộ. Ngoài ra ông còn viết bài tựa các ngữ lục của các Thiền sư Thúy Nham Chân, Vân Cư Hựu, Đại Quy Triết, Thúy Nham Duyệt v.v… lại làm bài minh trên bia tháp của các Đại sư Hoàng Long Tâm, Phúc Xương Tín, Pháp An, Trí Ngộ.

Bởi trên đường chính trị ông bị bao nỗi thăng trầm, nên không những ông thích giáo lý »chư hành vô thường, nhất thiết giai khổ; chư pháp vô ngã, tịch diệt vi lạc«, mà còn say mê cảnh giới tự tại nhất thiết tùy duyên. Tác phẩm: Sơn Cốc tập.

HOÀNG ĐOAN BÁ 黄 端 伯 (?-1645) Cư sĩ đời Minh, tự Nguyên Công, hiệu Hải Ngạn Đạo Nhân, người Tân Thành (nay thuộc Giang Tây) Trung Quốc. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 1(1628) đậu Tiến sĩ, làm 309 HOÀNG KIM ĐẢM TỬ THIÊN QUÂN TRỌNG 黄 金 擔 子 千 鈞 重 quan Lễ bộ lang trung. Sau vì quân lính nhà Thanh bắt giam, ông bất khuất chịu chết. Ông rất thích Phật pháp, từng tham học với Thiền sư Vô Minh Huệ Kinh tông Tào Động. Ngày đêm tham cứu công án »Cây bách trước sân« có chỗ tỉnh ngộ. Tác phẩm »Di sớ«, »Dao Quang Các tập«.

HOÀNG KIM ĐẢM TỬ THIÊN QUÂN TRỌNG 黄 金 擔 子 千 鈞 重 Kẻ gánh vàng ròng nặng ngàn cân, Thiền tông dùng thuật ngữ này dụ cho khí thế mạnh mẽ của người ngộ đạo. Hư Đường lục q. 9 (Đại 47, 1055 thượng) ghi: »僧

云： 世 尊 云： 吾 有 正 法 眼 藏、 分

付 摩 訶 大 迦 葉。 此 意 又 作 麼 生？

師 云： 黃 金 擔 子 千 鈞 重。 – Tăng hỏi: Thế Tôn nói: Ta có Chính pháp nhãn tạng phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp, ý này thế nào? Sư đáp: Kẻ gánh vàng ròng nặng ngàn cân«.

HOÀNG KIM TRẠCH 黄 金 宅

Chỉ cho già lam. Ngày xưa ở Ấn Độ, trưởng giả Tu Đạt muốn mua mảnh vuờn của Thái tử Kỳ Đà để xây cất tinh xá. Thái tử nói chơi: Nếu lát vàng ròng khắp vườn thì mới chịu bán. Trưởng giả y theo lời cho lát vàng khắp vườn. Thái tử cảm kích lòng chí thành của ông bèn hiến cúng mảnh vườn, trưởng giả liền xây dựng tinh xá Kỳ

Viên.

HOÀNG LONG ĐẠT 黄 龍 達

Thiền tăng đời Tống, tên Kế Đạt, ở Hoàng Long, My Châu, người đời gọi là »Hoàng Long Đạt«. X. Kế Đạt.

HOÀNG LONG HUỆ NAM THIỀN SƯ NGỮ LỤC 黄 龍 慧 南 禪 師 語 錄 Còn gọi: Phổ Giác Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hoàng Long Huệ Nam nói vào đời Tống, Huệ Tuyền biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120 trang 187.

Nội dung bao gồm các ngữ yếu, kệ tụng của Thiền sư Huệ Nam. Đầu tiên là 11 điều Thượng đường ngữ của Hoàng Long buổi đầu trụ Thiền viện Đồng An Sùng Thắng. Sau đó theo thứ tự là:

― 13 điều ngữ lục của sư khi đời về chùa Quy Tông.

― 14 điều pháp ngữ lúc ở núi Hoàng Bá, Quân Châu. ― 14 điều ngữ lục ở núi Hoàng Long.

Phần sau có 40 bài kệ tụng. Trong ngữ yếu cũng có thu thập các cơ ngữ của những bậc cổ đức như: Dược Sơn, Hoài Nhượng, Hy Vận, Vân Môn, Đại Điên, Nghiêm Dương,

Lâm Tế, Đức Sơn, Cảnh Thanh, Lặc Đàm, Vĩnh Gia, Bàng cư sĩ, Đại Châu.

HOÀNG LONG HUỆ NAM THIỀN SƯ NGỮ LỤC TỤC BỔ 黄 龍 慧 南 禪 師 語 錄 續 補 Ngữ lục, do Hoàng Long Huệ Nam soạn vào đời Tống, Cao Phong Đông Tuấn ở viện Lưỡng Túc, chùa Kiến Nhân, Kyoto, Nhật Bản biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120 trang 201. Tác giả thu thập hơn 50 điều ngữ yếu của Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam từ các sách: Liên Đăng Hội Yếu, Gia Thái Phổ Đăng lục, Tục Cổ Tôn Túc Ngữ Yếu, Thiền Môn Niêm Tụng tập, Vĩnh Bình quảng lục, Vô Thị Giới Kham, Thiền sư ngữ lục và thu thập 12 bài kệ tụng từ các sách: Gia Thái Phổ Đăng lục, Ngũ Đăng Hội Nguyên, Lâm Gian lục, 310

HOÀNH CAI THỤ QUÁT 橫 該 竪 括

Vân Ngọa Kỷ Đàm để biên thành sách này.

HOÀNG LONG SƠN 黄 龍 山

Núi nằm ở nơi giáp ranh của 3 tỉnh Tương (Hồ Nam), Ngạc (Hồ Bắc), Cám (Giang Tây), phía tây huyện Tu Thủy, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Là ngọn núi chính trong dãy núi Mạc Phụ, cách mặt biển hơn 1.

500m, diện tích khoảng 27 ㎢.

Tương truyền trên đỉnh núi có một con rồng vàng có thể kêu gió gọi mưa nên núi này được đặt tên »Hoàng Long«. Đời Đường, ngài Hối Cơ khai sơn, đến đời Tống ngài Huệ Nam hoằng dương thiền pháp ở núi này. Các đời sau kế thừa ngài làm thành pháp hệ »Hoàng Long phái«, các vị đó là: Tổ Tâm, Ngộ Tân, Duy Thanh, Trí Minh, Đức Phùng, Đạo Chấn, Pháp Trung. Họ nối tiếp trụ trì ở núi này hơn 150 năm, tông phong rất thạnh.

Dưới núi là chùa Hoàng Long, chỉ còn 2 gian điện sót lại, mé bên trái chùa có »Tinh tỉnh« (giếng sao) và Tứ phương Thạch Tỉnh đình được xây vào đời Minh là vẫn còn hoàn hảo.

HOÀNG LONG TỨ GIA NGỮ LỤC 黄 龍 四 家 語 錄 Ngữ lục, 4 quyển do Huệ Tuyền biên tập vào đời Tống, bao gồm ngữ lục của 4 vị Thiền sư thuộc phái Hoàng Long, tông Lâm Tế, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120. Theo thứ tự là:

1. Hoàng Long Huệ Nam Thiền sư ngữ lục.

2. Bảo Giác Tổ Tâm Thiền sư ngữ lục của Hối Đường Tổ Tâm, đệ tử ngài Huệ Nam.

3. Tử Tâm Ngộ Tân Thiền sư ngữ lục của Tử Tâm Ngộ Tân, đệ tử ngài Tổ Tâm.

4. Siêu Tông Huệ Phương Thiền sư ngữ lục của Hòa Sơn Huệ Phương, đệ tử ngài Ngộ Tân.

Huệ Tuyền – người biên tập ngữ lục này – chính là bạn đồng môn với Hòa Sơn Huệ Phương. Quyển đầu có bài tựa do Tiền Mật viết vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 11

(1141) đời Tống.

HOÀNG MẬU LÂM 黄 茂 林 (?- 1933) Học giả Phật giáo cận đại, người tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Ông tinh thông Anh văn, từng ở Hongkong và nước Anh để nghiên cứu về tư tưởng Tiểu thừa. Sau ông quy y với đại sư Thái Hư và tin theo Đại thừa. Tác phẩm: Ông dịch sang Anh văn các quyển kinh: Pháp Bảo Đàn, Thập

Thiện Nghiệp Đạo và sáng lập tạp chí Phật giáo Trung Quốc.

HOÀNH BỆNH 橫 病

Bệnh tật bất ngờ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »法 喜 禪 悦 身 光 自 照。 思 衣 羅 綺 千 重 。 思 食 百 味 具 足。 更 無 横 病。 – Khi được thiền duyệt pháp hỷ thì hào quang nơi thân tự chiếu, nghĩ đến mặc liền có muôn lớp lụa là, nghĩ đến ăn liền có đầy đủ trăm vị, cũng không có bệnh tật bất ngờ«.

HOÀNH CAI THỤ QUÁT 橫 該 竪 括 Còn gọi: Hoành cai thụ mạt. Thiền pháp được lập bày một cách xứng tính (tùy tính nhậm ý), chẳng bị câu thúc mà còn khế hợp ở mọi chỗ, là thiền pháp được vận dụng đến cảnh giới cao siêu. Mật Am ngữ lục ghi: »坐 見 聲 和 响 順、 萬 法 無 差、 舉 一 明 三、 目 機 銖 兩； 橫 該 竪 括、 縱 奪 臨 時。 – Ngồi yên thấy 311

HOÀNH ĐẢM TRỤ TRƯỢNG 橫 擔 拄 杖

tiếng hòa vang thuận, muôn pháp không khác; căn cơ lanh lợi vừa trông qua sự vật liền phán đoán được; đấy là thiền pháp được vận dụng đến cảnh giới cao siêu, cho lấy đúng thời«.

HOÀNH ĐẢM TRỤ TRƯỢNG 橫

擔 拄 杖 Chư tăng ra ngoài hành cước. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »僧 問： 冬 去 春 來 時 如 何？ 師 云： 橫 擔 拄 杖、 東 西 南 北、 一 任 打 野 榸。 – Tăng hỏi:

Lúc Đông đi Xuân lại thì thế nào? Sư nói:

Ra ngoài hành cước khắp nơi, mặc cho ông ra ngoài hành cước«.

HOÀNH MIÊN THỤ TOẠ 橫 眠 竪

坐 Nằm ngang ngồi thẳng, chỉ cho việc bình thường, lẽ đương nhiên. NĐHN q. 11 ghi:

»如 何 是 道 中 人？ 師 云： 橫 眠 竪 坐。 – Hỏi: Thế nào là người trong đạo?

Sư nói: Nằm ngang ngồi thẳng«.

HOÀNH NIÊM 橫 拈

Còn gọi: Hoành niêm thụ phóng, Hoành niêm đảo dụng. Lúc Thiền sư chỉ dạy người học, ngài tùy ý nói một cách vô ngại. Bích Nham lục q. 1 ghi: »這 老 漢 （趙 州） 平 生 不 以 棒 喝 接 人。。。 蓋 爲 他 平 生 無 許 多 計 較、 所 以 橫 拈 倒 用、 逆 行 順 行、 得 大 自 在。 – Ông già này (Triệu Châu) suốt đời không dùng đánh hét để tiếp người… Bởi vì ông ta (Triệu Châu) cả đời không có nhiều suy nghĩ so đo, cho nên tùy ý nói làm ngược làm xuôi một cách tự tại«.

HOÀNH XUYÊN 橫 川

Hiệu của Thiền tăng Như Củng đời Tống mạt Nguyên sơ. X. Như Củng.

HOÁT HOÁT 豁 豁

Hiểu rõ, thông đạt. Bài Nhất Bát Ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »丈 夫 語 話 須 豁 豁、 莫 學 癡 人 受 摩 捋。 – Bậc trượng phu đối với cơ ngữ của người xưa cần thông đạt, đừng bắt chước kẻ ngu hiểu biết qua loa«.

HOÁT NHIÊN 豁 然

Hiểu rõ, rõ ràng. Chương La-hầu-đa-la, Tổ thứ 16 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »難 提 心 意 豁 然、 即 求 度 脫。 – Tâm ý Nan-đề hiểu rõ liền xin ngài độ thoát«.

HOẠT CÚ, TỬ CÚ 活 句 死 句

Còn gọi: Hoạt ngữ, tử ngữ. Hoạt cú là câu linh diệu, vượt thoát mọi phân biệt. Tử cú là câu nói không hoạt dụng. Lâm Gian lục q. thượng (Vạn Tục 148, 299 hạ) ghi: »語 中 有 語、 名 爲 死 句； 語 中 無 語、 名 爲 活 句。 – Thiền sư Động Sơn Thủ Sơ bảo: Trong câu có lời gọi là tử cú, trong câu không lời gọi là hoạt cú«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

HOẠT KẾ 活 計

1. Nghề nghiệp mưu sinh, công việc.

Trong các trước tác Thiền tông phần nhiều dùng từ này để dụ cho thiền pháp hoặc hành vi cơ dụng. Mật Am ngữ lục ghi: »方 圓 不 用 機 謀 力。 長 短 休 將 語 默 尋。 一 斧 便 成 眞 言 計。 三 思 始 就 費 光 陰。 – Vuông tròn không cần đến cơ mưu, dài vắn chớ đem nói nín tìm. Một chiếc búa cũng là nghề nghiệp chân chính, suy nghĩ chỉ làm phí thời gian.« 2. Công cụ, gia sản sinh sống. Chương Khuông Ngộ Thiền sư trong CĐTĐL q. 17 312

HOẰNG GIÁC ĐẠI SƯ 弘 覺 大 師

ghi: »問： 如 何 是 閉 門 造 車。 師 曰。 活 計 一 物 無。 – Hỏi: Thế nào là đóng cửa tạo xe? Sư đáp: Gia sản không có gì cả.«

HOẠT NHÂN KIẾM 活 人 劍

Đối lại: Sát nhân đao (Đao giết người). Gươm cứu sống người; kiếm, đao được dùng để dụ cho trí huệ. Thiền tông dùng từ Hoạt nhân kiếm để dụ cho khả năng đánh thức người học quay về linh tính sẵn có. Ngược lại, Sát nhân đao để chỉ cho phương tiện làm cho người học mắt kẹt vào tình thức phân biệt. Chương Nham Đầu Toàn Khoát trong CĐTĐL q. 16 (Đại 48, 152 hạ) ghi: »石 霜 雖 有 殺 人 刀、 且 無 活 人 劍。 – Thạch Sương tuy có đao giết người, nhưng không có gươm cứu người«.

Phần Thùy Thị, tắc 12, Bích Nham lục (Đại

48, 152 hạ) ghi: »殺 人 刀、 活 人 劍、 乃 上 古 之 風 規、 亦 今 時 之 樞 要。 – Đao giết người, gươm cứu người là quy cách đã có từ xưa, và cũng là chỗ then chốt ngày nay«. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di.

HOẰNG BIỆN 弘 辨

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Hoài Uẩn, trụ chùa Đại Tiến Phúc ở

Trường An. Vua ban hiệu »Viên Trí Thiền sư«.