Tam Tạng Pháp Số

Đại Tứ Tướng

大四相 (Đại thừa khởi tín luận sớ)

Bốn tướng lớn là về sự thọ báo từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc của một đời người.

Một, Sanh tướng. Một niệm thọ thai, mười tháng đầy đủ, thân này sanh ra. Đó là sanh tướng.

Hai, Trụ tướng. Đã ra khỏi thai, ở trong cuộc đời. Đó là trụ tướng.

Ba, Dị tướng.

Trẻ thì mặt mày đẹp đẻ xinh tươi, thân thể khoẻ mạnh, da dẻ mặn mà. Già thì tóc trắng, mặt nhăn. Đó là dị tướng.

Bốn, Diệt tướng. Nghiệp hết mạng chết, thân cũng tiêu tan. Đó là diệt tướng.

Đế Thích Tứ Uyển

帝釋四苑 (A tì đạt ma đại tỳ bà sa luận)

Trên đỉnh núi Tu di là nơi chư thiên ở, có toà thành tên Thiện hiện là kinh đô của Đế thích. Thành có 1000 cửa, trưng bày trang nghiêm, bên trong có điện Thù thắng, châu báu nhiều vô kể. Thành này có bốn góc có bốn đài quan sát, do kim, ngân và các thứ châu ngọc làm nên, thật đáng yêu thích. Ngoài thành có bốn mặt. Mỗi mặt có một cái vườn hình vuông. chính giữa mỗi vườn đều có ao Như ý đầy tràn nước bát công đức. Đó là nơi chư thiên vui chơi.

(Nước bát công đức: trừng thanh, trong mát, ngon ngọt, nhẹ nhàng mềm mại, thấm nhuần, an hoà, uống vào trừ được đói khát v.v…, uống vào thiện căn được nuôi lớn).

Một, Chúng xa uyển. Đế thích và chư thiên, nếu muốn đi du ngoạn, tuỳ phước đức của mỗi vị, vô số xe làm bằng châu báu, ở trong vườn tự nhiên xuất hiện.

Hai, Thô ác uyển. Đế thích và chư thiên, nếu muốn đánh nhau, tuỳ theo yêu cầu mà giáp, trượng, binh khí, ở trong vườn tự nhiên xuất hiện.

Ba, Tạp lâm uyển.

Đế thích và chư thiên nếu muốn dạo chơi trong vườn này, với các cảnh đẹp vô ngần, ở mọi nơi đều như nhau và tâm sanh vui sướng thanh thoát.

Bốn, Hỷ lâm uyển. Đế thích và chư thiên nếu dạo chơi vườn này, vô số dục trần đều tuyệt diệu, có khắp mọi nơi, vui vẻ không cùng, không bao giờ chán.

Diệt Tận Định Dữ Vô Tưởng Định Tứ Nghĩa Bất Đồng

滅盡定與無想定四義不同 (Tông cảnh lục)

Diệt tận định là diệt thọ, tưởng tâm, hơi thở ra vào ngừng bặt. Chứng được định này thì có thể dứt phiền não kiến, tư và chứng được thánh quả.

Vô tưởng định là khi ở trong định, tâm tưởng không khởi lên, giống như cá trong hang, côn trùng ẩn vào trong đất, không thể dứt hết hoặc (phiền não), chứng được quả thánh. Vì vậy hai định này có bốn loại mà ý nghĩa hơn, kém khác nhau.

Một, Ước đắc nhân dị. Bậc A la hán do tâm thọ, tưởng hết rồi, mà chứng được định diệt tận. Ngoại đạo, phàm phu lầm rằng vô tướng cho là đạt đạo (chứng đạo) và chứng được định diệt tận. Hai định này có định thế gian và định xuất thế gian không giống nhau; nên gọi là người được định này khác nhau. (Thọ, tưởng. Thọ là lảnh thọ. Tưởng là tưởng tượng, tức là hai thành phần trong năm ấm).

Hai, Kỳ nguyện dị Người vào diệt tận định thì ngưng tất cả niệm tưởng, dứt trừ tâm tham ái, chỉ mong cầu kết quả xuất thế.

Người vào vô tưởng định thì suy tính sai lầm rằng tâm không toan tính suy lường là tâm giải thoát, chỉ mong cầu kết quả vui sướng ở thế gian, nên gọi là mong cầu khác nhau.

Ba, Cảm quả bất cảm quả dị. Vô tưởng định là nghiệp hữu lậu, có thể cảm được quả báo ở cõi trời vô tưởng. Diệt tận định là nghiệp vô lậu, không cảm quả báo ở tam giới, sanh tử, nên gọi là quả báo tương ứng khác nhau.

Bốn, Diệt thức đa thiểu. Diệt tận định đã diệt thức thứ sáu và diệt phần nhiễm của thức thứ bảy. Vô tưởng định chỉ diệt kiến phần phân biệt của thức thứ sáu, còn các tà kiến thì chưa thể dứt hết, nên gọi là diệt thức nhiều, ít khác nhau (nhiễm phần của thức thứ bảy là ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái. Thức thứ bảy còn gọi là truyền tống thức, chấp ngã thức).

Diệu Hạnh Tam Nhân Duyên

妙行三因緣 (A tỳ đạt ma đại tỳ bà sa luận).

Một, Thời nhân duyên. Thời tức là thời phân (chia một ngày đêm ra bao nhiêu giờ). Nhân duyên là cái có khả năng sanh ra là nhân, giúp đỡ cho thành là duyên. Khi năm trược không tăng, các loài hữu tình có đầy đủ oai đức, thích tu các việc thiện. Vì lúc ấy không có các ác trược, những người đó, tuy không thích làm diệu hạnh mà tự nhiên làm. (năm trược là kiếp trược, kiến trược, phiền não trược, chúng sanh trược, mạng trược).

Hai, Tuỳ xứ nhân duyên. Xứ là nơi chốn. Người sanh nơi đô thị thì thông minh, tánh tình điềm đạm, hay tu các nghiệp lành, không sanh tà kiến. Những người đó tuy không thích làm diệu hạnh mà tự nhiên làm.

Ba, Bổ đặc già la nhân duyên. Tiếng Phạn là Bổ đặc già la, tiếng Hoa là Hữu tình. một loại hữu tình được tu diệu hạnh. Tánh nó hoà nhã, hay tu nghiệp lành, như ở trong luật nghi, vì thân cận chúng diệu hạnh. Người này thích làm các việc thiện mà tự nhiên hay làm.

Điểu Tứ Sanh

鳥四生 (Khởi thế nhân bổn kinh)

Vua loài chim Kim Xí và loài rồng đều có đầy đủ bốn cách sanh noãn, thai, thấp, hoá. Kinh nói: ở phía bắc biển lớn có một cây đại thọ có tên là Cư trá xa ma ly, cao 100 do tuần, cành lá che kín 50 do tuần. Kim Xí điểu và các loài rồng đều nương bốn phía cây này làm nơi ở. Mỗi phía đều có cung điện, ngang dọc rộng 600 do tuần, bảy lớp tường bao bọc, bảy báu trang nghiêm.

(Tiếng Phạn là Cư trá xa ma ly, tiếng Hoa là Lộc tụ. Tiếng Phạn do tuần, tiếng Hoa là hạn lượng).

Một, Noãn sanh.

Vua chim Kim xí sanh bằng trứng, ở phía đông cây Cư trá xa ma ly, khi muốn ăn rồng thì bay lên cành cây phía đông, quan sát nước trong biển lớn, rồi bay xuống dùng hai cánh quạt nước biển làm cho nước mở rộng ra 200 do tuần và bắt lấy rồng ăn.

Vua chim này chỉ có thể bắt loài rồng sanh bằng trứng ăn, mà không thể bắt được loài rồng sanh bằng thai, thấp, hoá.

Hai, Thai sanh.

Vua chim Kim Xí sanh bằng thai, ở phía nam của cây Cư trá xa ma ly, khi muốn bắt rồng thì bay lên trên cây, rồi bay xuống, làm cho nước mở rộng 400 do tuần và bắt lấy rồng ăn.

Vua chim này chỉ có thể bắt được rồng sanh trứng, hay sanh thai, mà không thể bắt loài rồng sanh bằng thấp hay hoá được.

Ba, Thấp sanh.

Vua chim Kim Xí sanh bằng ẩm thấp, ở phía tây của cây Cư trá xa ma ly, khi muốn bắt rồng, thì bay về hướng tây của cây và nước biển mở rộng ra 800 do tuần mới bắt được rồng.

Vua chim này chỉ có thể bắt loài rồng sanh bằng noãn, thai, thấp mà không thể bắt được rồng sanh bằng hoá.

Bốn, Hoá sanh.

Vua chim Kim Xí sanh bằng hoá, ở phía bắc cây Cư trá xa ma ly, khi muốn bắt rồng thì bay về hướng bắc của cây và nước biển mở rộng ra 1600 do tuần. Các con rồng ấy đều bị vua chim này ăn. Kinh Lâu thán nói: Chim Kim Xí có bốn cách sanh, lại ăn loài rồng cũng có bốn cách sanh.

Do Tuần Tam Lượng

由旬三量 (Phiên dịch danh nghĩa)

Tiếng Phạn là Do tuần, cũng gọi là Du thiện na; tiếng Hoa là Hạn lượng. Nghiệp sớ nói: Vua đi tuần thủ dân chúng dừng lại một dịch xá. Quãng đường đi này là một do tuần. Đại trí độ luận nói: Có ba loại do tuần, nên gọi là do tuần tam lượng.

Một, Ca nhất bát thập lý. Trong giới hạn núi sông bằng phẳng, đo lường theo cách xưa được tám mươi dặm.

Hai, Trung bình lục thập lý.

Trong giới hạn núi sông hơi hiểm trở, đo lường theo cách ngày xưa được sáu mươi dặm.

Ba, Thấp nhất thập tứ lý. Trong giới hạn núi sông hiểm trở, đo lường theo cách xưa được bốn mươi dặm.

Đồng Giáo Thuyết Thính Tứ Cú

同教說聽四句 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Đồng giáo là họp Tam thừa trở về một thừa.

Một, Duy thuyết vô thính. Ngoài chân tâm của Phật không có chúng sanh, vì chân tâm của chúng sanh là chân tâm của Phật. Vì vậy giáo pháp được nói, chỉ là biểu hiện của Phật, nên gọi là chỉ có nói mà không có nghe.

Hai, Duy thính vô thuyết. Ngoài tâm chúng sanh không có Phật, vì chân tâm Phật tức là chân tâm chúng sanh, cho nên giáo pháp được nói ra tức là chúng sanh tự thể hiện. Đó gọi là duy thính vô thuyết.

Ba, Thuyết thính song toàn. Khi chân tâm của Phật thể hiện thì không trở ngại chân tâm của chúng sanh thể hiện, nên gọi là thuyết thính song toàn.

Bốn, Thuyết thính song tịch. Phật tức là chúng sanh, nên chẳng có Phật. Chúng sanh tức là Phật, nên chẳng có chúng sanh. Cùng có cùng không, thì thuyết thính đều vắng lặng. Kinh Tịnh danh nói: Pháp được nói ra thì không nói không bảo chính là pháp được nghe thì không nghe không được.

Dục Giới Tam Dục

欲界三欲 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Ẩm thực dục.

Người phàm phu, hầu hết, đối với những cao lương, mỹ vị, sanh tâm tham ăn, vốc uống. Đó là ẩm thực dục.

Hai, Thụy miên dục.

Hầu hết người phàm phu tâm nhiều mờ ám, ngu muội, không thể siêng năng tu tập, chỉ say sưa ngủ nghỉ. Đó là thuỵ miên dục.

Ba, Dâm dục.

Tất cả nam, nữ đều ham muốn, lẫn nhau, làm việc dâm dục. Đó là dâm dục.

Giảng Kinh Tứ Ích

講 經四益 (Kim quang minh kinh)

Kinh nói: Bồ tát Hư không tạng, các trời Phạm Thiên, Đế Thích bạch Phật rằng: Nếu trong các quốc độ hay giảng thuyết kinh Kim quang minh vi diệu này, thì những nước ấy có được bốn điều lợi ích:

Một, Quốc độ cát tường ích. Nếu có nước nào giảng nói kinh này thì quốc vương, quân đội thế lực giàu mạnh, không có nước nào thù địch, bệnh dịch bị tiêu trừ, mạng sống dài lâu, cát tường an lạc, chánh pháp thịnh vượng.

Hai, Phụ thần hoà lạc ích.

Nếu có nước nào giảng nói kinh này thì quân thần hoà hợp, vui vẻ, không tranh cãi, Vua được kính mến, an ổn, thịnh vượng, mọi ước nguyện đều thành tựu.

Ba, Quốc nhân phú thọ ích. Nếu đất nước nào giảng thuyết kinh này, thì Sa môn, đệ tử, nhân dân tu hành chánh pháp được nhiều lợi ích, thọ mạng dài lâu, giàu có an vui. Đối với tất cả phước điền đều thành tựu mỹ mãn.

Bốn, Pháp sư tự lợi lợi tha ích. Nếu có nước nào giảng thuyết kinh này thì người nói thân, tâm luôn luôn điều hoà, dân chúng được nhiều lợi ích, từ bi, bình đẳng, tâm không tổn hại và tất cả chúng sanh thành tâm quy ngưỡng, tu tập hạnh Bồ đề.

Hải Để Tứ Bảo

海底四寳 (Hoa nghiêm kinh)

Kinh nói: Ví như trong biển lớn có bốn đại bảo vật quang minh sáng rỡ, nằm khắp ở đáy biển, tánh chúng rất nóng, thường hút hết nước của trăm sông đổ vào biển, vì vậy biển lớn, nước không tăng, giảm.

Giống như biển trí huệ lớn của Như lai, cũng có bốn trí huệ lớn quí báu, đầy đủ oai đức quang minh vô lượng, làm cho chúng sanh cạn khô dòng ái dục, phá tan mờ tối ngu si; nên lấy bốn báu vật lớn này để ví dụ.

Một, Nhật tàng quang minh đại bảo.

Nhật tàng quang minh đại bảo là ví như trí huệ lớn của Như lai tiêu diệt tất cả những làn sóng làm tiêu tan việc lành. Do ánh sáng này tiếp xúc với Bồ tát kia, làm cho bỏ tất cả làn sóng làm tiêu tan việc lành, giữ tâm vào một cảnh, trụ vào chánh định.

Hai, Ly nhuận quang minh đại bảo.

Ly nhuận quang minh đại bảo là ví như Như lai có trí huệ lớn trừ được tất cả pháp ái nhiễm. Do ánh sáng này tiếp xúc với Bồ tát kia, khiến cho xả bỏ sự đắm nhiễm ý vị của chánh định, khởi lên thần thông to lớn.

Ba, Hoả diệm quang quang minh đại bảo.

Hỏa diệm quang quang minh đại bảo là ví như Như lai có trí huệ lớn chiếu sáng tất cả. Do ánh sáng này tiếp xúc với Bồ tát kia, khiến cho bỏ thần thông to lớn đã được khởi lên, trụ ở hạnh đại minh công dụng.

Bốn, tận vô dư quang minh đại bảo.

Tận vô dư quang minh đại bảo là ví như Như lai có trí huệ lớn công dụng bình đẳng vô biên. Do ánh sáng này tiếp xúc với Bồ tát kia, khiến cho bỏ hạnh đại cộng dụng và ngưng hết tất cả công dụng, làm cho không còn hữu dư nữa.

Hành Tứ Y

行四依 (Tứ phần luật tạng)

Người xuất gia, nương vào bốn pháp này mà tu, thì có thể thành thánh đạo.

Một, Trước phấn tảo y.

Phấn tảo giống như phấn thổ (bụi đất). Tức là những cái áo rách rưới, dơ dáy của người đời vứt đi, người tu hành lượm lại giặt giũ thật sạch, vá lại kỹ lưỡng, mặc lại. Làm như thế tâm không luyến tiếc, dễ thành đạo nghiệp.

Hai, Thường hành khất thực. Người xuất gia, thường đi xin ăn để nuôi sống thân mạng.

Ba, Thọ hạ toạ.

Người xuất gia, không nên lo lắng, đầu tư thời gian vào nhà cửa cao rộng cho việc cư trú mà phải ở dưới gốc cổ thụ hay trong hang đá, sao cho thuận tiện, để tu tập thiền định.

Bốn, Dụng trần hủ dược. Người xuất gia, nếu mắc bệnh, thì phải dùng thuốc cũ, lâu mà điều trị. Khi bệnh lành thì ngưng, không được ham muốn thuốc mới, tốt, tích trữ để dành.

Hiểu Công Tứ Giáo

晓公四教 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Pháp sư Nguyên hiểu, người Tân la từ Đông hải đến Trung quốc truyền bá tông phái và lập bốn giáo, phân tích các kinh của Phật, nên gọi là Hiểu công tứ giáo.

Một, Tam thừa biệt giáo.

Các kinh Tứ đế, duyên khởi mà Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát ba thừa cùng chung học. Trong đó, Nhị thừa chưa rõ pháp không, tức là biệt tướng, nên gọi là Tam thừa biệt giáo.

Hai, Tam thừa thông giáo. Các kinh Bát nhã, Thâm mật v.v…mà Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát ba thừa cùng chung học. Trong đó nói các pháp không, tức là thông tướng, nên gọi là Tam thừa thông giáo.

Ba, Nhất thừa phân giáo. Kinh Phạm võng v.v…mà Bồ tát không cùng Nhị thừa chung học, gọi là Nhất thừa. Trong đó chưa hiển lộ tính phổ biến của pháp, gọi là tuỳ phần; nên gọi là Nhất thừa phân giáo.

Bốn, Nhất thừa mãn giáo. Kinh Hoa nghiêm v.v… trong đó sáng tỏ đầy đủ lý của pháp giới, bao trùm khắp cả; nên gọi là Nhất thừa mãn giáo.

Hóa Nghi Tứ Giáo

化儀四教 (Thiên Thai tứ giáo nghi)

Hoá nghi là cách thức một đời đức Phật ra đời giáo hoá chúng sanh.

Một, Đốn giáo. Không bàn về Tiểu thừa mà nói thẳng về giáo pháp Đại thừa, nên gọi là đốn giáo, tức là kinh Hoa Nghiêm vậy.

Hai, Tiệm giáo. Tiệm là lần lượt. Tiệm có tiệm sơ, tiệm trung, tiệm mạt, không giống nhau. Nghĩa là ban đầu, Phật nói pháp ở Lộc uyển là để phá bỏ tà pháp, thiết lập chánh pháp, dành riêng cho Nhị thừa. Đây gọi là tiệm sơ, tức là kinh A hàm.

Kế đến Phật nói kinh Phương đẳng, chỉ rõ lỗi của Nhị thừa căn cơ nhỏ bé, để cho trở về Đại thừa. Đây gọi là tiệm trung, tức là kinh Tịnh danh, …)

Sau khi Phật nói kinh Bát nhã, nói rộng pháp không huệ, gạn lọc những tình chấp nhỏ hẹp của Nhị thừa mà bỏ đi; đem tất cả pháp trở về Đại thừa. Đây gọi là tiệm mạt, tức là kinh Bát nhã. Như thế từ cạn đến sâu, tuần tự mà tiến, nên gọi là tiệm giáo.

Ba, Bí mật giáo.

Sức thần thông, trí huệ của Phật không thể nghĩ bàn, có thể làm cho mọi người cùng nghe pháp, mỗi người đều nghe khác nhau. Người này không biết được người kia và ngược lại, nhưng một cách bí mật, lời Phật nói ra đều thích hợp với căn cơ của mọi người, nên gọi là bí mật giáo.

Bốn, Bất định giáo. Bất định là sức thần thông, trí huệ của Phật không thể nghĩ bàn, có thể làm cho mọi người nghe pháp, hoặc nghe pháp Tiểu thừa mà chứng quả Đại thừa và ngược lại, người này người kia biết lẫn nhau, được lợi ích không giống nhau, nên gọi là bất định giáo.

Hoa Nghiêm Ngũ Chu Nhân Quả

華嚴五周因果 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Sở tín nhân quả. Kinh Hoa nghiêm, hội thứ nhất, ở Bồ đề đạo tràng, nói về pháp môn y báo và chánh báo của Như lai. Từ quyển thứ nhất đến quyển thứ mộtmột, có tất cả là sáu phẩm. năm phẩm đầu, nói rõ về y và chánh quả của Đức Xá na, một phẩm sau nói rõ về bổn nhân của Phật, để làm cho con người tin tưởng, nên gọi là sở tín nhân quả (niềm tin nhân, quả có căn cứ. Quả đức là thường, lạc, ngã, tịnh của quả Niết bàn. Xá na còn gọi là Giá na, gọi đủ là Tì lô giá na. sáu phẩm là: Thế chủ diệu nghiêm, Như lai hiện tướng, Phổ Hiền Tam muội, Thế giới thành tựu, Hoa nghiêm thế giới, Giá na phẩm).

Hai, Sai biệt nhân quả.

Hội thứ hai, ở điện Phổ Quang minh, đến hội thứ bảy cũng ở điện Phổ Quang minh, nói pháp môn nhân quả sai biệt của Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, đẳng giác, từ quyển 12 đến quyển 48, có tất cả là 29 phẩm. 26 phẩm đầu biện luận về nhân, ba phẩm sau nói rõ về quả, cũng gọi là giải bày nhân quả, nên gọi là sai biệt nhân quả.

(29 phẩm là Như lai danh hiệu phẩm, Tứ thánh đế phẩm, Quang minh giác phẩm, Bồ tát vấn minh phẩm, Tịnh hạnh phẩm, Hiền thủ phẩm, Thăng tu di sơn đỉnh phẩm, Tu di sơn đỉnh kệ tán phẩm, Thập trụ phẩm, Phạm hạnh phẩm, sơ phát tâm công đức phẩm, minh pháp phẩm, Thăng Da Ma thiên cung phẩm, Da Ma cung trung kệ tán phẩm, Thập hạnh phẩm, Thập vô tận tạng phẩm, Thăng Đâu Suất thiên cung phẩm, Đâu Suất thiên cung kệ tán phẩm, Thập hồi hướng phẩm, Thập địa phẩm, Thập định phẩm, Thập thông phẩm, Thập nhẫn phẩm, Chư Bồ tát trụ xứ phẩm, Phật bất tư nghì pháp phẩm, Như lai thập thân tướng hải phẩm, Như lai tuỳ hảo quang minh công đức phẩm).

Ba, Bình đẳng nhân quả.

Lại hội thứ bảy, ở điện Phổ Quang minh, nói về nhân, quả bình đẳng. Từ quyển 49 đến quyển 52, gồm có hai phẩm, phẩm Phổ Hiền hạnh ở trước, biện luận nhân bao trùm quả (hải) phẩm Như lai xuất hiện ở sau, nói rõ quả quán triệt nhân (nguyên). Nhân, quả không hai, nên gọi là bình đẳng nhân quả.

Bốn, Thành hạnh nhân quả. Hội thứ tám cũng ở điện Phổ quang minh, nói về nhân, quả thành hạnh, pháp xa lìa thế gian, từ quyển nămba đến quyển 59, gồm có một phẩm. Trước nói rõ năm vị của nhân, sau nói rõ tám tướng của quả, nên gọi là thành hạnh nhân quả. (năm vị là Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, đẳng giác. tám tướng là giáng Đâu suất, thác thai, giáng sanh, xuất gia, hàng ma, thành đạo, thuyết pháp, nhập Niết bàn).

Năm, Chứng nhập nhân quả.

Hội thứ chín, ở rừng Thệ đa, nói về diệu môn chứng nhập pháp giới, từ quyển 60 đến quyển 80, gồm có một phẩm. Ban đầu nói rõ công dụng lớn của quả Phật, sau nói rõ nỗ lực tu nhân của Bồ tát. Vì nhân, quả hai môn, cùng một lúc chứng nhập, nên gọi là chứng nhập nhân, quả.

(Tiếng Phạn là Thệ đa, còn gọi là rừng Kì đà, rừng Kỳ viên, tiếng Hoa là Thắng lâm).

Hoa Nghiêm Ngũ VI

華嚴五爲 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Chánh vi.

Phẩm Hoa nghiêm xuất hiện nói: Kinh này không phải vì những chúng sanh khác mà nói, mà chỉ vì Bồ tát thừa không thể nghĩ bàn. Lại nói không phải cảnh giới khác có thể biết được, chỉ có người tu hạnh Phổ hiền mới có thể vào được. Đó gọi là chánh vi.

Hai, Kiêm vi.

Kinh này đề cập cả chúng sanh chưa giác ngộ, người nghe kinh, tin tưởng và hướng về thì đã hình thành nên chủng tử tốt. Kinh nói: Ví như người ăn chút ít Kim Cương, chắc chắn không tiêu hoá được, vì vậy chúng sanh trong địa ngục, đến ngôi Thập địa mới siêu thoát, giống như biển cả dập tắt lửa, không thể ngăn cản được. Đó gọi là kiêm vi.

Ba, Dẫn vi.

Bồ tát của quyền giáo không nhận được pháp viên dung (giáo), nương địa vị vào trong Thập địa, mới được vượt trội, mượn danh của Tam thừa mới rộng khắp, dẫn dắt huân tập mới có thể chuyên sâu vào viên dung (giáo). Đó gọi là dẫn vi. (Dùng danh của Tam thừa, nương địa vị của Thập địa, khiến cho Bồ tát của quyền giáo tu tập theo đó, từ từ hiển lộ pháp tối thắng của Viên giáo)

Bốn, Quyền vi.

Bậc Nhị thừa đã không thể nghe, huống gì thọ trì, nên các vị Bồ tát giả hiện Thinh văn, hoặc ở trong pháp hội mà như đuôi, như điếc, không thể hiểu biết chút nào cả, hoặc ở trong đạo tràng và mở mang hiểu biết có thể hồi tâm. Đó gọi là quyền vi.

Năm, viễn vi.

Phàm phu, ngoại đạo, xiển đề đều có Phật tánh. Bây giờ, tuy là không tin, còn biết có pháp để huỷ báng, vì còn biết có pháp, nên sau có thể vào đạo được. Đó gọi là viễn vi.

Hoa Nghiêm Tứ Phần

華嚴四分 (Pháp bảo tiêu mục)

Một, Tín phần.

Hội thứ nhất, trong Bồ đề trường, nói phẩm Thế chủ diệu nghiêm đến phẩm Tỳ lô giá na, gọi là nêu quả lên, khuyên ưa thích sanh tâm tin tưởng (tín phần). Bởi vì nêu lên quả khó nghĩ bàn y báo và chánh báo của Phật là để khuyến khích căn cơ chúng sanh hiện giờ nghe và ham muốn sanh tâm tịnh tín vào lời nói của Phật, nên gọi là tín phần. (Tiếng Phạn là Tỳ lô giá na, tiếng Hoa là Biến nhất thiệt xứ)

Hai, Giải phần.

Hội thứ hai, điện Phổ quang minh, nói pháp Thập tín. Hội thứ ba, cung trời Đao lợi, nói pháp Thập trụ. Hội thứ tư, cung trời Dạ ma, nói pháp Thập hạnh. Hội thứ năm, cung trời Đâu suất đà, nói pháp Thập hồi hướng. Hội thứ sáu, cung trời Tha hoá tự tại, nói pháp Thập địa. Hội trọng thứ bảy, cũng ở điện Phổ quang minh, nói các pháp thập định, gọi là tu nhân hợp với quả, tâm sanh hiểu rõ (từng phần). Bởi vì tinh tấn tu đầy đủ nhân của sáu địa vị thì chứng được quả nhiệm mầu hợp với mười thân, khiến sanh tâm hiểu rõ, nên gọi là giải phần.

(Thập định là: Phổ quang đại Tam muội; diệu quang đại Tam muội, Thứ đệ biến vảng chư Phật quốc độ đại Tam muội, thanh tịnh thâm nhập hạnh đại Tam muội, tri quá khứ trang nghiêm tạng đại Tam muội, trí quang minh tạng đại Tam muội, liễu tri nhất thiết thế giới Phật trang nghiêm đại Tam muội, chúng sanh sai biệt thân đại Tam muội, pháp giới tự tại đại Tam muội, vô ngại luận đại Tam muội. Lục vị là Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, đẳng giác, diệu giác. Thập thân là Bồ đề thân, nguyện thân, hoá thân, lực trì thân, tướng hảo trang nghiêm thân, oai thế thân, ý sanh thân, phước đức thân, pháp thân, trí thân).

Ba, Hạnh phần.

Hội tứ tám, điện Phổ quang minh, Phổ Bảo nói một phẩm ly thế gian, gồm có 2000 hạnh pháp, gọi là dựa vào pháp tiến tu thành hạnh phần.

Bởi vì đối với pháp nhân quả sai biệt, đã hiểu rõ rồi, nay lại gởi gắm vào pháp trước đó, hiểu rất rõ ràng làm nên hạnh phần. Theo đó mà nêu lên nhất hạnh, sáu vị đốn tu; nên gọi là hạnh phần.

(2000 hạnh pháp chính là Bồ tát Phổ Huệ hỏi 2000 lần và Bồ tát Phổ hiền đáp 2000 lần vậy).

Bốn, Chứng phần.

Hội thứ chín, rừng Thệ đa, nói phẩm nhập pháp giới, gọi là nương vào người chứng nhập mà thành đức phần. Bởi vì do đại hạnh ở trước đã đầy đủ, tuỳ sự việc mà nêu rõ lý. Đồng tử Thiện tài trải qua bao nhiêu việc hiểu biết tường tận. Những gì đã nghe, đã thấy, đã chứng nhập tất cả; nên gọi là chứng phần. (Tiếng Phạn là Thệ đa, tiếng Hoa là Thắng lâm)

Hóa Pháp Tứ Giáo

化法四教 (Thiên Thai tứ giáo nghi)

Hoá pháp là phương pháp Phật dạy cho chúng sanh.

Một, Tạng giáo.

Tạng là bao hàm kinh, luật, luận, mỗi thứ đều chứa đựng tất cả văn, lý, nên gọi là tạng giáo.

Hai, Thông giáo.

Thông là trước có quan hệ với tạng giáo và sau có quan hệ với biệt giáo, Viên giáo, nên gọi là thông giáo.

(Trước có quan hệ với tạng giáo là giáo lý dành cho Bồ tát căn tánh chậm chạp, tuy quán vô sanh Tứ đế mà chỉ chứng được lý chân không, so với tạng giáo ở trước thì giống nhau. Sau có quan hệ biệt giáo, Viên giáo là giáo lý dành cho Bồ tát căn tánh lanh lợi, khi chứng được lý chân không, có thể nhờ chân không mà hiểu thấu bất không, tức là vào hàng biệt giáo ở sau, có thể biết được không và bất không, đầy đủ tất cả pháp, tức là vào hàng Viên giáo ở sau).

Ba, Biệt giáo.

Biệt là riêng biệt, không giống nhau; nghĩa là riêng biệt tạng giáo, thông giáo ở trước và không giống Viên giáo ở sau nên gọi là biệt giáo.

(Riêng biệt với tạng giáo, thông giáo ở trước là giáo lý này chỉ dành cho Bồ tát, không cùng với cách tu của Nhị thừa. Không giống với Viên giáo là giáo lý nói về hành, tướng của pháp môn, không trải qua thứ lớp và không viên dung).

Bốn, Viên giáo.

Viên có nghĩa khắp. Giáo lý này nói về lý trung đạo, tánh, tướng viên dung, sự, lý vô ngại; vạn pháp đầy đủ, nên gọi là Viên giáo.

Hoá Ứng Thân Tứ Cú

化應身四句 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Một, Hoá thân phi ứng.

Phật tuỳ từng loại biến hiện thành rồng, quỷ v.v…, không phải là thân Phật. Đó gọi là hoá thân phi ứng.

Hai, Ứng thân phi hoá. Phật thân mà Bồ tát địa tiền thấy được, tức là tuỳ căn cơ mà ứng hiện, chúng sanh trong ngũ thú không thể có như vậy. Đó gọi là ứng thân không phải hoá thân. (Địa tiền Bồ tát là Bồ tát Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng. Ngũ thú là trời, người, quỷ, súc sanh, địa ngục).

Ba, Diệt ứng diệt hoá.

Các bậc Thành Văn thấy được thân Phật, thấy các tướng hảo đều do nhân duyên thành tựu, gọi đó là ứng; không có mà bỗng nhiên có, gọi là hoá. Đó gọi là vừa ứng vừa hoá.

Bốn, Phi ứng phi hoá. hai thân pháp thân và báo thân của Phật, chẳng thuộc ứng thân và hoá thân. Đó gọi là phi ứng phi hoá.

Hoài Thai Tử Tứ

懷胎死四 (Xuất diệu kinh)

Tỳ kheo Điều đạt tham đắm lợi lộc thế gian, đến chỗ Ngài A nan xin học thần thông, có thể ở trong hư không, làm mười tám phép biến hoá, vọt lên, chìm xuống một cách tự do. Lúc ấy thái tử A xà thế thấy thần thông ấy, cấp cho Tỳ kheo Điều Đạt 500 phủ thức ăn và cúng dường bất cứ lúc nào.

Qua việc này, Thế tôn bảo các vị Tỳ kheo: Các ông chớ bắt chước Điều đạt, đắm nhiễm của cúng dường, tự mình chuốt lấy tội ác và cũng làm cho người khác vướng vào. Thế tôn nói kệ rằng: Cây chuối vì ra trái mà chết

Cây lau ra hoa cũng thế Con la vì sanh con mà chết Quan lại vì tham mà mất chức.

(Tiếng Phạn là Điều đạt, tiếng Hoa là thiên nhiệt. Tiếng Phạn là A Xà Thế, tiếng Hoa là vị sanh oán).

Một, Ba tiêu sanh thật. Cây chuối là cây dễ gãy đỗ, nếu nở hoa kết trái, chẳng bao lâu khô héo và chết. Lấy điều này để dụ thân người vô thường, lại không chắc chắn, nếu yêu thích tiếng tăm và đắm trước lợi dưỡng thì mình dễ rơi vào tội lỗi và cũng vương tội cho người khác.

Hai, Cây lau ra hoa. Cây lau cũng là cây dễ gãy, nếu lại nở hoa, chẳng bao lâu khô héo mà chết.

Ba, Trúc sanh mễ.

Tất cả cây tre, nếu gốc đã suy yếu, thì cành sẽ có trái (nhỏ như hạt gạo), chẳng bao lâu khô héo rồi chết.

Bốn, Cự lư nhậm.

Con la nếu mang bầu thì mẹ con cùng chết.

Hồng Nghê Tứ Duyên

虹蜺四緣 (Pháp tập kinh)

Bồ tát Nhân minh đã từng tu tập thiện căn, hạnh nghiệp, nhân duyên mà có được những quả báo tốt đẹp, nhiệm mầu không giống nhau, nên lập ra nhiều ví dụ, cầu vồng này là một trong những ví dụ đó. Các vị Bồ tát nhờ vào thiện căn, hạnh nghiệp mà có hương hoa, các loại âm thanh kỹ nhạc, ở trong hư không tự nhiên tấu lên cúng dường. Nhưng hạnh nghiệp, nhân duyên của Bồ tát ấy, tuy chưa đến được âm thanh kỹ nhạc, mà nhờ vào nghiệp lành của Bô tát mới có được quả báo cúng dường tốt đẹp, nhiệm mầu. Ví như cái cầu vồng nhiều màu sắc trong không trung nỗi lên, nhờ vào nhân duyên của bốn đại đất, nước, lửa, gió, mà sanh ra, mặc dầu bốn đại không có ở trong cầu vồng, nhưng nhờ vào bốn đại mà các màu sắc xuất hiện; nên mới nói là bốn duyên tạo nên cầu vồng.

Một, Đại địa sanh hoàng. Cầu vồng do nhiều màu sắc làm thành. Bên trong nó có sắc vàng là nhờ vào màu của đất, nên nói là đại địa sanh màu vàng.

Hai, Thuỷ đại sanh thanh. Cầu vồng do nhiều màu sắc làm thành, trong đó có sắc xanh là nhờ vào màu của nước, nên nói là thuỷ đại sanh màu xanh.

Ba, Hoả đại sanh xích. Cầu vồng do nhiều màu sắc làm thành, trong đó có sắc đỏ, là nhờ vào màu của lửa, nên nói là hoả đại sanh màu đỏ.

Bốn, Phong đại sanh đại luân. Cầu vồng tuỳ nơi hiện ra, ban đầu không có hình thể, nhờ sức gió duy trì mà hình thù giống như bánh xe. Vì tánh của gió vốn hay lưu chuyển, nên nói là phong đại sanh ra hình tướng cái cầu vồng.

Hữu Lậu Tứ Chủng Quá Thất

有漏四種過失 (Du già sư địa luận)

Hữu lậu là rơi rớt sống, chết trong ba cõi.

Một, bất tịch tĩnh quá thất. Chúng sanh chạy theo căn trần, nỗi lên các vọng tưởng, điên đão, tán loạn mà không có chút công phu thiền định nào, không thể dứt trừ nghiệp chướng và chứng quả. Đó là lỗi lầm không có được vắng lặng.

Hai, Nội ngoại biến dị quá thất. Chúng sanh do nội tâm loạn tưởng, ngoại cảnh đổi dời. Tâm và cảnh tương ưng càng thêm đổi khác. Vì vậy mới nói rằng tâm theo cảnh khởi lên, cảnh đổi tâm sanh, phiền não triền miên, không sao giải thoát. Đó là lỗi lầm trong tâm ngoài cảnh đổi thay.

Ba, Phát khởi ác hạnh quá thất. Chúng sanh do phiền não mê lầm, tạo ra vô vàn ác nghiệp sát, đạo, dâm, vọng. Trôi nổi trong sanh tử, không có ngày ra khỏi. Đó là lỗi lầm do làm việc ác.

Bốn, Nhiếp thọ nhân quá thất. Chúng sanh do tạo vô vàn nhân ác, nên phải chịu quả khổ ở đời sau, luân hồi xoay chuyển, không sao giải thoát. Đó là lỗi lầm do từ nhân ác.

Hữu Vô Tứ Cú

有無四句 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Hữu cú.

Ngoại đạo cho là ngã (cái ta) và thân năm uẩn là có thật. Đó gọi là hữu cú, tức là chấp thường kiến.

Hai, Vô cú.

Ngoại đạo cho là ngã (cái ta) và thân năm uẩn là không (có thật). Đó gọi là vô cú, tức là chấp đoạn kiến.

Ba, Diệc hữu diệc vô cú. Vì ngoại đạo muốn bỏ hai lỗi trên, nên cho ngã và năm uẩn vừa có vừa không, tức là rơi vào kiến chấp trái ngược tướng có, không.

Bốn, Phi hữu phi vô cú. Ngoại đạo muốn tránh cái thấy tướng có, không trái nhau ở trên, nên nêu lên phi hữu phi vô cú và cho rằng ngã và năm uẩn là cái thấy chẳng phải có, chẳng phải không; nhưng như thế, lại thành ra cái thấy hí luận.

Khất Thực Tứ Phần

乞食四分 (Bảo vân kinh)

Pháp khất thực, một ngày giới hạn xin trong bảy nhà, không nhiều hơn, sợ sanh lòng tham. Người xuất gia, thường đi khất thực, rồi lại chia thức ăn làm bốn phần, nên gọi là xin ăn bốn phần.

Một, Phần phụng đồng phạm hạnh giả.

Đồng phạm hạnh là những người cùng tu tịnh hạnh. Khi đi khất thực, phải có bạn đồng tu ở lại coi sóc tự viện, hoặc có người bệnh, già, không thể đi được, nên khi có thức ăn trở về, thì phải lấy một phần để dành cho các vị ấy ăn uống no đủ, được an tâm tu hành.

Hai, Phần dữ cùng khất nhân. Khi xin được thức ăn, gặp người cùng khổ xin ăn, phải có lòng thương xót, cho họ một phần để họ được no đủ và khuyên họ làm việc lành.

Ba, Phần dữ chủ quỷ thần. Khi xin được thức ăn thì dùng đồ sạch đựng một phần (thức ăn), chờ mặt trời xế bóng, thì thắp hương, tụng chú, bố thí cho tất cả quỷ thần, để họ được no đủ, ra khỏi đường khổ và đều được giải thoát.

Bốn, Phần tự thực. Khi xin được thức ăn, trừ ba phần ở trên ra, chỉ để lại một phần, hoặc nhiều hoặc ít, để mình ăn. Ăn xong, an tâm tu tập, không có lý do gì nữa thọ dụng của tín thí.

Khí Thế Gian Thuyết Pháp Hữu Tam Nghĩa

噐世间說法有三義 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Ước thông lực thuyết.

Ước giống như y ( nương tựa). Phật dùng sức thần thông khiến cho các vật vô tình ở thế gian đều có thể nói pháp, nên gọi là ước thông lực thuyết.

Hai, Ước dung thông thuyết. Quốc độ là y báo; thân là chánh báo, tánh vốn dung thông, nên thân đã thuyết pháp thì quốc độ cũng có thể thuyết pháp. một nói tất cả nói, nên gọi là ước dung thông thuyết.

Ba, Ước hiển lý thuyết. Bồ tát tiếp xúc với đối tượng đều hiểu một cách thấu đáo; như khi tiếp xúc với sắc, thì liền hiểu nghĩa vô thường, duyên sanh, ngăn ngại của nó. Tiếp xúc với bất cứ đối tượng nào cũng đều thành giáo lý để hướng dẫn cho chúng sanh, nên gọi là ước hiển lý thuyết.

Khởi Tín Tứ Giác

起信四覺 (Khởi tín luận)

Một, Bản giác.

Tự tánh của tất cả chúng sanh là tâm thanh tịnh, vốn xa lìa vọng niệm, tức vắng lặng mà chiếu soi (tịch mà chiếu) khắp cõi hư không, không đâu là không trùm khắp. Tướng của pháp giới, tức là pháp thân bình đẳng của Phật; nên gọi là bổn giác.

Hai, Tương tợ giác. mười vị Thập tín trong Viên giáo là do công quả vừa mới giác ngộ, phần thô của kiến, tư, hoặc đã dứt trừ hết, chỉ còn phiền não vô minh vi tế chưa phá đến, lý của giác ngộ chẳng phải là bổn giác chân thật, chỉ được gọi là tương tợ, nên gọi là tướng tợ giác.

Ba, Tuỳ phần giác.

Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa trong Viên giáo là ngôi vị đẳng giác, phá được vô minh phần nào thì giác ngộ được phần đó. Đó là bản giác chân thật, nên gọi là tuỳ phần giác.

Bốn, Cứu cánh giác. Trong quả vị diệu giác của viên giác, vô minh đã trừ hết, thể của bản giác hoàn toàn sáng rỡ, ngộ được tâm, thấy được tánh, tức là thường trụ của tâm. Đó gọi là cứu cánh giác.

Kinh Hàm Tứ Nghĩa

經 含 四 義 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Pháp nghĩa.

Pháp là có thể làm phép tắc vậy. Các kinh Phật nói ra, mười giới chúng sanh đều tuân theo, vì đó là phép tắc vậy.

Hai, Thường nghĩa. Không thay đổi vậy. Các kinh

Phật nói ra, ba đời không thay đổi.

Ba, Quán nghĩa.

Các kinh Phật nói ra quán xuyến tất cả nghĩa lý thâm sâu, mầu nhiệm.

Bốn, Nhiếp nghĩa. Các kinh Phật nói ra, đều đem lại lợi ích cho tất cả chúng sanh được giáo hoá.

Kinh Ngũ Nghĩa

經五義 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Kinh ngũ nghĩa cũng gọi là kinh ngũ danh.

Một, dũng tuyền nghĩa. Chánh giáo của Như lai, ý nghĩa không cùng tận, như suối nước phun, chảy hoài không khô.

Hai, Xuất sanh nghĩa.

Chánh giáo của Như lai, nghĩa lý sâu xa, mở mang rộng rãi đến chúng sanh vô cùng tận.

Ba, Hiển thị nghĩa. Chánh giáo của Như lai, bày tỏ sự, lý, không che giấu cái gì, mà có thể khai ngộ chúng sanh.

Bốn, Thắng mặc nghĩa. Chánh giáo của Như lai, quy định chánh, tà để khiến cho chúng sanh trở về chánh đạo.

Năm, kết phát nghĩa. Kết tóc thành dây, dây có thể xâu hoa lại thành tràng, dụ cho chánh giáo của Như lai, xuyên suốt các pháp, thu nhiếp, dạy dỗ chúng sanh.

Ký Vị Ngũ Tướng

寄位五相 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Ký vị tu hành tướng

Lần đầu, Thiện tài gặp Ngài Văn thù được phó thác cho mười vị Thập tín. Trí sáng sanh lòng tin, phát tâm Bồ đề, nương vào đây mà tu hành tịnh hạnh, tham cứu các thiện hữu, tu tập pháp viễn ly, thấy các pháp đều không, liền ngộ tự tánh, cất bước đi về phương Nam, thuận theo trí sáng suốt. Đó gọi là ký vị tu hành tướng

(Tiếng Phạn là Văn thù, gọi đủ là Văn thù sư lợi, tiếng Hoa là diệu đức)

Hai, Hội duyên nhập thật tướng Duyên tức là tất cả pháp sự.

Thật tức là lý của nhất chân Thiện tài gặp Ma da đến thiện tri thức Di lặc được phó thác ngôi vị đẳng giác, thị hiện thân đại nguyện bằng với hư không. Tất cả chúng sanh, ba đời chư Phật, đều ở trong pháp tánh bất động, không thừa, không thiếu; tập trung mọi duyên sự trở về với lý chân thật. Đó gọi là hội duyên nhập thật tướng.

(Tiếng Phạn là Ma da, nói đủ là Ma ha Ma da, tiếng Hoa là đại thuật. Pháp tánh bất động, không thừa không thiếu là lượng của bản thể to lớn không có gì ở ngoài, tất cả chứa hết trong đó.

Ba, Nhiếp đức thành nhân tướng Đức tức là quả đức (bốn đức Niết bàn)

Nhân tức là tu nhân Thiện tài gặp Đức vân đến Cù ba được phó thác ngôi vị tam hiền, thập thánh.

Thị hiện điều không thể nghĩ bàn là thu nhiếp quả đức của tam thế thánh hiền thành một niệm đầy đủ trong nhân. Đó gọi là nhiếp đức thành nhân tướng.

(Tiếng Phạn là Cù ba, tiếng Hoa là nữ. Tam hiền là Bồ tát ở Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng. Thập thánh là Bồ tát ở Thập địa).

Bốn, Trí chiếu vô nhị tướng

Trí là thật trí. Chiếu là soi tỏ.

Thiện tài, ban đầu, gặp Ngài Văn thù, sau khi trải qua 110 thành, tham học các bậc thiện tri thức, tin tâm của mình, tất cả pháp lành, đều được thành tựu ; lại gặp Ngài Văn thù, sơ tâm không khác, trí và lý đều thâm sâu, trước sau không hai. Đó gọi là trí chiếu vô nhị tướng.

Năm, hiển nhân quảng đại tướng

Thiện tài gặp Bồ tát Phổ hiền trước mặt Phật, trong tất cả lỗ chân lông, hiện mây sáng chói vô biên, liền sờ đầu nói: Pháp của ta nhiều như biển vi trần. Dù một lời, một câu, chưa có một chuyển luân vương nào không bỏ ngôi vị mà cầu được. Thiện tài ở địa vị của chính mình cùng với chư Phật đã chứng bằng nhau. Đó gọi là hiển nhân quảng đại tướng.

Lại Da Tứ Phần藾 耶

四 分 (Phiên dịch danh nghĩa)

Tiếng Phạn là A lại da, tiếng Hoa là tàng thức. Vì thức thứ tám có thể chứa đựng tất cả chủng tử thiện, ác mà có nghĩa của bốn phần này.

Một, Tướng phần.

Tướng tức hình tướng. Có ba loại: 1) Cảnh tướng, vì thức này lấy căn tâm làm cảnh giới; 2) Tướng trạng: Pháp hữu vi ở thế gian đều đủ tướng trạng, đều do thức này biến hiện; 3) Nghĩa tướng: nghĩa lý được chuyên chở bởi giáo thuyết, cũng do thức này biến hiện. ba tướng này thường gọi là tướng phần.

(căn tâm là nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý thức)

Hai, Kiến phần.

Kiến có nghĩa là hiểu rõ. Có năm thứ: 1) chứng kiến: chính là Kiến phần của căn bản trí; 2) chiếu chúc: ánh sáng chiếu soi của cây đuốc, liên hệ đến sự chiếu soi của căn tâm (sáu thức); 3) năng duyên: vì ba phần bên trong đều hay duyên các tướng bên ngoài ( ba phần là kiến phần, tự chứng phần, chứng tự chứng phần); 4) niệm giải: nhớ và hiểu nghĩa lý đã được Phật nói ra; 5) so đo, tìm tòi: tâm so đo, tìm tòi tất cả cảnh (suy đạt); năm thứ kiến đều gọi là kiến phần. (Căn bản trí là thức thứ tám).

Ba, Tự chứng phần Tự chứng là chứng được các pháp đầy đủ của chính mình. Nghĩa là thức này hay giữ gìn kiến phần và tướng phần, nên chính nó chứng được tự, kiến hai phần vì duyên với tướng phần không sai lầm. Đó gọi là tự chứng phần.

Bốn, Chứng tự chứng phần. Chứng là thể năng chứng. Tự chứng là các pháp đầy đủ của nó. Nghĩa là thức này hay giữ gìn các phần ở trước: tự chứng phần, kiến phần, tướng phần. Đó là bản thể của thức này; vì chính nó chứng tự chứng phần, nên nó duyên kiến phần không sai lầm. Đó gọi là chứng tự chứng phần.

Long Hữu Tam Hoạn

龍有三患 (Chư kinh tập yếu).

Rồng là loài lớn nhất sống trong nước, có thể ẩn, có thể hiện, lúc lớn, lúc nhỏ; nhưng loại này có tai nạn.

Một, Nhiệt phong nhiệt sa hoạn.

Tất cả loài Rồng, nếu gặp gió nóng, cát nóng phủ lên thân thì bị cháy da thịt cho đến xương cốt, chịu đau khổ vô cùng, nên gọi là tai nạn.

Hai, Ác phong bạo khởi hoạn. Tất cả loài Rồng, nếu gặp gió dữ thổi mạnh, vảy che thân của nó, tự nhiên, không còn; thân của Rồng hiện ra, chịu khổ não, nên gọi là tai nạn.

Ba, Úy kim xí điểu hoạn. Tất cả loài Rồng, đang lúc vui sướng, bị Kim xí vào Long cung, bất Rồng con mới sanh ăn mất, thì thật là sợ hãi, nên gọi là tai nạn.

Long Thọ Tứ Giáo

龍樹四教 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Luận sư Long Thọ là tổ 13 của Tây thiên đã lập ra bốn giáo phân tích kinh, luận của Phật Thích Ca; nên gọi là Long Thọ tứ giáo.

Một, Hữu môn.

Các kinh Tiểu thừa A hàm nói tất cả pháp nhân, quả tất cả đều có thật. Đó là hữu môn. (Tiếng Phạn là A hàm, tiếng Hoa là vô tỉ pháp).

Hai, Vô môn.

Các kinh Đại phẩm Bát nhã, nói về lý chân không thật tướng trừ sạch chấp trước của chúng sanh.

Đó là không môn.

Ba, Diệt hữu diệt không môn. Các kinh Đại thừa thâm mật v.v…, nói có và không hỗ tương vô ngại. Đó là cũng có cũng không môn.

Bốn, Phi hữu phi không môn. Trung luận v.v… nói tất cả pháp đều là có từ cái không, đó không phải có; đều là không từ cái có, đó chẳng phải không; tức có tức không. Đó là đệ nhất nghĩa: phi hữu phi không môn.

Long Tứ Sanh

龍四生 (Khởi thế nhân bổn kinh)

Một, Noãn sanh.

Rồng sanh bằng trứng, ở phía đông cây Cư trá xa ma ly, chỗ ở là cung điện làm bằng bảy báu trang nghiêm.

Hai, Thai sanh.

Rồng sanh bằng thai, ở phía nam của cây, chỗ ở là cung điện làm bằng bảy báu trang nghiêm.

Ba, Thấp sanh. Rồng sanh bằng ẩm thấp, ở phía tây của cây, chỗ ở là cung điện làm bằng bảy báu trang nghiêm.

Bốn, Hoá sanh. Rồng sanh bằng cách hoá sanh, ở phía bắc của cây, chỗ ở là cung điện làm bằng bảy báu trang nghiêm.

Luận Tạng Hoa Phạn Tứ Danh

論藏華梵四名 (Hoa Nghiêm kinh sớ)

Một, Ma đát lý ca. Là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Bổn mẫu, nghĩa là luận nghị cẩn thận thì có thể nảy sinh ra mọi nghĩa lý.

Hai, Xà tát đát la.

Là tiếng Phạn, tiếng Hoa là

Nghị luận, nghĩa là bình giảng, biện luận không, có, thật, giả các pháp.

Ba, A tỳ đạt ma.

Là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Đối pháp, nghĩa là có thể trả lời những nghi vấn về giáo pháp.

Bốn, Ô ba nễ xá.

Tiếng Phạn là Ô ba nễ xá, tiếng Hoa là Cận thuyết. Nói tóm tắt ý nghĩa thiết yếu, gần gũi, đơn giản trong các kinh.

Luân Vương Tứ Đức

輪王四德 (Lâu thán kinh)

Một, Đại phú

Chuyển luân vương có của báu, ruộng nhà, nô tỳ, châu ngọc, voi ngựa rất nhiều. Người ở trần gian không ai bì kịp. Đó là đức thứ nhất.

Hai, Đoan chánh xu hảo. Chuyển luân vương đoan chánh đẹp đẽ, không ai sánh bằng. Người ở trần gian, không ai bì kịp. Đó là đức thứ hai.

Ba, Vô tật bệnh.

Chuyển luân vương an ổn không bệnh hoạn. Người ở trần gian, không ai bì kịp. Đó là đức thứ ba.

Bốn, Trường thọ.

Chuyển luân vương luôn an ổn sống lâu. Người ở trần gian, không ai bì kịp. Đó là đức thứ tư.

Ngạ Quỷ Tam Chướng

餓鬼三障 (Du già sư địa luận)

Một, Ngoại chướng. Loại ngạ quỉ này thường chịu đói khát, da thịt máu huyết đều khô đét, đầu tóc rối bù, mặt mũi đen đúa, miệng môi nứt nẻ, thường dùng lưỡi liếm miệng, mặt; lo lắng, sợ hãi chạy khắp mọi nơi kiếm ăn; đến được nơi có suối, hồ thì nước liền biến thành máu mủ, không thể nào uống được. Những quỷ như thế, do chướng ngại bên ngoài mà không ăn uống được. Đó gọi là ngoại chướng,

Hai, Nội chướng.

Loại ngạ quỉ này thì cuống họng nhỏ như cây kim, miệng giống như lửa đốt, bụng nó rất lớn. Vì lý do này, nếu được ăn uống, không thể nào ăn uống cho được. Những loại quỷ như thế, do chướng ngại ăn, uống từ bên trong; nên gọi là nội chướng.

Ba, Vô chướng. Loại ngạ quỉ này có tên là mãnh diệm man, tuy ăn, uống không bị chướng ngại, nhưng tuỳ vật được ăn, uống đều bị lửa đốt cháy biến thành than đỏ. Vì lý do này, đói khát rất khổ. Đó gọi là vô chướng.

Ngoại Đạo Tứ Kiến

外道四見 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Sớ nói: ngoại đạo cho rằng mọi nhận thức không ra ngoài bốn nhận thức sau: Số luận cho là một; Thắng luận cho là khác; Lặc sa bà cho là cũng một cũng khác; Ni kiền đà Nhã đề tử cho là chẳng phải một chẳng phải khác. (Tiếng Phạn là Lặc sa bà, tiếng Hoa là khổ hạnh. Tiếng Phạn là Ni kiền đà, tiếng Hoa là ly hệ. Nhã đề là tên của mẹ, tên mẹ và tên con gọi chung là Nhã đề tử).

Một, Kế nhất.

Số luận sư cho trong nhân có quả, nhân và quả không khác nhau, nên gọi là một.

Hai, Kế dị.

Thắng luận sư cho trong nhân không có quả; nhân và quả không cùng một lúc; nên gọi là khác.

Ba, Cho là cũng một cũng khác. Lặc sa bà luận sư cho là trong nhân có quả gọi là một; trong nhân không quả gọi là khác; vừa có vừa không gọi là cũng một cũng khác.

Bốn, Cho là chẳng phải một chẳng phải khác.

Ni kiền đà Nhã đề tử cho rằng nhân quả chẳng phải một, chẳng phải khác; không giống nhau thì cho là một là khác; nên gọi là phi nhất phi dị.

Ngoại Đạo Tứ Luận

外道四論 (Du già sư địa luận)

Một, Thường luận.

Ngoại đạo cho rằng Ngã (cái ta) và các pháp thế gian đều thường còn, lại thấy các thức lưu chuyển liên tục, từ đời này sang đời khác, không hề dứt, nên phát khởi lên thường kiến. Đó gọi là thường luận.

Hai, Biên vô biên luận.

Ngoại đạo, nếu nhớ đến kiếp hoại, thấy thế gian tiêu tan, liền nghĩ rằng thế gian có giới hạn, nếu nhớ đến kiếp thành, thấy thế gian thành tựu, liền nghĩ rằng thế gian vô biên. Đó gọi là hữu biên, vô biên luận.

Ba, Bất tử kiểu loạn luận. Ngoại đạo, nếu có người hỏi pháp thiện và bất thiện của thế gian, hoặc hỏi các pháp Tứ đế khổ, tập, diệt, đạo của thế gian, liền tự nói rằng ta dựa theo trời Tịnh thiên bất tử, không vặn hỏi lộn xộn, tức là đối với vấn nạn ấy đều cho là những lời nói lộn xộn (không đáng quan tâm). (Tịnh thiên tức là Phạm thiên. Ngoại đạo cho rằng Phạm thiên bất tử. Không vặn hỏi lộn xộn là Phạm thiên thường ở trong định, nên không có tạp loạn và biện giải vấn nạn).

Bốn, Vô nhân kiến luận. Ngoại đạo cho rằng ngã (cái ta) và các pháp thế gian, đều không có nguyên nhân bắt đầu. Khi thấy gió lớn bỗng nỗi lên, trong một thời gian im lặng, ngừng thổi, hoặc khi thấy một con sông hung tợn, nước chảy lênh láng, trong một thời gian rồi rồi bỗng nhiên khô kiệt, hoặc thấy cây trái sum suê, tươi tốt, trong một thời gian rồi héo khô, rơi rụng. Vì lý do như vậy, mà cho là không có nguyên nhân và lập ra vô nhân luận. Đó gọi là vô nhân kiến luận.

Ngũ Bất Phó Thỉnh

五不赴請 (Căn bản thuyết nhất hữu bộ Tì nại gia)

Căn bản Tì nại gia nói có một trưởng giả mời Phật và Tăng chúng đến nhà cúng dường. Tỳ kheo đi, chỉ Thế Tôn ở lại chùa, bảo người nhận thức ăn mà không đi đến nhà thí chủ, vì vậy nói năm nhơn duyên này.

Một, Vị yến mặc nhi cư Như lai thâm nhập vào thiền định vắng lặng hoàn toàn nên không nhận lời mời

Hai, Vị chư Thiên thuyết pháp Như lai vì những vị trời nói những giáo pháp quan yếu nên không nhận lời mời.

Ba, vị quán sát bệnh Lúc ấy có vị tăng bị bệnh Phật đến thăm hỏi và điều trị cho vị Tăng sĩ đó nên không nhận lời mời

Bốn, Vị khán chư ngọa cụ. Có một thương nhân bố thí vải len tốt cho chư Tăng. Các vị Tỳ kheo có len may tọa cụ mới vứt những tọa cụ cũ bừa bãi khắp nơi. Phật chờ các vị Tỳ kheo đi rồi, đến đó xem xét sự việc nên không nhận lời mời

Năm, Vị chế kỳ hợp xứ Chế là quy định việc gì. Hợp xứ tức là phải làm theo giới luật Vì các Tỳ kheo không được may tọa cụ mới mà vứt đi tọa cụ cũ nên Phật muốn bắt các Tỳ kheo tuân thủ giới luật, vì vậy mà không nhận lời mời

Ngũ Bộ Giáo Chủ

五部教主 (Đại lạc kim cang bất không chân thật Tam muội da kinh lý thú thích)

Bộ là bộ phận. Giáo là ngôn giáo. Chủ tức là chủ tể.

Năm bộ này chính là pháp môn kim cang bất không chân thật Tam muội của Như lai, nhưng nương vào ngũ phương lập thành ngũ bộ, lấy năm Phật làm chủ, mỗi vị có một biểu hiện riêng.

Phương chính giữa là Tì lô giá na, tức là Thích ca Như lai. bốn phương có bốn Phật. Rồi đến Thích Ca hoá hiện, để nói lên các Phật cùng một pháp thân, bằng cách Như lai vào số tam ma địa, nói vô số đà la ni, tuy mỗi bộ phận có mỗi mạn đà la, nhưng đều tương ưng với lý Bát nhã. Như vậy, pháp môn này vì muốn cho ba nghiệp của chúng sanh thanh tịnh, chứng được trí kim Cang tam ma địa mà tu tập huệ thí, không vì nhiễm ô của phiền não, mà thành tựu vô thượng Bồ đề và chứng được pháp thân thanh tịnh.

Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là chánh định. Tiếng Phạn là Tì lô giá na, tiếng Hoa là Biến nhất thiết xứ. Tiếng Phạn là Tam ma địa, tiếng Hoa là đẳng trì. Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là tổng trì.

Kim cang trí là trí huệ của Phật không pháp gì mà không biết, không phiền não gì mà không dứt trừ, giống như Kim Cang rất cứng rất bén, nên gọi là Kim Cang trí.

Một, Trung phương quán đảnh bộ.

Quán đảnh là dụ, như thái Tử của luân vương là người chuẩn bị nhận lấy ngôi vua. Luân vương bèn lấy nước của bốn biển lớn rưới trên đầu nón làm bằng châu báu, để dụ cho Tì lô giá na, đã được tất cả Như lai quán đảnh, lãnh thọ ngôi vị Phật, làm pháp vương của tam giới, dùng trí thanh tịnh pháp giới, rộng nói Bát nhã tương ứng với đà la ni, lại giúp đỡ nghiệp thân, miệng, ý của chúng sanh, đều được thanh tịnh và cũng nhận được vị quán đảnh mà chứng pháp thân thanh tịnh. Đó là quán đảnh bộ, nên giáo chủ là Tì ni giá na ở trung ương (chính giữa).

Hai, Đông phương kim Cang bộ.

Kim cang bộ là Như lai chứng được địa vị Phật, quán sát trong tàng thức của chúng sanh, phiền não tập khí vững chắc khó bỏ, dùng trí đại không tam ma địa Kim Cang để phá dẹp đi, mà Bát nhã tương ưng với đà la ni, khiến cho chúng sanh ba nghiệp được thanh tịnh và ngộ được Phật tánh kim cang vốn có không hoại diệt. Đó là Kim Cang bộ, nên đông phương lấy A bệ Phật làm giáo chủ.

(Phiền não tập khí là phần dư (còn lại) của phiền não (sau khi đã diệt xong). Đại không tức là cứu cánh không không rốt ráo). Tiếng Phạn là A bệ, tiếng Hoa là bất động).

Ba, Nam phương bảo sanh bộ. Bảo sanh bộ là Như lai chứng được ngôi vị pháp vương của tam giới, vào định kim cang bảo, thương nhớ chúng sanh mà tu tập huệ thí, tâm không keo kiệt, tam luân thanh tịnh, dùng bình đẳng tính trí nói các đà la ni, khiến cho tất cả mong cầu thầm kín của chúng sanh đều được ngay trong đời này và chứng được công đức vô lượng. Đó là bảo sanh bộ, nên phương nam lấy Bảo sanh Như lai làm giáo chủ.

Bốn, Tây phương liên hoa bộ. Liên hoa bộ là Như lai chứng được pháp thân tự tại thanh tịnh mà vẫn ở thế giới ô trược, tội ác nhưng không bị nhiễm ô bởi tất cả phiền não, giống như Hoa sen vào tam ma địa thanh tịnh, dùng diệu quan sát trí, nơi các đà la ni, khiến cho chúng sanh chứng ngộ pháp giới thanh tịnh, giống như hoa sen không dính bùn nhơ, đầy đủ tất cả pháp lành vô lậu. Đó là liên hoa bộ, cũng gọi là pháp bộ. Dùng pháp môn này giữ gìn thế giới cực lạc, chim nước, cây rừng, đều nói pháp, nên tây phương lấy Phật A Di Đà làm giáo chủ.

Năm, Bắc phương yết ma bộ. Tiếng Phạn là yết ma, tiếng

Hoa là tác pháp, còn gọi là biện sự. Phật vận dụng tất cả trí Như lai, tức là vào đại bi tam ma địa, dùng sở tác trí, nói các đà la ni, giúp cho tất cả chúng sanh được các nghiệp thân, ngữ, ý vô ngại, khiến cho các chủng tử sát hại nằm sâu trong tàng thức hoàn toàn không còn nữa, tất cả sự nghiệp đều thành tựu. Đó là yết ma bộ, nên bắc phương Bất không thành tựu Như lai làm giáo chủ.