Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

BẠCH CƯ DỊ 白 居 易 (772-846)

thứ 7 (1442) đời Minh, Trung Trí biên tập bản thanh quy này lần nữa.

BẠCH AM THIỀN SƯ 白 庵 禪 師

Hiệu của thiền tăng Lực Kim sống vào đời cuối Nguyên đầu Minh. X. Lực Kim

BẠCH ẨN HUỆ HẠC 白 隱 慧 鶴

(1686-1769)

(J: Hakuin Ekaku), Thiền tăng sống vào thời đại Đức Xuyên, hiệu Hộc Lâm, người Tuấn Hà (Suruga), thuộc tông Lâm Tế

Nhật Bản.

Năm 15 tuổi sư xuất gia ở chùa Tùng Âm, nối pháp Tín Thọ lão nhân ở Phan Sơn, làm Đệ nhất tọa ở chùa Diệu Tâm. Sư được gọi là Tổ trung hưng tông Lâm Tế.

Ngoài việc trùng tu chùa Tùng Âm, sư còn khai sáng chùa Quan Âm, chùa Tân Vô Lượng ở núi Diệu Trí, chùa Long Trạch ở

Tam Đảo. vv…

Thụy hiệu: Thần Cơ Độc Diệu Thiền sư, Chính Tông Quốc Sư.

Tác phẩm: Ngữ lục 103 quyển, Hoè An Quốc Ngữ, 7 quyển, Tức Canh lục 1 quyển, Viễn La Thiên Phủ, Dạ Thuyền Nhàn Ngữ và Bích Sinh Thảo Tự truyện đều gom vào Bạch Ẩn Thiền sư toàn tập 6 quyển, trong đó cũng có chép thi văn, thư họa. vv… Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BẠCH CHÙY 白 槌

Bạch là cáo bạch, chùy là cái dùi. Bạch chùy là dùng dùi đánh lên tấm bảng để báo cho đại chúng giữ yên lặng. Người giữ việc bạch chùy gọi là Bạch chùy sư, phần nhiều do các vị tôn túc rành phép tắc đảm nhiệm.

Tổ Đình Sự Uyển q. 8 (Vạn Tục 113, 118 hạ) ghi: »白 槌、 世 尊 律 儀、 欲 辨 佛 事、 必 先 秉 白、 爲 穆 衆 之 法 也。

今 宗 門 白 槌、 必 命 知 法 尊 宿 以 當 其 任。 長 老 才 據 座 已、 而 秉 白 云： 法 筵 龍 象 衆、 當 觀 第 一 義。 長 老 觀 機 法 會 酬 唱 既 終、 復 秉 白 云： 諦 觀 法 王 法、 法 王 法 如 是。 此 蓋 先 德 之 眞 規、 皆 不 失 佛 意。 且 見 叢 林 多 擧 世 尊 升 座、 文 殊 白 槌。 – Bạch chùy, theo luật nghi của Thế Tôn, muốn làm Phật sự, trước hết phải thưa bạch, là phép hòa chúng vậy. Ngày nay trong Thiền tông, bạch chùy ắt phải nhờ vị tôn túc biết pháp tắc đảm nhiệm việc ấy. Vị Trưởng lão vừa lên tòa xong, trình bạch rằng: »Pháp diên long tượng chúng, đương quán đệ nhất nghĩa (Pháp hội của hàng Đại thừa, phải nên quán đệ nhất nghĩa). Khi pháp hội xướng đáp đã xong, Trưởng lão lại trình bạch rằng: Đế quán Pháp vương pháp, Pháp vương pháp như thị (quán kỹ pháp của Phật, pháp của Phật như thị). Đây là khuôn phép chân thật của Tiên đức, đều không sai ý Phật. Lại thấy trong tùng lâm phần nhiều cử bài Thế

Tôn thăng tòa, Văn-thù bạch chùy«. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BẠCH CƯ DỊ 白 居 易 (772-846)

Cư sĩ đời Đường, tự là Lạc Thiên, về già lấy hiệu »Hương Sơn Cư sĩ«. Trước ở Thái Nguyên (nay thuộc Sơn Tây), sau dời về Hạ Khuê (nay là đông bắc huyện Vị Nam, tỉnh Thiểm Tây), Trung Quốc.

Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 16 (800), ông đỗ Tiến sĩ, lần lượt nhậm các chức: Hàn lâm học sĩ, Tả tháp di, Tả tán thiện đại phu.

Bởi đắc tội với bậc quyền quý, ông bị biếm làm Tư mã Giang Châu, rồi nhậm chức Thứ sử Hàng Châu, Tô Châu; sau cùng làm Hình bộ Thượng thư. Về già sống ở Hương Sơn, Lạc Dương, lấy thơ, rượu làm niềm 29

BẠCH HOA SƠN 白 華 山

vui. Ông là thi nhân nổi tiếng vào đời Đường, sáng tác »Trường Hận Ca«, »Tỳ Bà Hành« được truyền tụng đã hơn ngàn năm nay. Ông chịu ảnh hưởng Phật giáo rất sâu, khi nhậm chức Thứ sử Hàng Châu từng bái phỏng Thiền sư Điểu Khòa Đạo Lâm, và còn làm bạn với các vị tăng: Như Mãn, Pháp Ngưng cùng tu tập Thiền pháp.

Ông lấy bổng lộc của mình tu bổ lại cổng chùa Hương Sơn. Về già, ông nương gá tinh thần vào tư tưởng Phật giáo; hễ có sáng tác văn chương liên quan đến việc giáo hóa là khen ngợi Phật giáo. Tác phẩm: Bạch Cư Dị tập.

BẠCH HOA SƠN 白 華 山

X. Phổ-đà sơn.

BẠCH LONG TỔ SƯ 白 龍 祖 師

Thiền tăng Đạo Hy đời Ngũ Đại ở viện Bạch Long tại Thăng Sơn, người đời gọi là

»Bạch Long Tổ Sư«. X. Đạo Hy.

BẠCH MÃ HÒA THƯỢNG 白 馬 和

尚 Thiền tăng Hành Ái đời Tống ở núi Bạch Mã, Tương Châu (nay là Tương Phàn, Hà bắc), người đời gọi là Bạch Mã Hòa thượng. X. Hành Ái.

BẠCH MÃ NHẬP LÔ HOA 白 馬 入

蘆 花 Bạch mã (ngựa trắng) cùng với Lô hoa (hoa lau) đều sắc trắng, cho nên khi ngựa trắng vào trong rừng hoa lau thì cùng với hoa lau đồng một màu khiến cho mắt thường không thể nào phân biệt được.

Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cảnh giới siêu việt tất cả kiến giải phân biệt nhân ngã, lớn nhỏ, cao thấp, tốt xấu. Tắc 13, Bích Nham lục (Đại 48, 153 hạ) ghi:

»僧 問 巴 陵： 如 何 是 提 婆 宗？ （白 馬 入 蘆 花、 道 什 麼 點）。– Vị Tăng hỏi Ba Lăng: Thế nào là tông chỉ của Đề

Bà? (Ngựa trắng vào rừng hoa lau làm sao phân biệt?)«.

BẠCH MÃ THIỀN SƯ 白 馬 禪 師

Thiền tăng Đàm Chiếu đời Đường ở chùa Bạch Mã, Kinh Nam, người đời gọi là

Bạch Mã Thiền Sư. X. Đàm Chiếu.

BẠCH NIÊM TẶC 白 拈 賊

Gọi tắt: Bạch Niêm. Bạch là rỗng không, Niêm là dùng đầu ngón tay nhón lấy đồ vật. Tức là không lấy tay cầm vật mà chỉ lấy đầu ngón tay nhón lấy trộm, không lưu lại dấu vết. Ý chỉ cho kẻ trộm giỏi.

Có thuyết cho rằng Bạch có nghĩa là ban ngày, tức giữa ban ngày trước mắt nhìn lom lom đồ vật của mọi người mà nhanh khéo nhón lấy (cái tài khéo léo của kẻ trộm).

Thiền tông mượn từ Bạch Niêm Tặc để chỉ cho bậc Tông sư kiến tính dùng thủ đoạn khéo léo để tiếp dẫn người học. Liên Đăng

Hội Yếu q. 9 (Vạn Tục 136-289 hạ) ghi:

»雪 峯 聞 云： 臨 濟 大 似 箇 白 拈 賊。 師 云： 夫 善 窃 者、 鬼 神 莫 知、 既 被 雪 峯 覷 破、 臨 濟 不 是 好 手。 – Tuyết Phong nghe được, nói: Lâm Tế giống hệt tay trộm giỏi (…) Tuyết Đậu nói:

Nếu là tay trộm giỏi thì quỷ thần cũng chẳng hay. Nay đã bị Tuyết Phong biết hết nên Lâm Tế chẳng phải là tay nhà nghề«.

BẠCH QUANG 白 光

Hiệu của Thiền tăng Đức Minh đời Thanh. X. Đức Minh.

BẠCH VÂN THƯỢNG NHÂN 白 雲 上 人

BẠCH THÁNH 白 聖 (1904-1989)

Tăng nhân hiện đại, họ Hồ, tự Khiết Nhân, người xứ Ứng Thành, Hồ Bắc, Trung Quốc. Sư từng thân cận Thiền sư Lai Quả ở chùa Cao Mân và là người sáng lập Trung Quốc Phật Giáo Tam Tạng Học viện, Viện Nghiên cứu Phật giáo Trung Quốc. Tác phẩm: Học Thiền Phương Tiện Đàm, Thiền tông sử luận tập, Duy-ma-cật kinh giảng lục.

BẠCH VÂN 白 雲

Chỉ cho sự hoàn toàn không dính mắc, tự do vô ngại giống như mây trắng đến đi tự tại. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 14 (Đại 51, 309 hạ) ghi: »道 悟 問： 如 何 是 佛

法 大 意？ 師 曰： 不 得 不 知。 悟

曰： 向 上 更 有 轉 處 也 無？ 師 曰： 長 空 不 礙 白 雲 飛。 – Đạo Ngộ hỏi:

Thế nào là đại ý của Phật pháp? Sư đáp:

Không thể không biết! Đạo Ngộ hỏi:

Hướng lên còn có chỗ nào chuyển không?

Sư đáp: Không gian nào ngại mây trắng bay«.

BẠCH VÂN AN CỐC 白 雲 安 谷 (1885-1973)

Hakuun Yasutani (jap). Thiền tăng, sống vào cuối thời đại Minh Trị đến thời đại Đại Chính Chiêu Hòa, pháp danh Bạch Vân, cũng gọi là Tổ Nhạc, thuộc tông Tào Động Nhật Bản.

Sư xuất gia lúc 11 tuổi, 13 tuổi đã trở thành vị tân học tăng của tông Tào Động.

Sư học ngành giáo dục sư phạm và từng làm giáo chức. Năm 15 tuổi mới tập tọa thiền, ngoài 40 tuổi mới chính thức trở thành vị tăng ở chùa, rồi được Nguyên Điền Đại Vân nhận làm môn đệ, đến năm 58 tuổi được ngài ấn khả. Sư truyền dạy các pháp: Thiền tâm yếu của Thiền sư Đạo Nguyên tức »Chỉ quản đả tọa« và pháp yếu của tông Lâm Tế là »Công án và tọa thiền«.

Ngoài việc tổ chức hoạt động »Tiếp tâm« ở Nhật Bản, sư còn diễn giảng thiền học tại các nước Anh, Mỹ, Pháp, Đức.

Tác phẩm: Sư có chú thích về Công án tập như: Vô Môn Quan, Bích Nham lục, Thung Dung lục, Truyền Quang lục, Động Sơn

Ngũ vị. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di

BẠCH VÂN HƯU 白 雲 休

Thiền tăng Vô Hưu đời Ngũ Đại ở chùa

Bạch Vân tại Kinh Triệu, người đời gọi là Bạch Vân Hưu. X. Vô Hưu.

BẠCH VÂN THỦ ĐOAN THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 白 雲 守 端 禪 師 廣 錄 Còn gọi: Bạch Vân Đoan Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 4 quyển, do Bạch Vân Thủ Đoan soạn vào đời Tống, nhóm ông Xử Ngưng biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh, tập 120, trang 400. Nội dung bao gồm các ngữ lục do đệ tử của Thủ Đoan biên tập tại 6 nơi: Thiền viện Viên Thông Sùng Thắng ở Giang Châu; Thiền viện Thừa Thiên; Thiền viện Chứng Đạo, núi Pháp Hoa ở Thư Châu; Thiền viện Càn Minh ở núi Long Môn; Thiền viện Hưng Hóa; Thiền viện Hải Hội ở núi Bạch Vân;

cho đến các kệ tụng, 100 tắc tụng cổ và bài tựa Tổ Đường Cương Kỷ.

BẠCH VÂN THƯỢNG NHÂN 白 雲 上 人 Thiền tăng Mãn Khởi đời Minh, người đời gọi là Bạch Vân Thượng nhân. X. Mãn Khởi. 31

BẠCH VÂN TỰ 白 雲 寺

BẠCH VÂN TỰ 白 雲 寺 1. Chùa nằm ở đỉnh hồ, góc phía nam Sơn Tây, cách thành phố Triệu Khánh tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 18km về hướng đông bắc. Chùa được xây dựng bởi sư Trí Thường, đệ tử của Lục tổ Huệ Năng.

Đương thời từng có 30 ngôi chùa phân bố khắp núi. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, chùa được xây dựng lại. Vào khoảng niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) và Quang Tự (1875- 1908) đời Thanh, chùa được trùng tu hai lần. Trong chùa có Niết-bàn đài, dưới Đài có khắc 8 chữ lớn »Chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm«, tương truyền là thủ bút của ngài Trí Thường. Ngoài ra còn có các di tích: Dược Long am (am rồng quẫy), La-hán kiều (cầu La-hán), Thánh tăng kiều, Điếu ngư đài (Đài câu cá), Tiên kỳ thạch, Thạch thành môn.

Gần đó còn có các cảnh lạ như: Lão long đàm, Tam-muội đàm, Dục Phật trì, Thủy liêm động thiên. Thủy liêm động thiên là khe núi có dòng thác từ trên cao hơn 30m rót xuống, bụi nước tung lên phản chiếu ánh sáng mặt trời thành một cầu vòng, trông thật ngoạn mục.

2. X. Phong Huyệt tự.

BẠCH VÂN VẠN LÝ 白 雲 萬 里

Còn gọi: Bạch Vân thiên lý vạn lý. Mây trắng ngàn dặm, ý nói cùng với Thiền pháp cách nhau rất xa. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »自 十 九 到 二 十 三 日、 萬 余 人 來 此 赴 會 哄 哄 地、 如 今 只 見 老 漢 獨 自 口 吧 吧 地。 若 道 多 人 閙 一 人 是 靜、 直 是 白 雲 萬 里! 畢 竟 如 何？ 一 人 浩 浩、 多 人 靜 悄 悄、 不 如 歸 堂 喫 茶 好。 – Từ ngày 19 đến ngày 23, hơn muôn người đến dự hội thật rộn rịp, hôm nay chỉ thấy lão này lải nhải một mình. Nếu nói nhiều người là ồn, một người là lặng, chính là mây trắng ngàn dặm! Rốt cuộc thế nào? Một người thì ồn ào, nhiều người thì vắng lặng, chẳng bằng trở về nhà uống trà còn hơn«.

BẠCH Y BÁI TƯỚNG 白 衣 拜 相

Trong Phật giáo, bạch y thường dùng để chỉ cho người tại gia, nhưng ở đây chỉ chung cho hạng dân dã không địa vị quan chức. Bạch Y Bái Tướng, nghĩa là một kẻ bình dân không có địa vị nào hết, bỗng nhiên được phong chức Tể tướng. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho người hoát nhiên đốn ngộ, chuyển phàm thành Thánh.

Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 1 (Đại 47, 990 thượng) ghi: »大 丈 夫 漢、 等 是 爲 人、 何 不 教 他 脫 籠 頭、 卸 馱、 如 白 衣 拜 相 一 般。 – Kẻ đại trượng phu, họ cũng là người, sao không bảo họ cởi bỏ lồng chậu đồ mang vác đi, giống như hạng bình dân được phong chức Tể tướng«.

BÀI 牌

Là thẻ gỗ dùng để thông báo các thứ việc cho đại chúng trong các chùa. Thông thường thẻ dài khoảng 48cm, rộng hơn 38cm.

Tùy theo công việc được thông báo mà có các loại bài: 1. Giới lạp bài: Sắp xếp vị trí theo số năm thụ giới của tăng chúng; 2.

Xướng y bài: Thông báo về việc rao bán di vật của vị tăng quá cố; 3. Thượng đường bài: Treo ở Pháp đường để thông báo thời khắc thượng đường; 4. Tọa thiền bài: Treo ở trước Thiền đường để thông báo giờ giấc ngồi thiền; và Tiểu tham bài, Phóng tham bài, Phổ thỉnh bài, Khai dục bài (tắm), 32

BÃI THAM 罷 參

Phóng sinh bài v.v… Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di

BÀI ĐIỆP 排 叠

Còn gọi: Bài phê 排 批. Sắp đặt, lo liệu. Tiết »Phổ Hóa Hòa thượng« trong TĐT q. 17 ghi: 非 久 之 間、 普 化 自 上 來 臨 濟、 臨 濟 便 歡 喜、 排 批 飯 食、 對 坐 吃。 – Không bao lâu thì Phổ Hóa lên đến viện Lâm Tế. Lâm Tế (Nghĩa Huyền)

liền sắp đặt cơm nước và cùng ngồi ăn.«

BÀI KHIỂN 排 遣

Ứng phó, đối phó. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: 問： 生

死 到 來、 如 何 排 遣？ 師 展 手 曰： 還 我 生 死 來。 – Hỏi: Sinh tử đến, làm sao đối phó? Sư liền giơ tay, nói: Trả sinh tử lại cho ta.

BẠI KHUYẾT 敗 缺

1. Bị thua, bị đánh bại. Tiết Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi:

»師 以 手 指 曰： 這 老 漢 今 日 敗 缺 也。 – Sư lấy tay chỉ và nói: Lão già này hôm nay bị thua rồi!«.

2. Thất bại. Tiết Nam Viện Huệ Ngung Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »僧 參、 師 擧 拂 子、 僧 曰： 今 日 敗 缺。 – Tăng đến tham vấn, sư giở phất tử, tăng nói: Hôm nay thất bại«.

BÃI ĐỘNG 摆 動

Phấn chấn tinh thần. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »若 是 初 心 後 學、 直 須 摆 動 精 神、 莫 空 記 人 說 處、 多 虛 不 如 少 實。 – Nếu là hàng hậu học sơ tâm cần phải phấn chấn tinh thần. Đừng luống công ghi nhớ những điều người khác nói. Nhiều rỗng chẳng bằng ít đặc«.

BÃI GIẢNG TRAI 罷 講 齋

Phần đông, người theo Giáo môn khi tham thiền có sự tỉnh ngộ, liền bãi giảng và thiết lập trai đàn cúng dường Tăng chúng, nghi thức ấy gọi là Bãi giảng trai. Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 1 (Đại 47, 989 hạ)

ghi: »良 遂 座 主 參 麻 谷、 谷 見 來、 攜 鉏 去 鉏 草。 次 日 又 來、 谷 便 閉 卻 門、 遂 因 此 契 悟、 乃 云： 和 尚 莫 謾 良 遂 好、 若 不 來 見 和 尚、 幾 被 十 二 分 教 誤 卻 一 生。 遂 將 房 計 賣 卻、 作 一 罷 講 齋。 – Tọa chủ Lương Toại đến tham kiến Ma Cốc. Cốc thấy sư đến liền lấy cào đi cào cỏ. Ngày kế sư lại đến, Cốc lại đóng cửa. Nhân đó Toại khế ngộ, liền nói: Hòa thượng chớ lừa Lương Toại lắm! Nếu không đến tham kiến Hòa thượng thì hầu như tôi suốt đời bị 12 phần giáo làm lầm. Rồi Toại bán tài sản để thết bày một Bãi giảng trai«.

BÃI THAM 罷 參 Nghỉ việc tham thiền. Trong Thiền lâm, lúc người tham học khai ngộ, hiểu rõ đại sự, không cần tu đạo, tham thiền nữa. Tắc 96,

Bích Nham lục (Đại 48, 21 thượng) ghi:

»爾 若 透 得 此 三 頌、 便 許 爾 罷 參。 – Nếu ngươi thấu đáo được ba bài tụng này thì cho ngươi nghỉ việc tham thiền«.

Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 8 (Đại 51, 262 thượng) ghi: »自 罷 參 大 寂、 遊 至 海 昌。 – Từ khi nghỉ việc tham thiền nơi ngài Đại Tịch, liền đi đến Hải Xương«.

— Bãi tham trai: Sau khi tham thiền đã được liễu ngộ, thiết trai cúng dường đại chúng. — Bãi tham hội: Hoàn thành sự tham vấn ở các nơi, hoặc đạt đến kiến giải của bậc 33

BÁN CÁ THÁNH NHÂN 半 個 聖 人

khai ngộ. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BÁN CÁ THÁNH NHÂN 半 個 聖 人 Bán cá là chỉ số ít, hiếm có. Bán Cá Thánh Nhân nghĩa là một vị Thánh nhân hiếm có. Tiết Thạch Củng Huệ Tạng trong TĐT q. 14 ghi: »師 便 拋 下 弓 箭、 云： 三 十 年 在 這 裏 今 日 射 得 半 個 聖 人。 – Sư liền vất cung tên xuống đất, nói rằng:

Ba mươi năm ở đây, ngày nay chỉ bắn được một vị Thánh nhân hiếm có«. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BÁN ĐỀ 半 提

Thiền pháp được nêu ra không hoàn toàn triệt để. Mật Am ngữ lục ghi: »盡 乾 坤 大

地 喚 作 一 句 子、 担 枷 帶 鎖、 不 喚 作 一 句 子、 業 識 忙 忙； 兩 頭 俱 透 脫、 凈 裸 裸、 亦 洒 洒、 沒 可 把、 達 摩 一 宗、 掃 土 而 盡。 所 以 雲 門 大 師 道： 盡 乾 坤 大 地 無 絲 豪 過 患、 猶 是 轉 句； 不 見 一 色、 始 是 半 提； 更 須 知 有 全 提 時 节。 – Khắp đất trời thế giới gọi là một câu thì đội gông mang xiềng, chẳng gọi là một câu thì nghiệp thức mang mang, hai đầu đều thông suốt, toàn thể lộ bày không thể nắm bắt, một tông Đạt-ma đều bị quét sạch. Thế nên Đại sư Vân Môn nói: Đất trời thế giới đều không lầm lẫn mảy may cũng là chuyển cú, chẳng thấy một vật mới là bán đề; còn phải biết có thời tiết toàn đề nữa«.

BÁN KHAI BÁN HỢP 半 開 半 合

Còn gọi: Bán hợp bán khai. Nguyên là dụng ngữ của Phán Thích Giáo Tướng Phật Học. Khai có nghĩa là bày nói ra (biểu thuyên), hợp có nghĩa là trừ bỏ (giá thuyên). Trong Thiền tông thường dùng lời lẽ ấy để biểu thị trạng thái không nghiêng về một mối nào. Minh Giác Thiền sư ngữ lục q. 2 (Đại 47, 679 trung) ghi: »龍 泉 與

刀 斧 同 鐵、 利 鈍 懸 殊。。。 酌 然！ 酌 然！ 一 出 一 入、 半 合 半 開； 平 展 之 流、 試 辯 緇 素。 – Gươm Long Tuyền và dao búa đều bằng sắt, bén lụt khác nhau xa (…) Liệu đấy! Liệu đấy! Một xuất một nhập, nửa úp nửa mở, một loại ngang nhau, thử phân biệt xem đâu là đạo, tục«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BÀN BẠC 盤 泊

Nương tựa, nương theo một người nào đó để tu học. Tiết Nham Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »後 參 德 山… 既 盤 泊 數 載、 盡 領 玄 旨。 – Sau đó, sư tham vấn Đức Sơn …. nương theo ngài được vài năm, lãnh ngộ hết huyền chỉ.«

BÀN BẠC 盤 礴

1. Xoay tít, vòng vèo. Bích Nham lục q. 1 ghi: »且 據 雪 竇 頌 此 公 案 一 似 善 舞 太 阿 劍、 相 似 向 虛 空 中 盤 礴 自 然、 不 犯 鋒 鋩。 – Cứ theo lời tụng công án này của Tuyết Đậu giống như người giỏi múa kiếm Thái A, huơ xoay tít vòng vèo trong hư không một cách tự nhiên mà không chạm đến lưỡi bén.« 2. Tìm xét nhiều lần. Bích Nham lục q. 1

ghi: »雪 竇 頌 一 百 則 公 案、 一 則 則 焚 香 拈 出。 所 以 大 行 於 世。 他 更 會 文 章、 透 得 公 案、 盤 礴 得 熟 方 可 下 筆。 何 故？ 如 此 龍 蛇 易 辨 衲 子 難 瞞。 – Tuyết Đậu tụng một trăm tắc công án, mỗi tắc đều phải thắp hương tụng ra, vì thế được thạnh hành ở đời. Sư đã thông hiểu văn chương lại thấu triệt công án, tìm xét nhiều lần thật chín chắn mới hạ bút. Tại sao như thế? Vì rắn rồng dễ biện, thiền tăng khó lừa.«

BẢN LAI DIỆN MỤC 本 來 面 目

BÀN ĐẠI TỬ 媻 大 子

Còn gọi: Bát đại tử, Bàn đại nhi. Bậc siêu phàm, người thường không thể dùng kiến thức thông thường mà biết hoặc đo lường sự khác biệt về cái biết của họ được. Trúc Thiên Hòa thượng ngữ lục q. trung (Đại 80, 377 hạ) ghi: »進 云： 時 有 僧 曰： 特 牛 生 兒 也 何 以 不 道？ 山 曰： 把 燈 來！ 把 燈 來！ 又 作 麼 生？答 云： 如 槃 大 子。– Có người hỏi: Khi ấy có vị tăng nói: Trâu đực sinh con vì sao không nói? Sơn đáp: Đem đèn lại! Đem đèn lại, là cái gì? Đáp: Như Bàn đại tử«.

BÀN HOÀN 盤 桓

Tình ý ân cần sâu nặng. Mật Am ngữ lục ghi: »忽 接 四 明 信。 來 書 意 盤 桓。 天 童 虛 法 席。 使 君 語 猶 端。迢 迢 遣 專 使。 不 問 路 行 難。 山 僧 臨 晚 景。 不 敢 自 相 瞞。 搥 鼓 樂 與 行。 四 眾 亦 欣 歡。 – Chợt được thư Tứ Minh lời lẽ rất ân cần, pháp tịch Thiên Đồng trống, khiến huynh phải băn khoăn.

Xa xôi nhắn chuyên sứ (người đưa thư), chẳng hỏi đường khó khăn. Sơn tăng đến vãn cảnh, chẳng dám lừa dối huynh. Đánh trống mừng đưa tiễn, bốn chúng cũng hân hoan.«

BÀN LONG TỰ 盤 龍 寺

Chùa ở núi Đông Kiều, huyện Tấn Ninh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc do Thiền sư Liên Phong xây cất. Liên Phong (1298- 1364) họ Đoàn, người Tấn Ninh thuộc con cháu họ Đoàn nước Đại Lý. Năm 29 tuổi xuất gia pháp danh Sùng Chiếu. Sư từng vân du bảy năm qua các danh sơn cổ sát, bái sư học tập thiền pháp. Niên hiệu Chí Chính thứ 7 (1347) đời Nguyên, sư xây cất chùa nơi đây, ban đầu tên là »Bàn Long Am«. Về sau trải qua nhiều lần xây cất trở thành ngôi chùa lớn thứ hai Vân Nam có Phật điện, Thiền đường, Khách đường, Tăng xá. Niên hiệu Ung Chính thứ 1 (1723) tăng chúng ở xứ ngoài lại thỉnh về một bộ »Nam Tạng Kinh« cất giữ trong Tàng kinh lâu. Hiện còn những kiến trúc như Nhị đạo môn, Bất nhị điện, Đại hùng bảo điện, Tổ sư điện, Dược sư điện, Ngọc hoàng các. Trong chùa có một tấm bia« Đại Bàn Long Am Đại Giác Thiền Sư Bảo

Vân Tháp Minh« ghi lại sự tích của Thiền sư Liên Phong.

BẢN DỰ 本 豫 (?-1646)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Trần, tự Lâm Cao, hiệu Hối Phu, người xứ Côn Sơn (nay thuộc Giang

Tô) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Bàn

Sơn Tu, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tông Môn Giới Phạm.

BẢN LAI (1355-1422)

Thiền tăng đời Minh, họ Bùi, hiệu Tây Trúc, người xứ Sùng Nhân (nay thuộc

Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Từ Chu Tế.

BẢN LAI DIỆN MỤC 本 來 面 目 Còn gọi: Bản địa phong quang, Bản phận điền địa, Tự kỷ bản phận. Mặt mũi xưa nay. Chỉ cho tự tính chẳng mê chẳng ngộ mà mọi người đều sẵn có, chỉ hiện tiền khi thân tâm tự nhiên rỗng rang. Đồng nghĩa với Bản giác của Hiển giáo, Bản sở của Mật giáo. Kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 349 trung) ghi: »能 云： 不 思 善、 不 思 惡。 正 與 麼 時、 那 箇 是 明 上 座 本 來 面 目？ – Huệ Năng nói: Không nghĩ thiện, không nghĩ ác, chính lúc đó cái gì là 35

BẢN LAI VÔ NHẤT VẬT 本 來 無 一 物

mặt mũi xưa nay của Thượng tọa Minh?«. Bích Nham lục q. 10 (Đại 48, 223 trung) ghi: »直 須 淨 躶 躶 赤 灑 灑 更 無 物 可 得 乃 是 本 地 風 光 一 似。 – Cần phải bày lồ lộ, sạch trọi trơn, không có một vật khá được, mới là mặt mũi xưa nay«. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BẢN LAI VÔ NHẤT VẬT 本 來 無

一 物 Tự tính vốn thanh tịnh, nào có vật gì.

Thuật ngữ này xuất phát từ Lục Tổ Đàn Kinh (Đại 48, 349 thượng):

菩 提 本 無 樹。 明 鏡 亦 非 臺 本 來 無 一 物。 何 處 有 塵 埃 »Bồ-đề bản vô thụ, minh kính diệc phi đài Bản lai vô nhất vật, hà xứ nhạ trần ai?«

»Bồ-đề vốn không cây, Gương sáng cũng chẳng đài, Xưa nay không một vật, Chỗ nào lấm trần ai?«.

Ý nói tất cả đều vắng lặng, không còn một vật nào, đó là cảnh giới giác ngộ sáng suốt.

BẢN LAI VÔ SỰ 本 來 無 事

Còn gọi: Bản vô sự nhi vong tình, hưu tâm bất khởi. Vốn không có tạo tác. Đây là đường lối tu hành của phái Thiền Ngưu Đầu. Phái này cho rằng Tâm cảnh vốn không có, tâm tạo tác đều là mê vọng, cho nên phải tan mất vọng tình của mình đi thì cảnh sẽ không có chỗ nương tựa. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BẢN MẠNG NGUYÊN THẦN 本 命

元 辰 Bản Mạng, Nguyên Thần đều là những vì sao chi phối vận mệnh con người. Thiền tông dùng từ Bản Mạng Nguyên Thần để dụ cho bản tính của chính mình. Bài 60 trong Sơn Cư Bách Vịnh của Thiền sư

Tông Bản ghi:

山 居 趺 坐 一 蒲 團 日 用 工 夫 在 反 觀 本 命 元 辰 知 落 處 舌 頭 不 被 別 人 謾 »Sơn cư phu tọa nhất bồ đoàn Nhật dụng công phu tại phản quan Bản Mạng Nguyên Thần tri lạc xứ

Thiệt đầu bất bị biệt nhân man«.

»Ở non ngồi vững một bồ đoàn Hằng dụng công phu tự phản quan

Đến nay không bị ai lừa nữa Vì ngộ bản tính thật rõ ràng«.

BẢN MẬT 本 滵 (1606-1665)

Còn gọi: Hành Mật. Thiền tăng đời Thanh, họ Kim, hiệu Nhị Ẩn, người xứ Cổ Du Xương Châu, Trung Quốc, nối pháp Mật Vân Viên Ngộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm:

Nhị Ẩn Mật Thiền sư ngữ lục, 10 quyển.

BẢN NGUYÊN CHÂN TÍNH PHẬT 本 源 眞 性 佛 Tính giác sẵn có nơi mỗi người, xưa nay là Phật. Uyển Lăng lục ghi: »爾 今 聞 發 菩

提 心、 將 謂 一 箇 心 學 取 佛 去、 唯 擬 作 佛。 任 爾 三 秖 劫 修、 亦 秖 得 箇 報 化 佛、 與 爾 本 源 眞 性、 佛 有 何 交 涉。– Nay ngươi nghe nói phát tâm Bồ-đề liền tưởng rằng đem tâm để học Phật, chỉ mong làm Phật. Mặc cho ngươi tu ba kỳ kiếp, cũng chỉ được Phật báo hóa, cùng với Bản nguyên chân tính Phật có gì dính dáng.«

BẢN NGUYỆT 本 月 (1602-1676)

Thiền tăng đời Minh, họ Tôn, tự Lữ Am, người Tú Thủy (nay là huyện Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé 36

BẢN PHẬN SỰ 本 分 事

xuất gia, đầu tiên tham học nơi ngài Thông Tú nhưng chưa triệt ngộ; về sau sư tham yết ngài Đạo Mân được nối pháp ngài. Sư phụng sắc trụ trì các chùa: Thiện Hưng, Phụng Thánh, Long Trì. Về già, sư ở chùa Cửu Phong tại Tùng Giang. Người đời gọi sư là Lữ Am Nguyệt, có ngữ lục lưu hành ở đời.

Theo phả hệ sư là Tổ Thiền tông đời thứ 42, Nam Tông đời thứ 37, hệ Nam Nhạc đời thứ 36, tông Lâm Tế đời thứ 32, phái Dương Kỳ đời thứ 25, phái Mật Am đời thứ 19.

BẢN NHƯ 本 如 (695-750)

Thiền tăng đời Đường, họ Kim, người nước Tân La (nay là Triều Tiên). Khi vua Huyền Tông lên ngội, sư theo sứ giả nước Tân La (sang chúc mừng vị vua mới đăng quang) vào Trung Quốc. Qua sự giới thiệu sư đến Nam Nhạc thờ ngài Hoài Nhượng làm thầy, hầu hạ cho đến khi thầy mất. Sư đi thưa hỏi các bậc danh túc các nơi. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 6 (747) sư về nước, hoằng truyền tâm pháp Tào Khê.

BẢN PHẬN 本 分

1. Phần bên trong của chính mình. Tiết Điểu Khòa Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »雖 然 如 此、 出 家 自 有 本 分 事。 作 麼 生 是 和 尚 本 分 事？ – Mặc dù như thế, xuất gia tự có việc bản phận.

Thế nào là việc bản phận của Hòa thượng?«.

2. Quen tay thạo việc, lão luyện. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »若 云 言 中 有

响、 句 裏 呈 機、 猶 曲 爲 中 下 之 流、 向 本 分 衲 僧、遠 之 遠 矣！ – Nếu nói trong lời có vang, trong câu trình cơ, cũng còn là hàng trung hạ, đối với nạp tăng thật xuất sắc quả còn cách xa lắm vậy«.

BẢN PHẬN KIỀM CHÙY 本 分 鉗 錘

Chỉ thủ đoạn mạnh bạo của thiền sư bản sắc khi tiếp dẫn người học. Kiềm chùy: Kìm và búa là dụng cụ của người thợ rèn, dụ chỉ thủ đoạn mạnh bạo để tiếp dẫn người học. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: » 發 明 之 後、 更 須 就 作 家 爐 鞴、 本 分 鉗 錘、 鍛 煉 一 回、 無 絲 毫 滲 漏、 方 許 得 解 粘 去 縛。 – Sau khi phát minh còn phải vào lò rèn của người thợ giỏi, để ông ta dùng thủ đoạn mạnh bạo, trui luyện một phen, không còn một chút rò rỉ nào mới chịu cho rằng ngươi đã thoát khỏi mọi dính mắc.«

BẢN PHẬN NHÂN 本 分 人

Chỉ thiền nhân lão luyện. Bích Nham lục q.

1 ghi: »若 是 本 分 人 到 這 裏、 須 是 有 驅 耕 夫 之 牛 奪 饑 人 之 食 底 手 脚、 方 見 馬 大 師 爲 人 處。 – Nếu là thiền nhân lão luyện đến chỗ nầy cần phải có thủ đoạn đuổi trâu của người cày, đoạt cơm của kẻ đói, mới thấy đuợc chỗ vì người của Mã đại sư.« BẢN PHẬN SỰ 本 分 事 1. Việc quan trọng bên trong bản thân của thiền nhân, chỉ cho việc đạt được thiền ngộ, siêu thoát sinh tử. Chương Điểu Khòa

Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »今 人 （指 白 居 易） 歸 京、 入 寺 遊 戲、 見 僧 念 經、 更 問： 甲 子 多 少？ 對 曰： 八 十 五。 進 曰： 念 經 得 幾 年？ 對 曰： 六 十 年。 舍 云： 大 奇！ 大 奇！ 雖 然 如 是、 出 家 自 有 本 分 事。 作 麼 生 是 和 尚 本 分 事？ 僧 無 對。 – Xá nhân (chỉ Bạch Cư Dị) trở về 37

BẢN PHẬN THẢO LIỆU 本 分 草 料

kinh, vào chùa vãn cảnh, thấy tăng tụng kinh, liền hỏi: Sư được bao nhiêu tuổi? Vị tăng đáp: Tám mươi lăm. Lại hỏi: Tụng kinh được mấy năm. Vị tăng đáp: Sáu mươi năm. Bạch Cư Dị nói: Rất hay! Rất hay! Mặc dù như vậy, xuất gia tự có bản phận sự. Cái gì là bản phận sự của Hòa thượng? Tăng không đáp được.« 2. Thiền sư tài giỏi dùng pháp nhãn chọn lấy thủ đoạn tiếp dẫn người học. Bích Nham lục q. 1 ghi: »此 是 大 手 宗 師。 不 與 你 論 玄 論 妙 論 機 論 境、 一 向 以 本 分 事 接 人。 – Đây là bậc Thiền sư cao thủ, không bàn luận huyền diệu, cơ cảnh với người mà chỉ một bề dùng Bản phận sự để tiếp dẫn người.« BẢN PHẬN THẢO LIỆU 本 分 草 料 Giở ngón sở trường. Phần Bình của tắc 15 trong Vô Môn Quan ghi: »雲 門 當 時 便 與 本 分 草 料 使 洞 山 別 有 生 機 一 路、 家 門 不 致 寂 寥。 – Vân Môn bấy giờ giở ngón sở trường, khiến Động Sơn mở riêng được con đường sống, tông môn không đến nỗi đìu hiu«.

BẢN PHẬT 本 佛

Mọi người vốn có Phật tính, xưa nay là Phật, gọi là bản Phật. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »言 寶 所 者、 乃 眞 心 本 佛 自 性 之 寶。 – Nói Bảo sở đó, là cái quý báu của tự tính, của nhân tâm bản Phật.«

BẢN SẮC ĐẠO NHÂN 本 色 道 人

Chỉ thiền tăng chân chính. Khai thị Bản sắc đạo nhân trong Minh Bản tạp lục q. trung ghi: »要 做 本 色 道 人… 管 取 心 空 及 第 去 – Cần làm thiền tăng chân chính, đặc biệt chớ dùng phương tiện nào khác, chỉ cần mỗi một việc là chẳng quản thân mạnh tiến bước, dũng mãnh một phen, làm đến chỗ suy nghĩ chẳng được. Lúc suy nghĩ chẳng được chính là chỗ dụng tâm tốt nhất. Bị bức ngặt thế ấy, thực hành thế ấy một thời gian lâu, chỉ lo giữ tâm không liền được đỗ đạt.«

BẢN SẮC KIỀM CHÙY 本 色 鉗 錘

Chỉ cho sự tiếp dẫn, truyền thụ của Thiền sư chính tông. Kiềm chùy: Cái búa, cái kềm, dụ cho thủ đoạn mạnh mẽ của thiền sư khi tiếp hóa người học đạo. Thiền Lâm

Tăng Bảo truyện q. 22 ghi: »慧 南 有 道 之 器 也、 惜 未 受 本 色 鉗 錘 耳。 – Huệ Nam là người có năng lực để kiến tính, nhưng tiếc là chưa gặp được sự tiếp dẫn của Thiền sư chính tông«.

BẢN TÀI 本 才

Thiền tăng đời Tống, họ Diêu, hiệu Phật Tâm, người đời thường gọi »Phật Tâm Bản Tài«, nối pháp Thiền sư Linh Nguyên Duy

Thanh, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Phật Tâm Tài Hòa thượng ngữ yếu, 1 quyển.

BẢN TÂM 本 心

Tâm cội nguồn, tâm giác ngộ, tức chỉ Phật tính của mọi người sẵn có xưa nay. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »不 識 本 心、

學 法 無 益。 – Không biết bản tâm, học Pháp vô ích.«

BẢN THIỆN 本 善 (?-1482)

Thiền tăng đời Minh, họ Ngô, hiệu Độc Phong, người xứ Phong Dương (nay thuộc An Huy) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nguyệt Khê Trừng. Tác phẩm: Độc Phong ngữ lục. 38

BẢN TỊNH 本 淨

BẢN THIẾP 本 帖 (1517-1570)

Thiền tăng đời Minh, họ Dương, hiệu Định Đường, người xứ Tầm Điện (nay thuộc đông bắc Tung Minh, Vân Nam) Trung Quốc, nối pháp Hòa thượng Bạch Trai.

BẢN THỤY 本 瑞

Thiền tăng đời Minh (1433-1513), họ Giang, tự Thiên Kỳ, người xứ Chung Lăng (nay là Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Người đời gọi sư là »Quỳnh Tuyệt Lão Nhân«, nối pháp Thiền sư Bảo Phong Minh Tuyên, tông Lâm Tế đời thứ 29. Tác phẩm: Tuyết Đậu Tụng Cổ Trực Chú, Thiên Đồng Tụng Cổ Trực Chú.

BẢN TỊCH 本 寂

1. Thiền tăng đời Đường (840-901), họ Hoàng, người Bồ Điền, Phúc Kiến, Trung Quốc. Thuở bé sư theo nghiệp Nho, văn từ vững chải, thanh nhã, lấy bút hiệu là Tiểu

Tắc Hạ. Năm 19 tuổi, sư xuất gia ở chùa Vân Danh, Phúc Châu. Đến 25 tuổi sư thụ giới cụ túc, mỗi hành vi sư đều (thận trọng như bậc thầy mô phạm). Về sau sư tham học nơi ngài Động Sơn Lương Giới và đắc pháp, nối tiếp tông phong của ngài, cuối cùng diễn hóa thành một tông phái lớn là Tào Động. Sư trụ trì chùa Tào Sơn ở Lâm Xuyên (nay là huyện Nghi Hoàng, tỉnh Giang Tây). Người đến cầu pháp nơi sư rất đông. Sư từng chú thích »Hàn Sơn Tử Thi«, hạng văn nhân rất quý trọng sư. Khi sư tịch rồi, đệ tử xây tháp, ngài Huyền Thái ở Nam Nhạc làm bài minh thụy:

Nguyên Chứng Thiền sư. Theo phả hệ sư là Tổ Thiền tông đời thứ 12, Nam Tông đời thứ 7, hệ Thanh Nguyên đời thứ 6, Tông Tào Động đời thứ 2. Tác phẩm: Hàn Sơn Tử Thi chú, Phủ Châu Tào Sơn Nguyên Chứng Thiền sư ngữ lục.

2. Thiền tăng đời Lý (?-1139), thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 13, nối pháp Thiền sư Thuần Chân ở chùa Hoa Quang. Sư họ Nguyễn quê, ở làng Tây Kết, miền Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Chúc Thánh ở làng Nghĩa Trú, huyện Bình Lạc (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Theo: Thiền Uyển Tập Anh.

BẢN TIÊN 本 先 (942-1008)

Thiền tăng đời Tống, họ Trịnh, người xứ Ôn Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiên Thai Đức Thiều

Quốc sư, tông Pháp Nhãn. Tác phẩm: Trúc Lâm tập, 10 quyển.

BẢN TÍNH 本 性

Tính có sẵn, tức Phật tính mà mọi người đều sẵn đủ. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng: »本 性 自 清 淨 自 定。 – Bản tính tự thanh tịnh tự yên định.« Tiết Ô Cự Hành Thiền sư trong NĐHN q, 20 ghi: »見 則 見 自 本 性。 – Thấy thì thấy tự bản tính.« BẢN TỊNH 本 淨 1. Thiền tăng đời Lý (1100-1176), thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 9, nối pháp Thiền sư Mãn Giác. Sư họ Kiều, quê ở Phù Viễn, Vĩnh Khương (nay thuộc phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông) miền Bắc Việt Nam.

Sư trụ chùa Càn An ở kinh thành Thăng Long. Về sau, sư ở am Bình Dương, núi Kiết Đặc, huyện Chí Linh, trấn Hải Dương. Theo: Thiền Uyển Tập Anh.

2. Thiền tăng đời Đường (676-761) họ Trương, người xứ Giáng Châu (nay là Tân Giáng tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc. Một thuyết khác nói Sư là người xứ Đông Bình (nay là phía đông huyện Đông Bình, tỉnh 39

BẠN CHÂN THANG 伴 眞 湯

Sơn Đông). Xuất gia từ thuở bé, sư đi tham học và đắc pháp nơi Lục tổ Huệ Năng. Đầu niên hiệu Khai Nguyên (713) sư trụ chùa Vô Tướng núi Tư Không. Trong niên hiệu Thiên Bảo, sư được Dương Đình Quang tiến dẫn về kinh để cùng các hàng Danh tăng Thạc đức biện nạn, cuối cùng họ đều bị Bản Tịnh chiết phục. Thụy hiệu: »Đại Hiểu Thiền sư«, và sư cũng lấy chỗ ở làm hiệu là Tư Không Sơn Thiền sư.

BẠN CHÂN THANG 伴 眞 湯 Món xúp (thang) mà vị Trụ trì mời các vị Tây đường, Lưỡng tự (Bạn chân) dùng trước bàn Phật hay trước tượng Tổ sư sau lễ cúng kỵ vị thầy mà Trụ trì nối pháp.

Theo điều Tự Pháp Sư Kị trong Sắc Tu

Bách Trượng Thanh Quy q. 2 (Đại 48, 1119 thượng): »若 請 特 爲 伴 眞 湯 （齋

罷、 方 丈 客 頭 請 西 堂、 兩 序、 晚

間 對 眞、 相 伴 喫 湯。） – Nếu đặc biệt thỉnh hai vị: Tây đường và Lưỡng tự, thì gọi là Bạn chân thang. (Thọ trai xong, Tri khách của phương trượng mời các Tây đường, Lưỡng tự, buổi chiều tối ở trước tượng cùng nhau dùng xúp)«.

BẠN DẠ 伴 夜

Còn gọi: Vãn dạ, Đại dạ, Thông dạ (gọi theo thế tục). Trong các tự viện Thiền tông, một đêm trước khi đem vong tăng (vị tăng đã mất) làm lễ trà tỳ, các sư tăng thức suốt đêm ở một bên làm bạn với vong tăng và cúng dường. Căn cứ theo Đại Giám Thanh Quy được dẫn trong môn Tiết Thời thứ 4, Thiền Lâm Tượng Khí Tiên, thì đêm thị tịch của người chết gọi là Đương Dạ, đêm thứ hai gọi là Vãn Dạ, ngày thứ ba là lễ Trà Tỳ.

Vãn Dạ còn gọi là Đại Dạ, bởi chỉ lưu lại đây một đêm, ngày mai ra đi (không về nữa), cho nên ân cần cúng dường. Các sư tăng vây quanh trọn đêm không ngủ, nên gọi là Bạn Dạ, đêm ấy chỉ đánh khánh và tụng Kinh Kim Cang.

BẠN HẠC TÙY PHONG ĐẮC TỰ DO 伴 鶴 隨 風 得 自 由 Làm bạn với hạc theo gió rong chơi. Thiền tông dùng cụm từ này để dụ cho cảnh giới giải thoát của Thiền giả cũng như mây hạc tự do tự tại không chướng ngại. Tắc 19,

Thung Dung lục (Đại 48, 239 trung) ghi: »滄 海 闊、 白 雲 閑 （伴 鶴 隨 風 得 自 由）。 – Biển xanh bát ngát, mây trắng lang thang (Làm bạn với hạc theo gió rong chơi)«.

BẠN NGÃ TỊNH LỮ THIỀN SƯ 伴 我 淨 侶 禪 師 Thiền tăng Tịnh Lữ đời Thanh, người đời gọi sư là Bạn Ngã Tịnh Lữ Thiền Sư. X. Tịnh Lữ.

BẠN TĂNG 伴 僧

1. Còn gọi: Dịch tăng. Trong Tịnh Độ Chân Tông ở Nhật Bản, Bạn Tăng là vị tăng giúp sức cho vị Trụ trì trong các pháp vụ như: Đọc kinh v.v…

2. Còn gọi: Tòng tăng. Vị tăng đi theo vị Trụ trì.

3. Là vị tăng siêng năng hành đạo, theo sát vị Đạo sư trong nghi thức tu của Mật giáo.

BẠN THIỀN 伴 禪

Còn gọi: Bồi Thiền. Canh năm, Trụ trì sau khi hành hương lên Tăng đường giúp đỡ đại chúng tọa thiền. Theo điều Trụ Trì trong Tiểu Tùng Lâm Lược Thanh Quy q. thượng (Đại 81, 690 trung) ghi: »住 持 但 40

BẢNG TRẠNG BÀI THỊ 榜 狀 牌 示

伴 大 衆 坐 禪、 此 名 陪 禪。 – Vị Trụ trì nào giúp đỡ đại chúng tọa thiền gọi là Bồi Thiền«.

BÀNG CƯ SĨ NGỮ LỤC 龐 居 士 語

錄 Ngữ lục 3 quyển, do Bàng Uẩn soạn vào đời Đường, Vu Địch biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 55.

Quyển 1: Cơ duyên đối thoại giữa Bàng Uẩn với các vị Mã Tổ, Thạch Đầu Hy Thiên, Đan Hà Thiên Nhiên, Phổ Tế, Tùng Sơn, Đại Mai; hiển thị cơ dụng Không Không vô tướng, vô vi, vô ngã của ông.

Quyển 2, 3: Thơ ngũ ngôn, thất ngôn và các lời nói vụn vặt, đáng làm tấm gương cho người học tu tập.

BÀNG GIA HÀNH CƯỚC 傍 家 行

脚 Chư tăng hành cước đến các Thiền viện khác để tham bái. Văn Ích ngữ lục ghi: »諸

上 座 傍 家 行 脚、 也 須 審 諦、 著 些 精 彩、 莫 只 藉 少 智 慧、 過 却 時 光。 – Các Thượng tọa hành cước đến các Thiền viện khác để tham bái, cũng phải xét kỹ, phải có chút đỉnh xuất sắc, chớ ỷ vào một ít trí huệ mà bỏ mất thời gian«.

BÀNG MIẾT NGỮ 傍 瞥 語

Lời dạy thêm, nói thoáng qua để thổ lộ yếu chỉ của thiền sư đối với người học. Tắc 30, Bích Nham lục (Đại 48, 169 hạ) ghi: »遠 錄 公 云： 此 是 傍 瞥 語。 – Viễn Lục Công nói: Đây là lời nói thoáng qua để thổ lộ yếu chỉ«.

BÀNG UẨN 龐 蘊

Cư sĩ đời Đường, tự là Đạo Huyền, người đời gọi là Bàng cư sĩ, Bàng ông; người đất Hành Dương, Hành Châu (nay thuộc Hồ Nam), Trung Quốc. Ông xuất thân từ Nho nghiệp; lúc niên thiếu ngộ trần lao, chí cầu chân đế. Ban đầu ông yết kiến Thạch Đầu Hy Thiên, chợt có tỉnh, kết bạn với Đan Hà Thiên Nhiên. Sau đó tham vấn Mã Tổ Đạo Nhất, ngay dưới lời dạy liền lãnh hội huyền chỉ, và ở lại tham học hai năm. Do cơ phong lanh lẹ này khiến ông được mọi người chú ý. Niên hiệu Nguyên Hòa (806- 820), ông bắc du Tương Dương (nay thuộc Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) dắt theo vợ con làm ruộng dưới chân núi Lộc Môn. Ngày nào cũng có người đến hỏi đạo, những lời đáp của ông đều là lời cơ phong, nhân đây vợ con của ông đều được triệt ngộ. Niên hiệu Thái Hòa (827-835), ông lìa đời, còn để lại Bàng Cư Sĩ ngữ lục 3 quyển.

BẢNG TRẠNG BÀI THỊ 榜 狀 牌 示 Trong tùng lâm, mỗi khi làm việc phải tri đơn, thiết bảng, thư trạng, bài thị v.v… để làm phương tiện thông tri cho đại chúng.

Như khi vị Trụ trì mời trà nước Thủ tọa hoặc các vị tôn túc từ xa đến đều dùng bảng liệt kê danh sách do thị giả báo cho biết, gọi là Tri đơn. Lại, Trụ trì, Tri khố thỉnh mời chiêu đãi trà nước đại chúng thì dùng bảng, Thủ tọa mời thì dùng trạng.

Địa điểm dán trạng, bảng, mỗi cái cũng không giống nhau: Phương trượng thỉnh Thủ tọa thì dán bảng ở trên tấm thẻ bên phía đông trước nhà Tăng. Tri khố mời Thủ tọa thì đem bảng dán ở trên tấm thẻ bên phía tây. Thủ tọa thỉnh Hạ đầu, Thủ trà, thì đem trạng dán trên tấm ván gian dưới trước nhà Tăng.

Còn sự thông tri hành chính trong tùng lâm đều dùng phương thức treo thẻ để truyền 41

BẠNG CÁP THIỀN 蚌 蛤 禪

đạt, gọi là Bài thị.

Địa điểm treo thẻ, tùy theo công việc mà nơi treo khác nhau. Như các thẻ báo tin về kiết hạ, tụng giới, thỉnh thức, thiếp đan, phổ Phật v.v… đều treo ở trước Trai đường. Thượng đường, bỉnh phất, cầu thỉnh, cầu mưa v.v… treo thẻ ở trước Đại điện. Khởi thất, giải thất v.v… treo thẻ ở trước Thiền đường. Thăng tòa, miễn lễ v.v… treo thẻ ở phía trong trước điện Vi

Đà. BẠNG CÁP THIỀN 蚌 蛤 禪 Thiền pháp nêu rõ chân diện mục của bậc pháp sư Thiền tông, giống như thấy rõ ruột gan của con sò (Bạng cáp: con sò). Tắc 18, Vô Môn Quan (Đại 48, 295 trung) ghi: »洞

山 老 人、 參 得 些 蚌 蛤 禪。 – Ông già Động Sơn, tham được chút ít Bạng cáp thiền«.

BÁO ÂN 報 恩

Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, người xứ Lê Dương (nay ở hướng đông nam huyện Hưu Ninh, tỉnh An Huy) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Nghĩa Thanh ở núi Đầu Tử.

Tác phẩm: Tào Động Tông Phái lục, Thọ Bồ Đề Tâm Giới Văn, Lạc Phát Thụ giới

Nghi Văn.

BÁO ÂN HỒNG TẾ TỰ 報 恩 洪 濟

寺 Chùa Quảng Tế ở đời Nguyên được gọi là

Báo Ân Hồng Tế tự. X. Quảng Tế tự.

BÁO ÂN QUANG HIẾU THIỀN TỰ 報 恩 光 孝 禪 寺 X. Hạc Lâm tự.

BÁO ÂN TỰ 報 恩 寺

Còn gọi: Bắc Thiền Tự.

1. Chùa nằm ở đường Nhân Dân, Bắc thành, Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc; được xây dựng vào khoảng niên hiệu Xích Ô (238-251), triều Đông Ngô, đời Tam Quốc, ban đầu lấy tên »Thông Huyền Tự«.

Niên hiệu Khai Nguyên thứ 26 (738) đời Đường, chùa được đổi tên là Khai Nguyên Tự. Về sau bị phá hủy. Niên hiệu Đồng Quang thứ 3 (925) đời Hậu Đường, Ngô Việt Vương Tiền Mục đổi tên chùa là Báo Ân Tự. Đời Tống, Vua ban cho tên khác là »Vạn Thọ Báo Ân Quang Hiếu Tự«.

Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424)

đời Minh, chùa được đổi tên là Bắc Thiền Tự, gọi tắt là Bắc Tự. Từ đời Minh Thanh về sau, nơi đây là một đại thiền lâm ở miền Đông nam, sản xuất nhiều bậc Thiền sư kiệt xuất. Trong khuôn viên chùa có một cái tháp cao 76 m, rộng lớn tráng lệ, đứng đầu các tháp ở Tô Châu và được khen là »Giang Nam đệ nhất tháp«.

Điện Quán Âm được xây vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 32 (1604) đời Minh, trong điện có tượng »Quán Âm bất nhiễm trần« cao vài trượng, nên gọi là »Bất nhiễm trần Quán Âm điện«; lại do các cấu kiện chủ yếu được sử dụng là cây Nam Mộc nên người đời gọi là »Nam Mộc Quán Âm điện«. Điện này là một ngôi kiến trúc đời Minh hoàn chỉnh nhất hiện còn. Trong điện còn có 10 bức họa, vẽ về người vật, hoa cỏ, chim muông, núi sông… Trong chùa vẫn còn các di vật văn hóa cổ như: Bia ghi công của Trương Sĩ Thành, Tàng kinh lâu… 2. Chùa ở góc đông bắc Quan thành, huyện 42

BẢO CẢNH TAM MUỘI CA 寶 鏡 三 昧 歌

Thọ, tỉnh An Huy, Trung Quốc, tương truyền do ngài Huyền Trang phụng sắc xây dựng vào khoảng niên hiệu Trinh Quán (627-649) đời Đường. Vốn có tên là »Sùng Giáo Thiền Viện«, »Đông Thiền Viện«, »Đông Thiền Tự«. Khoảng niên hiệu Hồng Võ (1368-1398) đời Minh, chùa được đổi tên là »Báo Ân Tự«. Các điện đường hiện còn là kiến trúc đời Thanh, chủ yếu có:

Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Thiền đường, Khách đường. Đại hùng bảo điện màu sắc rực rỡ, hùng tráng.

Trong điện có sắp bày các pho tượng điêu khắc từ gỗ, đồng, đất nung. Các tượng lớn đời Đường dáng vẻ trang nghiêm, nét mặt đầy đặn. Các tượng lớn đời Tống có dáng ngồi yên nhìn xuống, biểu lộ vẻ sống động.

Các pho tượng đồng đúc vào đời Minh thì đơn giản, trong sáng, hồn hậu, có vẻ như sống.

Các pho tượng đất cuối đời Minh đầu đời Thanh, tư thái khác nhau, 18 vị La-hán được tạo hình rất lạ, có thể nói là những tác phẩm nghệ thuật quý báu.

BÁO QUỐC TỰ 報 國 寺

Chùa nằm trên sườn núi Nga My tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Tiền thân tên là »Hội Tông Đường«, địa chỉ ở cạnh sông Du Già bên phải chùa Phục Hổ thờ cúng bài vị bằng gỗ của Phổ Hiền Phật gia, Quảng Thành Tử Đạo gia, Sở Cuồng Nho gia, ý nghĩa dung hợp tam giáo. Khoảng niên hiệu Thuận Trị (1644-1661) đời Thanh Thiền sư Văn Đạt dỡ bỏ ngôi đường xây cất chùa trên nền cũ để thờ Phật tượng.

Niên hiệu Khang Hy thứ 42 (1703) trùng tu, vua ban tên »Báo Quốc Tự«. Chùa dựa vào thế núi mà xây cất, trên tuyến trục giữa theo thứ lớp có Sơn môn, Di Lặc điện, Đại hùng bảo điện, Thất Phật điện, Tàng kinh lâu, từng bước lên cao kiến trúc càng hùng vĩ, khí thế hiên ngang, tượng Phật ở mỗi điện ánh vàng rực rỡ chói mắt. Cửa nẻo của điện vũ trong chùa điêu khắc tinh xảo đẹp đẽ, đồ án sinh động, phong cách thuần phác cổ xưa tráng lệ. Dưới Tàng kinh lâu có một tượng Phật bằng sứ cao 3,4m được nung vào niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 13 (1415)

đời Minh tạo dáng tự nhiên, dáng vẻ sinh động. Trong chùa còn có một tháp Hoa Nghiêm bằng đồng được đúc vào đời Minh cao 7m, chia làm 3 đoạn 14 tầng, trên tháp có khắc hơn 4700 tượng Phật nhỏ và toàn bộ văn kinh Hoa Nghiêm, tạo dáng mạnh mẽ đẹp đẽ. Ngoài chùa trên lầu Phượng Hoàng có một ngôi đình trên treo một đại hồng chung bằng đồng của trụ trì chùa Thánh Tích vào khoảng niên hiệu Gia Tĩnh

(1522-1566) đời Minh về sau dời đến đây.

Chuông cao 2,3m nặng 2,5 tấn. Trong ngoài chuông có khắc danh tính của vua chúa, bá quan văn võ, cao tăng, cư sĩ cùng văn bia và hơn 61000 chữ kệ Phật. BẢO CẢNH TAM MUỘI BẢN NGHĨA 寶 鏡 三 昧 本 義 Sách, 1 quyển, do Hành Sách soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 267. Sư dùng 6 thứ sách tranh:

Bảo Cảnh Tam muội, Thiên Chính hồi hỗ, Tam điệp phân quái, Ngũ biến thành vị, Nhị dụ hiển pháp, Lục hào nhiếp nghĩa để nêu lên tinh nghĩa Trùng ly lục hào, Chính thiên hối hỗ và giải thích cặn kẽ thuyết ngũ vị. BẢO CẢNH TAM MUỘI CA 寶 鏡 三 昧 歌 Còn gọi: Động Sơn Lương Giới Thiền sư 43 BẢO CẢNH TAM MUỘI HUYỀN NGHĨA 寶 鏡 三 昧 玄 義 Bảo Cảnh Tam Muội, Bảo Cảnh Tam Muội. Sách, 1 thiên, do Động Sơn Lương Giới soạn vào đời Đường.

― Thiên này ghi lại huyền chỉ chính thiên hồi hỗ của tông Tào Động bằng thể ca ngâm. Thuyết Chính thiên hồi hỗ thật ra bắt nguồn từ Tham Đồng Khế do Thạch Đầu Hy Thiên soạn. Sau đó Thạch Đầu truyền cho Dược Sơn, Dược Sơn truyền cho Vân Nham, Vân Nham truyền cho Động Sơn. Đến đời Động Sơn mới tập đại thành thuyết ngũ vị, nên thiên này và Tham Đồng Khế đồng là sách căn bản của tông Tào Động, do đó rất được xem trọng. Toàn thiên làm theo thể tứ ngôn, gồm 94 câu, 376 chữ, được xếp vào Quân Châu Động Sơn Ngộ Bản Thiền sư ngữ lục, và Nhân

Thiên Nhãn Mục q. 3.

Các sách chú thích có:

― Bảo Cảnh Tam Muội Huyền Nghĩa.

― Bảo Cảnh Tam Muội Bản Nghĩa.

― Bảo Cảnh Tam Muội Nguyên Tông

Biện Mậu.

BẢO CẢNH TAM MUỘI HUYỀN NGHĨA 寶 鏡 三 昧 玄 義 Sách, 1 quyển, do Vân Ngoại Vân Tụ soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 222.

Vân Tụ đem Bảo Cảnh Tam Muội Ca chú thích tỉ mỉ để giải thích nguyên nghĩa vi diệu của nó. Sách này được phụ lục ở quyển hạ của Trùng Biên Tào Động Ngũ Vị Hiển Quyết.

BẢO CẢNH TAM MUỘI NGUYÊN

TÔNG BIỆN MẬU 寶 鏡 三 昧 元 宗

辨 謬

Sách, 1 quyển, do Vân Tông Tịnh Nột soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 279.

Tịnh Nột trình bày và phân tích bản nghĩa Bảo Cảnh Tam-muội, giải thích Trùng ly lục hào, Chính thiên hồi hỗ của Vân Nham.

Trình bày và giải thích về việc lấy: Chính thiên của Động Sơn Lương Giới làm căn bản để lập Ngũ vị Công huân, Công huân của Tào Sơn Bản Tịch làm căn bản để lập Ngũ vị quân thần, Chính thiên Công huân của Thạch Sương làm căn bản để lập Ngũ vị Vương tử, mục đích nhằm hiển bày ý chỉ của »Bảo Cảnh Tam Muội Ca«.

BẢO CÔNG VIỆN 寶 公 院

1. Chùa Linh Cốc vào đời Đường gọi là Bảo Công viện. X. Linh Cốc tự.

2. Đời Đường, vào niên hiệu Càn Phù (874-879), chùa Khai Thiện vâng lệnh vua đổi tên là Bảo Công viện. X. Khai Thiện tự.

BẢO ĐÀM 寶 曇 (1129-1197)

Còn gọi: Thiếu Đàm. Thiền tăng đời Tống, họ Hứa, hiệu Thiếu Vân, người đời gọi sư là »Cát Châu Chí Nhân«, người xứ Long Du (nay là Đông Sơn, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Đại Huệ Tông

Cảo. Tác phẩm: Đại Quang Minh Tạng, 3 quyển.

BẢO GIÁC THIỀN SƯ 寶 覺 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Tổ Tâm đời Tống. X. Tổ Tâm.

BẢO GIÁC THIỀN TỰ 寶 覺 禪 寺

Chùa nằm ở thành phố Đài Trung, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1917 Phương trượng chùa Hậu Quả tỉnh Phúc Kiến là

Hòa thượng Lương Đạt sáng lập. Năm 1963 khởi công xây dựng một tượng Phật 44

BẢO HOA SƠN CHÍ 寶 華 山 志

Di Lặc cao gần 30m (88 xích) và bắt đầu lập ra tạp chí »Tân Giác Sinh« cùng nhà xuất bản Văn Hóa Phật Giáo Quốc Tế. Đây là một chùa nổi tiếng ở Trung bộ Đài Loan.

BẢO GIÁC TỔ TÂM THIỀN SƯ NGỮ LỤC 寶 覺 祖 心 禪 師 語 錄 Còn gọi: Hoàng Long Hối Đường Tâm Hòa thượng ngữ lục, Hoàng Long Am Chủ ngữ lục, Hối Đường Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển do Hối Đường Tổ Tâm soạn vào đời Tống, Tử Hòa ký lục, Trọng Giới trùng biên. Nội dung gồm có: Những lời thượng đường của Tổ Tâm, Hỏi đáp thay trong thất, Cử cổ tắc trong thất, Kệ tụng. Sách này được xuất bản vào niên hiệu Nguyên Phong thứ 1 (1078) đời Tống và được xếp vào Hoàng Long Tứ Gia lục, q. 2.

BẢO GIÁC TỰ THÁP 寶 覺 寺 塔

Tháp nằm ở thành phố Đài Trung, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1928 tháp do Pháp sư Lương Đạt một Thiền tăng tông Lâm Tế xây cất. Điện vũ trong chùa hùng vĩ tráng lệ. Tháp hình tròn, bảy tầng, mỗi tầng có thờ một tượng Phật Như Lai bằng bảy báu.