Tam Tạng Pháp Số

Tứ Chủng Pháp VI Bồ Tát Thật Đức

四種法爲菩薩實德 (Đại bảo Tích chánh pháp kinh)

Một, Nhập không giải thoát môn.

Bồ tát quán tất cả pháp đều từ nhân duyên hoà hợp mà sanh ra, không ai làm, không ai nhận. Hiểu thấu như thế, gọi là không giải thoát. Đó là thật đức của Bồ tát.

Hai, Nhập vô ngã vô nguyện môn.

Bồ tát quán tất cả pháp đều không có ngã, mà ở trong ba cõi không có gì để mong cầu. Tuy chứng được Niết bàn luôn khởi lòng đại bi, ưa độ chúng sanh. Đó là Bồ tát thật đức.

Ba, Xảo thí phương tiện. Bồ tát vận dụng rộng rãi tâm từ bi, ở trong ba cõi thi hành khéo léo phương tiện, không ở trong Niết bàn, mà lại ra vào sanh tử, hoá độ chúng sanh. Đó là Bồ tát thật đức.

Bốn, Thí bất cầu báo. Bồ tát vận dụng rộng rãi tâm từ bi, thương xót chúng sanh, rộng rãi giúp đỡ bố thí một cách bình đẳng không chán nản. Hiểu rõ tánh không nên không mong cầu quả báo. Đó là Bồ tát thật đức.

Tứ Chủng Pháp VI Thiện Hữu

四種法為善友 (Đại bửu tích chánh pháp kinh)

Một, Cầu Bồ đề giả.

Trong chúng sanh, nếu có người phát tâm ưa cầu đạo Bồ đề, thì đó là bạn lành của Bồ tát.

Hai, Tác đại pháp sư. Người hiểu thấu diệu nghĩa của chánh pháp thì làm một vị pháp sư lớn, vì chúng sanh mà nói pháp mầu. Nhờ hạnh chánh đáng này, khiến cho chúng sanh tiến tu. Đó là bạn lành của Bồ tát.

Ba, Văn tư tu huệ.

Người dùng ba huệ văn, tư, tu, thúc đẩy siêng năng làm cho tất cả căn lành phát sanh. Đó gọi là bạn lành của Bồ tát.

Bốn, cầu Phật pháp giả. Người tu tập phạm hạnh, chỉ cầu pháp của Phật, thì có thể lìa xa phiền não, ra khỏi thế gian. Đó là bạn lành của Bồ tát.

Tứ Chủng Phương Tiện

四種方便 (Khởi tín luận)

Luận hỏi rằng. Đã nói pháp giới nhất tướng, Phật thể không hai, vì sao không chỉ nhớ đến chân như, lại vay mượn, bắt chước các hạnh lành? Đáp rằng: Giống như viên ngọc ma ni lớn, tánh của nó trong sáng, nhưng có chất cặn bã, ô uế của quặng, nếu không dùng phương tiện gột giũa đi, chắc chắn không thể sạch được; nên nói bốn thứ phương tiện. (Tiếng Phạn là ma ni, tiếng Hoa là như ý).

Một, Hành căn bản phương tiện.

Quán tất cả pháp tự tánh không, xa lìa thấy biết sai lầm, không ở trong sống chết. Và quán tất cả các pháp do nhân duyên hoà hợp, nghiệp quả không mất, khởi tâm đại bi, thu nhiếp dạy dỗ chúng sanh, không ở trong Niết bàn. Làm được hạnh này thì tất cả pháp lành đều được phát sanh; nên gọi là hành căn bản phương tiện.

Hai, Năng chỉ phương tiện. Chỉ tức là ngăn. Nghĩa là xấu hổ, hối hận lỗi lầm có thể ngăn ngừa, tất cả việc ác, không cho tăng trưởng, nên gọi là năng chỉ phương tiện.

Ba, Phát khởi thiện căn phương tiện.

Siêng năng cúng dường, kính lễ Tam bảo, khen ngợi tuỳ hỷ, siêng năng cầu tin chư Phật, vì một lòng cung kính Tam bảo, niềm tin được lớn mạnh, lại hay cầu đạo vô thượng. Lại vì có sức gia trì của Tam bảo, nên làm cho nghiệp chướng tiêu trừ, thiện căn tăng trưởng, nên gọi là phát khởi thiện căn phương tiện.

Bốn, Đại nguyện bình đẳng phương tiện.

Phát thệ nguyện lớn, hết đời vị lai, hoá độ tất cả chúng sanh, cuối cùng đều được vào Niết bàn, nên gọi là đại nguyện bình đẳng phương tiện.

Tứ Chủng Quán Hạnh

四種觀行 (Từ bi thuỷ sám)

Người tu pháp sám hối, tự nhớ lại phiền não sâu dày che kín huệ nhãn, không còn thấy gì, cắt đứt các thiện pháp, không thể ra ngoài quả khổ. Nay đã trình bày các điều ác, chí thành sám hối, phải thực hành bốn cách quán hạnh, là phương tiện để diệt trừ tội ác.

Một, Quán nhân duyên. Người tu pháp sám hối, phải quán sát tội ác này của ta, do bị vô minh che đậy, không có quán lực chân tánh, không biết tội lỗi của mình, xa cách bạn lành, chạy theo ma hạnh, giống như con tằm đi vào trong lửa rồi tự đốt cháy mình, không tự ra ngoài được. Đó là quán nhân duyên.

Hai, Quán quả báo. Người tu pháp sám hối, phải quán sát các nghiệp bất thiện do mình làm ra, luân chuyển từ ba đời, quả khổ vô cùng, chìm đắm trong biển sanh tử, tối tăm không bờ bến; giống như ném đá xuống vực sâu rồi vớt ra cho được thật là khó. Đó là quán quả báo.

Ba, Quán tự thân.

Người tu pháp sám hối, phải quán sát thân mình, tuy có tánh linh giác là chánh nhân, nhưng bị phiền não đen tối che phủ, không có sức của liễu nhân thì không thể hiển bày (quả) được. Đó là quán tự thân. (Chánh nhân là chánh tánh vốn có liễu nhân là hiểu rõ các pháp).

Bốn, Quán Như lai thân. Người tu pháp sám hối phải quán sát thân của Phật có đầy đủ các đức, luôn luôn an trú trong im lặng. Tuỳ phương tiện nhập Niết bàn, nhưng tâm từ bi cứu khổ chúng sanh của Ngài chưa từng tạm nghỉ. Thường xuyên quán sát như thế. Đó là bến lành gội hết tội, hạnh quyết định trừ sạch chướng ngại.

Đó là quán sát thân Phật.

Tứ Chủng Sa Môn

四種沙門 (Du già sư địa luận)

Tiếng Phạn là Sa môn, tiếng Hoa là Cần tức, nghĩa là siêng làm các việc lành, ngăn ngừa các việc ác.

Một, Thắng đạo Sa môn. Theo Phật xuất gia, diệt được các phiền não tham, sân, si chứng được đạo mầu. Đó gọi là thắng đạo Sa môn.

Hai, Thuyết đạo Sa môn. Đã điều phục các phiền não tham, sân, si mà còn tuyên thuyết chánh pháp, khiến cho chúng sanh đi vào Phật đạo. Đó gọi là thuyết đạo Sa môn.

Ba, Hoại đạo Sa môn. Phá phạm các giới cấm, làm các điều ác, chẳng phải tịnh hạnh mà cho là tịnh hạnh. Đó là hoại đạo Sa môn.

Bốn, Hoạt đạo Sa môn. Có thể điều phục các phiền não tham, sân, si, siêng tu hạnh lành, được các pháp lành, có khả năng sanh trưởng trí huệ trong một thời kỳ thọ mạng. Đó là hoạt đạo Sa môn.

Tứ Chủng Tác Ý

四種作意 (Du già sư địa luận)

Một, Điều luyện tâm tác ý. Điều luyện là điều đình và luyện tập. Đối với pháp đã chán ghét, nên làm cho tâm chán ngán, xa lìa. Đó là điều luyện tâm tác ý.

Hai, Tư nhuận tâm tác ý. Tư nhuận là sinh trưởng và thấm nhuần. Đối với các pháp đáng vui tươi thích thú làm cho sinh trưởng thấm nhuần và khiến tâm vui vẻ. Đó là tư nhuận tâm tác ý.

Ba, Sinh khinh an tác ý. Khinh an là thân nhẹ nhàng, tâm an ổn. Đối với pháp đáng chán, khiến tâm chán ghét, xa lìa, đối với pháp đáng vui tươi, khiến tâm vui vẻ, an trú vắng lặng.

Đối trị thân, tâm thô tháo, nặng nề, nên phát khởi thân, tâm nhẹ nhàng, an ổn. Đó là sinh khinh an tác ý.

Bốn, Tịnh trí kiến tác ý.

Tịnh trí tức là trí huệ thanh tịnh. Dùng trí huệ này chiếu soi các pháp đều không, thì nội tâm liền được vắng lặng. Do được sự vắng lặng này, thấy được lý chân thật. Đó là tịnh trí kiến tác ý.

Tứ Chủng Tam Muội

四種三昧 (Ma ha chỉ quán).

Muốn lên quả vị Phật, không tu hành không lên được. Tu hành các pháp có nhiều, tóm lại có bốn. Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định; còn gọi là điều trực định. Tâm hành của chúng sanh thường không hoà hợp, không ngay thẳng, không an định. Vào Tam muội này thì có thể hoà hợp, ngay thẳng và an định (điều, trực, định), nên gọi là Tam muội.

Một, Thường tọa Tam muội. Cũng gọi là nhất hạnh Tam muội. Ngài Văn Thù trong kinh Bát nhã, trong 90 ngày, ở một mình trong tịnh thất, ngồi kiết già, trừ hết những niệm ác, bỏ hết loạn tưởng, tư duy chuyên nhất liên hệ với pháp giới, nhớ tưởng pháp giới. (hệ chuyên là chỉ. Nhất niệm là quán. Các pháp dung thông, tương thuộc, nên gọi là pháp giới).

Tin tưởng tất cả pháp đều là Phật pháp. Nếu ngồi đến mỏi mệt, hoặc khổ sở vì tật bệnh, hoặc buồn ngủ che lấp, hoặc nghiệp chướng đời trước nổi lên cũng không thể làm cho lùi bước, thì phải chí tâm niệm một danh hiệu Phật để cầu gia hộ. Trừ trường hợp đi kinh hành, ăn uống, đi đại tiểu ra ngoài, còn lại luôn luôn tiếp tục, không để khoảnh khắc bỏ không tu tập Tam muội này. Ở trong thời kỳ ấy, nếu siêng năng không lười biếng, niệm niệm nối tiếp, không gián đoạn, thì có thể phá trừ nghiệp chướng, hiển hộ được lý thật tướng.

Hai, Thường hành Tam muội.

Còn gọi là Bát chu Tam muội. Tiếng Phạn là Bát chu, tiếng Hoa là Phật lập. Phật lập có ba nghĩa, 1) Oai lực của Phật, 2) Lực Tam muội, 3) Công đức sẵn có của hành giả có thể ở trong định mà thấy được mười phương Phật đứng ngay trước mặt, nên gọi là Phật lập. Dùng 90 ngày làm hạn kỳ, suốt ba tháng, không được nghỉ ngơi, miệng thường niệm lớn A di đà Phật; tâm thường tưởng A di đà Phật. Hoặc trước tưởng sau niệm hay ngược lại, hoặc tưởng niệm liên tục, không để ngưng nghỉ. Tam muội này, rất có khả năng dứt trừ nghiệp chướng đời trước. Đối với các công đức thì Tam muội này là đứng đầu. (Tiếng Phạn là A di đà, tiếng Hoa là Vô lượng thọ).

Ba, Bán hành bán tọa Tam muội.

Nếu dựa vào kinh Phương đẳng thì kỳ hạn bảy ngày, chỉ trì tụng thần chú, xoay tròn 120 vòng. Xong một vòng đọc một thần chú, không nhanh không chậm. Xoay xong bèn ngồi xuống, suy tư về lý thật tướng.

Nếu nương vào kinh Pháp hoa thì haimột ngày là kỳ hạn, chỉ tụng kinh này. Vì kinh nói: Có người nào hoặc đi hoặc đứng, đọc tụng kinh này, hoặc ngồi tư duy kinh này, ta (Phật) ngồi trên voi trắng sáu ngà, hiện ra trước mặt người đó. Đây là những Tam muội vừa đi vừa ngồi.

Bốn, Phi hành phi tọa Tam muội.

Cả đi và ngồi. Giờ nói chẳng đi chẳng ngồi, tuy chẳng đi chẳng ngồi; cũng có tên là Tam muội tuỳ ý, có nghĩa là trong mọi lúc, trong mọi việc đều có thể quán sát tuỳ ý, không câu hệ thời hạn. Tâm luôn ở trong chỉ quán, niệm vừa loé lên liền biết vậy.

Tứ Chủng Tầm Tư

四種尋思 (A tì đạt ma tập luận).

Một, Danh tập tư.

Ở trong các pháp, tìm cầu tất cả danh tự, đều không có thật. Đó là danh tầm tư.

Hai, Sự tầm tư.

Ở trong các pháp, tìm tòi năm ấm v.v… các việc sanh, diệt, vô thường, đều là không có thật. Đó là sự tầm tư.

Ba, Tự thể giả lập tầm tư. Ở trong các pháp có thể nói danh tự và nghĩa lý của chúng, tìm tòi tự thể, chỉ là danh ngôn giả lập, danh ngôn, đều là không có thực.

Đó là tự thể giả lập tầm tư

Bốn, Sai biệt giả lập tầm tư ở trong các pháp có thể nói, tìm tòi sự khác biệt, chỉ là giả lập danh ngôn, đều không có thật. Đó là sai biệt giả lập tầm tư

Tứ Chủng Tâm

四種心 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Nhục đoàn tâm. Là một khối tròn máu thịt do cha mẹ sanh ra, hình dáng giống hoa sen nở, là chỗ ý thức nương dựa vào đó.

Hai, Duyên lự tâm. Là tâm giữ gìn mối suy tư, tâm này có liên quan thức thứ tám. Vì mắt duyên sắc cho đến thức thứ tám duyên thân căn và vũ trụ. (Duyên lự tâm lấy thức thứ tám làm thể. Thân căn là căn tức là mắt, tai… thân là sắc thân. Chủng tử là hạt giống lành, dữ. Khí thế gian là xem thế gian như một đồ vật dùng để chứa).

Ba, Tích tụ tinh yếu tâm. Là trong các kinh chứa đựng tất cả ý nghĩa cốt yếu, gọi đó là văn tâm. Như Bát nhã tâm kinh, đó là tinh yếu của trong 600 quyển của đại phẩm.

Bốn, Kiên thật tâm.

Là chắc chắn, chân thật, là tánh vốn có của chúng sanh, là cái lý chư Phật chứng được, tức là đệ nhất nghĩa tâm.

Tứ Chủng Tăng

四種僧 (Thập luân kinh)

Một, Thắng nghĩa tăng.

Chư Phật Thế Tôn, và chúng Bồ tát, Thinh văn, Duyên giác có đức độ rất cao quý. Đối với tất cả pháp thông hiểu vô ngại và được tự tại. Đó là thắng nghĩa tăng.

Hai, Thế tục tăng.

Cắt bỏ tóc râu, mặc áo cà sa thành người xuất gia đầy đủ oai nghi, giữ gìn giới cấm của Phật. Đó là thế tục tăng.

Ba, Á dương tăng.

Ngu si, đần độn, không thể biết rõ phạm hay không phạm các tội căn bản (sát, đạo, dâm, vọng) cho đến những tội nhỏ nhặt, không thể phát lồ sám hối. Đó là á dương tăng.

Bốn, Vô tàm quý tăng. Nếu có người theo Phật xuất gia, đã xuất gia rồi, giới cấm của Phật đã được thọ trì đều sai phạm hết, không biết xấu hổ, không sợ quả khổ đời sau. Đó là vô tàm quý tăng.

Tứ Chủng Tánh Hạnh

四種性行 (Phật bổn hạnh tập kinh)

Một, Tự tánh hạnh. Kinh nói: Nếu các Bồ tát bản tánh đến nay, hiền lương chất trực, tuân lời cha mẹ dạy, tin tưởng kính trọng Sa môn và Bà la môn, biết rõ trong nhà trên dưới, thân sơ cung kính làm theo không sai sót, đầy đủ mười điều thiện, còn lại làm nhiều hơn các nghiệp lành khác. Đó gọi là Bồ tát tự tánh hạnh.

(Tiếng Phạn là Sa môn, tiếng Hoa là Cần tức. Tiếng Phạn là Bà la môn, tiếng Hoa là Tịnh hạnh).

Hai, Nguyện tánh hạnh Kinh nói: Nếu các Bồ tát phát nguyện như thế này: khi nào thì ta thành Phật, có đủ mười hiệu. Đó là Bồ tát nguyện tánh hạnh

Ba, Thuận tánh hạnh Kinh nói: Nếu các Bồ tát thuận tu tập sáu ba la mật . Đó là Bồ tát thuận tánh hạnh

Bốn, Chuyển tánh hạnh Kinh nói: Như ta cúng dường đức Thế Tôn Nhiên Đăng nương vào nhân duyên ấy đọc tụng kinh điển chuyển phàm thành Thánh. Đó là Bồ tát chuyển tánh hạnh. ( Như ta là đức Thích Ca Như lai)

Tứ Chủng Tham

四種貪 (Du già sư địa luận)

Một, Hiển sắc tham. Đối với những người khác khởi lòng tham đắm với các màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng, nhưng với người tu hành thì quán sát sắc làm nên màu xanh với tưởng tượng sự héo rửa tàn rụng của nó mà sanh lòng chán ghét, xa lìa, khiến cho tâm được thanh tịnh.

Hai, Hình sắc tham. Đối với những hình tướng và màu sắc dài, ngắn, đẹp đẽ thì khởi lòng tham đắm. Người tu hành quán sát các hình tướng này với tưởng tượng sự mục nát, hư hao mà sanh lòng chán ghét, xa lìa, khiến cho tâm được thanh tịnh.

Ba, Diệu xúc tham.

Xúc là va chạm, đắm say. Sự xúc chạm mềm mại, trơn láng, dễ chịu vào thân thể mình hay người thì sanh lòng tham đắm, người tu hành quán sát thân này với tưởng tượng bao nhiêu côn trùng và vòi làm nên mà sanh lòng chán ghét, xa lìa, khiến cho tâm được thanh tịnh.

Bốn, Thừa sự tham. Đối với những người chạy theo thế lực phục vụ cho người ta mà nỗi lòng tham đắm, người tu hành, quán sát việc xu phụ quyền thế, phục vụ cho người, tự mình tưởng tượng đến cái chết giống như cây khô mà sanh lòng chán ghét, xa lìa, khiến cho tâm thanh tịnh.

Tứ Chủng Thí Câu Đắc Tịnh Báo

四種施俱得凈報 (Đại Niết bàn kinh)

Bồ tát hiểu rõ tánh, tướng đều không, quán sát tất cả chúng sanh, chúng sanh nào cũng là ruộng phước; không thấy người giữ giới, người phá giới và quả báo khác nhau của người cho và người nhận. Đó là lý do tại sao cho và nhận tuy đều bất tịnh mà đều được quả báo thanh tịnh.

Một, Thí tịnh thọ bất tịnh.

Người cho giữ giới, học nhiều (nghe nhiều), biết bố thí trí huệ và quả báo. Người nhận phá giới, tà kiến, nói không có huệ thí và quả báo của bố thí. Đó gọi là thí tịnh, thọ bất tịnh.

Hai, Thí bất tịnh thọ tịnh. Người cho vướng vào tà kiến, nói không có huệ thí và quả báo của bố thí. Người nhận ngược lại, giữ giới, nghe nhiều, biết có huệ thí và quả báo của bố thí. Đó gọi là thí bất tịnh thọ tịnh.

Ba, Thí thọ câu tịnh. Người bố thí, người nhận đều giữ gìn giới luật, nghe nhiều, có thí huệ, biết có vật thí và quả báo của bố thí. Đó gọi là người cho, người nhận đều thanh tịnh.

Bốn, Thí thọ câu bất tịnh. Người cho, người nhận đều phá giới, không hiểu biết, vướng vào tà kiến, nói không có người cho và quả báo của bố thí. Đó gọi là người cho, người nhận đều không thanh tịnh.

Tứ Chủng Thí Xứ

四種施處 (Du già sư địa luận)

Một, Hữu khổ giả. Những người nghèo khổ, đói khát xin ăn, đui điếc, tàn tật, không nơi nương tựa, gọi là người chỉ có khổ. Vì vậy phải bố thí cho họ.

Hai, Hữu ân giả.

Người đối với ta có ân có đức, nên bố thí cho họ. Việc bố thí này không phải là hạnh Bồ tát, bố thí Bồ tát hạnh không phân biệt có ân hay không ân với ta.

Ba, Thân ái giả.

Những người thân tình trong gia quyến, nên bố thí cho họ. Việc bố thí này cũng không phải là hạnh Bồ tát. Bố thí của Bồ tát hạnh thì oán, thân bình đẳng, không phân biệt thân và bất thân.

Bốn, Tôn thắng giả.

Ở đời có những người hiền lương và những người tu hành lìa tham dục, sân hận, ngu si. Đó là những người đáng tôn kính, nên bố thí cho họ. Việc bố thí này không phải là Bồ tát hạnh. Bố thí Bồ tát hạnh thấy người hèn kém lại càng giúp đỡ, không phân biệt hơn, kém.

Tứ Chủng Thiên

四種天 (Đại trí độ luận).

Một, Thế gian thiên. Vua chúa ở đời, tuy ở trần gian, mà hưởng thọ phước trời. Đó gọi là thế gian thiên.

Hai, Sanh thiên.

Các trời trong tam giới, nhờ phước tu năm giới, thập thiện và tập thiền định, được sanh lên cõi trời. Đó gọi là sanh thiên.

Ba, Tịnh thiên.

Hàng Nhị thừa nhờ tu không quán, dứt hết kiến hoặc và tư hoặc.

Đó là tịnh thiên.

Bốn, Nghĩa thiên.

Bồ tát ở ngôi vị Thập trụ, hiểu rõ nghĩa lý của các pháp. Đó là nghĩa thiên.

Tứ Chủng Thinh Văn

四種聲聞 (Pháp hoa văn cú)

Một, Quyết định Thinh văn. Các vị này tu tập pháp Tiểu thừa từ lâu, nên nay nghe giáo pháp Tiểu thừa thì chứng quả. Sau khi chứng quả Tiểu thừa, lại không cầu pháp Đại thừa. Đó gọi là quyết định Thinh văn.

Hai, Thối Bồ đề Thinh văn. Các vị Thinh văn này vốn là Bồ tát, phát tâm Bồ đề, nhiều kiếp tu tập, bổng vì chán ghét sanh tử, thối thất đại tâm nên chứng quả nhỏ. Đó gọi là thối thất Bồ đề Thinh văn.

Ba, Ứng hoá Thinh văn. Ứng là ứng hiện. Hoá là biến hoá.

Các vị Thinh văn này vốn là Phật và Bồ tát. Hạnh chân thật dấu kín bên trong, thân Thinh văn hiện ra ngoài để hướng dẫn hai hạng Thinh văn ở trên trở về Đại thừa và giáo hoá chúng sanh đi vào Phật đạo. Đó gọi là ứng hoá Thinh văn.

Bốn, Tăng thượng mạn Thinh văn.

Tự cho mình được pháp lớn mà khinh mạn đối với người khác, loại Thinh văn này chán ghét sanh tử nhưng ưa thích Niết bàn; nhờ tu giới, định, huệ đã chứng được chút đỉnh lại cho là chứng quả. Đây là chưa được mà gọi là được; chưa chứng mà gọi là chứng. Đó gọi là tăng thượng mạn Thinh văn.

Tứ Chủng Thọ Ký

四 種 授 記 (Bồ đề tư lương luận)

Lời Phật nói cho gọi là thọ (nhận). Kết quả nhận được đúng kỳ hạn ở tâm gọi là ký.

Một, Vị phát Bồ đề tâm thọ ký. Phật quán sát căn cơ của chúng sanh nhanh, chậm khác nhau, làm cho niềm tin của chúng tăng trưởng hơn nữa, Phật khiến cho chúng phát tâm Bồ đề, nên mới thọ ký cho sẽ thành Phật ở tương lai. Đó gọi là vị phát Bồ đề tâm thọ ký.

Hai, Cộng phát Bồ đề tâm thọ ký.

Các vị Bồ tát, căn lành đã thành thục, để thượng hạnh được tăng trưởng, chỉ muốn độ thoát tất cả chúng sanh, cùng với chúng sanh phát tâm Bồ đề, thệ nguyện cùng thành chánh giác, xin Phật thọ ký cho. Đó gọi là cộng phát Bồ đề tâm thọ ký.

Ba, Ẩn phú thọ ký. Người này tu hành tinh tấn, chắc chắn sẽ được thọ ký. E rằng khi nghe được thọ ký, thì người này sanh tâm tự mãn, nên không còn tinh tấn tu hành nữa, giống như người chưa được thọ ký. Lại sợ mọi người sanh nghi ngờ, lại bảo cho người này biết hãy tinh tấn tu hành và không mong thọ ký. Vì thế Phật dùng oai thần, bí mật thọ ký cho sẽ được thành Phật, người khác biết, mà chính người này không biết. Đó là ẩn phú thọ ký.

Bốn, Hiện tiền thọ ký. Các vị Bồ tát đã thành thục căn lành xuất thế, đã chứng được bất động địa, liền mong Phật thọ ký cho lúc ấy. Đó là hiện tiền thọ ký.

Tứ Chủng Tín Tâm

四種信心 (Khởi tín luận)

Một, Tín căn bổn.

Pháp chân như đã được chư Phật học tập là nguồn gốc của các hạnh. Người hay ưa thích pháp ấy là niềm tin căn bản, nên gọi là tín căn bản.

Hai, Tín Phật.

Tín Phật có vô lượng công đức, thường nhớ đến, gần gũi, cúng dường, cung kính, phát khởi căn lành, cầu nhất thiết trí; nên gọi là tin Phật.

Ba, Tín pháp.

Tin và thọ trì các pháp do Phật nói, có lợi ích lớn, thường nhớ tu hành, nên gọi là tin pháp.

Bốn, Tín tăng. Tăng là người đang tu hành, lợi mình lợi người. Thường ưa gần gũi học đạo ở chư tăng, nên gọi là tín tăng.

Tứ Chủng Trì Giới

四種持戒 (Tạp A tì đàm tâm luận)

Một, Hy vọng giới. Hy là mong cầu. Vọng là ước muốn.

Cầu sanh lên cõi trời và những cõi lành khác nên giữ gìn chắc chắn giới cấm, đó gọi là hy vọng giới.

Hai, Khủng bố giới. Sợ đoạ vào đường ác nên ráng giữ giới cấm. Đó gọi là khúng bố giới.

Ba, Thuận giác chi giới. Nương theo bảy giác chi để trang nghiêm tâm mình mà ráng giữ gìn giới cấm. Đó gọi là thuận giác chi giới.

(bảy giác chi là trạch pháp, tinh tấn, hỉ, khinh an, niệm, huệ, xã)

Bốn, thanh tịnh giới. Giới vô lậu có thể xa lìa phiền não nhiễm ô, nên gọi là thanh tịnh giới.

(vô lậu giới là giới của Thinh văn, Duyên giác phát sinh ra từ vô lậu đạo phẩm).

Tứ Chủng Tư Lương

四種資糧 (Du già sư địa luận)

Một, Phước đức tư lương.

Do đời trước siêng năng tu hành các phước đức . Đó gọi là phước đức tư lương.

Hai, Trí huệ tư lương. Do đời trước tu tập trí huệ, nên đời này thông tuệ, minh mẫn, hiểu rõ ý nghĩa các pháp. Đó gọi là trí huệ tư lương.

Ba, tiên thế tư lương.

Do đời trước chứa nhóm căn lành, nên đời này các căn đầy đủ, tiền của giàu có. Đó gọi là tiên thế tư lương.

Bốn, Hiện pháp tư lương. Vì đời này có được pháp lành và căn lành thành thục, đầy đủ oai nghi, giới luật. Đó gọi là hiện pháp tư lương.

Tứ Chủng Tử Sanh

四種死生 (Tạp A hàm kinh)

Vua ba tư nặc thưa Phật rằng: Tại sao người Bà la môn chết rồi lại sanh vào nhà Bà la môn và đến người Sát đế lỵ, Tỳ xá, Thủ đà cũng như thế, có phải chăng? Phật nói: Phải biết tử, sanh có bốn cách khác nhau:

Một, Tùng minh nhập minh. Minh là mờ ám. Người đời sanh vào nhà thấp hèn, hoặc nhà Chiên đà la và bao nhiêu nhà thấp hèn khác. Với cuộc sống nghèo khổ, hình dung tiều tuỵ và lại làm các nghiệp ty tiện, nên gọi đó là mờ ám, tối tăm. Ở trong chỗ tối tăm đó, lại làm các nghiệp ác về thân, khẩu, ý. Chết rơi xuống cõi ác. Đó là từ tối tăm đi vào tối tăm. (Tiếng Phạn là Chiên đà la, tiếng Hoa là Đồ giả: đồ tể: người giết gia súc)

Hai, Tùng minh nhập minh.

Người đời sanh vào trong nhà thấp hèn, cho đến làm các nghiệp xấu ác, gọi đó là đen tối. Ở trong chỗ đen tối, hay làm các nghiệp lành về thân, miệng, ý; đến khi chết, sanh vào cõi trời hay người. Đó gọi là từ đen tối đi vào ánh sáng.

Ba, Tùng minh nhập minh. Người đời sanh vào nhà giàu sang, hoặc Sát đế lỵ, Bà la môn, Trưởng giả có được thân hình đoan chánh, nhiều tiền của, nhiều trí huệ. Gọi đó là minh (sáng). Ở trong chỗ sáng đó mà làm các nghiệp ác về thân, khẩu, ý; khi chết đi phải sanh vào đường ác, chịu khổ vô lượng.

Đó là từ sáng đi vào tối tăm.

Bốn, Tùng minh nhập minh. Người đời sanh vào nhà giàu sang, có được tướng mạo đoan chánh, gọi đó là sáng. Ở trong cảnh sáng láng đó, thân, khẩu, ý làm các nghiệp lành, siêng năng tu phước, khi chết đi, sanh vào cõi trời. Đó là từ sáng vào sáng.

Tứ Chủng Tự Tại

四 種 自 在 (Đại thừa trang nghiêm kinh luận)

Một, Đắc vô phân biệt tự tại Bồ tát ở địa bất động thứ tám, là đã bỏ tất cả hạnh công dụng, được pháp vô công dụng. Đối với tất cả pháp, xa lìa tất cả tư tưởng phân biệt và được tự tại, nên gọi là vô phân biệt tự tại.

(Bất động địa là dùng trí huệ vô sanh buông bỏ tam giới, vì tánh bất động.

Hai, Đắc sát độ tự tại Bồ tát ở địa bất động, trong tâm thanh tịnh, đối với các cõi nước cũng được thanh tịnh, sống chết tự tại, nên gọi là đắc sát độ tự tại. (Sát tiếng Phạn gọi đủ là sát ma, tiếng Hoa là thổ điền, tức quốc độ)

Ba, Đắc trí tự tại.

Bồ tát ở thiện huệ địa thứ chín, được trí huệ vô ngại, diễn bày các pháp, đúng lý tự tại; nên gọi là đắc trí tự tại.

(Thiện huệ là đã chứng được thể chân như nên hiển lộ diệu huệ của chân như).

Bốn, Đắc nghiệp tự tại. Bồ tát ở địa pháp vân thứ mười, đối với sự trói buộc của các phiền não, hoàn toàn thông suốt, không hề chướng ngại, nên gọi là đắc nghiệp tự tại.

(Pháp vân địa là Bồ tát dùng đại từ bi che chở tất cả chúng sanh, như mây che phủ khắp vạn vật).

Tứ Chủng Tử

四種死 (A tì đàm tỳ bà sa luận)

Một, Thọ tận tài bất tận tử. Như có người do nghiệp đời trước, nên quả báo tuổi thọ đã ngắn, ở kiếp hiện tại, lại không làm điều thiện, tạo việc phước, chỉ biết lo lắng làm ăn kiếm tiền, cầu mong nhiều tiền của. Tuổi thọ của họ đã hết mà chất chứa tiền của còn nhiều. Đó gọi là tuổi thọ thì đã hết mà tiền của đến chết chưa hết.

Hai, Tài tận thọ bất tận tử. Như có người không thể kinh doanh sản xuất. Tuổi trẻ có tiền của, thọ mạng tuy chưa hết mà tiền của do ngồi không ăn xài mà hết, hoặc vì đói khát, hoặc vì rét buốt mà phải chết. Đó gọi là tiền của hết, tuổi thọ chưa hết mà chết.

Ba, Thọ tận tài tận tử.

Như có người tạo ra nghiệp chết yểu, lại không kinh danh kiếm tiền. một ngày kia tuổi thọ đã hết và tiền của cũng hết. Đó là tuổi thọ hết mà tiền của cũng hết khi chết.

Bốn, Thọ bất tận tài bất tận tử. Như có người tạo nhiều nghiệp sống lâu, tạo nhiều nghiệp tiền tài. Tiền của và tuổi thọ của họ chưa hết. Vì nhân duyên khác, bổng bị chết bất ngờ. Đó gọi là tuổi thọ chưa hết, tiền của chưa hết mà chết.

Tứ Chủng Tụng

四種頌 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, A nậu tốt đổ ba. Tiếng Phạn là A nậu tốt đổ ba, tiếng Hoa là Tụng. Loại tụng này không dùng văn trường hàng và kệ; chỉ cần số chữ đủ 32 chữ thì thành một bài tụng. (Trường hàng tức là tản văn trong kinh).

Hai, Già đà. Tiếng Phạn là Già đà, tiếng Hoa là Phúng tụng, hoặc bất tụng tụng, nghĩa là không phải bài tụng từ kinh trường hàng, hoặc gọi là trực tụng, nghĩa là dùng kệ nói pháp.

Ba, Chi dạ.

Tiếng Phạn là Chi dạ, tiếng Hoa là ứng tụng nghĩa là dựa theo trường hàng mà làm bài tụng.

Bốn, Uẩn đà nam. Tiếng Phạn là Uẩn đà nam, tiếng Hoa là Tập thí, nghĩa là dùng ít lời mà chứa nhiều ý nghĩa để người khác đọc tụng, thọ trì.

Tứ Chủng Vấn Đáp

四種問答 (Thập trụ tỳ bà sa luận)

Một, Định đáp.

Trả lời một cách đầy đủ và xác quyết. Như có một Tỳ kheo hỏi Phật rằng: sắc, thọ, tưởng, hành, thức thường không thay đổi, phải không? Phật đáp rằng không có sắc, thọ, tưởng, hành, thức thường không thay đổi. Bởi vì nói đến pháp ngũ ấm, vốn không thật chẳng có, thường không đổi thay. Đó gọi là định đáp.

Hai, Phân biệt đáp. Phân biệt quả báo mà đáp. Như có Phạm chí hỏi Phật rằng: Người làm ra nghiệp từ thân, khẩu, ý chịu quả báo gì?

Phật đáp: Nếu làm nghiệp khổ thì chịu quả báo khổ, nếu làm nghiệp vui thì được quả báo vui; nếu làm nghiệp không khổ không vui thì chịu quả báo không khổ không vui. Đó là phân biệt đáp.

Ba, Phản vấn đáp. Hỏi ngược lại điều đã hỏi để làm câu trả lời cho người hỏi. Như trước Phạm chí đã hỏi Phật rồi. Phật nói: Ta trở lại hỏi ông, tuỳ ý ông mà trả lời.

Sắc là Như lai, phải không? Thọ, tưởng, hành, thức là Như lai, phải không?

Phạm Chí đáp rằng chẳng phải.

Phật lại hỏi rằng: Ly sắc, thọ, tưởng, hành, thức là Như lai phải không? Phạm chí lại trả lời: chẳng phải. Bởi vì pháp của Như lai, không phải là ngũ ấm, không lìa ngũ ấm. Phạm chí không hiểu, nên đáp là chẳng phải. Đó gọi là phản vấn đáp.

Bốn, Trí đáp. Trí nghĩa là không trả lời (trí: bỏ)

Như ngoại đạo nói: Thế gian là thường, thế gian là vô thường, thế gian vừa thường vừa vô thường, thế gian có giới hạn, thế gian không có giới hạn.

Lại cho rằng Như lai sau khi Diệt độ còn, Như lai sau khi Diệt độ không còn, Như lai sau khi Diệt độ vừa còn vừa không còn, Như lai sau khi Diệt độ chẳng còn, chẳng không còn.

Quá trình Như lai, thực sự, không liên quan tới lý lẽ này; nên nếu có tất cả câu hỏi này, Phật đều không đáp. Đó gọi là trí đáp.

Tứ Chủng Vô

四種無 (Niết bàn kinh)

Một, Vị hữu danh vô. Phạm chí sai lầm cho rằng Niết bàn vì phiền não ở trong tâm chúng sanh, không thể nói có. Thí như cái bình chưa ra khỏi bùn, gọi là không có cái bình. Bởi vì ngoại đạo không biết phiền não trong tâm chúng sanh, thực sự có đầy đủ tính chất Niết bàn, nên Phật nói rằng: Niết bàn, không phải trước không có, giống như trong bùn không có cái bình.

Hai, Diệt dĩ danh vô.

Phạm chí sai lầm cho rằng diệt hết phiền não rồi, gọi là Niết bàn. Như vậy Niết bàn là không có. Ví như cái bình đã bể nát, gọi là không có bình. Bởi vì ngoại đạo không biết phiền não đã giảm, thì Niết bàn liền hiển lộ, nên Phật nói rằng: Cũng chẳng phải diệt hết rồi thì không có gì, giống như cái bình sau khi bể nát không có cái bình nữa.

Ba, Dị tướng danh vô. Phạm chí sai lầm cho rằng phiền não và Niết bàn tướng khác nhau, nên trong phiền não không có Niết bàn và trong Niết bàn không có phiền não. Ví như trong trâu không có ngựa và ngược lại, bởi vì ngoại đạo không biết chuyển phiền não tức là Niết bàn, chuyển Niết bàn tức là phiền não, nên Phật nói rằng: Tuy trong trâu không có ngựa, nhưng không thể nói trâu cũng không có, tuy trong ngựa không có trâu, nhưng không thể nói ngựa cũng không có.

Như thế, không thể nói, trong phiền não không có Niết bàn, trong Niết bàn không có phiền não.

Bốn, Tất cánh danh vô. Phạm chí sai lầm cho rằng Niết bàn cuối cùng không có. Ví như lông rùa sừng thỏ, thực sự không thể có. Vì người ngoại đạo không biết phẩm chất của Niết bàn, tính của nó thường còn, không thể tiêu mất, nên Phật nói rằng: Cũng chẳng phải cuối cùng không có, như lông rùa sừng thỏ.

Tứ Chủng Ý Thú

四種意趣 (A tỳ đạt ma tạp tập luận)

Một, Bình đẳng ý thú. Ý tức là tâm ý. Thú tức là hướng về. Từ trong nhân đời xưa, Bồ tát tu hạnh bình đẳng mà thành chánh giác. Đời này, xuất hiện dạy dỗ chúng sanh, so với đời xưa, không khác. Đó gọi là bình đẳng ý thú.

Hai, Biệt thời ý thú.

Đời này, chúng sanh tu tập nghiệp lành, cầu sanh về thế giới Cực lạc, khi chết vãng sanh về đó, không còn thối lui, bởi vì chủng tử của cái nhân hiện giờ làm nhân, đã thành thục vào thời gian khác

(trước). Đó gọi là biệt thời ý thú.

Ba, Biệt nghĩa ý thú.

Tất cả pháp không có tự tánh, không thể chấp chặt vào văn cú và giữ chặt lấy ý nghĩa. Phải xa lìa tướng văn tự để mong cầu ý vị nghĩa lý. Đó gọi là biệt nghĩa ý thú.

Bốn, Chúng sanh ý nhạo ý thú. Bồ tát thấy chúng sanh tu được một việc lành thì khen ngợi, làm cho chúng thêm phấn chấn; thấy chúng sanh tham lam nhiều thì khen ngợi cõi Phật thanh tịnh tuyệt vời để trừ bớt lòng ham muốn của chúng; thấy chúng sanh lười biếng thì khen ngợi sự tinh tấn của chư Phật không thôi, để trừ bớt sự biếng nhác của chúng, và khiến cho sanh lòng chánh tín, ưa thích phát tâm hướng về Phật pháp. Đó gọi là chúng sanh ý nhạo ý thú.

Tứ Chủng Ý Thức

四種意識 (Tông cảnh lục).

Bốn loại ý thức không xuất phát từ ba cảnh: tánh cảnh, đới chất cảnh, độc ảnh cảnh.

Tánh cảnh là ý thức và năm thức trước cùng duyên năm trần. Tâm và cảnh vừa gặp nhau, chưa có phân biệt. Đó gọi là tánh cảnh. Ý thức đối với năm trần cảnh phân biệt dài ngắn, vuông tròn, tốt xấu. Vì trần tướng đã có phân biệt; nên gọi là đới chất cảnh.

Ý thức không cùng với năm thức trước cùng duyên mà một mình duyên; nghĩa là duyên các tướng biến hiện của quá khứ và vị lai; hoặc duyên các tướng không hoa, thuỷ nguyệt, vì không cảnh đối chiếu. Đó gọi là độc ảnh cảnh.

Một, Định trong độc đầu ý thức.

Ý thức chỉ duyên với cảnh trong định, không cùng năm thức trước đồng duyên và hoàn toàn không có một trần cảnh nào bên ngoài đối chiếu (làm đối tượng). Đó gọi là định trung độc đầu ý thức.

Hai, Tán vị độc đầu ý thức.

Ý thức không duyên cảnh của năm trần, chỉ tán loạn, suy tính lung tung; hoặc duyên các tướng không hoa, thuỷ nguyệt; hoặc duyên các pháp ở quá khứ, hiện tại, vị lai. Những pháp này chẳng có ở trong định, cũng chẳng phải cảnh ở trong mộng. Đó gọi là tán vị độc đầy ý thức.

Ba, Mộng trung độc đầu ý thức. Không phải đối tượng là năm trần, mà thấy vô vàn cảnh giới ở trong mộng. Đây là do tánh cảnh của tâm vương biến hiện mà có các tướng. Đó gọi là mộng trung độc đầu ý thức.

Bốn, Minh liễu ý thức. Ý thức nương nơi năm căn, và năm thức cùng duyên năm trần, nhận thức cảnh rõ ràng nào tốt xấu, nào dài ngắn v.v… tất cả đều hiện ra trước mắt. Đó gọi là minh liễu ý thức.

Tứ Chúng

四衆 (Pháp hoa văn cú)

Một, Phát khởi chúng. Là chúng mở đầu, đưa ra một điều gì, phát động lên, khiến cho Phật nói ra và làm cho đại chúng có điều được nghe, cho đến đưa ra những vấn đề để hỏi, đáp nhau .

Hai, Đương cơ chúng. Căn cơ của chúng hiện tiền rất thích hợp, do các điều lành đã sẵn có từ kiếp trước, khi duyên thích hợp thì có kết quả; chưa đứng lên khỏi đạo tràng mà vừa nghe liền ngộ đạo.

Ba, Ảnh hưởng chúng. Các chư Phật, Bồ tát đời trước, ảnh hưởng đến quả tốt đẹp, hôm nay. Chúng cùng căn cơ, hộ trì Phật Tổ, giống ảnh theo hình, đồng thanh tương ứng, lại giống như các vì sao vây quanh mặt trăng, tuy không có làm gì, mà ích lợi rất lớn.

Bốn, Kết duyên chúng. Chúng nhờ nghe pháp mà kết thành duyên. Bởi do đời trước căn cơ cạn cợt, ba huệ không sanh. Đời này, tuy gặp Phật nghe pháp mà chưa được ích lợi gì, chỉ làm nhân duyên cho đời sau để được độ.

Tứ Chướng

四障 (Hải ý Bồ tát sở vấn tịnh ấn pháp môn kinh)

Một, Hoặc chướng. Chúng sanh do các phiền não tham dục, sân hận, ngu si, căn tánh tối tăm, chậm lụt làm chướng ngại, che khuất chánh đạo. Đó gọi là hoặc chướng.

Hai, Nghiệp chướng. Chúng sanh do các phiền não tham, sân, si; đối với các pháp lành, không thể siêng năng tu tập và theo thân, khẩu, ý tạo các nghiệp ác, làm ngăn trở, che lấp chánh đạo. Đó gọi là nghiệp chướng.

Ba, Báo chướng.

Báo tức là quả báo.

Chúng sanh do nhân là phiền não và hoặc nghiệp mà cảm thọ quả báo vào các đường địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, không nghe được chánh đạo. Đó gọi là báo chướng.

Bốn, Kiến chướng.

Chúng sanh do không nghe chánh pháp, nỗi lên các tà kiến chạy theo ma sự, mất tâm Bồ đề.

Đó gọi là kiến chướng.

Tứ Cơ

四機 (Pháp hoa văn cú)

Cơ tức là cơ khí hay cơ duyên, đều có nghĩa làm ra, phát ra.

Một, Nhân thiên cơ. Các việc ác chớ làm, các việc lành quyết làm, đó là cơ duyên thành người, thành trời.

Hai, Nhị thừa cơ.

Chán ghét, lo sợ sanh tử, vui vẻ, chờ đợi Niết bàn. Đó là cơ duyên thành bậc Nhị thừa.

Ba, Bồ tát cơ.

Trước nghĩ đến người, sau mới nghĩ đến mình, tâm từ bi, nhân đức không khuây. Đó là cơ duyên thành Bồ tát.

Bốn, Phật cơ.

Trong tất cả các pháp, đều đi vào đẳng quán, tất cả người vô ngại, chỉ có một con đường ra khỏi sống, chết. Đó là cơ duyên thành Phật.

(Đẳng quán tức là phép quán trung đạo bình đẳng, chẳng phải không, chẳng phải phải giả. Nhất đạo xuất sanh tử tức là dùng phép quán trung đạo, nhanh chóng dứt trừ vô minh, nhanh chóng ra khỏi sanh tử).

Tứ Đà La Ni

四陀羅尼 (Du già sư địa luận).

Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là Tổng trì, nghĩa là kéo giữ gìn không mất, không cho việc ác sanh ra. Lại phiên âm là giá trì, nghĩa là che ngăn cái ác ở hai bên có, không; gìn giữ điều thiện của trung đạo.

Một, Pháp Đà la ni.

Các vị Bồ tát được niệm huệ lực, gìn giữ những pháp được nghe, qua vô lượng thời gian, vĩnh viễn không quên mất. Đó gọi là pháp Đà la ni.

Hai, Nghĩa Đà la ni. Các vị Bồ tát giữ gìn vô lượng nghĩa lý đã được nghe trải qua vô lượng thời gian, vĩnh viễn không quên mất. Đó gọi là nghĩa Đà la ni.

Ba, Chú Đà la ni.

Chú là mong muốn vậy. Các vị Bồ tát đã được những tổng trì như thế, các Ngài mong muốn tất cả đều linh nghiệm, có thể trừ hết vô vàn tai hoạ cho chúng sanh. Đó gọi là chú Đà la ni.

Bốn, Nhẫn Đà la ni.

Nhẫn tức là chấp nhận. Nghĩa là các vị Bồ tát thành tựu hạnh kiên cố, đối với pháp được nghe, được sự siêng năng nhẫn nại. Đó gọi là nhẫn Đà la ni.

Tu Đại Niết Bàn Đắc Ngũ Sự

修大涅槃得五事 (Đại Niết bàn kinh)

Tiếng Phạn là Niết bàn, gọi đủ là ma ha bát Niết bàn na, tiếng Hoa là đại Diệt độ. Đại là pháp thân, diệt là giải thoát, độ là Bát nhã.

Đây là Niết bàn của Đại thừa.

Một, Bất văn đắc văn. Ý nghĩa của đại Niết bàn rất sâu xa, vi diệu và bí mật, trong tâm của tất cả chúng sanh đầy đủ hoàn toàn, vì vô lượng kiếp đến nay, bị vô minh che khuất, nên không thể nghe. Nay tu tập pháp đại Niết bàn, đạt được tánh của Như lai là lý thường nhiên. Xưa không thể nghe, mà có thể nghe, đó là bất văn đắc văn.

Hai, Văn dĩ lợi ích.

Nghe được kinh vi diệu đại

Niết bàn, suy nghĩ ý nghĩa, lại hay biên chép, đọc tụng, vì người khác rộng nói, khiến cho họ hiểu được, tự lợi và lợi tha thì được sự kính ngưỡng của trời, người, chẳng bao lâu chứng được quả Phật. Đó là văn dĩ lợi ích.

Ba, Năng đoạn nghi hoặc. Nghe pháp sâu xa đại Niết bàn ấy thì trừ được tâm nghi ngờ. Nghi có hai: 1) nghi tên, 2) nghi nghĩa.

Người nghe được kinh này, tâm nghi ngờ về tên liền dứt, người hay suy nghĩ, tâm nghi ngờ về nghĩa liền dứt. Đó là hay dứt trừ nghi ngờ.

Bốn, Huệ tâm chánh trực. Chánh là không cong vạy. Trực là không uốn khúc.

Nghe pháp sâu xa đại Niết bàn này thì trí huệ sáng suốt tăng trưởng, đến được lý chân thật, tâm không cong vậy. Đó là huệ tâm chánh trực.

Năm, Năng tri Như lai mật tạng.

Nghe pháp vi diệu đại Niết bàn, thì biết được tất cả chúng sanh đều có Phật tánh, cho đến tạo nghiệp cực ác, xiển đề chê bai chánh pháp, đều được thành Phật đạo. Những nghĩa như thế, bí mật sâu xa, nay đều hiểu rõ. Đó là năng tri Như lai mật tạng.

Tứ Đại

四大 (Viên giác kinh)

Bốn đại là thân con người thâu nhận đất, nước, gió, lửa bên ngoài làm thành bốn đại trong thân. Vì đối với bốn trần sắc, hương, vị, xúc nên mới gọi là bốn đại.

Một, Địa đại. Tánh của đất là cứng và ngăn trở.

Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân… gọi là địa đại. Nếu không nhờ nước thì không hoà hợp được.

Kinh nói: Tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, cốt… đều trở về với đất.

Hai, Thuỷ đại.

Tánh của nước là thấm, ướt. Đờm, nước mắt, nước mũi, nước miếng… gọi là thuỷ đại. Nếu không nhờ đất, thì liền trôi mất. Kinh nói: Đờm, nước mắt, nước mũi, mủ, máu, nước miếng, nước dãi, đều trở về với nước.

Ba, Hoả đại.

Tánh của lửa là khô, nóng. Hơi nóng trong thân gọi là hoả đại.

Nếu không nhờ gió thì không tăng trưởng được. Kinh nói: Hơi nóng trở về với lửa.

Bốn, Phong đại.

Tánh của gió là chuyển động. Hơi thở ra, vào và thân chuyển động, gọi là đại phong. Những động tác thân này đều do gió chuyển động. Kinh nói: Chuyển động trở về với gió.

Tứ Đẳng

四等 (Lăng già kinh).

Chư Phật, Như lai, danh tự, ngôn ngữ, hiện thân nói pháp, bình đẳng không hai, để hiển lộ sự giống nhau giữa Phật và Phật đạo.

Một, Tự đẳng.

Tự tức là danh tự. Kinh nói: nếu chữ này gọi ta là Phật, chữ kia cũng gọi tất cả chư Phật. Ta và chữ ấy không khác nhau. Đó gọi là tự đẳng (chữ bình đẳng). (Ngã là đức Thích ca tự nói về mình; Bỉ là chỉ tất cả Phật. Vì chư Phật đặt tên tương xứng với lý; lý, tánh bình đẳng, nên đều gọi là Phật).

Hai, Ngữ đẳng.

Ngữ tức ngôn ngữ tương sanh, không tăng không giảm, không có sai biệt cùng một âm với chư Phật Đó gọi là ngữ đẳng. (64 thứ phạm âm là 1/ lưu trạch, 2/ nhu nhuyến, 3/ duyệt ý, 4/ khả lạc, 5/ thanh tịnh, 6/ ly cấu, 7/ minh lượng, 8/ cam mỹ, 9/ lạc văn, 10/ vô liệt, 11/ viên cụ, 12/ điều thuận, 13/ vô sáp, 14/ vô ác, 15/ thiện nhu, 16/ duyệt nhĩ, 17/ thích thân, 18/ tâm sanh dũng nhuệ, 19/ tâm hỷ, 20/ duyệt lạc, 21/ vô nhiệt não, 22/ như giáo lệnh, 23/ thiện liễu tri, 24/ phân minh, 25/ thiện ái, 26/ lệnh sanh hoan hỉ, 27/ sử tha như giáo lệnh, 28/ lệnh tha thiện hữu, 29/ như lý, 30/ lợi ích, 31/ ly trọng phục quá thất, 32/ như sư tử âm, 33/ như long âm, 34/ như vân lôi sống, 35/như long vương, 36/ như khẩn na la diệu ca, 37/ như ca lăng tầng dà, 38/ như phạm vương, 39/ như cộng mạng điểu, 40/ như đế thích mỹ diệu, 41/ như chấn cổ, 42/ bất cao, 43/ bất hạ, 44/ tuỳ nhập nhất thiết âm, 45/ vô khuyến giảm, 46/ vô phá hoại, 47/ vô nhiễm ô, 48/ vô hi thủ, 49/ cụ túc, 50/ trang nghiêm, 51/ hiển thị, 52/ viên mãn nhất thiết âm, 53/ chư căn thích duyệt, 54/ vô ky huỷ, 55/ vô khinh chuyển, 56/ vô động giao 57/ tuỳ nhập nhất thiết chúng tội, 58/ chư tướng cụ túc, 59/ linh chúng sanh ý hoan hỉ, 60/ thuyết chúng sanh tâm hành, 61/ nhập chúng sanh tâm ý, 62/ tuỳ chúng sanh tín giải, 63/ văn giả vô ký phân lượng, 64/ nhất thiết chúng sanh bất năng tư duy xưng lượng).

Ba, Thân đẳng.

Kinh nói: ta cùng với pháp thân và sắc thân tướng hảo của chư Phật không có khác nhau. Đó gọi là thân đẳng. (Pháp thân tức là lấy pháp tánh làm thân; sắc thân tức là ứng thân của Phật).

Bốn, Pháp đẳng.

Kinh nói: ta và các Phật khác đều chứng được 37 phẩm trợ đạo, không hai không khác. Đó gọi là pháp đẳng. (37 phẩm trợ đạo là: Tứ niệm xứ, quán thân bất tịnh, quán thọ thị khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã. Tứ chánh cần: điều ác đã sanh khiến cho dứt hẳn, điều ác chưa sanh thì khiến cho không sanh, điều lành đã sanh khiến cho tăng trưởng, điều lành chưa sanh khiến cho sanh. Tứ như ý túc: dục như ý túc, niệm như ý túc, tinh tấn như ý túc, tư duy như ý túc. Ngũ căn: tín, tấn, niệm, định, huệ. Ngũ lực: tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, huệ lực. Thất giác chi: trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, huệ, xã. Bát chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, tổng cộng 37 phẩm trợ đạo).

Tứ Diễn Chúng

四衍衆 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Thinh văn

Nghe Phật nói pháp, nương bốn pháp Tứ đế tu hành theo đạo đế, chứng được diệt đế, đó gọi là Thinh văn.

Hai, Duyên giác.

Tuân hành theo giáo pháp của Phật, quán mười hai nhân duyên, giác ngộ được lý chân thật của vạn pháp, đó gọi là Duyên giác.

Ba, Bồ tát Bồ tát, tiếng Phạn nói đủ là Bồ đề tát đoả, tiếng Hoa là Giác hữu tình. Nghĩa là tự mình tu hành đã thành tựu, rồi giác ngộ cho tất cả chúng sanh hữu tình; đó gọi là Bồ tát.

Bốn, Phật.

Phật, tiếng Phạn nói đủ là Phật đà, tiếng Hoa là Giác. Giác có ba nghĩa: 1) Tự giác: Hiểu rõ được tánh chân thường (Phật tánh), chấm dứt hoàn toàn mê lầm, giả dối, 2) Giác tha: vận dụng vô duyên từ (lòng từ bi không điều kiện) độ tất cả chúng hữu tình. 3) Giác hạnh viên mãn: Nhờ nhiều kiếp tu hành nên hạnh đã tròn quả đã mãn, đó gọi là Phật.

Tứ Độ

四 土 (Quán vô lượng thọ Phật kinh diệu tông sao)

Một, Đồng cư độ.

Đồng cư độ là cõi có dơ dáy, có sạch sẽ, giống như cõi Ta bà này, đầy dãy cát đá, là cõi ở chung với dơ bẩn vậy.

Cõi Tây phương an dưỡng, vàng ngọc trang nghiêm, không có bốn đường ác, là cõi ở chung với trong sạch.

Tuy sạch, dơ có khác, đều là chỗ phàm thánh cùng ở, nên gọi là đồng cư. (Tiếng Phạn là Ta bà, tiếng Hoa là Năng nhẫn).

Hai, Hữu dư độ.

Hữu dư độ là các bậc Nhị thừa đã dứt hết kiến, tư hoặc trong ba cõi, sống ở đó, nhưng còn vô minh hoặc chưa dứt hết, nên gọi là hữu dư.

Ba, Quả báo độ hay thật báo độ.

Tức là chỗ ở của các vị Bồ tát Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng của Viên giáo cho đến Đẳng giác.

Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ nói: chính vì tu theo pháp chân thật, mà được quả báo tốt nhất.

Bốn, Thường tịch quang độ. Thường tịch quang độ là cõi lý tánh. Thường là pháp thân. Tịch là giải thoát. Quang là Bát nhã. Không biến đổi là thường. Xa lìa có, không là tịch (vắng lặng). Soi sáng tục đế, chân đế là quang. Đó là chỗ ở của quả Phật, diệu giác cứu cánh.

Tịnh danh sớ nói: Nhân là nguyện, hạnh tu theo Viên giáo. Nhân cùng cực, quả đầy đủ, thành tựu bậc Diệu giác, ở cõi thường tịch quang.

Tứ Độ

四土 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Tự tánh thân y pháp tánh độ.

Tự tánh thân là lấy tự tánh của chân như làm thân, tức là pháp thân.

Pháp tánh độ là lý độ, thân độ này, thể không sai biệt, chẳng phải sắc tướng, ví như hư không, trùm khắp mọi nơi. Đó gọi thân tự tánh nương cõi pháp tánh.

Hai, Tự thọ dụng thân y tự thọ dụng độ.

Tự thọ dụng thân là tự mình hưởng thọ niềm vui của pháp hỉ, gọi là tự thọ dụng thân, tức là báo thân (của mình). Tự thọ dụng độ là thật báo độ. Phật dùng thức thanh tịnh, tu hành thành tựu từ khi mới thành Phật, đến hết vị lai, liên tiếp biến hoá thành cõi Phật thuần tịnh, bao trùm tất cả của báu trang nghiêm, thân tự thọ dụng thường nương ở nơi đây. Đó gọi thân tự thọ dụng nương ở cõi tự thọ dụng.

(Niềm vui của pháp hỉ là nghe pháp được vui mừng và an lạc).

Ba, Tha thọ dụng thân y tha thọ dụng độ.

Tha thọ dụng thân là vì một nguyên nhân khác mà cảm hoá hiện ra thân này, tức là ứng thân (tốt nhất).

Tha thọ dụng độ, tức là thật báo độ là Phật dùng sức đại từ bi, theo sự thích nghi của Phật địa Bồ tát, biến hoá thành tịnh độ, hoặc nhỏ, hoặc lớn, hoặc xấu, hoặc đẹp, thân tha thọ dụng nương đó mà ở. Đó gọi tha thọ dụng thân nương cõi tha thọ dụng.

Bốn, Biến hoá thân y biến hoá độ.

Biến hoá thân là thay đổi không có một hình thức nhất định, gọi là biến. Từ không mà bỗng có gọi là hoá, tức là ứng thân.

Biến hoá độ là Phật dùng sức đại từ bi, tuỳ sự thích nghi của chúng sanh có duyên, hoá ra cõi Phật, hoặc lớn, hoặc nhỏ, hoặc sạch, hoặc nhơ, rồi Phật biến hoá thân ở các cõi ấy. Đó gọi là thân biến hoá nương nơi cõi biến hoá.

Tứ Đức Xứ

四德處 (Thành thật luận)

Luận nói: Nếu gần gũi với người lành thì được nghe chánh pháp, nghe chánh pháp rồi, thì có đủ bốn đức xứ.

Một, Huệ đức xứ. Do nghe chánh pháp, sanh trí huệ lớn, nên gọi là huệ đức xứ.

Hai, Thật đức xứ.

Do có trí huệ, thấy được không tánh của chân đế, nên gọi là thật đức xứ.

Ba, Xả đức xứ.

Thấy tánh không của chân đế thì xa lìa được phiền não, nên gọi là xã đức xứ.

Bốn, Tịch diệt đức xứ.

Do không còn phiền não, tâm hoàn toàn vắng lặng, nên gọi là tịch diệt đức xứ.

Tứ Dục

四欲 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Tình dục.

Chúng sanh ở dục giới, đối với cảnh nam nữ yêu thương mà khởi lên lòng tham dục, nên gọi là tình dục.

Hai, Sắc dục.

Chúng sanh ở dục giới có nhiều nam nữ đẹp đẽ, gợi cảm mà khởi lên lòng tham dục, nên gọi là sắc dục.

Ba, Thực dục.

Chúng sanh ở dục giới, có nhiều thức ăn thức uống ngon miệng, bổ dưỡng mà khởi lòng tham dục, nên gọi là thực dục.

Bốn, Dâm dục.

Chúng sanh ở dục giới, có nhiều nam nữ chung chạ, giao hợp, nên gọi là dâm dục.

Tứ Duyên Phát Bồ Đề Tâm

四緣發菩提心 (Địa trì kinh)

Một, kiến văn vi tăng thượng duyên.

Tăng thượng tức là tăng tiến. Người đời hoặc thấy hoặc nghe các việc thần thông, biến hoá không thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ tát thì khởi niệm là Phật và Bồ tát có công hạnh đầy đủ nên mới có thể làm bao nhiêu việc biến hoá như thế. Nhờ thấy và nghe như vậy nên duyên lành được tăng tiến. Vì ưa thích trí lớn của Phật mà phát tâm Bồ đề.

Hai, Văn pháp vi tăng thượng duyên.

Người đời, tuy không thấy, nghe thần thông biến hoá của Phật và Bồ tát, mà chỉ nghe nói pháp, khen ngợi Bồ đề và các pháp Đại thừa. Đã nghe pháp rồi thì người ấy vui mừng tin tướng. Nhờ nghe pháp này mà duyên lành tăng tiến, nên gọi ưa trí lớn của Phật mà phát tâm Bồ đề.

Ba, Hộ pháp vi tăng thượng duyên.

Người thế gian, tuy không nghe pháp, hoặc thấy pháp sắp diệt, bèn nghĩ rằng, chúng sanh vô lượng, tạo ra các ác nghiệp, phải gặp khổ lớn. Ta nay tu Bồ tát đạo, hộ trì chánh pháp, làm cho chúng sanh diệt khổ vô lượng. Nhờ việc hộ pháp này, làm cho duyên lành tăng tiến, bởi ưa trí lớn của Phật mà phát tâm Bồ đề.

Bốn, phát tâm vi tăng thượng duyên.

Người thế gian, tuy không thấy tướng pháp diệt mà chỉ thấy những điều ác của chúng sanh trong đời, bị phiền não chướng ngại, không thể ra ngoài sanh tử, bèn nghĩ rằng: Ở trong đời ác này, không thể phát nguyện của Nhị thừa mà lập chí cầu vô thượng Bồ đề thì ta phải phát tâm và khiến cho người khác cũng phát tâm như vậy. Nhờ phát tâm này làm cho duyên lành tăng tiến, bởi ưa trí lớn của Phật mà phát tâm Bồ đề.