Tam Tạng Pháp Số

Tam Tạng

三藏 (Phiên dịch danh nghĩa).

Tam tạng là kinh, luật, luận, tất cả đều chứa đựng văn chương và ý nghĩa những gì Phật đã dạy, nên gọi là tạng.

Một, Tu đa la tạng.

Tiếng Phạn là Tu đa la, tiếng Hoa là Khế kinh. Nghĩa là trên hợp với lý của chư Phật, dưới khế hợp căn cơ của chúng sanh, nên gọi là Khế kinh.

hai, Tỳ nại da tạng.

Tiếng Phạn là Tỳ nại da, tiếng Hoa là Luật, còn gọi là Thiện trị, vì có thể trị được cái ác của chúng sanh; giống như pháp luật ở đời, có thể quyết định các tội nặng, nhẹ nên gọi là luật.

Ba, A tỳ đạt ma tạng.

Tiếng Phạn là A tỳ đạt ma, cũng gọi là A tỳ đàm, tiếng Hoa là Luận. Luận Du già nói: hỏi, đáp chọn lựa tánh, tướng của các pháp, nên gọi là luận. (Tiếng Phạn là Du già, tiếng Hoa là Tương ưng)

Tam Tánh

三性 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Thiện tánh.

Tất cả pháp lành do thức thứ sáu khởi lên. Pháp lành có thế gian, xuất thế gian không giống nhau. Pháp lành thế gian: tức là ngũ thường, thập giới. Pháp lành xuất thế gian, tứ hoằng thệ nguyện, lục độ. Những pháp lành này đều do ý căn duyên mà có, nên gọi là thiện tánh (ngũ thường: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Thập giới, tức là thập thiện: không sát, không trộm, không tà dâm, không vọng ngữ, không lưỡng thiệt, không ác khẩu, không ỷ ngữ, không tham dục, không sân hận, không tà kiến, tứ hoăng thệ nguyện: chúng sanh vô biên thệ nguyện độ, phiền não vô tân thệ nguyện đoạn, pháp môn vô thượng thệ nguyện học, Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành).

Hai, Ác tánh.

Tất cả ác pháp do thức thứ sáu nỗi lên như ngũ nghịch, thập ác đều các duyên của ý căn, nên gọi là ác tánh. (ngũ nghịch: giết cha, giết mẹ, giết A la hán, phá hoà hợp tăng, làm Phật chảy máu thập ác là trái với thập thiện trên).

Ba, Vô ký tánh.

Thức thứ sáu có đầy đủ tánh không thiện, không ác, cũng không thuộc thiện, cũng không thuộc ác. Không có ký ức, đều do các duyên của ý căn, nên gọi là vô ký tánh.

Tam Tế Tướng

三細相 (Khởi tín luận)

Tam tế là căn bản vô minh, do đối với sáu thô, nên gọi là tam tế. (sáu thô là: trí tướng, tương tục tướng, chấp thủ tướng, kế danh tự tướng, khởi nghiệp tướng, nghiệp hệ khổ tướng).

Một, Nghiệp tướng.

Từ chân khởi lên vọng, tướng vừa mới động, nhưng bản giác nguồn tâm xa lìa vọng niệm, vắng lặng hoàn toàn. Vì cớ vô minh mà giác thành bất giác, bèn thành nghiệp tướng. Luận khởi tín nói: vì nương vào bất giác nên tâm động, gọi đó là nghiệp.

Hai, Kiến tướng.

Vừa thấy tướng tâm động còn gọi là chuyển tướng. Nương vào nghiệp thức vừa mới động, chuyển thành tướng năng kiến.

Ba, Cảnh giới tướng.

Cảnh giới phân biệt chuyển tướng vừa mới động, cũng gọi là hiện tướng. Do chuyển tướng ở trên mà cảnh giới hiện bày sai lầm (vọng hiện)

Tam Thân Biến Tướng

三身徧相 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Một, Pháp thân như hư không biến.

Thân của pháp tánh, bản thể bao trùm như thái hư, không có chướng ngại, Phật và chúng sanh bình đẳng, đầy đủ. Vì vậy gọi là pháp thân như hư không biến.

Hai, Trí thân như nhật quang biến.

Trí thân tức là báo thân. Cứu cánh của trí thỉ giác có thể trùm khắp, phá hết tối tăm của vô minh, làm lộ rõ chơn thân vốn có. Ví như ánh sáng mặt trời, không chỗ tối tăm nào mà không chiếu tới. Vì vậy gọi là trí thân như nhật quang biến.

Ba, Sắc thân như nhật ảnh biến. Sắc thân tức ứng thân. Rốt ráo trí của thỉ giác, khế hợp với lý của bổn giác pháp thân, thì có thể từ thể khởi dụng, khắp các căn cơ của chúng sanh. Ví như bóng của ánh sáng mặt trời, không chọn thấp, cao, tùy nơi rọi tới. Vì vậy gọi là sắc thân như nhật ảnh biến.

Tam Thân Hoa Phạm Cũng Gọi Tam Như Lai

三身華梵 (Pháp hoa văn cú).

Một, Pháp thân Tì lô giá na

Như lai.

Pháp có thể gọi nguyên tắc. Chư Phật tuân theo nguyên tắc ấy mà thành Phật. Lấy pháp làm thân, nên gọi là pháp thân. Tiếng Phạn là Tì lô giá na, Tiếng Hoa là Biến nhất thiết xứ. Bằng chân như bình đẳng, tánh, tướng không đổi, nên thân thể và cõi nước không trở ngại.

Như lai, như kinh Kim cang nói: không từ đâu đến cũng chẳng đi về đâu, nên gọi là Như lai.

Hai, Báo thân Lô xá na Như lai.

Tu nhân nào cảm thụ quả báo nấy, nhưng có khác nhau, giữa tự báo và tha báo. Tự báo tức lý trí như như (không khác). Tha báo tức là tướng tốt không cùng. Đó gọi là báo thân. Tiếng phạn là Lô xá na, tiếng Hoa là tịnh mãn, nghĩa là các hoặc đã sạch hết, các đức ắt tròn đầy.

Còn gọi là quang minh biến chiếu, nghĩa là bên trong bằng ánh sáng của trí tuệ chiếu soi cõi chân như, tức là tự báo thân; nghĩa là bằng ánh sáng của thân phù hợp mọi căn cơ, tức là tha báo thân. Như lai, Luận chuyển pháp luân nói: Đệ nhất nghĩa đế gọi là như, chánh giác gọi là lai (Đệ nhất nghĩa đế là lý trung đạo, không hai không khác).

Ba, Ứng thân Thích ca mâu ni Như lai.

Trí và thể thâm sâu, có thể khởi lên đại dụng (nhiệm vụ quan trọng, tùy theo căn cơ hiện khắp thuyết pháp lợi sanh, nên gọi là ứng thân. Tiếng Phạn là Thích ca mâu ni, tiếng Hoa là năng nhân, tịch mặc. Yên lặng nên không ở trong sống, chết – có khả năng nhân từ nên không ở trong Niết bàn; Như lai, Thành thật luận nói: nương theo con đường chân thật, đi đến thành đạt chánh giác. (Trí của tự báo cũng với thể của pháp thân hòa hợp một cách sâu xa, nhiệm màu).

Tam Thân Thọ Lượng

三身寿量 (Pháp hoa kinh văn cú)

Một, Pháp thân thọ lượng. Học theo nguyên tắc của pháp tánh và trở về với pháp tánh là thân. Thân này chẳng phải sắc, chẳng phải tâm, tạm gọi pháp tánh là pháp thân.

Thọ lượng không do quả báo mà được thân mạng, cũng không phải sống lâu, tạm gọi là không thay đổi. Gọi đó là thọ. Việc sống lâu này chẳng lường dài, ngắn. Kinh nói: cũng không ở đời và cũng không Diệt độ, chẳng thật chẳng hư, chẳng giống, chẳng khác.

Hai, Báo thân thọ lương. Báo thân là dùng trí như như hợp với cảnh như như, dùng cảnh phát kkởi trí, dùng trí chiếu rọi cảnh. Cảnh, trí hoà hợp một cách huyền diệu. Đó là báo thân. Nói vô lượng là cảnh vô lượng vô biên thường còn không mất, trí cũng như thế, tức là trí huệ, gọi là thọ mạng. Kinh nói: Trí và lực ta như thế, tu tập lâu mới được. Ánh sáng của trí huệ chiếu soi vô lượng, sống lâu vô số kiếp. (Như như là cảnh là trí và trí là cảnh. Cảnh, trí không hai).

Ba, Ứng thân thọ lượng. Ứng thân là tương đồng với vạn vật làm thân. Thọ lượng là tương đồng với sự lâu dài là sống lâu, tương đồng với dài, ngắn là lượng. Trí và thể hoà hợp nhiệm màu, có thể đem lại lợi ích lớn cho chúng sanh. Kinh nói: Tuỳ đối tượng được độ, tuỳ theo nơi mà nói pháp. Ngôn ngữ không giống nhau, tuổi tác lớn nhỏ… không nhất thiết.

Tam Thân

三身 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa).

Thân có nghĩa là nhóm họp các pháp mà thành thân. Gọi là pháp thân là do nhóm họp các lý lại; gọi là báo thân là do nhóm họp các trí lại; gọi là ứng thân là do nhóm họp các công đức lại. (Pháp thân là do kết họp pháp tánh của các pháp. Báo thân là do trí và pháp tánh hòa hợp. Ứng thân là do trí khế họp với lý, tụ họp tất cả công đức của các pháp, dùng để dạy dỗ người khác, tuỳ cơ ứng hiện mà thành.

Một, Pháp thân. Bắt đầu từ sơ trụ xuất hiện lý của pháp tánh, cho đến quả cuối cùng là diệu giác, lý mới tròn đầy. Đó gọi là pháp thân. (Diệu giác mới chứng được lý của pháp tánh viên mãn).

Hai, Báo thân.

Bắt đầu từ sơ trụ cho đến quả cuối cùng diệu giác. Do trí hợp với lý đầy đủ mà quả báo được thân này, nên nói là báo thân.

Ba, Ứng thân.

Từ sơ trụ đến quả cuối cùng Diệu giác. Các pháp công đức được nhóm họp đầy đủ, nên có thể tùy cơ ứng hiện, nói vô số pháp, độ các chúng sanh, nên gọi là ứng thân.

Tam Thắng Học

三勝学 (Du già sư địa luận).

Một, Tăng thượng giới học.

Thọ trì cụ túc giới Đại thừa hay Tiểu thừa, khắc phục lỗi lầm, sái quấy, thành tâm oai nghi. Đối với giới pháp đã có thể tăng trưởng ích lợi. Đó là tăng thượng giới học.

Hai, Tăng thượng tâm học. Nên bỏ các pháp bất thiện ở dục giới. Hãy vào sơ thiền cho đến thiền thứ tư. Đối với các tâm đã định tĩnh nên có thể tăng trưởng lợi ích. Đó là tăng thượng tâm học.

Ba, Tăng thượng huệ học. Đối với pháp Tứ đế, biết đúng như thật. Đó là tăng thượng huệ học.

Tam Thảo

三草 (Pháp hoa kinh văn cú).

Thảo là dược thảo (cỏ thuốc). Dược thảo đã thấm nhuần mưa móc, đã sanh trưởng mà lại hay trị hết các thứ bệnh, hay thay đổi thân thể từ xấu đến tốt; dùng để thí dụ người tu năm thừa, đã nghe giáo lý pháp hoa, trí huệ vô lậu, liền được tăng trưởng, hay phá tan vô minh hoặc: mở ra tri kiến Phật; cho nên dùng ba loại cỏ thuốc để dụ cho năm thừa. (năm thừa là Bồ tát, Duyên giác, Thinh văn, Thiên, Nhân).

Một, Tiểu thảo.

Tiểu thảo dụ cho nhân, thiên thừa. Mưa pháp đã thấm thừa, tất cả đã được thấm nhuần, nhưng căn cơ của trời, người; gốc rễ nhỏ yếu nên chưa thu nhập được nhiều lợi ích, nên gọi là tiểu thảo.

Hai, Trung thảo.

Trung thảo dụ cho Thinh văn, Duyên giác. Người tu hai thừa này, thọ nhận mưa pháp của Phật, nhưng vì căn tánh Đại thừa mới vừa tăng trưởng. Nên gọi là trung thảo.

Ba, Thượng thảo.

Thượng thảo dụ tam tạng Bồ tát. Những vị Bồ tát này thọ nhận mưa pháp của Phật, cây cối tốt tươi, sầm uất khắp nơi. Mình và người đều được nhiều lợi ích, nên gọi là thượng thảo.

Tam Thí

三施 (Đại trí độ luận).

Một, Tài thí.

Tự mình giữ gìn giới luật, không xâm phạm tài sản của người, ngược lại hay lấy tài sản của mình cho người khác. Đó là tài thí.

Hai, Pháp thí.

Đã bố thí tài sản, lại còn vì người nói pháp, khiến cho họ được khai ngộ chánh pháp. Đó là pháp thí.

Ba, Vô uý thí.

Tất cả chúng sanh đều sợ chết, người giữ giới, không có tâm giết hại, khiến cho họ không sợ. Đó là vô uý thí.

Tam Thí

三施 (Hoa nghiêm kinh sớ sao)

Một, Ẩm thực thí.

Thấy người đói khát thì lấy thức ăn, thức uống cứu giúp sự khốn khổ đói khát của họ. Đó là hạ phẩm thí

Hai, Trân bảo thí.

Thấy người nghèo khổ, liền lấy tài sản quý báu chu cấp sự thiếu thốn của họ. Đó là trung phẩm thí.

Ba, Thân mạng thí. Cắt thịt của thân thể cứu giúp chúng sanh đói khát thì gọi là thân thí. Nếu bố thí hết thân thể, mạng sống cũng không còn thì gọi là mạng thí. Việc bố thí này rất khó rất nặng. Đó là thượng phẩm thí.

Tam Thiện Căn

三善根 (A tỳ đạt ma tập dị môn túc luận)

Một, Vô tham thiện căn. Đối với cảnh ngũ dục không tham, không mê đắm, không yêu, không thích. Đó là pháp không tham; đó là chủng tánh thiện có thể làm được vô lượng căn bản pháp lành. Nên gọi là vô tham thiện căn.

Hai, Vô sân thiện căn.

Đối với tất cả chúng sanh không sanh tâm giận hờn, không lòng làm tổn hại. Đó là pháp không sân, chủng tánh thiện đó có thể làm vô số pháp lành căn bản. Vì vậy gọi là vô sân thiện pháp.

Ba, Vô si thiện pháp. Đối với tất cả pháp đều hiểu rõ thấu suốt. Biết đó là pháp lành, biết đó là pháp không lành, biết đó là pháp gây ra tội, biết đó là pháp không gây ra tội, biết đó là pháp phải tu, biết đó là pháp không phải tu. Đây là pháp không si mê, là chủng tánh thiện có thể làm vô lượng pháp lành căn bản. Đó là vô si thiện pháp.

Tam Thiện Đạo

三善道 (Tứ giáo nghi tập chú).

Là trời, người, A tu la cùng tu tập thập thiện, tuy có thượng phẩm, trung phẩm, hạ phẩm không giống nhau, nhưng đều gọi là thiện thọ (con đường lành).

Một, Thiên đạo.

Thiên là trời, ba cõi dục, sắc, và vô sắc. Vì tu thượng phẩm thập thiện, còn tu thiền định của thế gian mà được sanh vào cõi ấy. Đó là thiên đạo.

Hai, Nhân đạo.

Nhân là người khắp bốn châu nhờ thực hành ngũ thường, ngũ giới, lại thực hành trung phẩm thập thiện mà được sanh vào trong cõi ấy. Đó là nhân đạo (bốn châu là Nam thiện bộ châu, Tây ngưu hoá châu, Đông thắng thần châu, Bắc câu lô châu. năm thường là nhân, nghĩa, lễ, trí, tính).

Ba, Tu la đạo.

Tiếng Phạn là A tu la, tiếng Hoa là vô tửu. Tuy thực hành ngũ thường, lòng ham muốn hơn người khác. Thực hành hạ phẩm thiện đạo, sau được vào cõi ấy. Đó là tu la đạo, cũng gọi là tiên đạo. (Vô tửu là tu la ở trong bốn châu thiên hạ hái hoa ủ rượu ở biển lớn. Nghiệp lực của cá và rồng ở trong biển làm cho mùi vị của rượu không biến đổi, bèn sân hận đố kỵ thề bỏ rượu, nên gọi là vô tửu)

Tam Thiện Tri Thức

三善知識 (chỉ quán)

Tri thức là nghe tên kính đức, gọi là tri, thấy hình cung kính vâng lời, gọi là thức. Vì người tu hành muốn chứng được đạo quả, phải do bậc tri thức dạy bảo. Tri thức đồng hành thì sách tấn mình tiến lên đường đạo, tri thức ngoại hộ thì nuôi dưỡng mình. Cả ba đều đầy đủ thì mới có thể đi đến thành công, nên gọi là thiện tri thức .

Một, Giáo thọ thiện tri thức.

Tuyên truyền lời Phật dạy gọi là giáo, răn dạy ta gọi là thọ, tức là thầy giáo Thọ. Người thông thạo phương tiện trong ngoài, vượt qua những trở ngại và đều có thể quyết định mọi vấn đề. Đó gọi là giáo thọ thiện tri thức.

Hai, Đồng hành thiện tri thức.

Người tu quán hạnh, nhắc nhở lẫn nhau tiến lên trên đường học tập, đồng tâm quyết chí như cùng đi trên một con thuyền qua sông, nên gọi là đồng hành thiện tri thức.

Ba, Ngoại hộ thiện tri thức.

Hộ giống như giúp đỡ, lo lắng sắp đặt những điều cần thiết để giúp đỡ người tu hành, hoặc có người hà hiếp thì có thể chống trả lại dùm, nên gọi là ngoại hộ thiện tri thức .

Tam Thiện

三善 (Pháp hoa văn cú)

Kinh Pháp hoa nói: Sơ thiện, trung thiện, hậu thiện; có thể nói ở trong giáo pháp viên, đốn và ba phần tựa, chánh tông, lưu thông, lý tánh đến chỗ đầy đủ, nên đều gọi là thiện. (ba phần là: một) Phần tựa: Thuật lại lý do của một Kinh, hai) Phần chánh tông: chính thức nói yếu chỉ của một kinh, ba) Phần lưu thông: Lưu truyền kinh này, để người đời sau hiểu và tu hành).

Một, Sơ thiện.

Là phần tựa, như phẩm tựa trong kinh Pháp hoa là phần tựa của kinh vậy.

Hai, Trung thiện.

Phần chánh nằm ở giữa, từ phẩm phương tiện, đến phẩm phân biệt công đức, là phần chính yếu của kinh Pháp hoa.

Ba, Hậu thiện.

Phần lưu thông ở sau. Như trong kinh Pháp hoa sau phẩm phân biệt công đức cho đến hết là phần lưu thông.

Tam Thọ

三受 (Tạp A hàm kinh).

Thọ là nhận lấy. Thức của sáu căn nhận lấy cảnh của sáu trần.

Một, Khổ thọ.

Sáu trần là cảnh trái ý nghịch lòng và bao nhiêu khổ đau bức bách. Đó gọi là khổ thọ.

Hai, Lạc thọ.

Sáu trần là cảnh thuận lòng vừa ý và đem đến vui sướng. Đó gọi là lạc thọ.

Ba, Bất khổ bất lạc thọ.

Sáu trần là cảnh chẳng trái ý cũng chẳng vừa lòng, nhận lấy không khổ không vui. Đó gọi là bất khổ bất lạc thọ.

Tam Thông Lực

三通力 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Báo đắc thông lực. Các trời trong ba cõi đều có năm thứ thần thông, cho đến các thần linh nhỏ cũng có chút ít thần thông. Tuy có hơn, kém không giống nhau, đều có thể biến hiện không trở ngại. Thần thông này đều do quả báo đắc thông lực.

Hai, Tu đắc thông lực. Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát, lúc thành tựu do tu giới, định, huệ thì có được sáu thứ thần thông, biến hóa tự tại; ẩn, hiện khó lường. Những thần thông này do tu mà được. Đó gọi là tu đắc thần lực.

Ba, Biến hóa thần thông lực. Phật, Bồ tát dùng sức thần thông nên có thể biến hóa vô số, cho đến có thể hiện thân tướng hoặc đẹp, hoặc xấu; hiện ra các cõi nước hoặc sạch hoặc nhơ. Đó gọi là biến hóa thông lực.

Tam Thú Độ Hà

三獸渡河 (Thiên Thai tứ giáo nghi và pháp hoa huyền nghĩa)

Tam thú dụ cho Tam thừa. Sông dụ cho lý không. Với thông giáo: Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát, đồng tu ra khỏi ba cõi, mong chứng lý không, nhưng căn cơ lớn, nhỏ; địa vị và tu tập có cạn, sâu khác nhau; giống như voi, ngựa, thỏ cùng qua sông, nhưng cạn, sâu không giống nhau; nên dùng ba điều này làm ví dụ.

Một, Tượng độ hà.

Voi qua sông là dụ cho bậc Bồ tát.

Bồ tát tu lục độ vạn hạnh, lợi ích chúng sanh, dứt trừ kiến, tư hoặc và trừ bỏ hết tập khí, chứng được Bồ đề, như voi qua sông, đến bờ bên kia vậy. (Tập khí là thói quen của kiến, tư còn sót lại, , sau khi đã diệt kiến, tư hoặc).

Hai, Mã độ hà.

Ngựa qua sông là dụ cho bậc Duyên giác. Tu 12 nhân, Duyên giác dứt kiến, tư hoặc, tuy đã dứt tập khí nhưng chưa hết hoàn toàn, để chứng được lý chân không; giống như ngựa qua sông, tuy không tận cùng mà cũng khó sâu thẳm.

Ba, Thố độ hà.

Thỏ qua sông là dụ cho bậc Thinh văn. Tu Tứ đế, Thinh văn đoạn trừ kiến, tư hoặc, chưa thể trừ tập khí và chỉ chứng được lý chân không, giống như thỏ qua sông, chỉ nổi trên mặt nước mà qua bên bờ kia, không thể sâu thẳm được.

Tam Thức

三識 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Mạt na thức.

Tiếng Phạn là Mạt na, tiếng Hoa là Ý nhiễm ô. Nhiễm ô là vì có đầy đủ bốn hoặc (mê lầm): ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái Ý là thường suy tư, lo lắng về thức thứ tám và so đo chấp làm ngã, tức là thức thứ bảy.

Hai, A lại da thức.

Tiếng Phạn là A lại da, tiếng Hoa là Tàng thức. Thức này có khả năng chứa đựng chủng tử các pháp thiện, ác, tức là thức thứ tám.

Ba, Yêm ma la thức.

Tiếng Phạn là yêm ma la, tiếng Hoa là Thanh tịnh thức. Phiên dịch danh nghĩa nói: Thức thứ tám A lại da, nếu các hoặc hoàn toàn dứt hết thì bỏ tên A lại da và được gọi là thanh tịnh, tức là thức thứ chín.

Tam Thừa Quán Môn

三乘觀門 (Thiên Thai tứ giáo nghi lập chú).

Một, Thinh văn quán khổ để vi sơ môn.

Khổ tức là khổ sống, chết trong ba cõi. Đế là xem xét sự thật một cách kỹ lưỡng.

Thinh văn biết quả khổ mà dứt trừ tập nhân, nếu chuộng sự vắng lặng mà tu đạo phẩm (37 phẩm trợ đạo). Quán sát thật kỹ năm ấm tạo thành cái thân sống, chết này, tức là gốc của các khổ. Vì vậy bước đầu tiên là quán sát khổ đế.

Hai, Duyên giác quán tập đế vi sơ môn.

Tập có nghĩa gom nhóm. Nguyên nhân là phiền não, chiêu tập quả khổ sanh tử.

Bậc Duyên giác, ở trong 12 nhân duyên, bắt đầu từ vô minh quán sát. Vô minh thuộc tập đế, hiểu rõ quả khổ đúng là do tập nhân mà sanh ra. Vì vậy quán tập đế là bước mở đầu.

Ba, Bồ tát quán đạo đế vi sơ môn.

Đạo là lục độ, Bồ tát vì lợi tha, rộng thực hành lục độ để giáo hoá chúng sanh. Vì vậy quán đạo đế là bước đầu.

Tam Thừa

三乘 (Pháp Hoa kinh).

Thừa có nghĩa là vận tải (chuyên chở).

Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát đều có pháp riêng của mình để chuyên chở ra ngoài ba cõi sống, chết; cùng đến Niết bàn chân không; nên gọi là Tam thừa.

Một, Thinh văn thừa. Nghe Phật pháp mà ngộ được đạo, nên gọi là Thinh văn. Các vị này biết khổ, dứt trừ tập, mến chuộng sự tịch tỉnh nên tu đạo (đế); lấy Tứ đế làm xe chuyên chở.

Hai, Duyên giác thừa. Nhờ quán mười hai nhân duyên, giác ngộ được lý chân đế, nên gọi là Duyên giác. Ban đầu quán vô minh duyên hành… cho đến lão tử. Đó là quán mười hai nhân duyên sanh. Kế đến quán vô minh diệt cho đến lão tử diệt. Quán nhân duyên sanh, diệt như vậy thì ngộ được phi sanh phi diệt. Vì vậy dùng mười hai nhân duyên làm xe chuyên chở.

Ba, Bồ tát thừa.

Tiếng Phạn là Bồ tát, nói đủ là Bồ đề tát đoả, tiếng Hoa là Giác hữu tình, giác ngộ cho tất cả hữu tình chúng sanh. Bồ tát tu lục độ, giáo hoá rộng lớn chúng sanh, ra khỏi sanh tử; nên lấy lục độ làm xe chuyên chở.

Tam Thức Duyên Cảnh Quảng Hiệp

三識緣境廣狹 (Tông cảnh lục và Du già sư địa luận)

Một, Đệ bát thức duyên cảnh tối quảng.

Đây là căn bản thức, nhiễm, tịnh đều có và có khả năng biến hiện chủng tử, căn thân, thế giới. Đó gọi là duyên cảnh tối quảng (rộng lớn nhất).

Hai, Đệ thất thức duyên cảnh tối hiệp.

Thức này không có thể và tướng riêng, chỉ nương vào thức thứ tám làm nhân và khởi ra, lại duyên kiến phần của thức thứ tám làm tướng phần. Đó gọi là duyên cảnh tối hiệp (hẹp), kiến phần là năng kiến (thấy), tướng phần là tướng trạng bị phân biệt (bị thấy).

Ba, Đệ lục thức duyên cảnh quảng.

Thức này có thể duyên cảnh của ba tánh thiện, ác và vô ký và có thể phân biệt được sắc, tâm và tất cả pháp trần. Đó gọi là duyên cảnh rộng rãi. (Vô ký là không thiện, không ác không có gì để ghi nhớ).

Tam Thức

三識 (Lăng già kinh).

Thức là tâm thức. Vì tâm có chân có vọng, nên có ba thức không giống nhau.

Một, Chân thức.

Là tâm thanh tịnh tự tánh: Do thức thứ tám vừa vọng vừa chân. Vọng thì nhiễm, chân thì tịnh. Chỉ đề cập đến phần tịnh, nên gọi là chân thức.

Hai, Hiện thức.

Hiện là biến hiện, gốc sanh ra các pháp. Đây là nói đến thức thứ tám, chứa đựng tất cả chủng tử thiện, ác và biến hiện ra căn thân và thế giới, nên gọi là hiện thức. (Căn thân là nhãn, tỷ, thiệt, nhĩ, thân, ý căn).

Ba, Phân biệt thức.

Đối với sáu trần, vô vàn cảnh tượng mà khởi lên phân biệt. Đây là nói thức thứ bảy mạt na truyền đạt thức thứ sáu làm cho phát khởi phân biệt, nên gọi là phân biệt thức. (Tiếng Phạn là mạt na, tiếng Hoa là ý: hay phân biệt, so đo).

Tam Tiệm Thứ

三漸次 (Thủ lăng nghiêm kinh).

Là ở trong kinh Lăng nghiêm. Phật muốn nói về địa vị tu hành, nhưng trước nói ba thứ tự này làm căn bản. Bởi vì tất cả địa vị sâu cạn không giống nhau, nhưng đều lấy ba thứ này làm căn bản tiến hành.

Một, Trừ trợ nhân.

Là trừ bỏ nhân ác giúp đỡ cho chúng sanh gây việc ác. Đó là ngũ vị tân. Ngũ vị tân là: hành, tỏi, kiệu, củ cải và hưng cừ. Ăn vào thì dục tình hứng khởi, sân hận nỗi lên, bị tà ma dụ dỗ, trời người lánh xa. Vì vậy người tu hành, muốn chứng đạo Bồ đề, trước tiên phải dứt bỏ năm thứ này. Kinh nói: là những người cần cầu Tam ma địa, phải dứt bỏ năm thứ ngũ vị tân.

Hai, Khô chánh tánh.

Khô là mổ xẻ, phá vỡ Chánh tánh là tánh dâm dục, sát hại của chúng sanh. Vì tất cả những điều ác như ăn trộm, nói dối đều từ dâm dục và giết hại khởi lên, nên gọi là chánh tánh. Nếu muốn tu đạo Bồ đề phải phá tan tánh dâm dục và giết hại, đừng để phạm vào. Kinh nói: là những người tu hành, nếu không dứt trừ dâm dục và giết hại mà muốn ra ngoài ba cõi không thể được.

Ba, Vi hiện nghiệp.

Vi là trái ngược, xa rời. Hiện nghiệp là nghiệp phát khởi do hiện hành của cảnh giới lục trần. Người tu đạo giác ngộ đã dứt trừ ngũ vị tân, không phạm dâm dục, sát sanh, thì trái ngược, xa rời cảnh hiện tiền của sáu trần và không dính líu vào. Kinh nói: người giữ gìn cấm giới thanh tịnh như thế, tâm không ham muốn dâm dục và không chạy theo sáu trần ở ngoài.

Tam Tông

三宗 (Tông cảnh lục).

Tông giống như phái. Thiền sư Tông Mật ở núi Khuê Phong nói: Kinh giáo của Đại thừa chỉ gồm ba tông.

Một, Pháp tướng tông. Tông này nói các pháp hữu lậu và vô lậu, từ vô thỉ đến nay, đều có chủng tử trong thức A lại da, gặp duyên huân tập thì mỗi thứ từ tự tánh khởi lên; chẳng có liên quan gì với chân như. Vì vậy sắc pháp và tâm pháp, lập nên vô vàn danh tướng. Đó là pháp tướng tông.

Hai, Phá tướng tông.

Tông này nói rằng: các pháp nhiễm, tịnh của phàm và thánh, tất cả đều không, vốn không có sở hữu, lập nên một pháp vượt qua cả Niết bàn như mộng hư ảo. Pháp ấy chẳng có chân, huống gì có vọng.

Chân, vọng; danh, tướng tất cả đều không. Đó là phá tướng tông.

Ba, Pháp tánh tông.

Tông này nói rằng: nương vào chân khởi lên vọng. Vì chân như thì tuỳ duyên, không biến đổi, không trở ngại. Như nói pháp thân trôi lăn trong năm đường, Như lai tạng chịu khổ, vui… nếu ngộ được vọng tức là chân, như nói: biết vọng vốn từ chân, thấy Phật tức là thấy thanh tịnh… đó là pháp tánh tông.(năm đạo: Thiên, nhân, ngạ quỹ, súc sanh, địa ngục đạo).

Tam Trí

三智 (Quán âm huyền nghĩa)

Một, Nhất thiết trí.

Đối với Phật pháp hiểu biết, giảng giải và đối với ngoại điển cũng hiểu biết và giảng giải rõ ràng. Đó là nhất thiết trí, là trí của Thinh văn và Duyên giác.

Hai, Đạo chủng trí.

Có khả năng dùng tất cả giáo pháp của Phật, làm cho thiện căn của chúng sanh khởi phát. Đó là đạo chủng trí, tức là trí của Bồ tát.

Ba, Nhất thiết chủng trí. Dùng chủng trí, biết tất cả đạo pháp của Phật và biết nguyên nhân của tất cả chúng sanh. Đó gọi là nhất thiết chủng trí, tức là trí của Phật.

Tam Trí

三智 (Lăng già kinh)

Một, Thế gian trí.

Là trí của phàm phu, ngoại đạo. Phàm phu và ngoại đạo đối với tất cả pháp sanh ra vô số phân biệt, chấp trước có, không, nên không thể xa rời thế gian. Đó gọi là thế gian trí.

Hai, Xuất thế gian trí.

Là trí của Thinh văn, Duyên giác. Thinh văn, Duyên giác dùng nhất thiết trí để tu tập Tứ đế, nên có thể xa lìa thế gian. Đó gọi là xuất thế gian trí. (Nhất thiết trí là trí thông suốt tất cả các pháp). b, Xuất thế gian thượng thượng trí.

Là trí của Phật và Bồ tát. Do Phật và Bồ tát quán sát tướng vắng lặng của các pháp không sanh, không diệt, chứng quả Như lai, vượt qua trí Thinh văn, Duyên giác. Đó gọi là xuất thế gian thượng thượng trí.

Tam Tụ Giới

三聚戒 (Bồ tát giới nghi sớ và pháp uyển châu lâm).

Tụ: tập trung. Giới là ngăn cấm. ba loại giới này có thể thu nhiếp tất cả giới Đại thừa, nên gọi là tam tụ giới. Pháp uyển châu lâm nói: Bậc đại thánh độ người thành công chỉ ở giới. Trang nghiêm luận nói: giới đầu tiên cốt yếu dùng để ngăn ngừa, sau đó hai giới là nhiếp thiện pháp giới và nhiếp chúng sanh giới lấy siêng năng, dũng mãnh làm thể.

Một, Nhiếp luật nghi giới. Là tất cả luật nghi đều tập trung, thu nhiếp điều lành và các giới Đại thừa.

Luật tức là luật pháp, có nghĩa là ngăn cấm. Nghi tức là nghi thức, có nghĩa là khuôn phép. Pháp uyển châu lâm nói: Nhiếp luật nghi chủ yếu có bốn: 1/ không được vì lợi dưỡng, khen mình chê người; 2/ không được keo kiệt, không bố thí cho người ngoài. 3/ không được để tâm sân nổi lên, đánh chưởi chúng sanh; 4/ không được chê bai kinh điển Đại thừa. Giữ gìn bốn pháp này, tất cả ác lìa xa. Vì vậy gọi là Nhiếp luật nghi giới.

Hai, Nhiếp thiện pháp giới. Là tất cả việc mình làm, đều hay thu nhiếp tất cả pháp lành. Tất cả động tác của thân, miệng, ý đều làm vì pháp lành và ba huệ học văn, tư, tu; thu nhiếp bố thí, lục độ.

Vì vậy gọi là Nhiếp thiện pháp giới.

Ba, Nhiếp chúng sanh giới. Là hay nhiếp thọ tất cả chúng sanh, hay thu nhiếp hành động, tức là từ bi, hỷ xả. Từ là thương nhớ, vì đem đến an vui cho chúng sanh. Bi là thương xót, vì hay diệt trừ khổ cho chúng sanh. Hỷ là vui mừng vì thấy tất cả chúng sanh lìa khổ được vui. Xả là không ghét không thương, thường nhớ chúng sanh cùng được tâm không ghét không thương. Dùng các pháp này thu nhiếp chúng sanh.

Tam Tự Tánh

三自性 (Hiển dương thánh giáo luận)

Một, Biến kế tự tánh.

Chúng sanh mê lầm, không hiểu các pháp vốn không. Đối với thân mình và các pháp đều tính toán, so đo hơn kém mà chấp cho là thật có, nên gọi là biến kế tự tánh.

Hai, Y tha tự tánh.

Các pháp có được đều do nhiều duyên khế hợp mà có, đều không có tự tánh, chỉ là hư vọng, nên gọi là y tha tự tánh.

Ba, Viên thành tánh.

Đó là chân như tự tánh không thay đổi, thành tựu viên mãn, nên gọi là viên thành tự tánh.

Tam Tư

三思(Hoa nghiêm kinh sớ sao)

Một, Thẩm lự tư: Là khi ý trù tính so đo mà chưa thể hiện ra hành động, nên gọi là thẩm lự tư.

Hai, Quyết định tư: Là ý đã quyết định và đã thể hiện ra hành động, nên gọi là quyết định tư.

Ba, Động phát tư: Duy thức luận nói: suy tư của thân gọi là thân nghiệp, suy tư phát ra lời nói gọi là ngữ nghiệp. Đó gọi là động phát tư.

Tam Tướng

三相 (Đại trí độ luận).

Kinh Bát nhã nói: Bồ tát muốn thành vô thượng đạo nên khởi tâm bình đẳng. Đối với tất cả chúng sanh không thiên lệch, bè phái mà đều sanh tâm yêu thương như bà con, không sanh tâm ghét bỏ, cũng không sanh tâm bàng quan, nên gọi là tam tưởng.

Một, oán tưởng.

Oán tưởng là nếu có người muốn hại ta và hại anh, em, cha, mẹ ta, ta cũng sanh lòng thương yêu, thân thiết.

Hai, Thân tưởng.

Thân tưởng là đối với cha, mẹ, anh, em và thân thích bằng hữu, v.v… đều sanh lòng thân yêu, thương mến.

Ba, Trung nhân tưởng.

Trung nhân tưởng là đối với người không oán không thân, ta cũng có lòng thương yêu họ.

Tam Ưng Cúng Dường

三應供養(Tăng nhất A hàm kinh)

Một, Như lai sở ưng cúng dường.

Phật xuất hiện thế gian, hết thảy vì muốn lợi ích chúng sanh, là bậc tôn quý nhất trong trời, người. Những người chưa phục tùng thì đã phục tùng. Những người chưa được cứu giúp thì đã được cứu giúp. Những người chưa được độ thoát thì đã độ thoát. Vì nhân duyên ấy, tất cả trời, người nên cúng dường Phật.

Hai, A la hán sở ưng cúng dường.

Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là Vô học. Vì A la hán sanh, tử đã hết, phạm hành đã vững vàng, mà còn có thể lợi ích cho chúng sanh, làm phước điền cho đời. Vì nhân duyên ấy tất cả trời người đều nên cúng dường A la hán.

Ba, chuyển luân thánh vương sở ứng cúng dường.

Chuyển luân thánh vương luôn dùng chánh pháp cai trị, dạy dỗ thiên hạ, khiến cho nhân dân trong nước của ông không sát sanh, không trộm cướp, không có các điều lỗi lầm, ác hại, đều thấm nhuần ân trạch, ai nấy đều toại nguyện. Vì nhân duyên ấy, tất cả nhân dân đều nên cúng dường.

Tam Ưng Cúng Dường

三應供養(Tăng nhất A hàm kinh).

Một, Như Lai sở ưng cúng dường.

Như Lai xuất hiện ở thế gian là muốn đem lại lợi lạc cho tất cả chúng sanh, là bậc tối tôn, tối thượng ở trong trời, người. Những kẻ không hàng phục được, Ngài đã hàng phục rồi. Những kẻ không ai cứu giúp, Ngài đã cứu giúp rồi. Những kẻ được độ thoát khổ đau, Ngài đã độ thoát rồi. Vì nhân duyên ấy, tất cả trời, người nên phải cúng dường.

Hai, A la hán sở ưng cúng dường.

Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là Vô học. Vì A la hán đã hết sanh tử, phạm hạnh đã hoàn tất, mà còn có thể đem lợi ích cho loài hữu tình, là mộng phước của người đời. Vì nhân duyên ấy, tất cả trời, người đều nên cúng dường.

Ba, Chuyển luân thánh vương sở ưng cúng dường.

Chuyển luân thánh vương luôn dùng chánh pháp để cai trị thiên hạ, khiến cho nhân dân không sát sanh, không trộm cướp, không có các lỗi lầm, đều hưởng được ân đức theo nhu cầu của từng người. Vì nhân duyên này, tất cả người dân đều nên cúng dường.

Tam Viên Mãn

三圓滿 (Du già sư địa luận).

Một, Hạnh viên mãn. Lắng nghe chánh pháp, nương pháp tu hành, lại có thể vì người khác mà diễn thuyết chánh pháp. Hạnh lợi mình, lợi người đã xong.

Đó là hạnh viên mãn.

Hai, Quả viên mãn.

Do tu hành thì có thể chứng được quả Niết bàn, thành tựu đầy đủ. Đó gọi là quả viên mãn.

Ba, Sư viên mãn.

Sư tức là thầy mình học đạo. Nhờ thầy đại diện cho Phật nói pháp dạy dỗ ta, lại còn hướng dẫn tu hành, khiến đến nơi thành công viên mãn. Đó là sư viên mãn.

Tam Vô Ngại

三無碍 (Đại bảo tích kinh)

Một, Tổng trì vô ngại. Bồ tát được đại tổng trì, đối với vô số pháp lành gìn giữ không mất, đối với vô số ác pháp, giữ gìn không cho sanh, nên đối với tất cả ngữ ngôn các pháp, phân biệt hiểu rõ, đều không quên mất, không hề trở ngại. Đó là tổng trì vô ngại.

Hai, Biện tài vô ngại. Bồ tát được đại biện tài, đối với các pháp đại, Tiểu thừa, tuỳ theo căn cơ chúng sanh, biện luận vô ngại tuyên dương chánh pháp, làm cho mọi người hiểu rõ, đều không nghi ngờ, trở ngại. Đó là biện tài vô ngại.

Ba, Đạo pháp vô ngại. Bồ tát được trí huệ lớn, đối với đại, Tiểu thừa và tất cả đạo pháp, đến ngữ ngôn, văn tự ở thế gian, đều thông hiểu, rõ ràng không trở ngại. Đó là đạo pháp vô ngại.

Tam Vô Tánh

三無性 (Thành duy thức luận)

Một, Tướng vô tánh. Tất cả chúng sanh, đối với các tướng ở thế gian, nhất mực so đo chấp trước cho là thật có. Phật muốn từ bỏ vọng chấp này, mới nói tất cả pháp đều không có tự tánh, nên gọi là tướng vô tánh.

Hai, Sanh vô tánh.

Tất cả pháp đều nhờ nhân duyên hoà hợp mà sanh, vốn không tự tánh, nên gọi là sanh vô tánh.

Ba, Thắng nghĩa vô tánh. Trước đề cập tướng vô tánh, sanh vô tánh là vì phá sự chấp trước sai lầm của chúng sanh, nên dả nói là vô tánh, nhưng chẳng phải tánh hoàn toàn là không. Vì vậy Phật nói thắng nghĩa vô tánh, đó chính là tánh chân như xa lìa tánh so đo chấp trước lầm lạc, nên gọi là thắng nghĩa vô tánh.

Tam Vô VI

三無為 (Câu Xá luận).

Vô vi là lý chơn không vắng lặng, vốn không tạo tác, nên gọi là vô vi.

Một, Hư không vô vi. Hư không tức là vô ngại, nghĩa là lý chơn không, không bị chướng ngại bởi hoặc nhiễm. Vì vậy gọi là hư không vô vi.

Hai, Trạch diệt vô vi.

Trạch là chọn lựa. Diệt là vắng lặng. Bậc Thinh văn dùng trí chọn lựa, xa lìa sự trói buộc của kiến hoặc và tư hoặc, tức là chứng được lý chơn không vắng lặng. Đó gọi là trạch diệt vô vi.

Ba, Phi trạch diệt vô vi. Sau khi chứng quả của Thinh văn, các hoặc (phiền não) không khởi lên trở lại, tự nhiên khế hợp với lý chơn không vắng lặng, không cần phải chọn lựa nữa. Vì vậy goi là phi trạch diệt vô vi.

Tam Xa

三車 (Pháp hoa kinh).

Xa là chuyên chở. Ba xe là dụ người tu chứng Tam thừa. Mỗi người trong Tam thừa nhờ pháp đó chuyên chở ra khởi tam giới và đi đến Niết bàn.

Một, Dương xa.

Dùng dê kéo xe, nên gọi là xe dê, dụ người tu Thinh văn thừa, tu Tứ đế, mong ra khỏi ba cõi, chỉ muốn tự độ, không lưu tâm đến người khác, giống như con dê ra sức kéo xe, không quây đầu nhìn lại bầy ở phía sau. Vì vậy dùng xe dê để dụ cho. Kinh nói: Giống như các đứa con kia, vì mình cầu cho được xe dê để ra khỏi nhà lửa.

Hai, Lộc xa.

Dùng nai kéo xe, nên gọi là xe nai, dụ cho bậc Duyên giác, tu mười hai nhân duyên, cầu mong ra khỏi ba cõi. Kinh nói: Giống những đứa con kia, vì muốn cầu xe nai để ra khỏi nhà lửa.

Ba, Ngưu xa.

Dùng trâu kéo xe, nên gọi là xe trâu, dụ cho bậc Bồ tát, tu lục độ, chỉ muốn độ người ra ngoài ba cõi, mà không cầu cho mình. Giống như trâu chuyên chở nặng nề, chịu đựng vất vả tình huống khó khăn trên đường đi, nên lấy xe trâu làm ví dụ. Kinh nói: Giống như những đứa con kia, vì cầu xe trâu, ra khỏi nhà lửa.

Tam Xứ Bất Chuyển Pháp Luân

三處不轉法輪

Một, Ngã mạn cao sơn. Người ngoại đạo, phần nhiều là tà kiến ngã mạn, cống cao, cao ngất như núi, như đồi. Tuy họ nghe chánh pháp, không chỉ không tin mà có lỗi chế nhạo, vời quả báo ác về cho mình. Vì thế không thuyết pháp cho họ.

Hai, Ngũ dục ứ nê.

Tất cả phàm phu đều mê đắm năm dục sắc, thanh, hương, vị, xúc, chìm đắm nơi dơ dáy như ở trong bùn đen vậy, thân, tâm không còn trong sạch nữa, thì không thể lãnh thọ chánh pháp. Vì vậy không thuyết pháp cho họ.

Ba, Tà kiến trù lâm.

Ngoại đạo, phàm phu, chấp chặc kiến thức như cây cối rậm rạp trong rừng, nhưng đối với chánh pháp không thể tin, nhận. Vì vậy không thuyết pháp cho họ.

Tam Xứ Nhập Pháp Giới

三處入法界 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Pháp giới là tâm vốn có của tất cả chúng sanh, lý bình đẳng mà Phật chứng được. Nói nhập ba xứ là do Bồ tát có căn nhanh, chậm; có hành cạn, sâu; nên chỗ chứng ngộ trước, sau không cố định, còn chia ra ba chỗ.

Một, Thập trụ sở tâm nhập pháp giới

Dẹp vô minh hoặc, chứng ngộ vào được lý bình đẳng pháp giới, được bậc không thối lui. Đó là Thập trụ sơ tâm nhập pháp giới.

Hai, hồi hướng chung tâm nhập pháp giới.

Tâm Bồ tát ở Thập hồi hướng về sau, các hạnh đã thuần thục, chứng ngộ vào pháp giới. Đó là hồi hướng chung tâm nhập pháp giới.

Ba, Sơ địa nhập pháp giới.

Bồ tát trước đã đi vào trong hồi hướng, công đức đầy đủ; đến sơ địa thì chứng ngộ vào pháp giới và hiểu rõ ba đức viên dung, ba thân tự tại. Đó là sơ địa nhập pháp giới.

Tăng Già Lý Sự Nhị Hoà

僧伽理事二和 (Phiên dịch danh nghĩa).

Tiếng Phạn là Tăng già, tiếng Hoa là hoà hợp chúng, nghĩa là lý và sự đều hoà hợp.

Một, Lý hoà.

Bậc Nhị thừa đều dứt hết kiến, tư hoặc, đều chứng lý vô vi. Đó là lý hoà.

Hai, Sự hoà. Sự hoà có sáu nghĩa, nghĩa là tăng nội phàm và ngoại phàm đều sống theo sáu pháp lục hoà. 1) Cùng tu một giới luật do Phật chế.

Cùng có sự hiểu biết về giáo pháp giống nhau

Cùng ở một nơi

Lợi ích chia đều nhau 5) Hoà thuận không tranh cãi. 6) Ý tưởng cùng vui vẻ với nhau.

Đó là sự hoà. (Nội phàm là bốn thiện căn vị: noãn, đỉnh, nhẫn, thế đệ nhất. Vị này gần quả Tu đà hoàn; nên gọi là nội phàm. Ngoại phàm là ngũ đình tâm quán; tham nhiều tu bất tịnh quán; sân nhiều tu từ bi quán; tán loạn nhiều tu sổ tức quán; ngu si tu nhân duyên quán; nhiều chướng ngại tu niệm Phật quán. Vị này tinh tấn tu từ đầu, xa dần thánh vị đến Phật vị, nên gọi là ngoại phàm).

Tất Đạt Thái Tử Nhị Tướng

悉達太子二相 (Phật bổn hạnh tập kinh)

Tiếng Phạn là Tất Đạt, tiếng Hoa là Đốn cát, tên lúc nhỏ của Phật.

Khi Phật vừa sanh ra, vua Tịnh phạn ra lệnh mời thầy tướng số. Thầy tướng số nói rằng tướng Thái tử tốt đủ để làm luân vương và làm Phật.

Một, Tướng luân vương. Luân vương là tướng của chuyển luân vương, có đủ 32 tướng tốt. Thầy tướng nói Thái tử có đầy đủ 32 tướng, nếu Ngài ở nhà thì sẽ làm chuyển luân thánh vương, cai trị bốn thiên hạ. (Tứ thiên hạ là tứ châu: Đông, phất vu đãi; Nam, phú đề; Tây, cù đa ni; Bắc, uất đơn việt.

Hai, Tướng thành Phật, Phật có 32 tướng tốt. Thầy tướng nói Thái tử có 32 tướng tốt, nếu bỏ địa vị đế vương, xuất gia cầu đạo, chắc thành Phật, tiếng tăm vang khắp mười phương, dạy bảo tất cả mọi loài.

Thái Tử Tam Phi

太子三妃 (Kinh Thuỵ ứng và Phiên dịch danh nghĩa)

Kinh nói: Lúc Thái tử mười bảy tuổi, được dâng nộp ba cung phi để làm bạn học. Cung phi thứ nhất tên là Cù Di. Tiếng Phạn: Cù Di, tiếng Hoa: Minh nữ. Cha của nàng là thương gia Thuỷ Quang. Khi nàng được sanh ra, lúc mặt trời sắp lặn, mà ánh sáng còn sót lại chiếu sáng khắp nhà, nên đặt tên là Cù Di; cung phi thứ hai là Da Du. Tiếng Phạn: Da Du, tiếng Hoa: Hoa sắc, tức là mẹ của La hầu la, cha của nàng là trưởng giả Di Thí; cung phi thứ ba là Lộc Dã, cha của nàng là trưởng giả Thích.

Tham Dục Tam Chủng Phát Tướng

貪 欲三種發相 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn).

Một, Ngoại tham dục tướng.

Lúc đang tu định, đối với nam, đối với nữ đắm đuối hình dáng đẹp đẽ, tâm tham dục phát sanh, niệm niệm không ngừng, làm chướng ngại thiền định. Đó là ngoại tham dục tướng.

Hai, Nội ngoại tham dục tướng.

Lúc đang tu định, tâm ham muốn bỗng sanh ra, hoặc duyên thân tướng người khác, hoặc duyên chính thân tướng của mình, niệm niệm tham đắm và khởi lên tham ái, làm trở ngại thiền định. Đó gọi là nội ngoại tham dục tướng.

Ba, Thiên nhất thiết xứ tham dục tướng.

Người tu hành tham nhiễm cảnh nội, ngoại như trên đã nói, lại đối năm trần và của cải vật chất v.v… lại nỗi lên tâm tham ái, làm chướng ngại thiền định. Đó gọi là thiên nhất thiết xứ tham dục tướng.

Thân Độ Nhị Bất Tương Ly

身土二不相離 (Tông cảnh lục)

Thân, độ là hai pháp, đều không xa lìa pháp tánh.

Một, Pháp tánh thuộc Phật là bản thân pháp tánh. Nghĩa là Phật tử ngộ được chơn như pháp tánh, lại dùng pháp tánh làm thân. Cho nên gọi pháp tánh thuộc Phật là bản thân pháp tánh.

Hai, Pháp tánh thuộc pháp là quốc độ pháp tánh. Nghĩa là lý của chơn như pháp tánh, ví như hư không, bao trùm khắp nơi, đó là cái thể chứng được của pháp thân, tức là nơi quốc độ nương tựa. Cho nên gọi pháp tánh thuộc pháp là quốc độ pháp tánh.

Thân Quang Tam Phần Khoa Kinh

身光三分科經 (Phật địa luận).

Bồ tát Thân quang làm luận và giải thích kinh Phật địa chia làm ba phần. một, Giáo khởi nhân duyên phần.

Như lai thuyết giáo, ắt phải có nhân duyên. Như Phật địa kinh này; Phật nói cho Bồ tát Diệu sanh biết có năm thứ pháp nuôi dưỡng đất đại giác mà nói kinh này. Đó là phần nhân duyên nói giáo pháp (năm loại pháp là: 1) Trí thanh tịnh pháp giới, 2) Trí đại viên cảnh, 3) Trí bình đẳng tánh, 4) Trí diệu quang sát, 5) Trí thành sở tác).

Hai, Thánh giáo sở thuyết phần.

Sau phần nhân duyên thì chánh thức trình bày pháp môn mà Phật muốn nói. Như kinh Phật địa này từ chỗ: Diệu Sanh nên biết cho đến chỗ: Khiến cho vào được thánh giáo, giải thoát hoàn toàn. Đó là phần Phật nói.

Ba, Y giáo phụng hành phần. Nghe giáo pháp Phật nói thì mọi người tin nhận làm theo. Như kinh Phật địa đây từ chỗ: Bạt Già Phạm đã nói xong kinh này, đến hết là phần y giáo phụng hành.

Thắng Tam Tu

勝三修 (Niết bàn kinh).

Bồ tát nương giáo pháp thù thắng của Phật mà tu tập, vượt qua sự tu tập kém cỏi của Thinh văn, nên gọi là ba pháp tu vượt trội (thắng).

Một, Thường tu.

Thường không thay đổi. Vì Bồ tát rõ biết thể của pháp thân xưa nay thường trụ, không sanh không diệt để phá vỡ Thinh văn đối với các pháp chấp là vô thường. Đó gọi là thường tu.

Hai, Lạc tu.

Lạc là an ổn, vắng lặng. Vì Bồ tát rõ biết, ở trong các pháp, mà có an vui, Niết bàn, vắng lặng, để phá vỡ Thinh văn đối với các pháp chấp là khổ. Đó gọi là lạc tu. (Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ).

Ba, Ngã tu.

Ngã là tự tại, vô ngại. Vì Bồ tát rõ biết trong pháp vô ngã nhưng có chân ngã nên được tự tại lớn, không còn chướng ngại, để phá vỡ Thinh văn ở trong các pháp chấp là vô ngã và vô ngã sở. Đó gọi là ngã tu. (ngã sở là thân ngũ ấm và sản vật sở hữu).

Thanh Tịnh Tam Nghiệp

清凈三業 (Anh lạc kinh)

Kinh nói: Tu Bồ đề hỏi về sắc thân của Phật. Phật bèn dùng ba nghiệp, trả lời ông. (Tiếng Phạn là Tu Bồ đề, tiếng Hoa là Không sanh, hay còn gọi là Thiện hiện).

Một, Thân hành thanh tịnh. Hành động của thân, có thể phòng ngừa tất cả pháp chẳng lành.

Đó là thân nghiệp thanh tịnh.

Hai, Khẩu ngôn chân thành. Tất cản những lời nói ra chân thật, thành tín, luôn luôn xa lìa lời tà vọng, Đó gọi là khẩu nghiệp thanh tịnh.

Ba, Ý nghiệp chuyên hướng đạo.

Thân tâm gìn giữ, thường ở nơi vắng vẻ, không hề có tạp niệm. Đó là ý nghiệp thanh tịnh.

Thế Giới Nhị Nghĩa

世界二義 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Thế thiên lưu nghĩa. Quá khứ, hiện tại, vị lai, ba đời không ngừng trôi chảy ví như hôm qua là quá khứ, hôm nay là hiện tại, ngày mai là vị lai. Cứ như thế mà trôi chảy không ngừng.

Hai, Giới phương vị nghĩa. Đông, tây, nam, bắc, tứ duy, trên dưới; tất cả các phương đều cố định vị trí, trật tự không hề hỗn loạn.

Thiên Thai Tam Quán

天台三觀 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa).

Do Trí giả đại sư của tông

Thiên thai lập ra. Quán là chiếu soi. Chiếu soi thấu suốt một niệm của tâm, tức đầy đủ pháp của ba đế. Nếu quán tâm không, thì tất cả không tức là chân đế. Nếu quán sát tâm giả thì tất cả pháp đều giả (vay mượn, không thật), tức là tục đế. Nếu quán sát tâm trung thì tất cả các pháp đều trung, tức là trung đế. ba quán sát này đều do tánh phát khởi, chẳng phải do tu mà được. Vì vậy đối với tâm có ba tác dụng gọi là nhất tâm tam quán.

Một, Không quán.

Không là lìa tánh lìa tướng. Quán sát một niệm của tâm không trong, không ngoài, không giữa, gọi đó là không. Do quán sát niệm không, nên một không tất cả không. Không giả, không trung mà không không. Vì dùng tam quán nên diệt trừ được các tướng. Bởi vì không thì đã sạch chơn tướng kiến, tư. Giả thì diệt sạch tướng trần sa. Trung thì trừ hết tướng vô minh. (ba tướng đều diệt sạch thì rốt ráo không. Đó gọi là không quán. (Kiến tư, trần sa, vô minh là ba hoặc).

Hai, Giả quán.

Giả là không một pháp nào không đầy đủ. Quát sát một niệm của tâm. Có đầy đủ tất cả các pháp, gọi đó là giả. Do quán sát một niệm giả, nên một giả thì tất cả giả, không có không nào, không có trung nào mà không giả. Dùng tam quán có thể lập nên các pháp vậy. Bởi vì không lập pháp chân đế, giả lập pháp tục đế, trung lập pháp trung đế, ba pháp đều lập tức diệu giả. Đó gọi là giả quán.

Ba, Trung quán.

Trung là trung chánh, cắt đứt hai bên đối đãi. Quán một niệm của tâm, chẳng phải không, chẳng phải giả, mà là tức không, tức giả. Gọi đó là trung. Do quán sát trong một niệm, nếu một trung thì tất cả trung, không có không nào, không có giả nào mà không trung. Dùng tam quán đúng chỗ thì có thể dứt trừ đối đãi. Khi nói không thì không một pháp nào ở ngoài không, khi nói giả, không một pháp nào ở ngoài giả, khi nói trung, không một pháp nào ở ngoài trung. ba pháp đều dứt bặc đối đãi, tức là viên trung. Đó gọi là trung quán.

Thinh Văn Tam Đạo

聲聞三道 (Thiên Thai tứ giáo nghi tập chú)

Một, Kiến đạo.

Thinh văn nhờ dứt trừ kiến hoặc trong ba cõi, thấy được lý chân đế, nên gọi là kiến đạo, tức là sơ quả Tu đà hoàn. (kiến hoặc là ý căn đối với pháp trần khởi lên phân biệt Tiếng Phạn là Tu đà hoàn, tiếng Hoa là Dự lưu, nghĩa là đã vào dòng thánh).

Hai, Tu đạo.

Thinh văn đã được sơ quả rồi, lại duyên vào lý chân đế, dứt trừ chín phẩm tư hoặc ở dục giới, gọi là tu đạo, tức là quả thứ hai Tư đà hàm và quả thứ ba A na hàm. (Tư hoặc là năm căn đối với năm trần khởi lên tâm tham nhiễm gọi là tư chín phẩm là thượng, trung, hạ. Mỗi ba phẩm ấy lại chia làm ba phẩm. Tổng cộng chín. Tiếng Phạn là Tư đà hàm, tiếng Hoa là Nhất lai, trở lại thọ sanh ở dục giới một lần. Tiếng phạm là A na hàm, tiếng Hoa là Bất lai, không lại thọ sanh ở dục giới).

Ba, Vô học đạo.

Thinh văn dứt hết kiến, tư hoặc trong ba cõi, chứng được cứu cánh lý chân đế, không còn pháp để học, nên gọi là Vô học, tức là quả thứ tư A la hán. (Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là Vô học).

Thúc Lô Nhị Nghĩa

束蘆 二義 (Tông cảnh lục)

Một, Hổ tương y.

Giống như một bó lau nương tựa vào nhau để ví dụ cho sáu căn và trần nương tựa vào nhau mà sanh ra ô nhiễm, mê lầm. Vì căn nương tựa trần mà phát khởi hiểu biết sai lầm; trần nương tựa căn mà có giả tướng. Đó gọi là hổ tương y.

Hai, Thủ trung không.

Nhìn ngắm một cây lau, phải biết trong thân nó trống rỗng, để ví dụ cho khoảng giữa căn và trần không có tự tánh, tất cả đều không. Đó gọi là Thủ trung không.

Thức Nhị Phần

識 二分 (Nhiếp Đại thừa luận thích).

Luận nói trong sáu thức thì phân ra thành một phần là tướng, một phần là kiến, nên gọi là hai phần của thức.

Một, Tướng phần. Nghĩa là đối sáu thức nhãn, nhĩ… ý thức, mỗi thức đều thay đổi khác nhau thành ra sắc, thanh, hương… vô vàn các tướng, nên gọi là tướng phần.

Hai, Kiến phần.

Nghĩa là sáu thức trước có khả năng phân biệt rõ ràng trần cảnh, nên gọi là kiến phần.

Tì Bà Xá Na Tam Hành

毘婆舍那三行 (Thâm mật giải thoát kinh).

Tiếng Phạn là Tì bà xá na, tiếng Hoa là quán. Nghĩa là dùng trí huệ vắng lặng quán các pháp căn trong, trần ngoài làm cho thành tựu Tam muội, tiến thẳng đến Bồ đề, cho nên có ba cách thực hành.

Một, Tướng.

Tức là quán cảnh. Lúc tu quán, ở trong tâm quán này, phân biệt hiểu rõ tướng của cảnh giới Tam muội như nước trong gương sáng soi rõ tất cả ảnh tượng.

Hai, Tu hành.

Đã hiểu rõ tướng pháp quán thì khéo tu tập tất cả hạnh lành, không để cho sai lạc.

Ba, Quán.

Quán là quán sát. Lúc tu quán, ở trong mọi quán pháp, khéo quán sát tất cả pháp tướng, nhưng không chứng giải thoát tịch tĩnh của Tiểu thừa mà hướng thẳng đến vô thượng Bồ đề.