Tam Tạng Pháp Số

Nhị Thực

二食 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Một, Chánh mạng thực. Người xuất gia thường đi xin ăn để tự nuôi sắc thân, cuộc sống trong sạch. Đó gọi là chánh mạng thực.

Hai, Tà mạng thực.

Người xuất gia không theo chánh mạng thực, thì có năm loại; 1/ vì lợi dưỡng hiện tướng kỳ lạ; 2/ vì lợi dưỡng tự nói công đức của mình; 3/ xem tướng tốt xấu vì người nói pháp; 4/ cao giọng làm oai khiến người kính sợ; 5/ nói sao để được cúng dường làm lòng người cảm động. Đó gọi là tà mạng thực.

Nhị Thứa

二乘 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Thừa có nghĩa là chuyên chở. Các bậc Nhị thừa, nương theo các pháp Tứ đế, mười hai nhân duyên mà ra khỏi ba cõi sanh tử, đến thẳng Niết bàn, nên gọi là thừa.

Một, Thinh văn thừa Nghe Phật thuyết giáo, nên gọi là Thinh văn, những người này dùng pháp Tứ đế làm phương tiện vận chuyển. Biết khổ, dứt tập, muốn diệt và tu đạo. Nhờ quán Tứ đế ra khỏi sanh tử, đến thẳng Niết bàn. Vì vậy gọi là Thinh văn thừa.

Hai, Duyên giác thừa. Những người này dùng mười hai nhân duyên làm phương tiện chuyên chở; nhờ quán nhân duyên sanh diệt, liền ngộ được chẳng sanh chẳng diệt, ra khỏi sanh tử, đến thẳng Niết bàn. Vì vậy gọi là Duyên giác thừa.

Nhị Thừa

二乘 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Lâm môn tam xa.

Dụ cho quyền giáo Tiểu thừa, ở phẩm thí dụ trong kinh Pháp hoa. Người của bậc Tam thừa ở ngoài cửa nhà cháy, mong mỏi ba xe dê, nai, trâu ra khỏi nhà lửa, dùng để ví dụ bậc Tam thừa nương Tứ đế, mười hai nhân duyên, sáu độ v.v… mà tu hành, được ra khỏi sanh tử.

Đó gọi là lâm môn tam xa.

Hai, Lộ địa ngưu xa.

Dụ cho thật giáo Đại thừa. Kinh Pháp hoa, phẩm Thí dụ. Các con đã ra khỏi nhà lửa, đến ngã tư đường ngồi đó, cho cùng một loại xe lớn trâu trắng kéo, cùng về bí mật lý tạng. Đó gọi là lộ địa ngưu xa.

Nhị Thực

二食 (Pháp hoa văn cú)

Một, Pháp hỷ thực.

Nghe pháp vui mừng là căn lành được tăng trưởng, giúp ích huệ mạng, giống như người thế gian ăn thực phẩm, có thể nuôi dưỡng các căn, giữ gìn mạng sống. Đó gọi là hỷ thực.

Hai, Thiền duyệt thực. Dùng thiền pháp để nuôi tâm thần và vui khi được thiền định, là thiện căn được tăng trưởng, ích lợi huệ mạng giống như thức ăn của người đời, có thể nuôi dưỡng các căn và duy trì mạng sống. Đó gọi là thiền duyệt thực.

Nhị Thuyên

二詮 (Tông cảnh lục)

Một, Già thuyên.

Già là chận đứng việc sai trái. Thuyên là giảng giải văn tự. Như các kinh đã nói về chơn như diệu tánh. Mỗi kinh đều nói bất sanh bất diệt, vô nhân vô quả, vô tướng vô vi, phi phàm phi thánh, phi tánh phi tướng v.v… Tất cả đều nhằm dẹp tan sai trái và vết tích, dứt tướng bỏ tình. Đó gọi là già thuyên.

Hai, Biểu thuyên. Trình bày những điều đúng đắn, như nội dung các kinh đã nói, biết thấy rõ ràng, sáng suốt chiếu soi, yên tĩnh vắng lặng rộng khắp. Đó gọi là biểu tuyên.

Nhị Tội

二罪 (Viên giác kinh lược sớ sao)

Một, Tánh tội.

Tánh tội là sát sanh, trộm cắp, dâm dục, vọng ngữ, không chờ Phật chế, tánh vốn là ác, nên phạm bốn tội ấy thì có tội báo.

Hai, Giá tội.

Giá tội là giới cấm uống rượu. Phật chế giới cấm rượu này, ý là ngăn ngừa không phạm (các giới khác). Giữ gìn các giới khác, nhờ vậy, khiến cho không phạm. Nếu có người phạm thì mắc vào tội ngăn ngừa. (không phải tánh tội)

Nhị Tông Thích Đề

二宗释題 (Thiên thai tứ giáo nghĩa tập chú và Hoa nghiêm kinh sớ).

Ngài Hiền thủ của tông Thiên thai giải thích đề mục các kinh thì có chung, riêng, năng, sở không giống nhau.

Một, Thiên thai thông biệt thích đề.

Khoảng đời Trần và Tuỳ có đại sư Thiên thai hiệu Trí giả, khi giải thích tựa đề kinh Phật đều dùng hai nghĩa chung và riêng để phân tích và giải thích. Ví dụ như kinh Diệu pháp liên hoa, trong bốn chữ đầu tên riêng chỉ cho kinh này; một chữ kinh thì chung cho tất cả các kinh. Đó là Thiên thai thông biệt thích đề.

Hai, Hiền thủ năng sở thích đề. Đời Đường quốc sư Hiền thủ, khi giải tựa đề một quyển kinh, dùng kinh văn nói ra và nghĩa được chuyển tải để phân tích và giải thích. Ví dụ như sáu chữ Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm Kinh, thì sáu chữ đầu là ý nghĩa được chuyển tải; một chữ kinh là kinh văn chuyển tải. Các kinh khác cũng vậy. Đó là Hiền thủ năng sở thích đề.

Nhị Tông

二宗 ( Phiên dịch danh nghĩa).

Một, Long thọ, Đề bà tông. Tức là tên của đại đức tỳ kheo ở nước Nam Thiên trúc làm ra đại trang nghiêm, đại trí độ luận v.v… gọi là pháp tánh tông, làm rõ trí của tất cả chúng sanh đều có Phật tánh, đến xiển đề cũng đều thành Phật. Tiếng Phạn là Đề bà, tiếng Hoa là đại, tức là đệ tử của Ngài Long thọ, tiếp nối đạo này, truyền bá ở đời. Đó là tông Long thọ, Đề bà. (Tiếng Phạn là Xiển đề; tiếng Hoa là tin không đầy đủ).

Hai, Vô trước, Thiên thân tông. Phiên dịch danh nghĩa dẫn Tam tạng truyện rằng: ban đêm Ngài Vô trước lên cung trời Đâu suất, nơi Bồ tát Từ thị ở, học Du già sư địa luận v.v… chuyên hoằng dương pháp tướng, gọi là pháp tướng tông. Thiên thân là em của Ngài Vô Trước, kế thừa đạo lý của anh mình, truyền bá ở đời. Đó là Vô trước, Thiên thân tông. ( Tiếng Phạn là Đô sứ, còn gọi là Đâu suất; tiếng Hoa là Tri túc tiếng Phạn là Du già, tiếng Hoa là Tương ưng).

Nhị Trí

二智 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Như lý trí.

Chư Phật, Bồ tát dùng trí như thật thấy thấu suốt lý thật tế, huyền diệu tịch tĩnh, không tăng không giảm, nên gọi là như lý trí.

Hai, Như lượng trí. Chư Phật, Bồ tát thấu suốt hoàn toàn tất cả thế giới. Nếu thấy chúng sanh trái với lý trí thì sanh tử luân hồi; nếu thấy chúng sanh thích hợp với lý trí thì chứng được Niết bàn, nên gọi là như lượng trí.

Nhị Trì

二持 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Chỉ trì.

Chỉ là ngăn ngừa. Ngăn ngừa thân, miệng để không sát, không trộm, không tà dâm, không nói dối v.v… Đó là chỉ trì.

Hai, Tác trì.

Tác giống như thực hành. Đã không sát sanh lại nên phóng sanh.

Đã không trộm cắp lại hay bố thí. Đã không tà dâm lại hay cung kính. Đã không nói dối lại hay nói chơn thật. Đó là tác trì.

Nhị Trí

二智 (Nhiếp Đại thừa luận)

Một, Căn bản trí. Còn gọi là vô phân biệt trí, nghĩa là trí này không nương nơi tâm, không duyên ở cảnh, hiểu rõ tất cả pháp, đều là chân tâm. Cảnh, trí không khác, như người lúc thảnh thơi đưa mắt nhìn cảnh vật mà không phân biệt gì, do đây mà được trí vô phân biệt mới có thể sanh vô vàn phân biệt. Đó gọi là căn bản trí.

Hai, Hậu đắc trí.

Nương nơi tâm, duyên ngoại cảnh, vô vàn phân biệt, cảnh, trí khác nhau. Như người mở mắt, mọi màu sắc hiện bày, nương vào căn bản trí mà đắc trí này. Đó gọi là hậu đắc trí.

Nhị Trí

二智 (Đại tập kinh)

Một, Tận trí.

Nghĩa là A la hán đã dứt hết kiến, tư hoặc trong tam giới. Tức là biết sanh mạng của ta đã hết, phạm hạnh đã thanh tịnh. Đó gọi là tận trí. (A la hán là tiếng Phạn, tiếng Hoa là vô sanh hay vô học)

Hai, Vô sanh trí

Nghĩa là A la hán đã dứt hết kiến, tư phiền não trong tam giới, biết cách mở trói tất cả, không còn thọ sanh vào tam giới. Đó gọi là vô sanh trí.

Nhị Trí

二智 (Quan âm huyền nghĩa)

Một, Nhất thiết trí.

Nghĩa là đối với tất cả tên gọi các pháp nội điển có thể hiểu rõ và giải thích tên gọi các pháp ngoại điển có thể hiểu biết rõ ràng. Nên

gọi là nhất thiết trí, tức là trí của Thinh văn, Duyên giác.

Hai, Đạo chủng trí. Nghĩa là có thể dùng tất cả pháp của Phật để phát khởi chủng tử lành của tất cả chúng sanh. Nên gọi là đạo chủng trí, tức là trí của Bồ tát.

Nhị Trí

二智 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Quán sát trí.

Nghĩa là dùng trí huệ, soi rõ nhân, pháp đều không để hiển bày lý chơn như. Thấu rõ năng chứng, sở chứng, cả hai đều không thể được. Đó gọi là quán sát trí. (Năng chứng là trí chứng được, sở chứng là lý chứng được).

Hai, Thủ tướng trí. Nghĩa là khéo lựa chọn tướng của các pháp. Hoặc sự hoặc lý dùng trí huệ soi rõ, làm cho vạn pháp viên dung, sự, lý vô ngại. Đó là thủ tướng trí.

Nhị Túc Nhân Lực

二宿因力 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Túc nhân lực là nguyện lực nhiều đời trước của đức Thế tôn Tỳ lô giá na; vì muốn hóa độ chúng sanh, phát nguyện tu hành mà thành được Phật quả. Muốn thực hiện nguyện lực này, nên nay ra đời dùng bi, trí; hạnh, nguyện đầy đủ, bèn dùng tứ vô chướng giải thoát, mở rộng pháp môn Hoa nghiêm Nhất thừa Viên giáo, khiến cho chúng sanh trong pháp giới, hiểu sâu trí huệ của Phật. Nhưng nhân kiếp trước của Phật, tuy nhiều, lược kê ra hai loại:

Một, Đại nguyện lực. Nghĩa là Phật từ trong nguyện lực, phát đại thệ nguyện, độ chúng sanh, nay đã thành Phật, dựa vào sức nguyện lớn, thị hiện mười phương thế giới, thuyết pháp độ sanh. Trong Hiện tướng phẩm nói: Tỳ lô giá na Phật, nguyện lực bao trùm pháp giới, trong tất cả quốc độ, luôn chuyển bánh xe pháp vô thượng. (Tiếng Phạn là Tỳ lô giá na, tiếng Hoa là Biến nhất thiết xứ, cũng gọi là Quang minh biến chiếu).

Hai, Tích hạnh lực. Nghĩa là từ ngàn xưa vô lượng kiếp, từ nguyện phát khởi hạnh, hạnh thành đạt chứng được quả, mới có thể diễn thuyết các pháp, dạy bảo chúng sanh. Cho nên chư sơn thần có bài kệ rằng: Đã từng tu thắng hạnh thật vô biên; nay được thần thông cũng vô lượng; pháp môn rộng mở nhiều như vi trần; tất cả khiến chúng sanh được an vui, giác ngộ.

Nhị Túc

二足 (Kim cang soạn yếu sớ)

Một, Phước túc.

Nghĩa là từ trong nhân, Phật tu hành bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định. Được phước của năm độ, nay từ nơi quả, thành tự ứng thân, tướng hảo đầy, vạn đức trang nghiêm. Đó là phước túc.

Hai, Huệ túc.

Nghĩa là từ trong nhân, Phật tu Bát nhã diệu ngộ, quả giác ngộ tròn đầy, trí huệ trang nghiêm. Đó là huệ túc.

Nhị Tướng

二相 (Khởi tín luận)

Một, Đồng tướng. Nghĩa là hai pháp tịnh, nhiễm đều đồng tánh, tướng của chơn như. Ví như các đồ dùng bằng sành, đều cùng tánh, tướng của vi trần. Vì vậy gọi là đồng tướng.

Hai, Dị tướng.

Nghĩa là lý bình đẳng của chơn như, tùy duyên nhiễm, tịnh, hiển hiện tất cả tướng sai biệt. Vì vậy gọi là dị tướng.

Nhị Tướng

二相 (Đại trí độ luận)

Một, Tổng tướng.

Nghĩa là nói về tất cả pháp hữu vi của thế gian, đều là vô thường.

Vì vậy gọi là tổng tướng.

Hai, Biệt tướng.

Nghĩa là, tuy rằng, các pháp đều vô thường, nhưng mỗi pháp đều có một tướng riêng, như đất, thì có tướng cứng, nước có tướng ướt, lửa có tướng nóng, gió có tướng động, đều không giống nhau.

Vì vậy gọi là biệt tướng.

Nhị Tướng

二相 (Xưa gọi là nhị thức, trích từ Tông cảnh lục)

Một, Sở duyên cảnh tướng. Nghĩa là tâm duyên sáu trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, tướng của nó hiển bày ra ngoài. Vì vậy gọi là sở duyên cảnh tướng. (Tướng bị duyên)

hai, Năng duyên thức tướng.

Nghĩa là từ nhãn thức đến ý thức đều có khả năng duyên cảnh lục trần. Tướng của nó hiển bày bên trong. Vì vậy gọi là năng duyên thức tướng.

Nhị Tướng Biệt

二相別 (Tích huyền ký)

Một, Tự tướng biệt. Tướng là tướng trạng. Ví như thân ta là thân tự tướng. Ở trong thân này có năng tạo và sở tạo, căn và trần khác nhau. Ví như thọ thì có thọ tưởng. Ở trong thọ này có khổ thọ, lạc thọ, không khổ, không lạc khác nhau. Ví như tâm là tâm tự tướng. Ở trong tâm này có nhãn thức… ý thức khác nhau. Ví như pháp là pháp tự tướng. Ở trong pháp này có năm ấm, 12 nhập, 18 giới không giống nhau. Ví như quán thân lấy bất tịnh làm tự tướng; quán thọ lấy khổ làm tự tướng; quán tâm lấy vô thường làm tự tướng; quán pháp lấy vô ngã làm tự tướng. Vì vậy gọi là tự tướng biệt. (Tứ niệm xứ; thân, thọ, tâm, pháp; thân là thân của ta, thọ là lãnh thọ các việc, tâm là thức thứ sáu, pháp là thiện, ác… các pháp).

Hai, Cộng tướng biệt. Chỉ liên hệ đến bốn loại hành tướng khổ, không, vô thường, vô ngã. Như trên đã đề cập thân, thọ, tâm, pháp cùng có, gọi là cộng tướng, nhưng nói khác nhau là: ví như lúc quán thân là khổ thì không thể quán không, vô thường, vô ngã. Cho đến lúc quán thân vô ngã cũng không thể quán ba cái còn lại. Vì vậy gọi là cộng tướng biệt.

Nhị Tướng

二相 (Khởi tín luận)

Một, Trí tịnh tướng. Nghĩa là nương vào sức huân tập bên trong của chơn như và sức huân tập ở ngoài của giáo pháp, như thật tu hành, phương tiện đầy đủ, phá bỏ tướng sanh, diệt của thức tâm, thành trí tròn đầy thuần tịnh. Vì thế gọi là trí tịnh tướng.

Hai, Bất tư nghì nghiệp tướng. Nghĩa là nương vào trí tịnh tướng có thể làm tất cả cảnh giới thắng diệu, vô lượng tướng công đức thường không dứt hẳn. Tùy căn cơ của chúng sanh, vô vàn thị hiện, khiến được lợi ích. Vì vậy gọi là bất tư nghị nghiệp chướng.

Nhị Vô Ngã

二無我 (Lăng già kinh).

Nhân, pháp vốn không có ngã, vì phàm phu không hiểu, ở trong vô ngã, nghĩ ra rất nhiều thứ ngã, như thân ta, tên tuổi ta, vật dụng của ta, ruộng nhà của ta, ta đi, ta đứng, nằm, ngồi, nói năng, không lìa khỏi ta. Cho đến bố thí, trì giới vv… cũng đều thấy có ta. Vì vậy mà điên đảo nỗi lên bao nhiêu nghiệp sanh tử, phiền não. Hàng Thinh văn tu Tứ đế, hiểu rõ nhân, pháp vốn không, ngã cũng không có, nên gọi là nhị vô ngã.

Một, Nhân vô ngã. Do chấp chặt lấy ngũ uẩn cho là thật mà thành con người giả danh. Phàm phu không hiểu, ở trong giả danh lầm chấp lấy làm ngã (ta). Nếu hiểu rõ ngũ uẩn vốn không thì con người giả danh há có thật sao? Giả danh đã không thật có thì việc chấp ngã cũng không thể được. Kinh Kim quang minh nói: lấy gì để có con người và chúng sanh. Đó gọi là nhân vô ngã.

Hai, Pháp vô ngã.

Do chấp chặt lấy máu huyết của cha mẹ, bốn đại giả hợp mà thành thân ngũ ấm. Nếu đem phân tích từng thứ một tìm kiếm thì chắc chắn không có gì. Phàm phu không hiểu, lầm chấp thân này là ngã, ngoài thân không phải là ngã. Nếu hiểu rõ bốn đại vốn không, năm ấm không thật có, thì chấp ngã cũng không thể có được. Nên kinh Kim quang minh nói: Nhà ngũ ấm, quán sát kỹ thì trống không. Đó là pháp vô ngã.

Nhị Vô Thường

二無常 (Tích huyền ký)

Một, Sát na vô thường. Tiếng Phạn là Sát na, tiếng Hoa là Một niệm. Nói vô thường là vì trong một niệm của tâm có đủ bốn tướng sanh, trụ, dị, diệt chuyển động không ngừng. Đó là Sát na vô thường.

Hai, Nhất kỳ vô thường. Thọ mạng của chúng sanh tuy dài ngắn không bằng nhau, nhưng đều có kỳ hạn. Nói nhất kỳ là vì thân thọ báo của chúng sanh cũng có đủ bốn tướng sanh, trụ, dị, diệt lưu chuyển, cuối cùng đều hết hẳn.

Đó là nhất kỳ vô thường.

Nhị Vô Thường

二無常 (Đại Trí Độ Luận)

Một, Niệm niệm vô thường.

Tất cả pháp hữu vi niệm niệm sanh diệt, không đứng yên. Vì vậy gọi là Niệm niệm vô thường.

Hai, Tương tục vô thường. Các pháp liên tục hư hoại, gọi là vô thường; như người sắp chết từ từ sự sống chấm dứt; như lửa thiêu đốt cỏ cây từ từ cháy hết. Vì vậy gọi là Tương tục vô thường.

Nhị Xan

二悭 (Địa trì kinh)

Một, Tài xan

Keo kiệt tiền của, không có tâm thương xót người khác nghèo khổ, túng thiếu, không rộng lòng bố thí.

Đó gọi là tài xan.

Hai, Pháp xan.

Bỏn xẻn Phật pháp, ôm lòng đố kị, sợ người khác hơn mình, không chịu dạy dỗ người khác. Đó gọi là pháp xan.

Nhị Yết Ma

二羯磨 (Tỳ ni mẫu sự)

Một, Vĩnh tẫn yết ma. Khi Phật còn tại thế, nếu có Tỳ kheo phạm tội, không tự thấy lỗi, tánh còn ương ngạnh, không chịu hối hận sữa lỗi, thì phải tác pháp trình bày với đại chúng, tuỳ theo mức độ đuổi ra khỏi tăng đoàn, hết một đời này, không phục hồi tăng sự nữa. Đó là vĩnh tẫn yết ma.

Hai, Điều phục yết ma.

Tỳ kheo phạm giới chưa sám hối, thì tất cả việc trong tăng đoàn ăn, uống, ngồi thiền, nói năng, không được cùng chung với tăng chúng, phải để cho tâm vị ấy biết ăn năn, hối cải và xin được sám hối trước tăng đoàn. Đó là điều phục yết ma.

Nhị Yết Ma

二羯磨 (Tứ phần luật).

Tiếng Phạn là Yết ma, tiếng Hoa là Tác pháp. Nghĩa là khi Tỳ kheo phạm tội, tập trung đối diện với vị nắm giới pháp, tự mình khai ra tội đã phạm.

Một, Tự tội yết ma.

Tỳ kheo phạm giới thì đại chúng theo qui định mà trị tội ấy.

Đó gọi là tự tội yết ma.

Hai, Thành thiện yết ma. Có Tỳ kheo phạm giới, được phép phát lồ sám hối trước chúng, tội ấy tiêu diệt, thiện căn được thành tựu. Đó là thành thiện yết ma.

Nhị Ngại Cũng Gọi Là Nhị Chướng

二礙 (trích Tông cảnh lục và diễn nghĩa sao).

Một, Phiền não ngại. Hai hoặc kiến, tư nỗi lên nhiều pháp tối tăm, phiền tạp làm não loạn tâm thần, đưa đến chướng ngại pháp tánh vô lậu. Đó gọi là phiền não ngại.

Hai, Trí ngại.

Tức là sở tri chướng. Vì bị căn bản vô minh là mê lầm ngăn che pháp tánh, nên đối với trung đạo chủng trí, thành trở ngại. Vì vậy gọi là trí ngại.

Như Lai Khất Thực Tam Ý

如來乞食三意 (Pháp tập kinh).

Một, Bất thực trân vị, mỹ ố quân đẳng.

Phật khất thực đi vào làng xóm, những gì có được tùy tín chủ cho, không tham thức ăn quí, hoặc ngon hoặc dỡ đều không phân biệt. Đó gọi là bất tham trân vị, mỹ ố quân đẳng.

Hai, Vị pháp ngã mạn, quí tiện đồng du.

Phật khất thực, vì phá ngã mạn tự cao, đối các nhà giàu sang hay nghèo hèn đều không chọn lựa. Đó gọi là phá ngã mạng quí tiện đồng du.

Ba, Từ bi bình đẳng đại tác lợi ích.

Phật không vì cái khổ đói khát, nghèo túng, thiếu thốn, mà vì chúng sanh, đem lòng từ bi bình đẳng, mới đi khất thực, đem đến lợi ích to lớn cho chúng. Đó gọi là từ bi bình đẳng đại tác lợi ích.

Như Lai Tạng

二如來藏 (Đại thừa chỉ quán pháp môn)

Như lai là lý tánh của Như lai. Tạng là bao hàm giữ gìn, nghĩa là tâm phiền não của tất cả chúng sanh có đầy đủ vô lượng vô biên nghiệp thanh tịnh vô lậu, không thể nghĩ bàn. Ví như trong đá có vàng, trong cây có lửa. Cho nên trong cấu tạng Phật tánh đầy đủ, vì vậy gọi là Như lai tạng.

Một, Nhất không Như lai tạng. Nghĩa là tâm tánh này tùy duyên nhiễm, tịnh, tạo ra các pháp sanh tử, Niết bàn, nhưng tâm thể bình đẳng, xa lìa tánh, tướng. Chẳng những khởi ra các pháp nhiễm, tịnh đều không, mà cái tâm năng khởi cũng không thể được. Vì vậy gọi là không Như lai tạng.

Hai, Bất không Như lai tạng. Nghĩa là tâm tánh này đầy đủ công đức thanh tịnh vô lậu, và các pháp hữu lậu, hoặc nhiễm đều chứa đựng đầy đủ không thiếu một cái gì, các pháp đều biểu hiện. Vì vậy gọi là bất không Như lai tạng.

Như Ý Thông Hữu Tam Chủng

如意通有三種 (Đại trí độ luận)

Bồ tát trí huệ đầy đủ, biến hóa khó lường, muốn làm bất cứ việc gì, móng niệm thành ngay, không gì trở ngại, nên gọi là như ý thông.

Một, Năng đáo như ý. Với thần thông này, tuy sông dài biển lớn, núi rừng trùng điệp, cách xa ngàn vạn dặm, không ngại cách trở, ý muốn đến nơi là thân đến ngay; nên gọi là năng đáo như

ý.

Hai, Chuyển biến như ý. Với thần thông này, các vật loại trong thế gian, lớn biến thành nhỏ, nhỏ biến thành lớn, một biến thành nhiều, nhiều biến thành một; nên gọi là chuyển biến như ý.

Ba, Thánh như ý. Với thần thông này, ứng hiện vô cùng và biến hóa không lường. Tuy là không sanh, diệt, nhưng có cơ cảm thì sanh, không cơ cảm thì diệt; tuy không tới, lui, nhưng có cảm thì hiện, không cảm thì im, tự tại như ý, không thể nghĩ bàn; nên gọi là thánh như ý.

Pháp Giới Tam Quán

法界三觀 (Hoa nghiêm pháp giới quán).

Là của Tôn giả Đế Tâm dựa theo kinh Hoa nghiêm lập ra. Pháp giới là cảnh bị quán. Tam quán là tam năng quán. ba thứ quán này, tuy từ dưới lên trên, dần dần sâu rộng. Song người tu tập chỉ có một con đường duy nhất đi đến cùng, từ từ chuyển biến đến hoàn toàn mầu nhiệm.

Một, Chơn không quán. Không phải là nghĩ nhớ sai lầm giả dối gọi là chân. Không phải là sắc tướng có hình thức trở ngại gọi là không, giảm bớt vọng tình để hiển lộ chân tánh, khiến cho thấy sắc chẳng phải là sắc thật, mọi hình thể đều là chân không. Thấy không mà không phải không trơ. Mọi hình thể đều là chân tánh. Như thế thì có thể diệt sạch tình trần mà sắc và không vô ngại. Sự hiểu biết không còn mà tâm và cảnh đều dung thông. Vì vậy gọi là chân không quán.

Hai, Lý sự vô ngại quán. Tánh vắng lặng, thể sáng suốt gọi là lý hình tướng phân chia, giới hạn gọi là sự. Vì vậy quán sát lý rộng lớn chứa gọn trong một hạt bụi và hiểu rõ một hạt bụi thì thông suốt cả pháp giới. Đó là tướng hư không bao hàm cả vạn tượng, tánh sáng suốt là toàn thể chân như. Lý và sự giao thoa, dung hoà không hề trở ngại. Vì vậy gọi là lý sự vô ngại quán.

Ba, Chu biến hàm dung quán. Không nơi nào ở ngoài là chu biến (bao trùm). Không một pháp nào không thu lấy là hàm dung (chứa đựng). Vì vậy quán sát lý của mọi việc, tuỳ từng việc đều có thể thấy được, quán sát sự việc của mọi lý, tuỳ ý mà có thể dung thông. Đó là một, nhiều không ngại, lớn, nhỏ chứa nhau, dung nhiếp lẫn nhau, trùng trùng vô tận, ẩn, hiện tự tại, thần thông khó lường. Đó đúng là vào cảnh Hoa nghiêm vô tận pháp giới. Vì vậy gọi là chu biến hàm dung quán.

Pháp Hoa Nhị Diệu

法 華 二 妙 (Pháp hoa huyền nghĩa)

Diệu là không thể nghĩ bàn, chẳng phải là tâm suy nghĩ, miệng nghị luận của các vị Bồ tát. hai điều bất tư nghì này chính là ý của luận về Pháp hoa khai quyền hiển thật. Tên diệu một khi đã nêu lên thì tuyệt đối hoàn toàn, nên chờ bàn luận mới quyết định, thì Pháp hoa mới được hiển lộ. Ra đời trước cả tứ thời, tam giáo. Tuyệt đối luận bàn. Lại có thể trước khai mở, khiến điều viên diệu vậy. (Khai là mở mang, ba thừa Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát là quyền Phật thừa là thật. Phật nói kinh pháp hoa chính là mở ra ba thừa là quyền; nêu rõ Nhất thừa là thật. Nên kinh nói: Trong mười cõi Phật, chỉ có pháp Nhất thừa, còn gọi là mở rộng pháp Thinh văn. Đó là vua của các kinh bốn thời: Hoa nghiêm; lộc uyển; phương đẳng; Bát nhã ba giáo là tạng, thông, biệt).

Một, Tương đãi diệu. Bên này, bên kia đắp đổi cho nhau gọi là tương (liên hệ). Lấy cái kia chờ đợi cái này gọi là đãi. hai bên nương tựa nhau là để so sánh hơn kém. Nghĩa là trước nói tứ thời, tam giáo là nói pháp thô, sau nói kinh pháp Hoa là nói pháp diệu. Lấy cái này mong chờ cái kia gọi là đãi. Đãi tức là đối đãi, nghĩa là thô là đối với trước, diệu là đối với cái sau.

Hai, Tuyệt đãi diệu. Dứt cái thô ở trước, lại không so đo đối đãi. Nghĩa là pháp hoa mở ra ba thừa là quyền, tức là Phật thừa mới là thật. Thật không ngoài quyền, quyền không ngoài thật. Thật tức là quyền, quyền tức là thật; nên gọi là tuyệt đãi diệu vậy.

Pháp Hoa Tam Chu

法 華 三 周 (Pháp hoa huyền nghĩa)

Khi Phật nói kinh Pháp hoa, vì có các vị Thinh văn căn tánh có nhanh, có chậm, nên ngộ có trước, có sau. Vì vậy có ba vòng khác nhau.

Chu có nghĩa đầy đủ.

Một, Pháp hoa thuyết chu. Pháp thuyết chu là Phật vì các vị thượng căn nói Tam thừa và Nhất thừa. Quyền biến mở ra Tam thừa để hiển lộ thực tướng Nhất thừa. Điều này trong phẩm phương tiện có đề cập.

Hai, Thí dụ chu.

Thí dụ chu là Phật vì các vị trung căn, ở trong vòng đầu không ngộ được, bèn phải bày ra ba xe, một xe để nói. ban đầu hứa cho ba xe là quyền biến, sau cùng ban cho xe lớn là thực tướng. Điều này trong phẩm thí dụ có đề cập.

Ba, Túc thế nhân duyên chu. Phật vì các vị hạ căn, đối với hai vòng nói pháp trên, không thể hiểu nổi, mới nói đến hội pháp hoa đời trước, lúc ấy có Phật Đại Thông Trí Thắng cũng đồng nói pháp Nhất thừa, khiến cho chúng sanh được chứng ngộ. Điều này trong phẩm hoá thành dụ có đề cập.

Pháp Tương VI

二法相違 (Du già sư địa luận)

Một, Phiền não.

Các pháp làm cho buồn rầu tăm tối, não loạn tâm thần, tức là sự mê lầm của vô minh, tham ái, nghĩa là làm cho chúng sanh thuận theo phiền não, trôi lăn theo dòng sanh tử, vì vậy trái với con đường đi đến Niết bàn.

Hai, Niết bàn.

Nghĩa là chúng sanh chán cái khổ sanh tử, tu tập phạm hạnh, dứt các phiền não, chứng được Niết bàn, vì vậy trái với phiền não hoặc nghiệp.

Phật Hành Ly Địa Tam Ý

佛行離地三意 (Hoa nghiêm kinh Tùy sở diễn nghĩa sao và Phật thuyết xứ xứ kinh)

Một, Địa hữu trùng. Mọi nơi trên mặt đất đều có côn trùng, hoặc nằm dưới, hoặc chạy ở trên mặt đất. Phật vì lòng từ bi, sợ làm thương tổn mạng sống của chúng, cho nên khi đi, chân không chấm đất. Sao nói: Thế Tôn khi đi cách mặt đất bốn ngón tay.

Hai, Địa hữu sanh thảo. Mọi nơi trên mặt đất đều có cỏ mọc khắp nơi. Phật muốn giữ toàn sức sống của nó, nên khi đi, chân không chấm đất.

Ba, Hiện thần thông lực. Phật hiện ra thần thông, bay, đi tự tại; đi trong không trung như đi trên đất, nên khi đi, chân không chấm đất.

Phật Hóa Thân Tam

佛 化 身 三 (Quán Phật Tam muội hải kinh)

Một, Đại hoá thân thiên trượng. Phật vì các Bồ tát Thập địa trở về trước, ứng thân diễn nói diệu pháp, khiến cho họ tiến tu, hướng về quả Phật, nên hoá hiện thân ngàn trượng.

Hai, Tiểu hoá thân trượng lục. Phật vì hàng Nhị thừa và phàm phu nói các pháp Tứ đế v.v…, khiến cho họ bỏ vọng trở về với chân và được khai ngộ, nên hoá hiện thân một trượng sáu thước.

Ba, Tuỳ loại bất định.

Thệ nguyện của Phật rộng sâu, từ bi bao trùm tất cả, tuỳ từng loài mà ứng hiện báo thân hoặc lớn, hoặc nhỏ không nhất định.

Phật Nhị Chủng Thập Thân

佛二種十身 (Hoa nghiêm kinh)

Một, Dung tam thế gian vi thập thân.

Tức là chúng sanh, đất nước, trí chánh giác là ba cái thuộc thế gian. Nói là dung hợp ba thế gian thành mười thân là chúng sanh thân, nghiệp báo thân. Đó là chúng sanh thế gian, quốc độ thân. Tức là quốc độ thế gian, Thinh văn thân, Duyên giác thân, Bồ tát thân, Như lai thân, Trí thân, Pháp thân, Hư không thân. Tức trí chánh giác thân thế gian.

Hai, Phật tự cụ thập thân là: một. Thân Bồ đề, hai. Nguyện thân, ba. Hóa thân, bốn. Phương trí thân, năm. Tướng hảo trang nghiêm thân, sáu. Oai thế thế thân, bảy. Ý sanh thân, tám. Phước đức thân, chín.Pháp thân, mười. Trí thân.

Phật Tam Bất Năng

三佛不能 (Cảnh đức truyền đăng lục)

Một, Bất năng miễn định nghiệp.

Phật có thể dứt tất cả tướng, đoạn tất cả ác nghiệp của chúng sanh, nhưng không thể tránh khỏi định nghiệp của mình. (Định nghiệp là nghiệp quyết định, không thể thay đổi).

Hai, Bất năng độ vô duyên. Phật có thể dạy bảo tất cả chúng sanh, nhưng không thể độ những người vô duyên.

Ba, Bất năng tận sanh giới. Phật có thể độ tất cả chúng sanh trong cõi thế gian, nhưng không thể độ hết chúng sanh trong các cõi được (nghĩa là không thể độ hết chúng sanh được).

Phật Tam Mật

佛三密 (Đại Trí độ luận).

Mật là mật. Thân, khẩu, ý, ba nghiệp của Phật, hoặc luận thần thông, hoặc thuyết pháp, hoặc tư duy, không phải như những gì các bậc Bồ tát tưởng tượng và nghị luận, nên gọi là tam mật.

Một, Thân mật.

Phật ở trong đại hội, chúng thấy thân Phật hoặc màu vàng ròng, hoặc màu trắng kim ngân, hoặc màu sắc của nhiều châu báu, hoặc cao một trượng sáu, hoặc vừa cho đến hiện thần thông, biến hoá, đều không thể nghĩ bàn. Vì vậy gọi là thân mật.

Hai, Ngữ mật.

Tức là khẩu mật. Lúc Phật thuyết pháp, hoặc ngoài một dặm nghe được âm thanh của Phật, hoặc mười dặm, hoặc trăm dặm, ngàn dặm đều nghe được âm thanh của Phật. Lại nữa trong một hội hoặc nghe Phật nói bố thí, trì giới v.v… tuỳ tâm niệm của thính giả muốn, đều không thể nghĩ bàn. Vì vậy gọi là ngữ mật.

Ba, Ý mật.

Phật thường ở trong định, tất cả tư duy, quán sát của Phật, đều không thể nghĩ bàn. Vì vậy gọi là ý mật.

Phật Tam Ngữ

佛三語 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Một, Tuỳ tự ý ngữ.

Phật theo ý mình, nói những pháp đã chứng được. Vì vậy gọi là tuỳ tự ý ngữ.

Hai, Tuỳ tha ý ngữ.

Phật luôn tuỳ thuận ý của kẻ khác, nói pháp phương tiện dẫn dắt chúng sanh. Vì vậy gọi là tuỳ tha ý ngữ.

Ba, Tuỳ tự tha ý ngữ. Phật vì chúng sanh thuyết pháp, một nữa theo ý tự chứng của mình, một nữa theo căn cơ người khác. Vì vậy gọi là tuỳ tự tha ý ngữ.

Phật Tam Sự Nhập Thành

佛三事入城 (Kim cang kinh sớ).

Một, Vị nữ nhân nhập thành. Tất cả đàn bà, con gái đều bị cha, mẹ hay chồng quản thúc trong nhà, không được cho đi lại, nhớ trông Phật mà không cách nào được gặp, vì thế Phật đi vào thành phố, để cho các bà, các cô được chiêm bái, kính lễ Phật. Kinh Quang Phật Tam muội hải nói: Nếu thấy được tướng hảo quang minh của Phật thì trừ được 60 kiếp tội lỗi sanh tử, được phước vô lượng, đời sau sanh vào nơi chắc chắn gặp đức Di lặc. (Tiếng Phạn là Di lặc, tiếng Hoa là Từ thị).

Hai, Vị bệnh nhân nhập thành. Phật ở chỗ người bệnh, thường đem lòng cứu giúp họ, khiến cho họ lìa khổ được vui.

Vì vậy, khi Phật vào thành khất thực, tất cả người bệnh, nhờ chiêm ngưỡng Phật, khiến bệnh của họ hết và phát tâm Bồ đề.

Ba, Dục linh nhân kiến tướng hảo nhập thành.

Phật phúc huệ trang nghiêm, đầy đủ 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp, mầu nhiệm khó nghĩ suy. Người chiêm ngưỡng được Ngài, thì tội diệt, phước sanh. Vì vậy, Ngài vào Thành để mọi người được thấy Ngài.

(32 tốt tướng tốt là: 1) Bàn chân bằng phẳng, 2) Chỉ dưới bàn chân giống như bánh xe, 3) Ngón tay thon dài, 4) Chân tay mềm mại, 5) Gót chân đầy đặn, 6) Mu bàn chân cao đẹp, 7) Bắp chân như tướng lộc vương, 8) Tay dài quá gối, 9) Tướng mã âm tàng, 10) Thân cao lớn, 11) Lỗ chân lông nhấp nháy màu xanh, 12) Lông trên mình mềm mại, 13) Sắc thân vàng thắm, 14) Thân chiếu ra hào quang, 15) Da dẻ mềm mại và trơn bóng, 16) Lòng bàn tay, bàn chân, hai vai và đỉnh đầu, bảy chỗ ấy đều đầy đặn, 17) hai nách đầy đặn, 18) Thân như sư tử, 19) Thân đoan trang ngay thẳng, 20) hai vai tròn trịa, 21) Có bốn mươi cái răng, 22) Răng trắng đều khít khao, 23) Bốn răng cửa trắng bóng, 24) Hàm răng dưới vững vàng chắc chắn, 25) Nước bọt trong họng thơm, 26) Lưỡi rộng dài, 27) Giọng nói ấm vang như giọng Phạm Thiên, 28) Mắt xanh biếc, 29) Lông mi như ngưu vương, 30) Có lông trắng giữa hai chân mày, 31) Trên đỉnh đầu có nhục kế nổi cao, 32) Lông trên thân uốn về bên phải.

Tám mươi vẻ đẹp:

1) Móng tay dẹp và dài, 2) Tay, chân tròn trịa, 3) Tay, chân bằng nhau, không so le, 4) Tay, chân tròn đầy, 5) Gân mạch vững vàng, 6) hai mắt cá chân ẩn bên trong, 7) Đi lại ngay thẳng, 8) Đi lại oai nghiêm tề chỉnh, 9) Đi lại an bình, 10) Đi đứng có oai nghi, 11) Quay người nhìn ra sau, 12) Lóng tay, lóng chân rất đẹp, 13) Khớp xương vững chãi, 14) Đầu gối mập tròn, 15) Những chỗ khuất rất đẹp, 16) Cử động nhanh nhẹn, 17) Dung mạo trang nghiêm, 18) Các khớp xương mạnh khoẻ, 19) Tay chân đằm thắm, 20) Tướng tá đoan nghiêm, 21) Xung quanh thân có ánh sáng, 22) Bụng vuông vức, 23) Rốn sâu và lông quay về bên phải, 24) Rốn dày đầy đẹp, 25) Da và thịt đều nhau, 26) Lòng bàn tay đầy đặn, 27) Chỉ tay sâu dài, 28) Môi hồng tươi, 29) Khuôn mặt đầy đặn, 30) Lưỡi rộng dài, 31) Tiếng nói hùng hồn, 32) Tiếng vọng hay ho, 33) Mũi cao dài thẳng, 34) Răng ngay thẳng, 35) Răng trắng sạch, 36) Mắt rộng sáng ngời, 37) Mắt to dài, 38) Lông mày đều thẳng, 39) Hai vai rộng dài, 40) Hai vai tròn đẹp, 41) Hai vai nhuận sáng, 42) Tai dày và dài, 43) Hai tai đẹp đẻ, 44) Dung mạo đẹp đẻ, 45) Tráng rộng tròn đầy, 46) Thân mình đẹp tuyệt, 47) Tóc dài óng mượt, 48) Tóc thơm sạch, 49) Tóc suông ngay thẳng, 50) Tóc cứng khoẻ, 51) Tóc bóng mượt, 52) Thân mình vững chãi, 53) Thân thể trang nghiêm, 54) Thất khiếu sạch sẽ, 55) Thân thể khoẻ mạnh đẹp đẻ, 56) Hình vóc trang nghiêm, 57) Khuôn mặt chữ điền, 58) Dung nhan thư thái, 59) Gương mặt sáng đẹp, 60) Vóc dáng nghiêm tịnh, 61) Lỗ chân lông toả hương thơm, 62) Miệng toả hương thơm, 63) Lông trên mình mềm mại, 64) Thuyết pháp kế lý, 65) Đỉnh đầu cao đẹp, 66) Tướng đầu rất đẹp, 67) Lóng tay rõ ràng, 68) Đi không đạp đất, 69) Thần lực vững chắc, 70) Oai đức nỗi tiếng, 71) Tiếng nói hoà nhã, 72) Thuyết pháp hợp với căn cơ, 73) Thuyết pháp bằng một âm, 74) Thuyết pháp tuần tự, 75) Bình đẳng với loài hữu tình, 76) Xem xét trước sau mới làm, 77) Tướng đẹp đầy đủ, 78) Xương đầu chắc chắn, 79) Dung nhan kỳ diệu, 80) Vầng ngực rất đẹp).

Phiên Tam Nhiễm Thành Tam Đức

翻三染成三德 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Phiên là lật trở lại, xoay trở lại. Ba thứ nhiễm ô là khổ, hoặc, nghiệp vì chúng hay làm ô nhiễm bản tính, không sạch sẽ. Ba đức là pháp thân, Bát nhã, giải thoát, đều đầy đủ các đức thường, lạc, ngã, tịnh. (Thường là không thay đổi; Lạc là xa lìa khổ sanh, tử; Ngã là tự tại; Tịnh là phiền não không còn).

Một, Phiên khổ thân thành pháp thân đức.

Đối với thân sống, chết vô thường, nếu hay quán sát năm uẩn vốn không, không sanh không diệt, thì liền thành pháp thân. Vì vậy gọi là xoay khổ đau trở lại thì thành pháp thân.

Hai, Phiên phiền não thành Bát nhã đức.

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là trí tuệ. Những mê lầm do ý căn phát khởi lên, nếu hay quán sát thể của nó vốn không, tánh của nó không thật, đối với tất cả pháp đều thông đạt hoàn toàn, tức là thành trí huệ. Vì vậy gọi là xoay phiền não trở lại thì thành đức Bát nhã.

Ba, Phiên kết nghiệp thành giải thoát đức.

Giải thoát là tự tại. Đối với các nghiệp do thân, khẩu tạo ra, nếu hay quán sát tánh nó vốn không, thì không còn tướng trói buộc. Đối với tất cả pháp đều được tự tại thì liền được giải thoát. Vì vậy gọi là xoay nghiệp lực trở lại thành đức giải thoát.

Phương Tiện Nhị Chủng Tướng

方便二種相 (Địa tạng thập luận kinh)

Một, Thế gian phương tiện. Các vị Bồ tát hoặc tư lợi, hoặc lợi tha, hiện ra vô số phương tiện khéo léo. Những phương tiện này, có trường hợp có được sở đắc, có trường hợp chấp trước. Vì vậy gọi là thế gian phương tiện.

Hai, Xuất thế gian phương tiện. Các vị Bồ tát chỉ vì lợi tha, không vì tự lợi, hiện ra vô số phương tiện khéo léo. Những phương tiện này, không có sở đắc, không có chấp trước. Vì vậy gọi là xuất thế gian phương tiện.

Quỷ Nhị Sanh

鬼 二生 (Câu xá thích luận)

Một, Quỹ thai sanh.

Luận nói: Ngạ quỷ nữ Bạch Mục Liên nói: ban đêm ta sanh năm đứa con, ban ngày cũng sanh năm đứa con. Sanh xong ăn hết chúng. Như thế mà ta không no. Quỹ này chính là thai sanh vậy.

Hai, Quỹ hoá sanh. Không sanh từ thai, trứng, v.v…. không bổng dưng có, biến hiện không lường.

Quỷ này tức là hoá sanh.

Sa DI Tam Danh

沙弥三名 (phiên dịch danh nghĩa)

Tiếng Phạn là Sa di, tiếng Hoa là Tức từ. Nghĩa là dứt ác, làm lành.

Một, Khu ô Sa di. Tuổi còn nhỏ có thể làm công việc đuổi quạ, từ bảy tuổi đến 12, 13 tuổi đều là khu ô Sa di.

Hai, Ứng pháp Sa di. Là người có thể giữ giáo pháp của người xuất gia, từ 14 tuổi đến 19 tuổi đều gọi là ứng pháp Sa di (Sa di nghe pháp).

Ba, Danh tự Sa di.

Người có thể ngưng làm các việc ác, siêng làm các việc lành, đều gọi là Sa di danh tự, từ 20 tuổi trở lên, đều gọi là danh tự Sa di.

Sân Khuể Tam Chủng Phát Tướng

嗔恚三種發相 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn).

Một, Phi lý sân tướng.

Người lúc đang tu thiền định, nóng nảy bỗng nhiên nỗi lên, không cần cứu xét, hỏi đúng, hay không đúng lý, người ấy sai hay không sai, không có lý do mà nỗi giận, làm trở ngại thiền định. Đó là phi lý sân tướng.

Hai, Thuận lý sân tướng. Lúc người tu thiền định, có người ngoài đến quấy rối ta, vì điều này mà sanh sân hận liên tục không dứt, cũng giống như người giữ giới, thấy điều phi pháp, sanh tâm giận giữ, Giận ấy tuy đúng lý, cũng làm chướng ngại thiền định. Đó là thuận lý sân tướng.

Ba, Tranh luận sân tướng. Lúc người tu thiền định, chấp điều ta biết là đúng, những điều người khác làm và nói là sai, không hợp với ý mình liền sanh tâm phiền não và sân hận, trở ngại thiền định. Đó là tranh luận sân tướng.

Sơ Quả Nhị Nghĩa

初果二義 (Tích huyền ký).

Sơ quả tức tu đà hoàn, tiếng Hoa là dự lưu, còn gọi là nghịch lưu, nên có hai nghĩa.

Một, Dự lưu.

Dự là vào, lưu là dòng. Bậc thánh nhân này chứng được sơ quả, thì vị này đã vào dòng thánh. Vì vậy gọi là Dự lưu.

Hai, Nghịch lưu.

Thánh nhân chứng sơ quả, đã ngược dòng sanh tử. Vì vậy gọi là Nghịch lưu.

Sơ Quả Tam Kết

初果三結 (Tứ giáo nghi tập chú).

Kết tức là kiến hoặc. Chúng sanh do kiến hoặc này ràng buộc. Không thể xa lìa sanh, tử. Bậc Thinh văn đã dứt hết hoặc này, thì chứng được sơ quả Tu đà hoàn; nên gọi là sơ quả tam kết.

Một, Thân kiến kết.

Chúng sanh ở trong năm năm ấm lầm cho đó là thân; rán sức lập nên chủ tể rồi luôn khởi lên ngã kiến (thấy có ngã). Đó là thân kiến kết.

Hai, Giới thủ kết.

Kẻ ngoại đạo, đối với giới luật sai lầm mà cho đó là giới, cố giữ để thực hành, như giới gà, giới chó v.v…. Đó là giới thủ kết. (giới gà, kẻ ngoại đạo, cho thân mình kiếp trước là từ trong con gà đến đây, nên đứng một chân v.v… cho giống như gà. Giới chó, hoặc cho rằng mình từ trong con chó đến đây, nên ăn phân dơ bẩn.v.v…)

Ba, Nghi kết.

Tâm mê mờ từ bỏ chân lý, đối với chánh pháp do dự không quyết, không thể có đức tin sâu xa. Đó là nghi kết.

Tà Chánh Nhị Giới

邪正二戒 (Thiên Thai tứ giáo nghi tập chú)

Một, Tà giới.

Người ngoại đạo làm theo tà đạo. Chẳng phải nguyên nhân suy đoán là nguyên nhân. Tự suy đoán nhân đời trước, thần thức từ trong con gà đến đây, bèn đứng một chân, tu khổ hạnh. Hoặc suy đoán kiếp trước là con chó đến đây, bèn tham ăn phân dãi dơ bẩn, tu khổ hạnh. Đó gọi là tà giới.

Hai, Chánh giới.

Khi Phật chưa ra đời. Luân vương cũng dạy người thực hành không sát, không trộm cắp v.v… mười điều thiện. Đó là thập thiện giới pháp. Ấy là chánh giới.

Tại Gia Nhị Giới

在家二戒 (Tỳ bà sa luận)

Một, năm giới.

Không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu. Đó là năm giới, người tại gia thọ trì, nên gọi là năm giới tại gia.

Hai, tám giới.

Sau năm giới, thêm ba giới: Không ngồi giường cao rộng lớn; không đeo hoa hương và vật trang sức lên đầu, mình; không ca hát nhảy múa, vui đùa. Đây là tám giới người tại gia thọ trì, nên gọi là tại gia tám giới.

Tam Ác Giác

三惡覺 (Niết bàn Kinh và Tông cảnh lục)

Giác là tri giác. Tông cảnh lục nói: Nếu chỉ tu sự định thì tu tập thế thiền. Tuy gọi là tu hành mà vẫn còn sanh ác giác nên không chế ngự được ý thức nên chưa dứt trừ được căn nguyên của nó. Kinh nói: tất cả phàm phu, tuy khéo bảo hộ thân tâm, vẫn còn sanh vào ba loại ác giác.

Một, Dục giác.

Dục túc là tham dục. Tất cả người phàm phu, không thấu rõ tai hoạ của năm trần mà theo cảnh thuận tình có vô số tham cầu mà sanh ra ác giác.

Hai, Nhuế giác. Nhuế tức là oán giận. Tất cả người phàm phu, không thấu rõ tai hoạ của năm trần, nên đối với cảnh trái ý, nghịch tình có vô số giận tức mà sanh ra ác giác.

Ba, Hại giác. Tất cả người phàm phu thường bị xâm hại bởi oán tặc của giác quán, nên gọi là hại giác. ( Giác quán: sơ tâm vướng vào duyên gọi là giác. Tế tâm phân biệt gọi là quán).

Tam Báo

三報 (Từ bi thuỷ sám).

Một, Hiện báo.

Đời hiện tại làm ác thì thân hiện tại chịu quả báo ác. Đời hiện tại làm lành thì thân hiện tại hưởng quả báo lành. Đó là hiện báo.

Hai, Sanh báo.

Đời này làm ác, làm thiện thì đời sau sẽ nhận quả báo xấu, tốt.

Đó gọi là sanh báo.

Ba, Hậu báo.

Hoặc sống trong vô lượng quá khứ, làm thiện, làm ác, ở trong đời sống này nhận quả báo thiện, ác, hoặc sống trong vô lượng vị lai nhận quả báo thiện, ác. Đó gọi là hậu báo.

Tam Bất Khả Tận

三不可盡 (Bảo tích kinh)

Một, Kinh pháp bất khả tận. Kinh pháp do Phật nói, tuỳ căn cơ của chúng sanh không giống nhau, hoặc rộng hoặc đơn giản. Tuy một âm diễn nói, mà mười phương đều khắp nghe. Nên nói kinh pháp bất khả tận.

Hai, Văn tự chi nghĩa bất khả tận.

Ý nghĩa mầu nhiệm giáo pháp của Phật nói, ngang trùm mười phương, dọc mốt ba thời, lớn không gì lớn hơn, nhỏ không gì nhỏ hơn. Do đó những kẻ căn nhỏ trí cạn, không thể nào nhìn thấu được nghĩa áo diệu của giáo pháp. Vì vậy nói văn tự chi nghĩa bất khả tận.

Ba, Sở tuyên huấn hối bất khả tận.

Những giáo pháp do Phật nói, răn dạy chúng sanh, hoặc nói Đại thừa, hoặc nói Tiểu thừa, tuỳ loại trình bày, vô số giáo hoá, lợi ích vô lượng. Vì vậy gọi là sở tuyên huấn hối bất khả tận.

Tam Bát Nhã

三般若 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa).

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là Trí tuệ. Ba thể Bát nhã này là viên mãn, thường hằng và đại giác, tức là một khi giác ngộ có ba loại đức, nên gọi là ba thứ Bát nhã.

Một, Thật tướng Bát nhã. Thể của bản giác chẳng phải tịch chẳng phải chiếu, xa lìa tướng hư vọng, gọi là thật tướng, tức là nhất thiết chủng trí. (Chẳng phải tịch, chẳng phải chiếu nghĩa là Tịch là yên lặng; chiếu là chiếu sáng. Tịch và chiếu đều nói là chẳng phải là để ngăn trở nhị biên và hiển bày đức của thật tướng trung đạo. Trí nhất thiết chủng là biết được đạo lý của tất của chư Phật và biết được nguyên nhân của tất cả chúng sanh).

Hai, Quán chiếu Bát nhã. Đức của quán chiếu, chẳng phải chiếu mà chiếu, hiểu rõ pháp vô tướng, nên gọi là quán chiếu, tức là nhất thiết trí. (Chẳng phải chiếu mà chiếu nghĩa là chiếu rõ, nghĩa là lý vốn chẳng phải chiếu, vì quán mà có chiếu để làm rõ đức quán chiếu, nhất thiết trí là biết tất cả nội điển và ngoại điển).

Ba, Phương tiện Bát nhã. Đức phương tiện chẳng phải tịch (vắng lặng) mà vắng lặng, khéo léo phân biệt các pháp, gọi là phương tiện, tức là đạo chủng trí. (Chẳng phải vắng lặng mà vắng lặng: Tịch là tịch tĩnh. Nhờ tịch tĩnh mà hiểu rõ tất cả các pháp đều từ nhân duyên mà sanh, tánh vốn vắng lặng, để hiển bày đức phương tiện. Đạo chủng trí có dùng tất cả đạo pháp của chư Phật để khai mở hạt giống lành của tất cả chúng sanh).

Tam Bất Thối

三不退 (Quán kinh diệu tông sao)

Một, Vị bất thối.

Bồ tát của biệt giáo, từ vị sơ trụ dứt trừ kiến hoặc, đến thất trụ thì dứt tư hoặc, thì hoàn toàn ở vị siêu phàm không bị thối lui nữa; nên gọi là vị bất thối.

Hai, Hạnh bất thối. Bồ tát của biệt giáo, từ bát trụ trở đi đến địa vị Thập hạnh, dứt trần sa hoặc, thì hoàn toàn ở địa vị Bồ tát hạnh không bị thối lui nữa; nên gọi là hạnh bất thối.

Ba, Niệm bất thối. Bồ tát của Biệt giáo từ sơ địa trở đi phá vô minh hoặc, thì hoàn toàn ở địa vị trung đạo Chánh niệm, không bị thối lui nữa; nên gọi là niệm bất thối.

Tam Bồ Đề

三菩提 (Xuất sanh Bồ đề kinh)

Kinh nói: Bà la môn thưa rằng: Nếu đã phát Bồ đề tâm còn có thoái thất không? Phật nói: Đã phát Bồ đề tâm thì không thoái thất. Phải biết có ba loại Bồ đề.

Một, Thinh văn Bồ đề

Những vị Thinh văn phát tâm Bồ đề. Kinh nói: Nếu người nào ở trong hàng Thinh văn, tuy đã tự mình phát tâm Bồ đề, mà không khuyên chúng sanh phát tâm Bồ đề và không học tập nghĩa lý kinh Đại thừa, vì việc tu hành này, chỉ giải thoát được một mình. Đó gọi là Thinh văn Bồ đề.

Hai, Duyên giác Bồ đề.

Những vị Duyên giác phát tâm Bồ đề. Kinh nói: Nếu người nào ở trong hàng Duyên giác, tuy đã tự mình phát tâm Bồ đề, mà không khuyên bảo giáo hoá chúng sanh phát Bồ đề tâm và không học tập nghĩa lý kinh Đại thừa, vì việc tu hành này, chỉ giải thoát được một mình. Đó gọi là Duyên giác Bồ đề.

Ba, Chư Phật Bồ đề.

Chư Phật phát tâm Bồ đề từ ở trong nhân. Kinh nói: Người nào tự mình phát tâm Bồ đề, rồi lại còn có thể khuyên chúng sanh phát Bồ đề tâm, học tập giáo pháp Đại thừa, mình đã giải thoát, còn khiến cho chúng sanh giải thoát. Đó gọi là chư Phật Bồ đề.

Tam Bồ Đề

三菩提 (Kim quang minh khinh huyền nghĩa).

Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo.

Một, Chơn tánh Bồ đề. Chân là không giả dối. Tánh là không thay đổi. Không giả dối, không thay đổi là chân tánh. Dùng chân tánh này thực hành đạo, nên gọi là chân tánh Bồ đề.

Hai, Thật trí Bồ đề.

Trí có thể soi sáng chân tánh, đúng lý không hư dối gọi là thật trí. Dùng thật trí này thực hành đạo, gọi là thật trí Bồ đề.

Ba, Phương tiện Bồ đề. Khéo léo tuỳ căn cơ, giáo hoá gọi là phương tiện. Dùng phương tiện này thực hành đạo, gọi là phương tiện Bồ đề.

Tam Ca Diếp

三迦葉 (Pháp hoa văn cú).

Tiếng Phạn là Ca diếp, tiếng Hoa là Quang ba vì ánh sáng từ thân toả ra chói lọi xung quanh. Thời Phật Tỳ bà thi, ba vị (Ca diếp) cùng dựng trụ kỷ niệm. Vì nhân duyên ấy cảm ứng quả báo, nên làm anh em với nhau. (Tiếng Phạn là Tỳ bà thi, tiếng Hoa là Thắng quang).

Một, Ưu lâu tần loa Ca diếp.

Tiếng Phạm là Ưu lâu tần loa, tiếng Hoa là mộc qua lâm; vì Ngài ở gần rừng mộc qua, nên lấy tên rừng đặt tên cho Ngài. Giúp đỡ bốn chúng, cung cấp bốn sự không thiếu thốn điều gì, đứng vào bậc nhất. (Tứ chúng là Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di Tứ sự là ăn uống; y phục, ngoạ cụ; thuốc thang).

Hai, Già da Ca diếp. Tiếng Phạn là Già da, tiếng Hoa là Thành. Vì nhà Ngài ở phía nam thành Vương xá bảy do tuần; nên đặt tên Ngài như vậy.

Ngài quán sát thấu hiểu các pháp hoàn toàn không bị dính mắc, dạy dỗ chúng sanh, đứng vào bậc nhất. (Tiếng Phạn là do tuần, tiếng Hoa là hạn lượng. một do tuần= 40 lý = 20. m).

Ba, Na đề ca diếp. Tiếng Phạn là Na đề, tiếng Hoa là Hà. Vì Ngài ở gần một con sông, nên tên Ngài đặt như vậy.

Tâm ý của Ngài vắng lặng, hàng phục kết nghiệp, siêng năng tu hành, đứng vào bậc nhất.

Tam Chi Tỉ Lượng

三支比量 (A tỳ đạt ma tạp tập luận).

Tỉ lượng là lấy pháp hữu vi và pháp vô vi để so sánh mà xem xét và cân nhắc.

Một, Lập tông.

Tông giống như chủ yếu (quan trọng cần thiết). Như các pháp ngũ uẩn đều do nhân duyên giả hợp sanh ra. Thật không có tự tánh. Tìm ngã trong ấy, nhất định không được; nên đối với người chấp ngã, luận nói vô ngã trước hết.

Hai, Lập nhân.

Phá chấp ngã mà lập nên nhân. Nếu đối với pháp ngũ uẩn, giả sử có thật ngã, mà năm uẩn này đã từ các duyên sanh ra, đều là pháp sanh diệt. Ngũ uẩn đã sanh diệt thì ngã cũng không thành được. Nếu lìa năm uẩn, ở một nơi nào đó có ngã; ngã không có nhân của nó, ngã cũng không tác dụng; điều ấy chứng tỏ không có ngã.

Ba, Lập dụ.

Lấy một pháp riêng biệt dụ cho pháp được lập ra. Như ở đời này giả sử có tướng thật ở quá khứ, vì tướng hiện tại ấy đã sanh ra mà chưa diệt, không đúng với pháp đã sanh ra mà chưa diệt, giả sử ở quá khứ có tướng đã diệt. Nếu lìa hiện tại mà ở đâu đó lập ra tướng quá khứ, nhưng tướng ở đời quá khứ đã diệt hoại rồi, không nên giả sử là có tướng. Tướng quá khứ này không thể có được thì không thể dùng nó để dụ cho các pháp.

Tam Chỉ

三止 (Chỉ quán)

Một, Thể chơn chỉ.

Thể nhận được sự sai lầm của vô minh, điên đão, tức là tính chơn thật của thật tướng. Đó gọi là thể chơn chỉ.

Hai, Phương tiện tuỳ duyên chỉ.

Phương tiện giống như thiện xảo (khéo léo). Tuỳ duyên tuỳ cảnh, giữ tâm an định, không động. Đó gọi là phương tiện tuỳ duyên chỉ.

Ba, Ly nhị biên phân biệt chỉ.

Không phân biệt các tướng sanh tử, Niết bàn, hữu, vô. Đó là ly nhị biên phân biệt chỉ.