Tam Tạng Pháp Số

Lục Chủng Chấn Động

六種震動 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Động là biến động về hình thức. Chấn là biến động về âm thanh. Mỗi thứ đều có ba loại, nên nói chấn động có sáu thứ. Trong mỗi thứ lại có ba tướng, nên thành 18 tướng chấn động.

Một, Động.

Động là dao động, không an ổn. Động có ba tướng: chỉ có một phía động gọi là động; bốn phía đều động gọi là biến động; tám phía cùng động gọi là phổ biến động.

Hai, Khởi.

Khởi là từ thấp dần dần lên cao. Khởi có ba tướng: một phía nổi lên gọi là khởi; bốn phía cùng nổi lên gọi là biến khởi; tám phía cùng nổi lên gọi là phổ biến khởi.

Ba, Dũng.

Dũng là bỗng nhiên nhảy vọt lên. Dũng có ba tướng: một phía vọt lên gọi là dũng; bốn phía cùng vọt lên gọi là biến dũng; tám phía cùng một lúc vọt lên gọi là phổ biến dũng.

Bốn, Chấn. Chấn là âm thanh phát ra chưa rõ. Chấn có ba tướng: một phía phát ra gọi là chấn; bốn phía cùng phát ra gọi là biến chấn; tám phía đều phát ra gọi là phổ biến chấn.

Năm, Hống.

Hống là rống, âm thanh mạnh mẽ. Hống có ba tướng: một phía kêu lên gọi là hống; bốn phía đều kêu lên gọi là biến hống; tám phía cùng kêu lên gọi là phổ biến hống.

Sáu, Kích.

Kích là tiếng vang do hai vật đập vào nhau. Kích có ba tướng: một phía va chạm gọi là kích; bốn phía đều chạm nhau gọi là biến kích; tám phía cùng va chạm gọi là phổ biến kích.

Lục Chủng Điều Phục

六種調伏 (Bồ tát thiện giới kinh)

Một, Tánh điều phục.

Vì Bồ tát đời trước có chủng tánh của căn lành, hay tu tập pháp lành, điều phục phiền não chướng của thân và tâm; nhờ vậy chứng được Bồ đề. Đó gọi là tánh điều phục.

Hai, Chúng sanh điều phục. Bồ tát giỏi điều phục tất cả chúng sanh. Nếu người có tánh Thinh văn, làm cho chứng được đạo Thinh văn; nếu người có tánh Duyên giác, làm cho chứng được đạo Duyên giác; cho đến những kẻ có tánh trời, người, làm cho được sự an vui của trời, người. Đó gọi là chúng sanh điều phục. (Thinh văn đạo tức là Tứ đế. Duyên giác đạo tức là 12 nhân duyên)

Ba, Hành điều phục. Vì Bồ tát dùng vạn hạnh để điều phục các phiền não và hay thực hành đầy đủ Phật đạo; lại vì chúng sanh tu tập khổ hạnh, tâm không hối hận. Đó gọi là hành điều phục.

Bốn, Phương tiện điều phục. Bồ tát dùng vô số phương tiện điều phục chúng sanh. Như gặp người mới phát tâm, dạy giữ giới, xa lìa sanh tử; người đã phát tâm, dạy họ gần gũi bạn lành tụng đọc kinh điển. Đó gọi là phương tiện điều phục.

Năm, Thục điều phục. Bồ tát vì những chúng sanh không có căn lành, nói cho họ nghe an lạc của trời, người, khiến họ phát Bồ đề tâm; người có căn lành, nói pháp xuất thế, khiến cho họ tăng trưởng, thành tựu quả lành. Đó gọi là thục điều phục.

Sáu, Thục điều phục ấn. Ấn tức là con dấu của pháp, lấy pháp tự in dấu lên tâm mình. Ấn có ba loại: 1) Bồ tát chuyên niệm Bồ đề, tâm đã nhu nhuyến, nhưng chưa thanh tịnh; gọi là ấn thục điều phục hạng dưới; 2) Bồ tát, tuy đã thanh tịnh, nhưng chưa đầy đủ sự tịch tĩnh cao nhất; gọi là ấn điều phục hạng trung; 3) Bồ tát tu hành nhiều kiếp, đầy đủ thanh tịnh, được sự vắng lặng lớn, đạo phẩm tròn đầy; gọi là ấn thục điều phục hạng trên.

Lục Chủng Động Tướng

六種動相 (Đại thừa đồng tánh kinh và Đại trí độ luận).

Tướng là tướng nổi hay chìm. Dũng là tướng nổi lên, một là tướng chìm xuống. Vì lấy đông, tây, nam, bắc, chính giữa và chung quanh mà nói, nên mới có sáu loại tướng động, cũng gọi là lục chủng chấn động).

Một, Đông dũng. Thế giới ở phương đông vọt lên.

Hai, Tây một. Thế giới ở phương tây chìm xuống.

Ba, Nam dũng.

Thế giới ở phương nam vọt lên.

Bốn, Bắc một. Thế giới ở phương bắc chìm xuống.

Năm, Trung dũng.

Thế giới ở chính giữa vọt lên.

Sáu, Biên một. Thế giới ở biên giới chìm xuống.

Lục Chủng Giới

六種戒 (Du già sư địa luận)

Một, Hồi hướng giới. Hồi hướng giới là Bồ tát có tâm lợi tha rất lớn, nên lấy lợi lạc của việc giữ giới, hồi hướng cho tất cả chúng sanh, cùng thành Phật quả.

Hai, Quảng bác giới.

Quảng bác là Bồ tát có tâm to lớn, rộng rải; tuy giữ một giới mà có thể bao gồm tất cả những gì mình đã học được của các giới khác.

Ba, Vô tội hoan hỉ giới. Vô tội hoan hỉ giới là Bồ tát xa lìa năm dục, nên đối với các giới của mình dù cho đến chết cũng không bỏ đi.

Năm, Kiên cố giới. Kiên cố giới là khi Bồ tát trì giới, tất cả lợi ích cúng dường, cung kính và tham lam, sân hận, phiền não đều không thể làm lu mờ, loạn động tâm trí mà huỷ hoại giới.

Sáu, Thi la trang nghiêm cụ tương ưng giới.

Tiếng Phạn là Thi la, tiếng Hoa là thanh lương, vì có thể diệt trừ buồn rầu, nóng bức khi phạm giới.

Các vị Bồ tát giữ giới có thể trang nghiêm tất cả pháp lành mà mình đã tu, và tương ưng đầy đủ tất cả giới, pháp.

Lục Chủng Luận

六種論 (Du già sư địa luận).

Vì chọn lựa, xác định phải trái; bàn luận được, mất; nên gọi là luận.

Một, Ngôn luận. Vì dùng tất cả ngôn thuyết để chọn lựa, xác định phải, trái; bàn luận được, mất; nên gọi là ngôn luận.

Hai, Thượng luận.

Thượng là đề cao, tôn trọng. Vì tất cả sự, lý trong thế gian tuỳ theo sự ưa chuộng, tuỳ theo sự thích hợp mà chọn lựa, xác định đúng, sai; bàn luận được, mất; nên gọi là thượng luận.

Ba, Tránh luận.

Tránh là can, ngăn. Vì dùng ngôn luận giúp đỡ, can ngăn sự lỗi lầm. Hoặc vì lòng ham muốn mà nổi lên chiếm đoạt lẫn nhau; hoặc vì lời nói ác, việc làm ác mà nổi lên huỷ báng nhau; hoặc vì cho là đoạn, là thường mà kẻ này, kẻ nọ chấp chặt lấy ý kiến của mình. Tất cả đều vì chưa lìa hoặc nghiệp tham, sân, si ở cõi dục, nên cố chấp, trói chặt, rồi nổi lên giận dữ, đấu tranh nhau, đề xướng vô số luận nghị; nên gọi là tránh luận.

Bốn, Huỷ báng luận. Vì lòng người ôm nỗi oán hờn nên phát ra giận dữ. Hoặc dùng lời xấu xa; hoặc dùng lời thiếu tôn trọng; hoặc dùng lời nói dối.v.v… để huỷ báng nhau; nên gọi là huỷ báng luận.

Năm, Thuận chánh luận.

Người tuỳ thuận theo chánh pháp, vì chúng sanh nghiên cứu nghĩa lý, chọn lựa đúng, sai, làm cho dứt trừ nghi ngờ, sai lầm; đó gọi là thuận chánh luận.

Sáu, Giáo đạo luận. Giáo tức là dạy bảo. Đạo tức là hướng dẫn.

Vì chọn lựa đúng, sai; biện luận được, mất; dạy dỗ, hướng dẫn người, làm cho họ khai ngộ trí chân thật. Tâm chưa định thì được định; tâm đã định rồi thì được giải thoát; nên gọi là giáo đạo luận.

Lục Chủng Lực

六種力 (Tăng nhất A hàm kinh).

Một, Tiểu nhi đề vi lực. Vì đức bé muốn một cái gì mà không thể nói lên được, chỉ có việc khóc; nên gọi là tiếng khóc đứa trẻ là sức mạnh.

Hai, Nữ nhân sân vi lực. Vì người nữ mềm yếu, khi có chuyện tranh cãi; tất dựa vào nóng giận mà nổi lên; nên gọi là sự nóng giận của người nữ là sức mạnh.

Ba, Sa môn nhẫn vi lực. Tiếng Phạn là Sa môn, tiếng Hoa là Cần tức.

Vì Sa môn thường lấy nhẫn nhụclàm tâm, nên có thể chế ngự các cảnh ác, không có nóng giận; nên gọi sự nhẫn nhục của Sa môn là sức mạnh.

Bốn, Quốc vương kiêu mạn vi lực.

Vì quốc vương là người có oai, có thế lực và được mọi người tôn trọng, quy phục; nên sự kiêu ngạo, xem thường mọi người là sức mạnh.

Năm, La hán chuyên tinh vi lực.

La hán là tiếng Phạn, gọi đủ là A la hán, tiếng Hoa là vô học.

Vì La hán tu hành siêng năng, mạnh mẽ, tâm không buông lung; nên gọi sự chuyên cần, siêng năng của La hán là sức mạnh.

Sáu, Chư Phật từ bi vi lực. Phật là tiếng Phạn, nói đủ là Phật đà, tiếng Hoa là giác. Vì Phật vận dụng tâm từ bi, đem đến lợi ích thật nhiều cho tất cả chúng sanh, không có gì chướng ngại; nên gọi là tâm từ bi của Phật là sức mạnh.

Lục Chủng Mộng

六種夢 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Một, Chánh mộng. Chánh mộng là trong tâm không có gì làm cảm động, mà tự biểu hiện ra mộng.

Hai, Ngạc mộng.

Ngạc mộng là trong tâm có gì làm cho sợ sệt, mà biểu hiện ra mộng.

Ba, Tư mộng.

Tư mộng là vì trong tâm có gì đang suy nghĩ, mà biểu hiện ra mộng.

Bốn, Ngụ mộng. Ngụ mộng là những gì ban ngày thấy, đêm biểu hiện ra mộng.

Năm, Hỉ mộng.

Hỉ mộng là vì trong tâm có gì vui mừng, mà biểu hiện ra mộng.

Sáu, Cụ mộng. Cụ mông là vì trong tâm có gì sợ hãi, mà biểu hiện ra mộng.

Lục Chủng Nhân

六種因 (Lăng già kinh)

Một, Đương hữu nhân. Hiện tại, pháp do sáu căn và sáu trần làm ra là nhân. Nhân này hay khiến cho quả, sẽ đến vào tương lai; nên gọi là đương hữu nhân (nhân, quả khác thời).

Hai, Tương tục nhân.

Nhân một niệm của tâm làm chư căn và trần vướng vít nhau, để thành nghiệp lành hay dữ và khiến cho quả chiêu cảm ở vị lai; ở quả vị lai, lại khởi lên nghiệp lành hay dữ, xoay vần không dứt, nên gọi là tương tục nhân.

Ba, Tương nhân. Lấy nghiệp lành hay dữ đã gây ra, cùng nhau làm nhân; do nhân cảm ra quả, không có cắt đứt; nên gọi là tương nhân.

Bốn, Tác nhân. Làm nhân tốt, thì được quả báo tốt. Được quả báo tốt, lại càng làm nhân tốt; nên gọi là tác nhân.

Năm, Hiển thị nhân. Nếu một niệm sai lầm sanh ra, thì đã làm thành tướng nghiệp lành, nghiệp dữ rồi. Giống như đèn soi vật, thì vật hiện ra rõ ràng có thể thấy được; nên gọi là hiển thị nhân.

Sáu, Đãi nhân.

Đãi là đối đãi.

Vọng tưởng mất rồi thì trở lại, trở lại rồi lại mất. Nếu niệm kế tiếp dứt, thì vọng tưởng không sanh ra. Lấy vọng (sai lầm) đối với bất vọng (không sai lầm); nên gọi là đãi nhân.

Lục Chủng Nhiếp

六種攝 (Bồ tát địa trì kinh)

Nhiếp tức là nhiếp thủ (chụp lấy) hay nhiếp thọ (nhận nuôi). Vì Bồ tát dùng có sáu cách này dìu dắt, hướng dẫn chúng sanh từ quá khứ đến vị lai, cho đến vô số kiếp, không hề mỏi mệt, chán nản; nên gọi là lục chủng nhiếp.

Một, Đốn nhiếp.

Đốn là nhanh chóng. Bồ tát từ mới phát tâm, đối với tất cả chúng sanh nghĩ đó là cha mẹ mình, theo khả năng có thể, bằng tất cả việc làm hữu ích để hướng dẫn, giáo hóa chúng. Đó gọi là đốn nhiếp.

Hai, Tăng thượng nhiếp. Tăng thượng giống như tăng thắng ( vượt hơn).

Vì Bồ tát đã phát tâm, hoặc đối với cha mẹ khởi tâm tôn trọng, bằng nhiều phương pháp, khuyên tu pháp lành, tùy lúc cúng dường để tỏ lòng tri ân và báo ân; hoặc đối với vợ con, quyến thuộc, dạy tu pháp lành, để cho họ tiến bộ; hoặc Bồ tát làm vua, hướng dẫn, nuôi dưỡng nhân dân, giáo hóa bằng chánh pháp, không thêm hình phạt. Lấy tiền của, lấy chánh pháp mà làm ích lợi cho họ. Bằng năng lực của mình, dạy dỗ chúng sanh tu tập pháp lành.

Đó gọi là tăng thượng nhiếp.

Ba, Thủ nhiếp.

Vì Bồ tát thường dùng hai cách để giáo hóa chúng sanh. một) dùng tâm xả, bằng tiền của đem đến lợi ích cho tất cả chúng sanh, để cho chúng xa lìa tham lam, cùng khổ. hai) dùng tâm từ bi, bằng chánh pháp đem tới lợi ích cho chúng sanh, nhỗ sạch gian ác và hiểu biết sai lầm và dạy cho tu chánh pháp. Đó gọi là thủ nhiếp.

Bốn, Cửu nhiếp.

Vì Bồ tát hướng dẫn, giáo hóa chúng sanh, trải qua thời gian dài lâu, mới có kết quả. Đó gọi là cửu nhiếp.

Năm, Bất cửu nhiếp.

Vì Bồ tát hướng dẫn, giáo hóa chúng sanh trên, thì có cách hướng dẫn chúng sanh trong thời gian ngắn có được kết quả. Đó gọi là bất cửu nhiếp.

Sáu, Hậu nhiếp.

Vì Bồ tát sau năm cách giáo hóa chúng sanh trên, thì có cách hướng dẫn chúng sanh ngay trong đời sống này, có được kết quả. Đó gọi là hậu nhiếp.

Lục Chủng Quyết Định

六種決定 (Đại thừa trang nghiêm kinh luận).

Luận nói: Bồ tát từ lục độ tiến lên được sáu loại quyết định.

Một, Tài thành quyết định. Do sức bố thí mà Bồ tát nhất định có được của cải lớn. Đó gọi là chắc chắn thành công về của cải.

Hai, Sanh thắng quyết định. Do sức giữ giới mà Bồ tát nhất định có được một gia đình giàu sang, hưởng thụ tùy ý. Đó gọi là chắc chắn sống đời tốt đẹp.

Ba, Bất thối quyết định. Do sức nhẫn nhục mà Bồ tát nhất định không thối lui những pháp lành đã tu tập. Đó gọi là chắc chắn không thối lui.

Bốn, Tu tập quyết định.

Do sức siêng năng mà Bồ tát nhất định không gián đoạn hay ngừng, khi tu tập pháp lành. Đó gọi là chắc chắn tu tập.

Năm, Định nghiệp quyết định.

Do sức thiền định mà Bồ tát thành tựu chánh định cho chúng sanh, nhất định không thối thất. Đó gọi là định nghiệp chắc chắn.

Sáu, Vô công dụng quyết định.

Do sức trí huệ mà Bồ tát, không cần cố gắng, nhất định an nhiên nơi lý tánh. Đó gọi là nhất định an trụ, không cần gắng sức.

Lục Chủng Tán Loạn

六種散亂 (A tì đạt ma tạp tập luận)

Một, Tự tánh tán loạn. Vì tự tánh của năm thức, đuổi theo ngoại duyên, trái ngược với sự yên tĩnh; nên gọi là tự tánh tán loạn.

Hai, Ngoại tán loạn.

Vì khi đang tu tập việc lành, đối với năm cảnh dục, tâm ta đuổi theo, không thể giữ yên lặng; nên gọi là ngoại tán loạn.

Ba, Nội tán loạn.

Vì khi tu thiền định, thì trong tâm phát khởi lên hôn trầm, trạo cử và các phiền não mà sanh mê mờ chấp chặt, thoái thất thiền định; nên gọi là nội tán loạn.

(Trầm là hôn trầm; trạo là trạo cử; nghĩa là trạng thái tối tăm; lăng xăng làm tán loạn và mất yên tĩnh của tâm).

Bốn, Tướng tán loạn. Vì dục vọng khiến cho người ta tin rằng mình có đức độ để lừa người bằng cách hiện ra tướng chân tu hiền lành. Do lý do này, những pháp lành đã tu được từ từ lụi tàn rồi mất hẳn; nên gọi là tướng tán loạn.

Năm, Thô trọng tán loạn. Vì khi tu pháp lành, nổi lên chấp lấy ngã và ngã sở và các tà kiến, ngã mạn. Do chấp chặt lấy tà kiến thô trọng này, nên thiện pháp đã tu được, vĩnh viễn hết thanh tịnh. Đó gọi là thô trọng tán loạn.

(Ngã là năm ấm sắc, thọ, tưởng, hành, thức cho đó là ngã. Ngã sở là sắc thân này, tài sản, quyến thuộc…)

Sáu, Tác ý tán loạn. Hoặc dựa vào dư thừa, hoặc dựa vào dư định mà móng tâm tu tập, không thể chứng ngộ Bồ đề, lại còn khởi lên tán loạn. Đó gọi là tác ý tán loạn.

(Dư thừa là nhân thừa và thiên thừa. Dư định là thiền định của thế gian).

Lục Chủng Tánh

六種性 (Anh lạc bổn nghiệp kinh).

Chủng tánh là phân biệt tánh theo từng loại riêng.

Chủng tức là chủng tử (hạt giống), có nghĩa là phát sanh. Tánh là thành phần của tánh, có nghĩa là thành phần của riêng nó, không thay đổi được. Kinh Anh lạc đối với biệt giáo Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, đẳng giác, diệu giác mà nói; nên có sáu loại tánh. Nhưng tánh thông sáu vị làm nhân; cho nên bốn vị trước gọi là chủng; đẳng giác tuy tại nhân ( ở trong sáu vị), nhưng hơn hẳn các vị ở trước, nên được gọi là giác, mà không gọi là chủng.

( Lục tại nhân: sáu bộ phận ở nhân là Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập trụ điều thuộc nhân vị.

Một, Tập chủng tánh. Bồ tát ở Thập trụ, nghiên cứu, tu tập không quán, phá được kiến hoặc và tư hoặc, nên gọi là tập chủng tánh.

Hai, Tánh chủng tánh. Bồ tát ở Thập hạnh, tuy chứng được lý chân không của bổn tánh, mà không kẹt ở không, còn có thể phân biệt tất cả các pháp, giáo hóa các chúng sanh; nên gọi là tánh chủng tánh.

Ba, Đạo chủng tánh. Bồ tát ở Thập hồi hướng, nhờ tu diệu quán trung đạo, thấu hiểu tất cả Phật pháp; nên gọi là đạo chủng tánh.

Bốn, Thánh chủng tánh. Các ngôi vị ở trước (trụ, hạnh, hồi hướng) đều gọi là hiền vị. Bồ tát ở Thập địa, do tu diệu quán trung đạo, phá được vô minh hoặc, chứng vào đất thánh, nên gọi là thánh chủng tánh.

Năm, Đẳng giác tánh. Đẳng giác so với diệu giác còn cách một bậc, nhưng hơn các ngôi vị ở trước, nên được gọi là giác. Đó là đẳng giác tánh.

Sáu, Diệu giác tánh. Diệu giác là tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn, không thể nghĩ bàn. Đó gọi là diệu giác tánh.

Lục Chủng Thân Phong

六種身風 (Hiển tông luận).

Một, Nhập tức phong. Vì chúng sanh khi ở trong thai dưới dạng trứng, trước hết trong rún có gió nghiệp khởi lên, xuyên qua thân, hình cái lỗ, giống như rễ sen; lại còn có gió bên ngoài từ miệng, mũi liên tục đi vào; nên gọi là nhập tức phong (hơi thở đi vào).

Hai, Xuất tức phong. Vì hơi thở đi vào đến trong thân, gió tiếp tục đi ra; nên gọi là xuất tức phong (hơi thở đi ra).

Ba, Phát ngữ phong. Vì gió từ trong rún sanh ra, lưu chuyển chung quanh cuống họng, làm rung động môi, lưỡi; do kích động này mà phát ra âm thanh; gọi là phát ngữ phong.

Bốn, Trừ khí phong. Vì có một loại gió đặc biệt trừ sạch vật ô uế bên trong, nên tâm sanh đau khổ. Muốn trừ nó đi, phải dùng gió dẫn ra. Nhờ sức gió này, khiến cho thân an ổn; nên gọi là trừ khí phong.

Năm, Tuỳ chuyển phong. Vì có một loại gió đặc biệt chạy khắp trong thân, làm chuyển động các lỗ chân lông.

Sáu, Động thân phong. Vì mọi chuyển động của thân, đều thuộc vào gió; nên gọi là động thân phong.

Lục Chủng Trú

六種住 (Bồ tát địa trì kinh)

Lục chủng trú là luận về thứ tự ngôi vị của biệt giáo. Dùng ngôi vị đã chứng được của sáu người này, đều không thoái lui và mất đi, nên gọi là trú (đứng lại).

Một, Chủng tánh trú. Chủng có nghĩa là hay sanh ra.

Tánh là tự nó thay đổi.

Vì Bồ tát biệt giáo, ở ngôi Thập trụ, Thập hạnh, đạo chủng trí đã thành tựu, không có thối thất, lần lượt tăng tiến; nên gọi là chủng tánh trú.

Hai, Giải hành trú. Giải tức là hiểu thấu. Hạnh tức là tu hành.

Vì Bồ tát biệt giáo, ở ngôi Thập hồi hướng, tu tập trung quán, vì vào phương tiện của sơ địa; nên gọi là giải hành trú.

Ba, Tịnh tâm trú.

Bồ tát biệt giáo, ở sơ địa, dứt trừ căn bổn kiến hoặc, chứng được tâm xuất thế gian, xa lìa chướng ngại ngã tướng của phàm phu; nên gọi là tịnh tâm trú.

(Sơ địa tức là hoan hỷ địa. Căn bản kiến hoặc là kiến hoặc ở ngoài ba cõi; vì các hoặc trong ba cõi từ đây mà sanh ra. Ngã tướng của phàm phu là phàm phu chấp thân ngũ ấm là ngã).

Bốn, Hành đạo tích trụ.

Tích là dấu chân.

Bồ tát biệt giáo từ địa thứ hai đến địa thứ bảy, tu tập trung quán, đều dứt căn bản tư hoặc, mà có dấu vết của việc chứng đắc; nên gọi là hành đạo tích trú.

Năm, Quyết định trú. Bồ tát biệt giáo, từ địa thứ tám, thứ chín đã chứng được hạnh chân thật, không trở lại, không thối lui; nên gọi là quyết định trụ.

Sáu, Cứu cánh trụ.

Đây không phải cứu cánh Phật quả của Viên giáo, mà là Bồ tát Thập địa của biệt giáo, học và hành đầy đủ, cuối cùng không thoái lui; nên gọi là cứu cánh trụ.

Lục Chủng Vị

六種味 (A tì đạt ma câu xá luận).

Khi nêm nếm gia vị cho thức ăn, tuỳ theo mỗi loại thức ăn mà thích hợp cho từng vị riêng; dù vậy, không ra ngoài sáu loại vị này.

Tuy là người tiến tu trên đường đạo, trong ăn uống, cũng không vượt ra ngoài các vị ấy. sắc lực có dồi dào cũng từ các vị này, cho nên thân an ổn thì đạo lực mới tấn tới; nên có sáu vị thiết yếu.

Một, Đạm vị.

Đạm là vị lạt.

Vị lạt là thể của các vị khác.

Hai, Hàm vị.

Hàm là vị mặn. Tánh của vị này thấm nhuần, có thể thấm vào da thịt; nên nêm nếm lấy muối làm đầu.

Ba, Tân vị.

Tân là vị cay. Tánh của nó nóng, có thể làm cho phủ tạng ấm khi bị lạnh.

Bốn, Toan vị. Toan là vị chua. Tánh của nó mát, có thể giải các vị độc.

Năm, Cam vị.

Cam là vị ngọt. Tánh của nó dễ hoà tan, có thể hoà tan trong tỳ vị.

Sáu, Khổ vị.

Khổ là vị đắng. Tánh của nó lạnh, có thể giải nhiệt cho lục phủ, ngũ tạng.

(Sáu phủ là vị, đảm, tam tiêu, bàng quang, đại trường, tiểu trường. Ngũ tạng là tâm, can, tỳ, phế, thận. Tam tiêu là thượng tiêu, trung tiêu và hạ tiêu).

Lục Chủng Xảo Phương Tiện

六種巧方便 (Bồ tát địa trì kinh).

Một, Tuỳ thuận xảo phương tiện.

Vì Bồ tát muốn thuyết pháp cho chúng sanh nghe, trước phải dùng đến phương tiện khéo léo, tuỳ theo đời thường mà dạy bảo, khiến cho sanh tâm ưa thích, tin tưởng. Sau đó mới nói nghĩa lý sâu xa giáo pháp của Phật, làm cho chúng dễ hiểu dễ tin tưởng để có nhiều lợi ích. Đó gọi là tuỳ thuận xảo phương tiện.

Hai, Lập yếu xảo phương tiện.

Yếu là ước hẹn. Nếu có chúng sanh cầu xin ở Bồ tát về tất cả những thứ nuôi sống như: ruộng, nhà, thức ăn, thức uống, tiền, của… Bồ tát liền hẹn ước với chúng rằng nếu các ngươi hay cúng dường cha, mẹ, Sa môn, Bà la môn và giữ gìn cấm giới, ta sẽ bố thí theo mong cầu ấy. Còn nếu không thể làm những việc trên, thì ta không bố thí cho.

Các chúng sanh nghe lời hứa khả ấy của Bồ tát, thì liền tu hành theo những lời hướng dẫn và đã thoả mãn những gì mong muốn. Đó gọi là lập yếu xảo phương tiện.

(Tiếng Phạn là Sa môn, tiếng Hoa là cần tức. Tiếng Phạn là Bà la môn, tiếng Hoa là tịnh hạnh).

Ba, Dị tướng xảo phương tiện.

Vì Bồ tát đã dạy cho chúng sanh cúng dường cha, mẹ, Sa môn, bà la môn và giữ gìn giới cấm. Hoặc có người không nghe theo, thì Bồ tát hiện ra hình tướng quái lạ quở trách, làm cho những người ấy sợ sệt, bỏ ác làm lành. Đó gọi là dị tướng xảo phương tiện.

Bốn, Bức bách xảo phương tiện.

Bồ tát đối với thân bằng quyến thuộc của mình mà nói rằng nếu bà con của tôi, có người không cúng dường cha mẹ, cho đến phạm các giới cấm, thì tôi sẽ thôi giúp đỡ họ, hoặc hơn nữa, quở phạt họ; hoặc có thể đi đến đuổi ra khỏi dòng họ.

Những người bà con ấy sợ sự quở phạt ấy, nên làm các điều thiện, bỏ các điều ác. Họ, tuy không vui, cũng bắt họ phải tu tập pháp lành. Đó gọi là bức bách xảo phương tiện.

Năm, Báo ân xảo phương tiện.

Trước hết, Bồ tát đem ân đức ban bố cho chúng sanh. Hoặc cho tiền của, hoặc giúp thoát khỏi khổ nạn; cho đến không các bệnh tật và lo sợ, đem đến sự an lạc cho tất cả chúng sanh.

Nhờ vậy, chúng sanh nhớ ơn, muốn đền đáp; nhưng Bồ tát không muốn tài sản ở thế gian, mà chỉ quan tâm đến việc cúng dường cha mẹ, giữ gìn cấm giới. Đó gọi là báo ân xảo phương tiện.

Sáu, Thanh tịnh xảo phương tiện.

Vì Bồ tát ở địa cứu cánh, sanh lên cõi trời Đâu suất. Từ cõi Đâu suất đến cõi thế gian, sanh trong cung vua, bỏ những vui thú thượng đẳng, xuất gia học đạo, cốt khiến cho chúng sanh (thấy điều ấy) bỏ tánh kiêu mạn và thành tựu vô thượng Bồ đề. Ngoài ra, còn khiến cho chúng sanh tin tưởng vững chắc, cùng mong cầu Phật đạo, và sai lầm, nhiễm ô vướng phải, thảy đều thanh tịnh. Đó gọi là thanh tịnh xảo phương tiện. (Cứu cánh địa tức là Phật địa. Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là tri túc)

Lục Chủng Ý Lạc

六種意樂 (Nhiếp Đại thừa luận).

Vì Bồ tát tu tập tất cả pháp môn, nên phải vui mừng.

Một, Quảng đại ý lạc. Bồ tát dùng vô số bảy báu hiến cúng đức Phật, lại còn có thể trì giới, nhẫn nhục, thìền định, trí tuệ, cho đến thị hiện đã chứng được quả Phật ở đời, còn không thấy đủ. Đó gọi là quảng đại ý lạc.

Hai, Trường thời ý lạc.

Vì Bồ tát thực hành lục độ, cho đến thị hiện chứng được quả Phật ở đời, tâm thường vui tươi, không có gián đoạn. Đó gọi là trường thời ý lạc.

Ba, Hoan hỉ ý lạc.

Vì Bồ tát có thể dùng lục độ làm ích lợi cho chúng sanh. Do làm việc như thế, tâm sanh vui mừng. Đó gọi là hoan hỉ ý lạc.

Bốn, Hà ân ý lạc.

Hà là đội, vác.

Vì Bồ tát dùng lục độ này, đem đến ích lợi cho chúng sanh, mà không thấy người làm ân. Đó gọi là hà phụ ý lạc.

Năm, Đại chí ý lạc. Vì Bồ tát dùng việc tích tụ công đức thiện căn của lục độ như thế, hướng về bố thí cho tất cả chúng sanh, để cho chúng cùng được quả Phật. Đó gọi là đại chí ý lạc.

Sáu, Thuần thiện ý lạc. Vì Bồ tát dùng việc tích tụ công đức thiện căn của lục độ như thế, cùng chúng sanh hồi hướng cầu Phật quả, tâm không gián đoạn, chuyên nhất. Đó gọi là thuần thiện chí lạc.

Lục Đạo

六道 (Pháp hoa văn cú).

Đạo nghĩa là có thể làm cho lưu thông. sáu đường sống, chết trôi lăng qua lại, nên gọi là lục đạo.

Một, Thiên đạo.

Thiên tức là thiên nhiên, tự nhiên. Thân thể và lạc thú đều tốt đẹp hơn; đó gọi là thiên đạo.

Hai, Nhân đạo.

Nhân là chịu đựng vậy.

Những cảnh khổ, vui ở đời đều có thể chịu đựng và an phận; đó gọi là nhân đạo.

Ba, A tu la đạo.

Tiếng Phạn là A tu la, tiếng Hoa là vô đoan (xấu xí), phi thiên (không giống trời).

Đạo này hoặc ở ven biển, dưới đáy biển, hoặc ở trong hang lưng chừng núi Tu di; cung điện rất đẹp, mà lòng luôn hiềm nghi, ghen ghét, hay thích đánh nhau; đó gọi là A tu la đạo. (Vô tửu, Pháp hoa kinh sớ nói; Tu la ở trong bốn thiên hạ hái hoa, ngâm vào biển làm rượu; vì nghiệp lực của cá và rồng, làm cho vị của biển không thay đổi (thành rượu), nên tu la nổi lên giận dữ, thề bỏ rượu. Vì vậy gọi A tu la là vô tửu.

Vô đoan chánh. Loài tu la nam xấu; nữ đẹp; nên gọi là vô đoan chánh.

Vô thiên hay phi thiên. Tịnh danh sớ nói: Thần này có quả báo rất tốt, gần giống trời mà không phải trời).

Bốn, Ngạ quỷ đạo. Đạo này hoặc ở đáy biển, hoặc ở trong núi rừng, hoặc hình thể giống người, hoặc giống thú. Người nghiệp nặng thì không ăn uống được, lửa, thiêu đốt, không nghe đến tên của nước uống.

Người nghiệp nhẹ hơn thì tìm kiến các thứ dơ bẩn như cứt, máu, mủ, cặn bã của người đời mà ăn uống.

Người nghiệp nhẹ hơn nữa, thì thường xuyên ăn uống thiếu thốn. Đó gọi là ngạ quỷ đạo.

Năm, Súc sanh đạo.

Súc sanh cũng gọi là bàng sanh.

Đạo này ở khắp mọi nơi, mang lông đội sừng, vảy mai, lông lá có rất nhiều loại, ăn thịt lẫn nhau, chịu khổ rất nhiều. Đó gọi là súc sanh đạo.

(Bàng sanh, Bà sa luận nói: Hình bàng hành bàng. Hình bàng là thân hình nằm ngang mặt đất, không thẳng đứng. Hành bàng là những điều đã làm ở kiếp trước tà vạy, bất chánh).

Sáu, Địa ngục đạo. Ngục này ở dưới đất, có đủ nước đồng sôi, dao kiếm nhiều như cây mọc trong rừng hành hạ tội nhân chịu biết bao khổ sở. Đó gọi là địa ngục đạo.

Lục Dục Thiên

六欲天 (Lăng nghiêm kinh).

Dục tức là sắc dục (ham muốn thể xác).

Tứ thiên vương dùng hình thể giao hợp là dục. Đao lợi thiên dùng phong thái thể hiện là dục. Dạ ma thiên ôm nhau là dục. Đâu suất thiên nắm tay là dục. Hóa lạc thiên nhìn nhau cười là dục. Tha hóa tự tại thiên chỉ nhìn nhau là dục. Gọi những cõi ấy là thiên là tự nhiên, tự tại, quang minh, tối thắng vì an vui cũng hơn và thân thể cũng đẹp hơn; nhưng sự ham muốn (dục) không giống nhau, nên gọi là lục dục thiên.

Một, Tứ thiên vương thiên.

Vua Trì quốc thiên ở phía Đông, vì có thể giữ gìn bờ cõi quốc gia, ở bên hoàng kim của núi Tu di.

Vua Tăng trưởng thiên ở phía Nam, vì hay khiến cho căn lành của người khác tăng trưởng, ở bên lưu ly của núi Tu di.

Vua Quảng mục thiên ở phía Tây, vì hay dùng mắt tịnh thiên thường quán sát, ủng hộ cõi Diêm phù đề này, ở bên bạch ngân của núi Tu di.

Vua Đa văn thiên ở phía Bắc, vì phước đức vang danh bốn phương, ở bên thuỷ tinh của núi Tu di.

(Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là thắng kim luân).

Hai, Đao lợi thiên.

Tiếng Phạn là Đao lợi, tiếng Hoa là (trời) 33.

Luận Đại trí độ nói: Xưa có vị Bà la môn, họ Kiều thi ca, với 32 người bạn tri thức cùng tu phước đức; khi chết tất cả dều sanh lên đỉnh núi Tu di. Kiều thi ca làm thiên chủ, gọi là Trời Đế Thích. 32 người còn lại làm bề tôi phò tá, ở chung quanh núi Tu di, còn Đế Thích ở chính giữa. Lại Tịnh danh lưu truyền rằng: Xưa đức Phật Ca Diếp sau khi Diệt độ, có một người nữ, phát tâm sửa chữa tháp, được quả báo làm thiên chủ; lại có 32 người giúp đỡ làm công việc ấy, được quả báo làm phụ thần.

Vua, tôi hợp lại là 33 vị. (Tiếng Phạn là Bà la môn, tiếng Hoa là Tịnh hạnh).

Tiếng Phạn là Kiều thi ca, cũng gọi là Thích Đề hoàn nhân, tiếng Hoa là năng thiên chủ. Gọi Đế Thích là cách gọi gồm cả tiếng Phạn và tiếng Hoa.

Tên 32 người kinh, luận không ghi. Căn cứ vào kinh Chánh pháp niệm xứ thì 33 vị trời, mỗi vị có chỗ ở riêng, là trời

Thiện pháp đường, trời Sơn phong, trời Sơn đỉnh, trời Thiện kiến thành, trời Bát tư tha, trời Câu trá, trời Tuyền hành, trời Kim điện, trời Man ảnh, trời Nhu nhuyến, trời Tạp trang nghiêm, trời Như ý, trời Vi tế hạnh, trời Ca âm hỷ lạc, trời Oai đức luân, trời Nguyệt hạnh, trời Diêm ma na bà duy, trời Tốc hành, trời Ảnh chiếu, trời Trí huệ hạnh, trời Chúng phận, trời Mạn đà la, trời Thường hạnh, trời Oai đức nhan, trời Oai đức diễm luân quang, trời Thanh tịnh).

Ba, Dạ ma thiên.

Tiếng Phạn là Dạ ma, tiếng Hoa là Thiện thời, cũng gọi là Thời phần, vì luôn luôn ca hát một cách thoả thích, vui sướng. Dùng việc hoa sen nở hay búp chia ra ngày, đêm. Trời này nương không trung mà ở.

Bốn, Đâu suất thiên. Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là Tri túc. Vì đối năm cảnh dục, biết dừng và biết đủ, trời này nương không trung mà ở.

Năm, Hóa lạc thiên. Trời Hóa lạc, tự biến hóa năm dục trần ra mà ưa thích, vui vẻ. Trời này nương không trung mà ở.

Sáu, Tha hóa tự tại thiên. Mượn của người khác biến hóa ra để làm thành sự khoái lạc của mình. Trời này nương không trung mà ở, tức là Ma vương thiên.

Lục Dục

六欲 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn).

Một, Sắc dục.

Vì thấy màu xanh, vàng, đỏ, trắng, và màu sắc của nam thanh, nữ tú; người ngu si, không có trí tuệ nên không biết tai họa của nó gây ra mới sanh tâm đắm nhiễm, ham muốn. Đó gọi là sắc dục.

Hai, Hình mạo dục. Vì thấy hình dáng đẹp đẽ, đoan trang, người ngu si, không trí tuệ nên không biết tai họa của nó gây ra mới sanh tâm đắm nhiễm. Đó gọi là hình mạo dục.

Ba, Oai nghi tư thái dục. Vì đi đứng nhẹ nhàng, khoan thai; cử chỉ từ hòa, niềm nở mặt mày, mỉm cười khoe sắc; người ngu si không trí tuệ, không biết tai họa của nó gây ra, mới sanh tâm đắm nhiễm. Đó gọi là oai nghi tư thái dục.

Bốn, Ngôn ngữ âm thanh dục.

Vì nghe được tiếng hay lời đẹp, vừa lòng thích ý, ngôn ngữ lịch sự, ca tụng khen ngợi; người ngu si, không trí tuệ, nên không biết tai vạ của nó gây ra mới sanh tâm đắm nhiễm. Đó gọi là ngôn ngữ âm thanh dục.

Năm, Tế hoạt dục. Vì thân thể của nam, nữ mềm mại, trơn láng, mượt mà, người ngu si, không trí tuệ nên không biết tai vạ của nó gây ra mới sanh tâm say mê, chìm đắm. Đó gọi là tế hoạt dục.

Sáu, Nhân tướng dục. Vì người nam, hay nữ, ai cũng có người thương yêu mình; thèm khát, đắm nhiễm với nhau.

Đó gọi là nhân tướng dục.

Lục Giới Tụ

六界聚 (Trung A hàm kinh)

Giới tức ranh giới. Tụ tức tập trung.

Vì thân người, tập trung sáu pháp mà thành. Mỗi pháp có phận sự như nhau; nên gọi là lục giới tụ.

Một, Địa giới tụ.

Đất có tánh cứng và trở ngại. Vì thân của con người, thọ nhận tính chất của đất mà được sanh ra; như tóc, lông, móng, răng, da trong, da ngoài, xương, thịt, gân, thận, tim, gan, bao tử, phổi. Đó gọi là sự tập trung của đất.

Hai, Thuỷ giới tụ.

Nước có tánh thấm và ướt. Vì thân của con người, thọ nhận tính chất của nước mà được sanh ra; tức não, tuỷ, nước mắt, mồ hôi, nước miếng, mủ, mỡ, máu, nước dãi, nước mũi, đàm.

Đó gọi là sự tập trung của nước.

Ba, Hỏa giới tụ. Lửa có tánh khô, nóng. Vì thân của con người, thọ nhận tính chất của lửa mà được sanh ra; tức nóng, ấm, phiền muộn, sốt, cho đến sự tiêu hóa thức ăn, thức uống. Đó gọi là sự tập trung của lửa.

Bốn, Phong giới tụ.

Gió có tánh là chuyển động. vì thân của con người, thọ nhận tính chất của lửa mà sanh ra, tức là thở ra vào và các loại gió co, rút. Đó gọi là sự tập trung của gió.

(Gió co, rút là khi thân chuyển động co hay duỗi đều do gió tác động)

Năm, Không giới tụ. Không có tánh là không trở ngại. Vì thân của con người, thọ nhận tính chất của khoảng không mà sanh ra, tức là khoảng không của mắt, của mũi, của tai, của yết hầu chuyển động, thức ăn tiêu hóa đi xuống. Đó gọi là sự tập trung của khoảng không.

Sáu, Thức giới tụ. Thức có tánh là phân biệt, tức là thức của tâm vậy, đó là thức vui, thức khổ, thức mừng, thức lo. Vì vậy gọi là tập trung của thức.

Lục Hòa Kính

六和敬 (Pháp giới thứ đệ).

Hòa kính là hòa đồng, kính mến nhau.

Sáu pháp lục hòa này đều có tên là hòa kính; vì ngoài giống sự tốt đẹp của người khác và trong thì tự biết nhường nhịn; nên gọi là hòa và kính.

Ngày nay gọi tăng là lục hòa, là xuất phát từ đây.

Một, Đồng giới hòa kính. Vì tỳ kheo thông hiểu thật tướng chánh lý, biết tội không thể được; vì muốn an ổn cho chúng sanh ở trong thật tướng chánh lý, dùng phương tiện khéo léo, cùng giữ giới phẩm, không hơn thua phải trái; cũng biết rằng chúng sanh, cùng giữ giới này, về sau chắc được quả Bồ đề lớn. Do vậy, kính chúng như Phật; nên gọi là kính mến nhau vì cùng giữ giới của Phật.

Hai, Đồng kiến hòa kính. Vì tỳ kheo thông hiểu thật tướng chánh lý, mà còn có thể hiểu rõ các pháp vốn không thể được (tâm không phân biệt), cũng chẳng có tri kiến gì. Vì muốn an ổn cho chúng sanh ở trong thật tướng chánh lý, dùng phương tiện khéo léo, cùng chung với tất cả tri kiến, không tranh cãi phải trái, cũng biết rằng chúng sanh, nhờ tri kiến này, kính chúng như Phật; nên gọi là cùng hiểu biết kính mến nhau.

(chủng trí là nhất thiết chủng trí; trí của Phật)

Ba, Đồng hành hòa kính.

Vì tỳ kheo thông hiểu thật tướng chánh hành, còn thấu hiểu vô tác vô hành, vì muốn an ổn chúng sanh ở trong thật tướng chánh hành, bằng phương tiện khéo léo, cùng tu các hành, không tranh cãi phải trái, cũng biết chúng sanh có cùng các hành này; từ từ chứa nhóm công đức, sẽ thành Phật đạo. Do vậy kính chúng như Phật; nên gọi là đồng hành hòa kính.

Bốn, Thân từ hòa kính. Vì tỳ kheo ở trong đại từ bình đẳng, để tu tập thân này, thường cùng với chúng sanh làm tất cả việc vui, không tranh cãi phải trái, cũng biết chúng sanh chắc chắn có tánh Phật, về sau chắc chứng được thân kim cang. Do vậy, kính chúng sanh như Phật; nên gọi là thân từ hòa kính. (Kim cang là thân pháp tánh, không thể hư hoại).

Năm, Khẩu từ hòa kính. Vì tỳ kheo ở trong đại từ bình đẳng, bằng cách tu tập khẩu nghiệp, thường cùng chúng sanh nói tất cả pháp, khiến chúng được an vui, không tranh cãi phải trái, cũng biết chúng sanh có Phật tánh, về sau chắc chứng được khẩu nghiệp thanh tịnh bậc nhất như Phật. Do vậy, kính chúng như Phật, nên gọi là khẩu từ hòa kính.

Sáu, Ý từ hòa kính.

Vì tỳ kheo ở trong đại từ bình đẳng, bằng cách tu tập ý nghiệp, biết tánh ham muốn ở các căn của chúng sanh, cùng vui vẻ với chúng, không tranh cãi phải trái, cũng biết chúng sanh có tánh Phật, về sau chắc chứng được tâm giống như tâm Phật. Do vậy, kính họ như Phật, nên gọi là ý từ hòa kính.

Lục Khổ Hạnh Ngoại Đạo

六苦行外道 (Đại Niết bàn kinh).

Một, Tự ngạ ngoại đạo. Vì tu hành của ngoại đạo không ưa ăn uống, chịu nhịn đói lâu dài, cho đó là khổ hạnh và là nguyên nhân để được chứng quả. Đó gọi là tự ngạ ngoại đạo.

Hai, Đầu uyên ngoại đạo. Vì tu hành của ngoại đạo, khi trời lạnh, đi vào trong vực sâu, để nhận lấy sự khổ sở vì lạnh cóng, cho đó là khổ hạnh và là nguyên nhân để được chứng quả. Đó gọi là đầu uyên ngoại đạo.

Ba, Phó hỏa ngoại đạo. Vì tu hành của ngoại đạo, thường lấy lửa đốt thân và hít khói vào mũi v.v… chịu đựng sự khó chịu của hơi nóng và cho đó là khổ hạnh, là nguyên nhân để được chứng quả. Đó gọi là phó hỏa ngoại đạo.

Bốn, Tự tọa ngoại đạo.

Vì tu hành của ngoại đạo, thường cởi trần truồng, không màn nóng lạnh, ngồi trên đất trống, cho đó là khổ hạnh và là nguyên nhân để được chứng quả. Đó gọi là tự ngọa ngoại đạo.

Năm, Tịch mặc ngoại đạo. Vì tu hành của ngoại đạo, lấy rừng rú, gò mả làm nơi cư trú, im lặng không nói, cho đó là khổ hạnh và là nguyên nhân để được chứng quả. Đó gọi là tịch mặc ngoại đạo.

Sáu, Ngưu cẩu ngoại đạo. Vì tu hành của ngoại đạo, tự nói rằng đời trước từ bò, chó mà ra, nên giữ giới giống như chó, như bò, gặm cỏ, ăn đồ dơ, chỉ mong được sanh lên trời; cho đó là khổ hạnh và là nguyên nhân để được chứng quả. Đó gọi là ngưu cẩu ngoại đạo.

Lục Lậu

六漏 (Đại thừa A tì đạt ma tạp tập luận).

Lậu là mất, là rơi.

Do phiền não, hoặc nghiệp mà rơi rớt xuống ba cõi sống, chết.

Một, Lậu tự tánh. Vì sáu căn đối với sáu trần, khởi lên các phiền não tham, sân, si sai lầm. Do hoặc (sai lầm) mà tạo ra nghiệp, rồi dẫn đến sống, chết trong ba cõi. Đó là tự tánh sai lầm của nghiệp, làm nguyên nhân của hữu lậu

(luân hồi); nên gọi là lậu tự tánh.

Hai, Tương thuộc. Vì pháp hữu lậu thuộc tâm, tâm sở và sáu căn tương ứng mà có; nên gọi là lậu tương thuộc.

(Tâm là thức thứ tám. Tâm sở là thọ, tưởng, hành ).

Ba, Lậu sở phược. Vì các pháp lành hữu lậu, liên tục không đứt đoạn, nên dẫn đến đời sau; nên gọi là lậu sở phược (sự cột chặt của hữu lậu),

(Các pháp lành hữu lậu là các pháp lành năm giới, mười giới của con người tu tập).

Bốn, Lậu sở tuỳ. Giống như trời, người sống, chết trong cõi dục, cũng vậy, ở các cõi còn lại, chúng sanh cũng đuổi theo các pháp hữu lậu; đó gọi là lậu sở tuỳ.

(Các cõi còn lại là tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục trong mười cõi).

Năm, Lậu tuỳ thuận. Tuỳ là bị phiền não hữu lậu dẫn dắt, nhưng vẫn có thể tuỳ thuận theo chánh đạo, chọn lựa cách đối trị mà kiến lập vô lậu; đó gọi là lậu tuỳ thuận.

Sáu, Lậu chủng loại. A la hán, tuy hoặc nghiệp đã dứt hết ở đời này, nhưng vẫn còn thân năm uẩn hữu lậu, là do phiền não ở đời trước khởi lên; đó gọi là lậu chủng loại.

Lục Luân Đối Vị

六輪對位 (Bồ tát anh lạc bổn nghiệp kinh)

Luân có hai nghĩa: 1) vận chuyển; 2) nghiền nát.

Phật và Bồ tát chuyển bánh xe pháp là để nghiền nát hoặc nghiệp của chúnh sanh; nên dùng sáu loại bánh xe đối lại lần lượt với sáu ngôi vị.

Một, Đồng bảo luân đối

Thập trụ vị.

Đồng có màu vàng, công dụng không bằng vàng, tuy không có dơ bẩn như sắt, nhưng vẫn còn cặn bã, nếu ra công trui rèn, thì có thể thành những đồ dùng ích lợi cho đời. Bồ tát Thập trụ, đã dứt kiến hoặc và tư hoặc, như xa lìa thô cấu (bụi bặm dơ bẩn); đối với 41 phẩm vô minh, chưa thể dứt hết, như đồng còn cặn bã.

Phiền não đã đoạn từng phần, thì đức cũng từng phần hiển lộ; nên có thể từng thể phát ra dụng, tùy từng loại mà hiện ra hình thể, giáo hóa chúng sanh, như dụng cụ giúp ích cho đời; vì vậy lấy bánh xe báu bằng đồng đối chiếu ngôi vị Thập trụ.

Hai, Ngân bảo luân đối Thập hạnh vị.

Thể của bạc thì sáng sạch, không dính bụi nhơ; tuy trãi qua tinh luyện, nhưng tánh không biến đổi.

Bồ tát ở ngôi Thập hạnh, không ra sức trong công việc mà để tự vận hành; dứt trừ từng phần vô minh thì hiển lộ tánh thanh tịnh vốn có, như màu sáng bóng của bạc, dù có tinh luyện bao nhiêu cũng không biến đổi; vậy nên lấy bánh xe báu bằng bạc đối chiếu ngôi vị Thập hạnh.

Ba, Kim bảo luân đối Thập hồi hướng.

Thể của vàng quý trọng, có công dụng và ích lợi rất lớn, dùng đất chôn, dùng lửa nung, sắc của nó không biến đổi.

Bồ tát ở ngôi Thập hồi hướng, công hạnh sâu xa, sự giáo hóa rộng lớn; tuy có lẫn trong bụi trần, nhưng không bị bụi trần làm ô nhiễm; tuy ở nơi ngũ dục, mà không bị lửa dục thiêu đốt. Vì vậy lấy bánh xe báu bằng vàng đối chiếu với Thập hồi hướng.

Bốn, Lưu ly bảo luân đối

Thập địa vị.

Tiếng Phạn là lưu ly, tiếng Hoa là thanh sắc bảo (ngọc màu xanh) ở trong núi Tu di, tất cả loại ngọc khác không thể làm hư hoại nó.

Vì cái mà Bồ tát ở ngôi Thập địa chứng được như ngọc báu, không bị quấy động và hư hoại bởi các ma quân bên ngoài. Vì vậy lấy bánh xe báu bằng lưu ly đối chiếu với Thập địa vị.

Năm, Ma ni bảo luân đối chiếu đẳng giác vị.

Tiếng Phạn là Ma ni, cũng gọi là Mạt ni, tiếng Hoa là ly cấu.

Ngọc này sáng loáng, không bị bụi nhơ dính vào. Nếu lấy hạt ngọc màu xanh bỏ vào nước, thì nước liền thành màu xanh; tương tự lấy hạt ngọc màu hồng, vàng, đỏ, trắng… thì cũng như vậy.

Vì Bồ tát ở ngôi đẳng giác, vô minh hoặc sắp hết, ngôi vị ở trên Thập địa; tùy theo loại chúng sanh mà hiện hình, ứng dụng giáo hóa một cách tự tại. Vì vậy lấy bánh xe báu bằng ma ni đối chiếu ngôi đẳng giác.

Sáu, Thủy tinh bảo luân đối chiếu giác vị.

Thủy tinh trong, ngoài trong suốt, mọi vật đều có thể hiện vào.

Vì diệu giác là Phật quả, các hoặc hoàn toàn hết, muôn đức tròn sáng, vắng lặng thường trụ, có cảm thì ứng. vì vậy lấy bánh xe báu bằng thủy tinh đối chiếu với ngôi diệu giác.

Lục Nan

六難 (Niết bàn kinh)

Một, Phật thế nan ngộ. Vì chư Phật không thường xuất thế. Chúng sanh thì cách trở, xa xôi khó gặp, huống chi còn không tu nhân tốt, không làm việc lành; tuy Phật có xuất thế, cũng khó gặp; nên gọi là Phật ra đời khó gặp.

Hai, Chánh pháp nan văn. Tuy gặp Phật ra đời, hoặc vì duyên trái ngược, thân gặp tai nạn ngăn trở, các căn ngu si, chậm chạp, không thể nghe, nhận; hoặc sau khi Phật Diệt độ; hoặc có thuyết chánh pháp, nhưng bị người khác cấm đoán, không thể đến nghe được; hoặc sanh tà kiến, tuy có nghe mà không tin, nhận; nên gọi là chánh pháp khó nghe.

Ba, Thiện tâm nan sanh. Vì người sống ở thế gian, kiếp trước đã quen với cấu nhiễm quá lớn, duyên ác dễ tập; lại bị những lầm lẫn, sai trái che mất tâm tánh, nên sanh ra các tham lam, đắm đuối. Những người ấy, nếu không gặp thiện tri thức khuyên răn, dạy bảo, thì cuối cùng không thể phát tâm tu tập hạnh lành; nên gọi là thiện tâm nan sanh.

Bốn, Trung quốc nan sanh. Thủ đô của nước là nơi thánh nhân thường sanh ra. Ở đó nhân nghĩa được biểu dương, Phật pháp lưu hành rộng rãi. Đúng là đất văn vật, nếu không phải là người giữ giới, tu phước không được sanh ở đó; nên gọi là sanh ở thủ đô của nước là khó.

Năm, Nhân thân nan đắc. Vì nhờ thực hành ngũ thường, ngũ giới mà ra khỏi bốn đường, mới được thân người. Kinh nói: Chúng sanh được làm thân người, như đất dính trên móng tay; những chúng sanh mất thân người như đất của địa cầu.

Vì được thì ít mà mất thì nhiều; nên gọi thân người khó được.

Sáu, Chư căn nan cụ Tuy được thân người, nhưng có kẻ đui, điếc, câm, ngọng trở thành tàn phế. Người có sáu căn đầy đủ là khó được; nên gọi là các căn khó đầy đủ.

Lục Nhân

六因 (Đại trí độ luận)

Một, Tương ưng nhân.

Ưng là tương đương, thích ứng. Nghĩa là tâm vương và tâm sở cùng tương ứng nhau; giống như bạn bè thân thích hiếu biết nhau, hòa hợp nhau cùng làm nên việc; nên gọi tương ưng nhân.

(Tâm vương tức là thức thứ tám. Tâm sở tức là thọ, tưởng, hành).

Hai, Câu hữu nhân. Câu hữu nhân cũng có tên là cộng nhân.

Nghĩa là tâm và tâm sở giúp đỡ cho nhau; giống như anh em sanh đôi giúp đỡ nhau; nên gọi là câu hữu nhân.

Ba, Đồng loại nhân. Đồng loại nhân cũng gọi là tự chủng nhân.

Nghĩa là thiện pháp quá khứ và thiện pháp hiện tại làm nhân; thiện pháp hiện tại và thiện pháp vị lai làm nhân; nên gọi là đồng loại nhân. Ác pháp và vô ký pháp cũng như thế.

Bốn, Biến hành nhân. Các phiền não của hai đế khổ và tập; các phiền não này có trong hai đế, nên gọi là biến hành nhân. (Phiền não trong khổ đế là thập sử: thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, tà kiến, tham, sân, si, mạn, nghi) Phiền não trong tập đế là bảy sử ( trừ thân kiến, biên kiến, giới thủ).

Năm, Dị thục nhân. Nhân làm việc thiện hay việc ác, thì nhận được quả báo thiện hay ác ở đời khác ( quả đó mới chín); nên gọi là dị thục nhân.

Sáu, Năng tác nhân. Mắt duyên cùng với sắc thì sanh ra nhãn thức; cho đến ý và pháp duyên nhau, thì sanh ra ý thức, v.v… đều gọi là năng tác nhân.

Lục Nhập

六入 (Pháp giới thứ đệ).

Nhập có nghĩa là đi vào. Vì sáu căn là chỗ nương của sáu thức, có thể dẫn sáu trần vào; nên gọi là lục nhập.

Một, Nhãn nhập. Vi nhãn căn là chỗ thức nương, có thể dẫn sắc vào; nên gọi là nhãn nhập.

Hai, Nhĩ nhập.

Vì nhĩ căn là chỗ nương của thức, có thể tiếp thu tiếng.

Ba, Tị nhập. Vì tị căn là chỗ nương của thức, có thể tiếp thu tiếng.

Bốn, Thiệt nhập. Vì thiệt căn là chỗ nương của thức, có thể tiếp thu vị.

Năm, Thân nhập. Vì thân căn là chỗ nương của thức, có thể tiếp thu xúc.

Sáu, Ý nhập. Vì ý căn phân biệt năm trần, có thể tiếp thu các pháp.

Lục Nhiễm Tâm

六染心 (Khởi tín luận).

Sáu tâm nhiễm ô là vì thể của tâm vốn trong sạch, xa lìa sai lầm, khởi lên vô minh. Do vô minh huân tập, nên có sáu tướng nhiễm ô của tâm.

Một, Chấp tướng ưng nhiễm. Vì đối với cảnh khổ, vui, không hiểu đó là hư dối, không thật, sai lầm là khởi lên chấp chặt, cùng với tâm tương ưng, kiến hoặc và tư hoặc làm nhiễm ô tâm thanh tịnh ấy; nên gọi là chấp tướng liền nhiễm. Đó là chấp thủ thứ ba và kế danh tự tướng thứ tư ở trong lục thô. (Kiến, tư là: kiến tức là phân biệt; vì ý căn đối với pháp trần khởi lên các nhận biết sai lầm, nên gọi là kiến hoặc. Tư tức là tư duy, hay tham nhiễm gọi là tư; vì năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân tham đắm sắc, thanh, hương, vị, xúc và khởi lên tưởng trước (vướng vào nghĩ ngợi), nên gọi là tư hoặc. Lục thô là trí tướng, tương tục tướng, chấp thủ tướng, kế danh tự tướng, khởi nghiệp tướng, nghiệp khổ tướng).

Hai, Bất đoạn tướng ưng nhiễm.

Bất đoạn tức là tương tục. Đó là tương tục tướng thứ hai trong lục thô.

Ba, Phân biệt trí tướng ưng nhiễm.

Vì hay phân biệt các pháp nhiễm, tịnh của thế gian và xuất thế gian, nên gọi là trí.

Trí phân biệt cũng là sự tương ưng của pháp chấp và tâm; nên gọi là phân biệt trí tương ưng nhiễm. Đó là trí tướng thứ nhất trong lục thô.

Bốn, Hiện sắc bất tương ưng nhiễm.

Hiện sắc là nương vào căn bản vô minh, huân tập, khuấy động tâm thanh tịnh, khiến cho hiện ra tướng của cảnh giới. Tuy hiện ra tướng của cảnh giới nhưng căn bản vô minh rất là tế vi, không cùng với tâm vương, tâm sở tương ưng nên gọi là bất tương ưng nhiễm. Đó là hiện tướng thứ ba trong tam tế. (Căn bản vô minh là vì nó hay sanh các phiền não kiến và tư. Tâm vương là thức thứ tám. Tâm sở là thọ, tưởng, hành. Tam tế là nghiệp tướng, chuyển tướng và hiện tướng).

Năm, Năng kiến tâm bất tương ưng nhiễm.

Năng kiến tâm là vì căn bản vô minh phát động, nên tâm có cái thấy. Tuy khiến cho tâm có cái thấy nhưng không cùng tương ưng nhiễm. Đó là chuyển tướng thứ hai trong tam tế.

Sáu, Căn bản nghiệp bất tương nhiễm.

Căn bản nghiệp là căn bản vô minh.

Vì sức mạnh của vô minh mà tâm bất giác (tâm không tỉnh thức) động. Động nên thành nghiệp.

Tuy động thành nghiệp, mà không cùng tâm vương, tâm sở tương ưng; nên gọi là bất tương ưng nhiễm. Đó là nghiệp tướng thứ nhất trong tam tế.

Lục Pháp Lệnh Thahoan Hỉ

六法 令 他 歡喜 (Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì nại da tạp sự).

Một, Thân nghiệp hành từ. Đối với các bậc hiền thánh và những người cùng tu phạm hạnh, khởi tâm từ thiện, lễ bái, đốt hương, rải hoa và vô số cúng dường; nếu thấy những người bệnh khổ, tuỳ lúc cung cấp thuốc thang, thực phẩm để họ được vui mừng. Đó gọi là thân nghiệp hành từ.

Hai, Ngữ nghiệp hành từ. Đối với các bậc hiền thánh và những người cùng tu phạm hạnh, khởi tâm từ thiện, dùng lời khen ngợi, ca tụng thật đức của các vị ấy. Nếu người khác không nghe, hãy khiến cho họ được nghe những lời này, ngày đêm siêng năng để họ vui mừng. Đó gọi là ngữ nghiệp hành từ.

Ba, Ý nghiệp hành từ. Đối với các bậc hiền thánh và những người cùng tu phạm hạnh, khởi tâm từ thiện, không sanh lòng ghen ghét, hảm hại, keo kiệt; đối với chúng sanh, khởi tâm từ mẫn, tâm đem lại ích lợi cho họ, làm cho họ vui mừng. Đó gọi là ý nghiệp hành từ.

Bốn, Như pháp lợi dưỡng.

Khi mình có vật chất cung cấp cho sự sống, cho đến thức ăn, thức uống ít nhất, đối với người cùng tu phạm hạnh, không nên phân biệt mà phải cùng chung sử dụng, làm cho người khác vui mừng. Đó gọi là như pháp lợi dưỡng.

Năm, Thọ trì giới pháp. Khi đã thọ giới pháp rồi, trước sau đều quyết giữ gìn, không chê bai, không vi phạm. Đối với người cùng tu phạm hạnh với mình, nếu có huỷ phạm, cũng không sanh tâm khinh bỉ họ, để họ được vui mừng. Đó gọi là thọ trì giới pháp.

Sáu, Năng sanh chánh kiến. Đối với tất cả đạo pháp, phát sanh tâm chánh kiến, không chút nghi ngờ và cùng với người cùng tu phạm hạnh, chia xẻ sự hiểu biết này, khiến cho họ được vui mừng. Đó gọi là năng sanh chánh kiến.