Tam Tạng Pháp Số

Ngũ Bộ Luật

五 部 律 (Phiên dịch Danh nghĩa)

Năm bộ luật là Luật Tạng Phật nói ra và chia làm năm.

Thế Tôn thành đạo batám năm, quốc vương thành Vương xá mời thọ trai, Ăn xong, Phật sai La hầu la rửa bát, vì lỡ tay ông làm vỡ bát thành năm mảnh. Ngày ấy có nhiều Tỳ kheo bạch Phật rằng: Bát bể năm mảnh, Phật nói: 500 năm đầu, sau khi ta Diệt độ, có các Tỳ kheo chia Luật tạng ra làm năm bộ. Sau Ngài Ưu ba cúc đa, quả nhiên có năm đệ tử, mỗi người giữ lấy một ý kiến, bèn chia Luật Tạng của Phật ra làm năm bộ. (Tiếng Phạn là La hầu la, tiếng Hoa là Phú chướng. Tiếng Phạn là Tỳ ni, tiếng Hoa là Thiện Trị. Tiếng Phạn là Ưu ba cúc đa, tiếng Hoa là Đại hộ, Cận hộ)

Một, Đàm vô đức bộ Cũng gọi là Đàm ma cúc đa, tiếng Phạn là Đàm vô đức, tiếng Hoa là Pháp mật. Mật có nghĩa là che dấu, còn gọi là Pháp Tạng, gọi là Tứ Phần Luật.

Kinh Đại tập nói: Sau khi ta vào Niết bàn, có các đệ tử, giữ gìn 12 bộ kinh của Như lai, biên chép, đọc tụng, nói năng điên đảo; vì nói năng điên đảo nên che dấu Pháp Tạng.

(Tứ Phần Luật là pháp Tỳ kheo, pháp Tỳ kheo ni, pháp Thọ giới, pháp Diệt tránh)

Hai, Tát bà đa bộ

Tiếng Phạn là Tát bà đa, tiếng Hoa là Nhất thiết hữu, tức là Thập tụng luật. Bộ này cho rằng các pháp thật hữu ba đời.

Kinh Đại tập nói: Sau khi ta Diệt độ, các đệ tử của ta giữ gìn 12 bộ kinh của Như lai, lại còn đọc tụng sách vở bên ngoài, có khả năng giỏi nghị luận. Tất cả những vấn đề đặt ra đều được giải quyết. đó là Tát bà đa bộ.

(Thập Tụng là trích ra từ Ưu ba ly thập phiên tụng. Ưu ba ly là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Cận Chấp, vì khi Phật còn là Thái tử ông hay gần gũi hầu hạ).

Ba, Ca diếp di bộ

Tiếng Phạn là Ca diếp di, tiếng Hoa là Trọng không quán, tức là giải thoát luật)

Kinh Đại tập nói: Sau khi ta vào Niết bàn, các đệ tử của ta, thọ trì 12 bộ kinh của Như lai, nói là không có ngã và không có người nhận (thọ giả), chuyển các phiền não giống như thây ma. Đó là Ca diếp di bộ.

(Chuyển các phiền não giống như thây ma là vứt bỏ mê lầm như vứt bỏ thây ma)

Bốn, Di sa tắc bộ

Tiếng Phạn là Di sa tắc, tiếng Hoa là Bất trước hữu vô quán, tức là Ngũ phần luật.

Kinh Đại tập nói: Sau khi ta vào Niết bàn, các đệ tử của ta, thọ trì 12 bộ kinh của Như lai, không làm các tướng đất, nước, gió, lửa và tướng hư không thức. Đó là Di sa tắc bộ.

(Ngũ phần luật là Tỳ kheo giới, Tỳ kheo ni giới, Thọ giới pháp, Diệt tránh pháp, Tăng pháp).

Năm, Bà sa phú la bộ Tiếng Phạn là Bà sa phú la, tiếng Hoa là Độc tử. Vì ngày xưa có ông Tiên nhuộm mình cho thành con trâu nghé, từ đó về sau dòng họ đều gọi là Độc tử. Bộ này cho rằng ngã chẳng phải là ngũ uẩn, cũng chẳng xa lìa ngũ uẩn mới có thật ngã. Luật này không đến Trung hoa.

Kinh Đại tập nói: Sau khi ta vào Niết bàn, các đệ tử của ta, thọ trì 12 bộ kinh của Như lai, đều nói có ngã, không nói tướng không. Đó là Bà sa phú la bộ.

Ngũ Căn Hữu Tứ Sự Tăng Thượng

五根有四事增上 (Ngũ sự tỳ bà sa luận)

Ngũ căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Tăng thượng như tăng thắng (vượt trội).

Một, Trang nghiêm thân.

Trang nghiêm là đoan chánh đẹp đẽ.

Mắt, tai, mũi, lưỡi đẹp đẽ ở thân hình rồi sau mới đầy đủ xinh đẹp. Với các căn này, nếu thiếu một thì trở thành khiếm khuyết. Nếu không thiếu căn nào thì đó là hoàn hảo, tuyệt vời. Đó là trang nghiêm thân.

Hai, Đạo dưỡng thân. Đạo dưỡng: Đạo là hướng dẫn, dưỡng là nuôi nấng. Nghĩa là mắt có thể thấy điều an hay nguy; tai có thể nghe tiếng tốt, xấu; mũi có thể ngưởi mùi thơm hay thúi; lưỡi có thể nếm vị ngọt hay đắng. Những hiểu biết như vậy đối với sắc, tiếng, mùi vị hoặc tốt, hoặc xấu đều có thể phân biệt và hướng dẫn cho thân theo tốt tránh xấu, làm cho thân thêm tốt đẹp. Đó là đạo dưỡng thân.

Ba, Sanh thức.

Thức có nghĩa là phân biệt.

Nghĩa là mắt đối với sắc, tai đối với tiếng, mũi đối với hương, lưỡi đối với vị, thân đối với xúc hay sanh phân biệt. Đó là sự phân biệt của thức và các pháp tương ưng đều được thêm lên vượt trội. Đó là sanh thức.

Bốn, Bất cộng sự. Mắt chỉ thấy sắc, tai chỉ nghe tiếng, mũi chỉ ngưỡi mùi, lưỡi chỉ nếm vị, thân chỉ biết xúc chạm. Các căn như thế đều có phần dùng riêng, không hề lộn xộn, đối với các pháp tương ưng với các căn. Đó là bất cộng sự.

Ngũ Căn

五根 (Pháp giới thứ đệ)

Người tu hành tu tập tứ niệm xứ, tuy điều lành vừa nhú mầm yếu ớt, gốc rễ chưa mọc ra, nên điều lành ấy dễ hư hoại.

Giờ tu tập năm pháp, khiến cho căn lành sanh, nên mới lấy căn làm tâm.

(Tứ niệm xứ là quán thân bất tịnh, quán thọ thị khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã).

Một, Tín căn

Tin vào chánh đạo và trợ đạo thì sanh tất cả thiền định vô lậu, giải thoát. Đó gọi là tín căn. (Chánh đạo là tứ niệm xứ. Trợ đạo là ngũ đình tâm quán)

Hai, Tinh tấn căn

Đã tin chánh quán xứ niệm xứ và các pháp trợ đạo tốt, càng phải tinh tấn bội phần, siêng năng, mong mỏi không ngừng. Đó gọi là tinh tấn căn.

Ba, Niệm căn

Chỉ nhớ chánh đạo và trợ đạo, nhất tâm quán tưởng, không để cho tà vọng chen vào. Đó gọi là niệm căn.

Bốn, Định căn Nuôi dưỡng chánh đạo và trợ đạo, nhất tâm yên lặng không để tán loạn. Đó gọi là định căn.

Năm, Huệ căn

Huệ là một trong tứ niệm xứ là phuơng pháp nuôi duỡng thiền định, tánh bên trong tự soi sáng, nguời ngoài không biết. Đó gọi là huệ căn.

Ngũ Chủng Bát Nhã

五種般若 (Kim cang soạn yếu sớ san định ký)

Một, Thật tướng Bát nhã. Thật tướng là thể của Bát nhã, vì hiểu rõ tất cả các pháp đều không, xa lìa các tướng hư dối và sai lầm, nên gọi là thật tướng Bát nhã.

Hai, Quán chiếu Bát nhã.

Quán chiếu là diệu dụng của Bát nhã, vì quán chiếu rõ biết các pháp không có tướng, thảy đều vắng lặng để hiển bày dụng của thể, nên gọi là quán chiếu Bát nhã.

Ba, Văn tự Bát nhã. Văn tự là cái để diễn bày. Bát nhã là pháp được diễn bày. Nội dung và hình thức hợp lại phải dùng ngôn ngữ, văn tự. Tánh vốn vắng lặng, nên gọi là văn tự Bát nhã.

Bốn, Cảnh giới Bát nhã.

Cảnh giới là phạm vi của các pháp. Vì cảnh không có tự tướng, do trí phát hiện ra, dùng hai trí căn bổn và hậu đắc, soi rọi tất cả phạm vi của các pháp, đều vốn vắng lặng. Do cảnh đặt tên, nên gọi là cảnh giới Bát nhã.

(Căn bổn trí là trí có sẵn mà chính là Bồ tát chứng được. Hậu đắc trí sau căn bổn trí, khởi lên giáo hoá chúng sanh).

Năm, Quyến thuộc Bát nhã. Quyến thuộc là noãn, đỉnh, nhẫn, thế đệ nhất và giới, định, huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến. Vì các pháp này đều cùng loại với tánh trí huệ quán chiếu, nên gọi là quyến thuộc Bát nhã.

(Noãn như dùi cây lấy lửa, chưa thấy lửa ra, trước có hơi nóng, lấy làm ví dụ người đạt đến gia hạnh vị, chưa được lửa trí huệ đốt cháy củi phiền não, đã thấy tướng nóng. Đảnh là quán hạnh chuyển sang sáng suốt, như lên đỉnh núi, tất cả đều thấy rõ ràng. Nhẫn là chịu đựng. Đối với các pháp khổ, tập, diệt, đạo có thể chịu đựng, vui vẻ tu tập. Thế đệ nhất là đối với lý, tuy chưa chứng, mà đối với thế gian là vượt trội. Giới tức là giới luật Định tức là thiền định Huệ tức là trí huệ Giải thoát: Giải là cột đã mở, được thoát ra, tự tại không bị ràng buộc. Giải thoát tri kiến: Tri là trí. Kiến là mắt. Trí huệ của con mắt soi tỏ các pháp đều không, không có chướng ngại, được tự tại).

Ngũ Chủng Bất Phiên

五 種 不 翻 (Phiên dịch danh nghĩa)

Phiên tức là phiên dịch: dịch chữ nước này sang chữ nước khác. Ở đây là dịch tiếng Phạn sang tiếng Hoa.

Bất phiên là năm thứ sau không thể phiên.

Một, Bí mật bất phiên.

Huyền diệu sâu kín gọi là bí. Không thể biết nhau gọi là mật. Các Đà la ni là ngôn ngữ bí mật của Phật, trong kinh văn giữ nguyên hình thức chữ Phạn. Đó là bí mật nên không phiên (Tiếng Phạn là đà la ni, tiếng Hoa là Tổng trì, còn gọi là Chú)

Hai, Đa hàm bất phiên. Ví dụ: tiếng Phạn gọi là Bạc già phạm, gồm có sáu nghĩa: tự tại, xí thạnh, đoan nghiêm, danh xưng, cát tường, tôn quý, nên trong kinh để nguyên tiếng Phạn. Đó là chứa nhiều nghĩa, nên không phiên.

Ba, Thử phương vô bất phiên. Ví dụ: Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu. Ở Tây vức có cây tên là Diêm phù thọ, phía dưới cây có sông cát vàng, nên gọi là thắng kim. Nay không gọi là thắng kim vì ở địa phương này không có loại cây ấy; trong các kinh giữ nguyên tên tiếng Phạn. Đó là địa phương này không có (loại cây ấy) nên không phiên.

Bốn, thuận cổ bất phiên

Ví dụ: Tiếng Phạn là A nậu đa la tam miệu tam Bồ đề, tiếng Hoa là Vô thượng chánh đẳng chánh giác, tuy là có phiên như thế, nhưng từ đời Hán, pháp sư Ma Đằng trở lại, trong kinh vẫn giữ nguyên tiếng Phạn. Đó là theo xưa nên không phiên.

Năm, tôn trọng bất phiên. Ví dụ: Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là trí huệ. Đại trí độ luận nói, thật tướng Bát nhã rất là tôn kính và quý trọng, trí huệ thì khinh bạc. Vì thế chỉ nói Bát nhã mà không nói trí huệ. Đó là tôn trọng nên không phiên.

Ngũ Chủng Bồ Đề

五種菩提 (Đại trí độ luận)

Một, Phát tâm Bồ đề Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là đạo. Hàng Thập tín Bồ tát ở trong vô lượng sanh tử, tu tập A nậu đa la tam miệu tam Bồ đề, nên phát đại tâm, gọi là phát tâm Bồ đề.

Hai, Phục tâm Bồ đề

Bồ tát tu Thập trụ, Thập hạnh,

Thập hồi hướng, bẽ gãy các phiền não, hàng phục được tâm mình, tu tập các ba la mật, làm lợi ích cho chúng sanh. Đó là phục tâm Bồ đề

Ba, Minh tâm Bồ đề Bồ tát đăng địa, quán sát các pháp trong ba đời gốc ngọn, tổng tướng biệt tướng, phân biệt, tính toán, được thật tướng các pháp thanh tịnh sáng tỏ và tương ứng với Bát nhã ba la mật. Đó là minh tâm Bồ đề.

(Đăng địa là Bồ tát vừa lên Hoan hỉ địa)

Bốn, Xuất đáo Bồ đề

Ba ngôi vị Bồ tát ở bất động địa thứ tám, thiện huệ địa thứ chín, pháp vân địa thứ mười, ở trong Bát nhã ba la mật, diệt trừ tất cả phiền não, thấy tất cả mười phương chư Phật, được vô sanh pháp nhẫn, xa lìa ba cõi, tới Tát bà nhã (nhất thiết trí). Đó là xuất đáo Bồ đề.

(Vô sanh pháp nhẫn là có thể chịu được tất cả pháp; vì tánh, tướng vốn không, rốt ráo không sanh)

Năm, Vô thượng Bồ đề

Đẳng giác, diệu giác ngồi ở đạo tràng dứt các phiền não, thành A nậu đa la tam miệu tam Bồ đề. Đó là vô thượng Bồ đề.

(Đẳng giác là ngôi vị sau Diệu giác, Phật một bậc; nhưng hơn các ngôi vị trước nên gọi là giác. Diệu giác là tự giác, giác tha, giác hạnh, viên mãn)

Ngũ Chủng Pháp Thân

五種法身 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Một, Pháp tánh sanh thân. Thể của pháp tánh này vốn tròn đầy và thường hằng, bao trùm, thông suốt vạn hữu. Thân của Như lai từ đây mà ra, nên gọi là pháp tánh sanh thân.

Hai, Công đức pháp thân. Như lai lấy công đức vạn hạnh làm nhân mà thành tựu được quả của pháp thân, nên gọi là công đức pháp thân.

Ba, Biến hoá pháp thân. Pháp thân của Như lai không cảm thì không có hình tướng, không cơ duyên thì không ứng hiện, như bóng trăng hiện trong hàng trăm con sông khác nhau, nhưng mặt trăng thì chỉ có một, nên gọi là biến hoá pháp thân.

Bốn, Hư không pháp thân. Pháp thân của Như lai, dung thông ba thời, bao trùm đại thiên thế giới, một tánh tròn đầy, sáng tỏ, không nhiễm bụi trần, nên gọi là hư không pháp thân.

Năm, Thật tướng pháp thân. Pháp thân của Như lai, xa lìa các hư vọng, khế hợp tuyệt đối với chân như, không sanh không diệt, nên gọi là thật tướng pháp thân.

Ngũ Chủng Tạng

五種藏 (Hoa nghiêm kinh Tùy số diễn ra sao)

Một, Như lai tạng Tạng là chứa đựng. Thể của pháp tánh chân như không xa lìa sắc, tâm của chúng sanh, đầy đủ các pháp nhiễm tịnh. Đó gọi là Như lai tạng.

Hai, Tự tánh thanh tịnh tạng Tất cả chúng sanh đều có tự tánh thanh tịnh, từ vô thỉ đến giờ, ba trí, bốn đức, đầy đủ không thiếu; phiền não, trần cấu trói buộc mà không thể nhiễm ô. Đó gọi là tự tánh thanh tịnh tạng.

(Tam trí là nhất thiết trí, đạo chủng trí, nhất thiết chủng trí; bốn đức là Thường, Lạc, Ngã, Tịnh)

Ba, Pháp thân tạng Pháp thân của thánh nhân tự tánh thanh tịnh, là chỗ nương của vô thượng bồ bề và vô lượng công đức. Đó gọi là pháp thân tạng.

Bốn, Xuất thế gian thượng thượng tạng.

Thánh nhân đã được công đức nhiệm màu, siêu việt và vô lượng, đầy đủ vô thượng Bồ đề, biểu thị rõ ràng tất cả pháp môn tổng trì còn vượt qua Tam thừa và các Bồ tát. Đó gọi là xuất thế gian thượng thượng tạng. (Tổng trì là giữ điều lành không mất và giữ điều ác không sanh).

Năm, Pháp giới tạng Lý của pháp giới, thông suốt nhân, quả; ngoài thì gồm cả sạch, dơ, hữu vi; trong thì bao hàm tánh đức hằng sa. Đó là gọi là pháp giới tạng.

Ngũ Chủng Tánh

五種性 (Tứ giáo nghi) Chủng có nghĩa hay sanh. Tánh có nghĩa là không thay đổi. Tánh có ba thứ không giống nhau: Tánh lý, tánh phần, tánh số tập.

Năm thứ này là tánh số tập, tánh phần do Bồ tát tu quán dứt hoặc, chứng lý trải qua các ngôi vị từ Thập trụ đến đẳng giác, thứ tự sâu cạn không giống nhau nên có năm chủng tánh.

Một, Tập chủng tánh Bồ tát ở ngôi Thập trụ nghiền ngẫm về tu tập không quán, phá trừ kiến, tư hoặc. Đó gọi là tập chủng tánh.

(Ý căn đối với pháp trần khởi lên các phân biệt gọi là kiến). Năm căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) đối với năm trần (sắc, thinh, hương, vị, xúc) khởi lên các tham ái gọi là tư. Vì những thứ này làm mê hoặc và không hiểu biết rõ ràng, nên đều gọi là hoặc).

Hai, Tánh chủng tánh

Bồ tát ở ngôi Thập hạnh, không trụ ở không mà hay giáo hóa chúng sanh, phân biệt tất cả chủng tánh, nên gọi là tánh chủng tánh.

Ba, Đạo chủng tánh Bồ tát ở ngôi Thập hồi hướng, nhờ tu trung đạo diệu quán, thông đạt tất cả Phật pháp. Đó gọi là đạo chủng tánh.

Bốn, Thánh chủng tánh Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng ở trước đều gọi là hiền. Bồ tát Thập địa này, do tu trung đạo diệu quán, phá vô minh hoặc, chứng nhập thánh vị, nên gọi là Thánh chủng tánh.

Năm, Đẳng giác tánh Bồ tát ở vị này, chỉ sau diệu giác một bậc, hơn các vị ở trước, được gọi là giác. Đó gọi là đẳng giác tánh.

Ngũ Chủng Thậm Thâm

五種甚深 (Pháp Hoa luận)

Thậm thâm là cảnh giới lý trí Như lai chứng được, có năm pháp này sâu xa nhiệm mầu, khó hiểu, vì vượt ra ngoài cái biết của Thinh văn, Duyên giác.

Một, Nghĩa thậm thâm. Thể tánh và ý nghĩa của chủng trí mà Như lai đã chứng thì vi diệu nhiệm mầu không thể nghĩ bàn.

Hai, Thật thể thậm thâm. Lý thể của thật tướng mà Như lai đã chứng không phải không, không phải có, chẳng phải giống, chẳng phải khác, không thể nghĩ bàn.

Ba, Nội chứng thậm thâm.

Tất cả trí đã chứng được của Như lai, sâu xa vô lượng. Với trí huệ của Phật khó hiểu khó vào, không thể nghĩ bàn.

Bốn, Y chỉ thậm thâm. Pháp thể chân như Như lai đã chứng, bao trùm tất cả, không nhơ không sạch, không đổi không dời. Đối với tất cả pháp, không là, không không là, không thể nghĩ bàn.

Năm, Vô thượng thậm thâm. A nậu đa la tam miệu tam Bồ đề mà Như lai đã chứng, thì tất cả Thinh văn, Bích chi, … không thể nghĩ bàn.

(tiếng Phạn là A nậu đa la tam miệu tam Bồ đề, tiếng Hoa là vô thượng chánh đẳng chánh giác. Tiếng Phạn la Bích chi, nói đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Ngũ Đình Tâm

五 停 心 (Thiên thai tứ giáo nghi)

Đình là ngưng.

Tu năm pháp này để ngưng năm loại tâm sai lầm ở quá khứ.

Một, Đa tham chúng sanh bất tịnh quán

Người nhiều tham dục (ham muốn xác thịt), đối với nam hay nữ hay đắm nhiễm lẫn nhau; phải mượn cửu tưởng bất tịnh quán để điều trị, làm cho tâm tham trước không nổi lên; nên gọi là dùng bất tịnh quán để trị những chúng sanh có nhiều tham lam.

(Cửu tưởng là bàn trướng tưởng là tưởng tượng thấy thây ma trương phồng lên. Thanh ứ tưởng: tưởng tượng thây ma sình lên qua mưa nắng biến sang màu xanh. Hoại tưởng: tưởng tượng thây ma từ từ tan rã. Huyết đồ tưởng: tưởng tượng máu mủ chảy ra. Nùng lan tưởng: tưởng tượng thây ma thúi, rửa. Trùng hám tưởng: tưởng tượng vi trùng lúc nhúc ăn xác chết. Tán tưởng: tưởng tượng thây ma sau khi tan rã, vi trùng, chim muông ăn hết, tan tác mỗi nơi một thứ. Cốt tưởng: tưởng tượng sau khi máu mủ, thịt da không còn nữa, chỉ còn lại một đống xương trắng đốt thành tro).

Hai, Đa sân chúng sanh từ bi quán

Người nhiều sân hận, đối với hoàn cảnh trái ý, phật lòng liền nổi lên phẫn nộ, phải dùng từ bi quán để điều trị. Luôn nhớ nghĩ thương yêu chúng sanh, không vì nó mà sanh tâm sân; nên nói đa sân chúng sanh từ bi quán.

Ba, Đa tán chúng sanh sổ tức quán

Người tâm nhiều tán loạn, phải dùng sổ tức quán để điều trị. Sổ tức là dùng mũi thở vô thở ra. Hoặc thở ra rồi đếm, hay thở vào rồi đếm, tâm niệm ngay thẳng. Từ một đến mười, không nhiều không ít; giáp vòng rồi trở lại đầu, làm cho không còn tán loạn; nên gọi là đa tán chúng sanh sổ tức quán.

Bốn, Ngu si chúng sanh nhân duyên quán

Người ngu si không hiểu biết, phải dùng nhân duyên quán để điều trị.

Nhân duyên quán là 12 nhân duyên.

Vì mê lầm, điên đảo, bát bỏ, không tin nhân quả, chấp đoạn, chấp thường; nên phải quán 12 nhân duyên này thì thấy đời tiếp nối, không phải đoạn, cũng không phải thường, để phá tan tâm ngu si; nên gọi là ngu si chúng sanh nhân duyên quán.

Năm, Đa chướng chúng sanh niệm Phật quán Người bị chướng ngại nặng nề, phải dùng niệm Phật quán điều trị.

Chướng có ba loại:

1) Hôn trầm trì trệ (mê man, chậm chạp): thì phải quán tưởng ứng thân của Phật có 32 tướng tốt. 2) Ác niệm tư duy (suy nghĩ điều ác): thì phải quán tưởng báo thân Phật, mười lực, bốn vô úy. 3) Cảnh giới bức bách (hoàn cảnh thúc ép) thì phải quán tưởng pháp thân Phật vắng lặng vô vi; nên nói chúng sanh nhiều chướng ngại nên quán tưởng và niệm Phật. (32 tướng tốt của bậc đại nhân là bàn chân phẳng lặng; bàn chân có chỉ xoáy tròn như ngàn nan hoa của bánh xe; ngón tay thon mềm; chân tay mềm mại; kẻ tay chân có màn lưới; gót chân tròn; mu bàn chân tròn đầy; bắp chân giống bắp chân lộc vương; tay dài quá gối; mã âm tàng, thân hình cao lớn, cân đối; lỗ chân lông tỏa ra màu xanh; lông trên thân mình đẹp đẽ; thân tỏa ra sắc vàng; ánh sáng từ thân tỏa ra một trượng; da mỏng và mịn; bảy chỗ đầy đặn (không lõm khuyết); hai nách đầy đặn; thân mình đỉnh đạt như sư tử; thân có tướng đoan chánh; hai vai tròn trịa; có 40 cái răng; răng trắng, đều, khít; bốn răng cửa lớn hơn và trắng sáng; hai mép miệng cân đối, đẹp; trong cổ tiết ra nước miếng thơm; lưỡi rộng và dài; tiếng nói vang xa; mắt đẹp như vàng ròng; long mi cong vuốt; giữa hai mi có sợi lông trắng; đỉnh đầu có nhục kế.

Mười lực là tri thị xứ phi xứ trí lực; tri quá hiện vị lai nghiệp báo trí lực; tri chư thiền giải thoát Tam muội trí lực; tri chư căn thắng biệt trí lực; tri chủng chủng giải thoát trí lực; tri nhất thiết chí xứ đạo trí lực; tri thiên nhãn vô ngại trí lực; tri túc mang vô lậu trí lực; tri vĩnh đoạn tập khí trí lực.

Bốn vô úy: nhất thiết vô sở úy; lậu tận vô sở sở úy; thuyết chướng đạo vô sở úy; thuyết tận khổ đạo vô sở ý).

Ngũ Giác

五覺 (Khởi tín luận)

Một, Bổn giác Bổn tức là chân tánh. Giác tức là trí huệ.

Luận nói: Để nói được ý nghĩa của chữ giác thì tâm thể xa lìa niệm. Xa lìa tướng của niệm thì bằng với hư không, bao trùm tất cả, tức pháp thân bình đẳng của Như lai. Nương vào pháp thân này gọi là bổn giác.

(Tâm thể xa lìa niệm là thể của nguồn tâm bổn giác, xa lìa vọng niệm)

Bằng với hư không bao trùm tất cả là hư không, không có nghĩa ranh giới, để ví dụ tính của bổn giác, thể và lượng vô cùng rộng lớn.

Pháp thân bình đẳng: Chư Phật giác ngộ rồi, không vì thế mà cao hơn; chúng sanh mê muội, không vì thế mà thấp hơn. Chúng sanh và chư Phật không hai)

Hai, Thể giác

Thể của nguồn tâm bổn giác, từ chân khởi lên vọng mà thành bất giác. Nếu bỏ vọng trở về chân thì thể của bổn giác hiển lộ, gọi là thể giác.

Ba, Tương tợ giác.

Người ở vị Thập tín đã bỏ phân biệt chấp tướng phần thô, vô minh hoặc sắp sửa phá, thể của bổn giác sắp hiển lộ; tuy chưa thật chứng được, nhưng dường như thật. Đó gọi là tương tợ giác.

(Đã bỏ phân biệt chấp tướng phần thô là đối với sáu trần, không phân biệt tốt xấu, không khởi lên các tướng chấp trước tham, sân, si)

Bốn, Tùy phần giác

Bồ tát sơ trụ cho đến đẳng giác, mỗi cấp phá bỏ một phẩm vô minh, theo đó mà giác ngộ được lý pháp tánh một phần. Đạo giác ngộ chưa hoàn tất, nên gọi là tùy pần giác.

Năm, Cứu cánh giác

Diệu giác, Phật, Bồ tát vượt hết Thập địa, phương tiện đầy đủ, giác tâm mới khởi lên, tâm không có tướng ban đầu, vì xa lìa niệm vi tế, thấy được tâm tánh. Tâm tánh thì thường trụ. Đó gọi là Cứu cánh giác.

(Giác tâm mới khởi lên nghĩa là nhận biết tâm thức thứ tám vừa nổi lên vô minh. Tâm không có tướng ban đầu, cho đến địa vị cứu cánh này thấu đạt căn để pháp tánh và nguồn gốc của vô minh, lìa niệm vắng lặng, thì tâm không có tướng động ban đầu. Thấy được tâm tánh là đã chấm dứt sai lầm, thì thấy được tánh của chân tâm bổn giác. Tâm tánh thì thường trụ là nguồn tâm đã rốt ráo, hiểu rõ không có khởi lên và diệt mất, thường trụ vắng lặng.)

Ngũ Giáo Pháp Thân

五教法身 (Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phân tề chương).

Ngũ giáo là tiểu, thuỷ, chung, đốn, viên.

Phật thân tức thân của Như lai, có khắp mọi nơi, vốn không có lớn, nhỏ về hình thức và số lượng, mà chỉ vì căn cơ nhanh, chậm của chúng sanh không giống nhau, nên uyển chuyển phương tiện nói ra vô lượng pháp môn, hiện ra vô lượng thân tướng. Do vậy, mới có năm giáo về thân Phật khác nhau.

Một, Tiểu giáo trượng lục kim thân.

Phật thị hiện giáng sanh, xuất gia, thành đạo, nói pháp Tứ đế sanh diệt ở vườn Lộc dã để dạy dỗ hàng Nhị thừa và Nhị thừa chỉ thấy thân Phật sắc vàng cao một trượng sáu, nên gọi là tiểu giáo trượng lục kim thân.

Hai, Thỉ giáo thiên bách ức hoá thân.

Kế đến Phật nói pháp Đại thừa, rộng trình bày về pháp tướng, ở trong trăm ngàn ức thế giới, thị hiện vô số sắc thân, để giáo hoá Bồ tát và Nhị thừa, nên chúng sanh thấy hình tướng Phật không giống nhau. Vì vậy, gọi là thỉ giáo thiên bách ức hoá thân.

Ba, Chung giáo trượng lục tức chân thân.

Kế đến, Phật nói giáo lý Đại thừa rốt ráo, đem đến tất cả pháp trở về với thật tánh. Nhị thừa, xiển đề cũng đều thành Phật. Cơ duyên đã chín thì sẽ thấy được thân của Phật cao một trượng sáu, đó chính là thể chân thường, nên gọi là chung giáo trượng lục tức chân thân.

(Tiếng Phạn là Xiển đề, nói đủ là nhất Xiển đề, tiếng Hoa là tín bất cụ).

Bốn, Đốn giáo trượng lục tức pháp thân.

Như lai không đi theo tuần tự từ thấp lên cao… mà chỉ nói thẳng lý viên đốn, có, không chẳng vướng bận: sắc, tâm không ngại. Bậc Bồ tát Đại thừa hiểu thấu tất cả pháp đều là pháp thân, nên gọi đốn giáo trượng lục tức là pháp thân.

Năm, Viên giáo cụ túc thập thân.

Như lai tuyên dương thích hợp với thể tánh, bao hàm lý pháp giới, các pháp đều hỗ tương, các trần không ngại, là thân thống nhiếp tất cả sai biệt của giáo pháp, là thể bình đẳng của pháp giới, là các thân Bồ đề, nguyện, trí, đầy đủ tất cả, nên gọi là Viên giáo cụ túc thập thân.

(mười thân là Bồ đề, nguyện, hoá, lực trì, tướng hảo trang nghiêm, oai thế, ý sanh, phúc đức, pháp, và trí thân).

Ngũ Hạnh

五行 (Niết bàn Kinh)

Một, Thánh hạnh Thánh tức là chánh. Bồ tát nương vào giới, định, huệ cho hạnh tu của mình, nên gọi là thánh hạnh.

Hai, Phạm hạnh

Phạm tức là tịnh (sạch). Bồ tát không bị nhiễm không, hữu hai bên, gọi là tịnh. Dùng tịnh tâm này, vận dụng lòng từ bi ban vui cho chúng sanh, dứt hẳn khổ của chúng sanh; nên gọi là phạm hạnh.

Ba, Thiên hạnh

Thiên tức là đệ nhất nghĩa thiên. Bồ tát từ lý của vũ trụ mà thành tựu hạnh nhiệm mầu; nên gọi là thiên hạnh.

Bốn, Anh nhi hạnh Anh nhi là ví dụ cho Tiểu thừa, trời, người. Bồ tát dùng tâm từ bi, thị hiện hạnh lành nhỏ của mình giống như trời, người, Thinh văn, Duyên giác; nên gọi là anh nhi hạnh.

Năm, Bệnh hạnh

Bồ tát dùng tâm bình đẳng, vận dụng vô duyên đại bi, thị hiện giống chúng sanh có cùng phiền não, có cùng bệnh khổ; nên gọi là bệnh hạnh.

Ngũ Loại Thuyết Pháp

五類說法 (Pháp Hoa kinh sớ)

Một, Phật thuyết. Tất cả giáo pháp, kinh điển đều của Phật nói, trong một kinh Hoa nghiêm có cả Thinh văn, Bồ tát cùng nói. Kinh này nói là Phật thuyết, như phẩm A tăng kỳ, phẩm tuỳ hảo, chính Phật tuyên thuyết. (Tiếng Phạn là A tăng kỳ, tiếng Hoa là vô số).

Hai, Bồ tát thuyết.

Các vị đại Bồ tát cùng nhau tuyên thuyết các pháp để hiển bày chủ, bạn hoà hợp, như trong kinh Hoa nghiêm, các phẩm Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng đều là các vị Bồ tát nói cả.

Ba, Thinh văn thuyết Các vị Thinh văn, nhờ thần lực của Phật gia bị, cũng có thể thuyết pháp, như trong kinh Hoa nghiêm, phẩm đầu tiên: pháp giới là của các vị Thinh văn nói.

Bốn, Chúng sanh thuyết. Chúng sanh cũng có thể thuyết pháp, do thể của chúng sanh và Phật không khác nhau. Pháp được Phật nói, chính là chúng sanh nói. Chúng sanh nói tức là Phật nói. Đó gọi là chúng sanh thuyết.

Năm, Khí giới thuyết. Thế giới như một đồ dùng, tức là quốc độ (giang sơn tổ quốc) Khí giới cũng có thể thuyết pháp tức là thần lực không thể nghĩ bàn của Như lai biến hiện. Như kinh Hoa nghiêm nói cây Bồ đề có thể làm Phật sự, lại như nước Cực lạc, nước chim, cây rừng, đài mây, lưới báu đều có thể nói pháp âm vi diệu.

Ngũ Lực

五力 (Pháp giới thứ đệ)

Chỉ quán phụ hành vấn nói: Cũng có tên là căn, tại sao còn đặt thêm tên?

Đáp: Căn lành tuy đã sanh, nhưng cái ác còn chưa phá đuợc, nên phải tu tập cho căn lành tăng trưởng. Căn lành đã hình thành thì ác bị phá tan, nên gọi là lực.

Một, Tín lực

Tín chánh đạo và trợ đạo; nếu tín căn tăng trưởng thì có thể ngăn các phiền não, không bị các nghi ngờ của thiên kiến và Tiểu thừa làm lay động; nên gọi là tín lực.

Hai, Tinh tấn lực Khi thực hành chánh đạo và trợ đạo, nếu căn tinh tấn tăng trưởng, thì có thể trừ được sự lười biếng của thân và tâm, thành tựu được pháp xuất thế. Đó là tinh tấn lực.

Ba, Niệm lực

Nhờ chánh đạo và trợ đạo, nếu niệm căn tăng trưởng, thì có thể phá tan sự nhớ tuởng tà vạy, thành tựu đuợc tất cả công đức chánh niệm xuất thế. Đó là niệm lực.

Bốn, Định lực

Nhiếp tâm vào chánh đạo và trợ đạo, nếu định căn tăng trưởng, thì có thể phá tan loạn tuởng, mở ra đuợc sự, lý thiền định. Đó là định lực.

(Sự, lý thiền định. Sự tức là thiền định của cõi sắc và cõi vô sắc. Lý là là thiền định do Thinh văn, … nuơng theo lý mà tu tập đuợc)

Năm, Huệ Lực

Huệ của Tứ niệm xứ chiếu rõ tất cả các pháp. Nếu huệ căn tăng trưởng, thì có thể trừ được chấp trước của tà kiến, sai lầm, phá được sự hiểu biết thiên kiến và Tiểu thừa. Đó là huệ lực.

Ngũ Nhân Thuyết Kinh

五人說經 (Đại trí độ luận)

Một, Phật thuyết.

Như lai ra đời là vì độ chúng sanh, rộng nói vô số kinh điển, chỉ từ kim khẩu của Phật nói ra. Đó gọi là Phật thuyết.

Hai, Đệ tử thuyết.

Đệ tử là Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát. Khi Phật còn ở đời, nhờ sự giúp đỡ của Phật, các vị ấy vận dụng thần thông, tuỳ căn cơ của chúng sanh nói pháp, dạy dỗ, cứu độ chúng sanh. Đó là đệ tử thuyết.

Ba, Tiên thuyết.

Tiên tức là trong giáo hội của Phật, các đại tiên nhân, theo Phật vào đạo, thề rao truyền những lời Phật dạy, khen ngợi chánh pháp, làm lợi ích loài hữu tình. Đó gọi là tiên thuyết.

Bốn, Chư thiên thuyết. Thiên tức là trời Thích đề hoàn nhân như Đế thích v.v… mỗi khi ở Thiện pháp đường thường vì các trời ở Đao lợi diễn nói kinh Bát nhã… Đó gọi là chư thiên thuyết. (Tiếng Phạn là Thích đế hoàn nhân, tiếng Hoa là Năng thiên chủ. Nói Đế thích là Phạn, Hoa gộp chung mà nói. Tiếng Phạn là Đao Lợi, tiếng Hoa là Tam thập tam)

Năm, Hoá nhân thuyết.

Hoá nhân là thánh nhân trong Tam thừa, tuỳ căn cơ mà thị hiện dạy dỗ. Như La Hầu La hoá làm vua Kim luân, độ mẹ già ở thành phía đông, ban đầu khen ngợi phước nhân duyên, sau nói diệu pháp Đại thừa. Đó gọi là hoá nhân thuyết.

(Tiếng Phạn là La hầu la, tiếng Hoa là Phú chướng)

Ngũ Nhẫn

五 忍 (Nhân vương hộ quốc kinh)

Một, Phục nhẫn Phục là ẩn núp. Nhẫn là chịu đựng hay chấp nhận.

Bậc tam hiền ở trước Thập địa, chưa được vô lậu, chưa thể chứng quả; chỉ có trí mà thôi nên chỉ điều phục phiền não không thể dứt trừ; nên gọi là Phục Nhẫn. (Tam hiền là Bồ tát Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng)

Hai, Tín nhẫn Tín là thuận theo, không nghi ngờ.

Bồ tát Địa thứ một, Địa thứ hai, Địa thứ ba, có được tín tâm vô lậu; nên gọi là tín nhẫn.

(Địa thứ nhất là Hoan hỷ. Địa thứ hai là Ly cấu địa. Địa thứ ba là Phát quang địa)

Ba, Thuận nhẫn

Thuận tức là tùy thuận. Tùy thuận là thuận theo, cũng gọi là theo sau.

Bồ tát tứ địa, ngũ địa, lục địa thuận theo đạo Bồ đề, hướng về quả vô sanh; nên gọi thuận nhẫn. (Địa thứ bốn là Diệm huệ địa; địa thứ năm là Nan thắng địa. địa thứ sáu là Hiện tiền địa)

Bốn, Vô sanh nhẫn Bồ tát địa thứ bảy, tám, chín vọng hoặc đã hết, hiểu rõ các pháp đều không sanh; nên gọi là vô sanh nhẫn.

(Địa thứ bảy là Viễn hành địa, địa thứ tám là Bất động địa, địa thứ chín là Thiện huệ địa)

Năm, Tịch diệt nhẫn Địa thứ mười là Bồ tát Pháp vận địa, quả Đẳng giác, Diệu giác, Phật các hoặc đã dứt hết, thanh tịnh, vô vi, vắng lặng hoàn toàn; nên gọi là tịch diệt nhẫn.

(Đẳng giác là ngôi vị sau Phật một bậc, hơn các ngôi vị trước nên được gọi là giác).

Diệu giác là trí huệ tròn đầy, sáng suốt, không thể nghĩ bàn. Nếu luận về 42 ngôi vị thì bắt đầu là Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, đẳng giác và diệu giác; ở đây chỉ nói 40 vị thì lấy đẳng giác, diệu giác thu vào Pháp vân địa.

Ngũ Nhiếp Luận

五攝論 (Pháp bảo phiêu mục)

Nhiếp luận tức là Nhiếp Đại thừa luận; vì tóm thâu ý nghĩa của tất cả pháp môn Đại thừa thánh giáo; tập họp lại và phân chia, nhận xét ý nghĩa trên.

Luận này do Bồ tát Vô trước làm ra. hai vị Bồ tát Thiên thân, Vô tính đều có cách giải thích riêng, ý nghĩa nhiều chỗ giống nhau. Đời Lương Ngài Chân đế, đời đường Ngài Huyền trang, phiên dịch không giống nhau, nên đều gọi là năm nhiếp luận.

Một, Vô trước nhiếp luận Bồ tát Vô trước làm ra Đại thừa nhiếp luận, ba quyển; gọi là Vô trước nhiếp luận.

Hai, Thiên thân nhiếp luận Bồ tát Thiên thân, vì có Đại thừa nhiếp luận của Bồ tát Vô trước làm ra, mà làm ra sách giải thích luận này, gồm có mộtnăm quyển. Đó là Thiên thân nhiếp luận.

Ba, Vô tính nhiếp luận Bồ tát Vô tính, do Nhiếp luận của Vô trước, cũng làm ra luận thích, ý nghĩa giống nhau, gọi là Nhiếp Đại thừa luận thích, gồm mười quyển. đó là Vô tính nhiếp luận.

Bốn, Lương nhiếp luận

Đời Lương, tam tạng pháp sư Chân đế dịch Luận thích của Ngài Thiên thân, lưu truyền ở Trung quốc. Đó là Lương nhiếp luận.

Năm, Đường nhiếp luận Đời Đường, pháp sư Huyền trang dịch luận của Ngài Vô trước và dịch luận của Ngài Vô tính. Đó là Đường nhiếp luận.

Ngũ Phẩm

五品 (Pháp hoa văn cú)

Phẩm có nghĩa là thứ tự. Đối với Viên giáo, trong địa vị ngoại phàm, có sâu cạn thứ tự khác nhau, nên chia ra làm năm phẩm. (Ngoại phàm là vì chưa lên thánh vị, tâm chưa đạt được lý).

Một, tùy hỷ phẩm

Tùy hỷ: Tùy là theo người khác mà tu tập việc lành; hỷ là vui mừng về sự thành tựu của người khác. Phật chuyển pháp luân, chúng sanh được lợi ích. Ta giúp đỡ cho họ được vui. Đó gọi là tùy hỷ phẩm.

Kinh nói: Nếu ai nghe được kinh này mà không hề chê bai, chỉ trích thì đó chính là khởi tâm tùy hỷ.

Hai, Độc tụng phẩm Xem văn gọi là đọc; không xem mà miệng đọc gọi là tụng.

Trong tu viên quán, lại thêm đọc tụng, như mỡ giúp lửa cháy, tâm quán càng thêm sáng. Đó là đọc tụng nhẩm.

Kinh nói: Huống chi, chính người ấy, còn thọ trì đọc tụng.

Ba, Thuyết pháp phẩm, còn gọi là giải thoát phẩm.

Thuyết pháp là tuyên truyền lời Phật dạy. Vì do đọc tụng, trong tâm hiểu biết hơn lên và bên ngoài giảng giải đem lại lợi ích cho người, bỏ công sức dạy người thì công ấy trở về với mình nên tâm còn phong phú hơn trước. Đó gọi là thuyết pháp phẩm.

Kinh nói: Nếu có người thọ trì đọc tụng, mà còn vì người khác mà giảng nói. chính là ý này.

Bốn, Kiêm hành lục dộ phẩm

Lục độ là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí huệ.

Trước quán tâm tuy đã thành thục, nhưng chưa nhuần nhuyễn với Phật sự. Nhờ chánh quán sáng tỏ chút đỉnh, kèm thêm làm lợi ích chúng sanh. Nhờ phước đức nên quán tâm càng tăng lên. Đó gọi là kiêm hành lục độ.

Kinh nói: Nếu có người đọc tụng và vì người khác giảng nói, mà lại còn thanh tịnh tu hành lục độ. chính là ý này.

Năm, Chánh hạnh lục độ phẩm. Chánh hạnh lục độ là viên quán khá thành thục, sự và lý sắp hòa hợp. Thực hành Phật sự mà không tổn thương Phật lý. Thấu lý không chướng ngại Phật sự. Tự lợi, lợi tha ; sự, lý đầy đủ. Quán tâm không trở ngại, lại càng hơn trước. Đó gọi là chánh hành lục độ phẩm. Kinh nói: Nếu có người đọc tụng và vì người khác giảng nói, mà lại còn thanh tịnh tu hành lục độ. chính là ý này.

Ngũ Pháp

五法 (Lăng Nghiêm kinh)

Một, danh.

Danh tức là giả danh. Tất cả thánh, phàm, tình và vô tình, hoặc căn, hoặc trần đều có tướng riêng, dựa theo hình thể mà gọi (tên). Đó là danh.

Hai, Tướng.

Tướng tức là sắc tướng. Tất cả sinh vật trong ba cõi, lớn, nhỏ, đẹp, xấu; tình và vô tình và các pháp thuộc căn, trần đều có hình thể. Đó là tướng.

Ba, Vọng tưởng.

Vọng tưởng là ý niệm phân biệt, hư giả, sai lầm. Từ hai pháp danh, tướng ở trước, khởi lên tâm phân biệt, rồi nhận giả danh là của mình, ôm lấy ảo tưởng là thân mình, nên có tâm và tâm sở vô số vướng vít lấy nhau. Đó là vọng tưởng.

(Tâm là tâm vương. Tâm sở là thọ, tưởng, hành các pháp)

Bốn, chánh trí.

Chánh trí là trí thấy đúng đắn rõ ràng của Như lai. Vì đã hiểu rõ các pháp đã đề cập ở trên, như ảo như hoá, chẳng phải đoạn, chẳng phải thường, vượt qua tất cả kiến thức của phàm phu, Tiểu thừa, biên kiến, tà kiến khác nhau. Đó là chánh trí.

Năm, Như như.

Như như là không đổi không khác, lý của chân như. Do chánh trí đã nói trên, quán sát danh tướng đều là ảo mộng, chẳng phải có chẳng phải không. Danh, tướng vốn không, tức là lý chân như. Lý nhờ trí mà sáng, trí nhờ lý mà biểu hiện. Lý, trí tương đồng, nên đó là như như.

Ngũ Sở Y Độ

五所依土 (Viên giác kinh lược sớ sao)

Một, Pháp tánh độ.

Pháp thân thanh tịnh là cõi nương tựa của Như lai, lấy chân như làm thể. Nhưng cõi pháp thân này, thể không sai biệt, không đổi không dời, xa lìa tướng tịch diệt, đó gọi là cõi pháp tánh.

Hai, Thật báo độ.

Báo thân viên mãn là cõi nương tựa của Như lai, lấy vô lậu ngũ uẩn làm thể. Đó là công đức tu tập mười lực, bốn vô ký… từ kiếp trước, thành tựu. Trang nghiêm, vô ngại, cảnh và trí hoà hợp, xứng với sự chiêu cảm của quả báo. Đó gọi là cõi thật báo.

(mười lực là tri thị xứ phi xứ trí lực; tri quá, hiện, vị lai nghiệp báo trí lực; tri chư thiên, giải thoát, Tam muội trí lực; tri chư căn thắng liệt trí lực; tri chủng chủng giải trí lực; tri chủng chủng giới trí lực; tri nhất thiết chí xứ đạo trí lực; tri thiên nhãn vô ngại trí lực; tri túc mạng vô lậu trí lực; tri vĩnh đoạn tập khí trí lực. Tứ vô sở uý là nhất thiết vô sở uý; lậu tận vô sở uý; thuyết chướng đạo vô sở uý; thuyết tận khổ vô sở uý).

Ba, Sắc tướng độ.

Thân nhiều như vi trần, như nước trong biển là cõi nương tựa của Như lai, lấy hậu đắc trí làm thể để tu tập đầy đủ. Nhờ đó mà muôn đức thành tựu, trang nghiêm bằng vô số châu báu đầy khắp, không giới hạn. Đó gọi là sắc tướng độ. (Hậu đắc trí là Phật tu hành đầy đủ, thể tính giác ngộ hoàn toàn sáng suốt, sau khởi lên trí huệ và diệu dụng).

Bốn, Tha thọ dụng độ. Thân tha thọ dụng là cõi nương tựa của Như lai, lấy hậu đắc trí làm thể vì lợi ích cho chúng sanh. Điều đó là do tu đức thành tựu, tuỳ theo sự thích nghi của Bồ tát Thập địa biến hiện. Dùng sức đại từ bi mà hiện ra vô số tịnh độ lớn, nhỏ, hơn, kém khác nhau. Đó gọi là tha thọ dụng độ.

Năm, Biến hoá độ. Thay đổi bất thường là biến. Từ không mà bổng có là hoá. Thân biến hoá là cõi nương tựa của Như lai. Lấy lợi tha làm sự, trí làm thể, do tu tập hạnh lợi tha từ kiếp trước, nên tuỳ tâm chúng sanh mà biến hiện tịnh, uế vô số cõi nước. Đó gọi là biến hoá độ.

Ngũ Tạng

五藏 (Lục ba la mật kinh)

Tạng có nghĩa là chứa đựng. Kinh Luật Luận chứa ý nghia vô lượng của giáo pháp.

Một, Tố đát lãm tạng

Tiếng Phạn là Tố đát lãm, tức là Tu đa la, tiếng Hoa là Khế kinh; nghĩa là trên hợp với lý của Phật, dưới hợp căn cơ của chúng sanh. Kinh là pháp, là thường. mười cõi đều theo gọi là pháp, ba đời đều theo gọi là thường.

Kinh nói: Nếu có chúng sanh, thích sơn lâm cùng cốc, ở chỗ vắng lặng, tu pháp tịnh lự, thì Phật vì người ấy nói tạng Tu đa la.

Hai, Tỳ nại da tạng

Tiếng Phạn là Tỳ nại da, tiếng Hoa là Luật. Luật là pháp, nghĩa là hay dứt trừ tội nặng và nhẹ. Kinh nói: Nếu có chúng sanh, ưa tu tập oai nghi, hộ trì chánh pháp, thấm nhuần pháp vị, khiến cho an trú được lâu dài, thì vì người ấy nói Luật tạng.

Ba, Tỳ đạt ma tạng

Tiếng Phạn là A tỳ đạt ma, tiếng Hoa là vô tỷ pháp, tức là luận tạng.

Trí huệ bậc thánh, phân biệt ý nghĩa của các pháp, siêu việt không thể so sánh.

Kinh nói: Nếu có chúng sanh, ưa nói chánh pháp, phân biệt được tánh và tướng, nghiêm xét kỹ càng rốt ráo sâu xa, thì vì người ấy nói luận tạng.

Bốn, Bát nhã ba la mật đa tạng

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là trí huệ. Tiếng Phạn là ba la mật, tiếng Hoa là đáo bỉ ngạn, tức là huệ tạng; nghĩa là chúng sanh do mê lầm, không có trí huệ; ở trong sống, chết; gọi là bờ bến này. Bồ tát do tu trí huệ đến được Niết bàn; gọi là bờ bên kia.

Kinh nói: Nếu có chúng sanh, ưa tu tập trí huệ chân thật của Đại thừa, xa lìa chấp trước phân biệt ngã và pháp, thì vì người ấy nói tạng trí huệ qua bờ bên kia.

Năm, Đà la ni tạng

Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là năng trì, còn gọi là chú, tức là Bí tạng; nghĩa là tập trung tất cả pháp lành, giữ gìn không để cho mất.

Kinh nói: Nếu có chúng sanh, không thể thọ trì khế Kinh để điều phục, đối trị phiền não; hoặc lại có chúng sanh làm các nghiệp ác, vô số tội nặng mà muốn được tiêu trừ, nhanh chóng giải thoát, mau ngộ Niết bàn thì vì người ấy nói Đà la ni tạng.

Ngũ Tánh Thành Phật

五性成佛 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Bất định tánh bán thành Phật

Bất định tánh là căn tánh bất định; nghĩa là, nếu gần Thinh văn thì tập tánh theo pháp Thinh văn, nếu gần Duyên giác thì tập tánh theo pháp Duyên giác, nếu gần Bồ tát thì tập tánh theo Bồ tát. Tập tánh theo pháp Thinh văn,

Duyên giác thì kẹt sâu vào quả Tiểu thừa, không ưa độ sanh, không mong cầu Phật đạo, nên không thành Phật.

Tập tánh hạnh Bồ tát lợi sanh thì chứng được Bồ đề và thành Phật; nên gọi là bất định tánh, thành Phật một nửa.

Hai, Vô chủng tánh bất thành Phật

Không có chánh tín, thiện căn không tin nhân quả, không chịu Phật dạy bảo, cam lòng chìm đắm trong sanh, tử; không mong giải thoát; nên gọi là không có chủng tánh, không thành Phật.

Ba, Thinh văn tánh bất thành Phật

Thinh văn là người ngộ đạo nhờ nghe giáo lý nhà Phật.

Căn tánh của Thinh văn, chỉ tu tập pháp sanh diệt của Tứ đế và chứng được quả chân không Niết bàn; ưa thích vắng lặng, sợ sệt sanh tử; không thể lập hạnh độ sanh, tiến cầu Phật đạo; nên gọi là Thinh văn tánh không thành Phật.

Bốn, Duyên giác tánh bất thành Phật

Duyên giác là người ngộ chân lý nhờ quán sát nhân duyên. Căn tánh của Duyên giác, chỉ quán sát pháp 12 nhân duyên, chứng được quả chân không Niết bàn, cố chấp vào không, không cầu Phật đạo; nên gọi Duyên giác tánh không thành Phật.

Năm, Bồ tát tánh toàn thành

Phật

Bồ tát là tiếng Phạn, nói đủ là Bồ đề tát đỏa; tiếng Hoa là giác hữu tình.

Bồ tát tự giác ngộ cho mình rồi, còn giác ngộ cho chúng sanh. Bồ tát vận dụng cả từ bi và trí huệ; quán sát bình đẳng cả oán thù và thân thích, nhờ nguyên nhân ấy mà chứng quả Bồ đề; nên gọi là Bồ tát tánh thành Phật hoàn toàn.

Ngũ Thọ

五受 (Tích huyền ký)

Thọ là lãnh nạp; nghĩa là sáu thức của sáu căn lãnh nạp sáu cảnh của sáu trần.

Một, Ưu thọ

Tâm đối trước tình, cảnh trái ngược mà phải nhận lấy nỗi buồn. Đó gọi là ưu thọ.

Hai, Hỷ thọ

Tâm đối trước tình, cảnh vừa lòng và nhận được niềm vui thỏa thích. Đó gọi là hỷ thọ.

Ba, Khổ thọ

Thân đối trước tình, cảnh trái ngược mà phải nhận lấy khổ đau bức bách. Đó gọi là khổ thọ.

Bốn, Lạc thọ

Thân đối trước tình, cảnh vừa lòng và nhận được cảm giác an vui. Đó gọi là lạc thọ.

Năm, Xả thọ

Tâm đối với cảnh không thuận, không nghịch và nhận được cảm giác không khổ, không vui, không ghét, không yêu. Đó gọi là xả thọ.

Ngũ Thức

五識 (Khởi tín luận sớ)

Một, Nghiệp thức Nghiệp thức là gốc rễ vô minh. Nguồn tâm bổn giác, ban đầu không có tướng động; vì bất giác mà sanh ra động làm thành tướng nghiệp.

Luận nói: Vì nương vào bất giác nên tâm động, gọi đó là nghiệp.

Hai, Chuyển thức Chuyển thức gọi là kiến tướng. Nương vào tướng mới động của nghiệp thức trước mà chuyển thành năng kiến; năng kiến này chính là tướng mới động. Đó gọi là chuyển thức.

Luận nói: Vì nương vào động nên có năng kiến; cho nên không động thì không có thấy (kiến).

Ba, Hiện thức Có năng kiến thì tất cả cảnh giới giả dối, sai lầm hiện ra. Cảnh giới này giống như tấm gương sáng có thể hiện rõ màu sắc, bóng dáng của vạn vật. Đó gọi là hiện thức. Luận nói: chính vì nương vào năng kiến mới hiện ra cảnh giới sai lầm.

Bốn, Trí thức

Đối với tướng của hiện thức ở trước, không hiểu đó là từ tự tâm hiện ra, nên mới nổi lên trí, phân biệt đục, trong. Đó gọi là trí thức. Luận nói: chính vì nương vào cảnh giới, tâm mới nổi lên phân biệt.

Năm, Tương tục thức

Nương vào sự phân biệt cảnh giới ở trước mà niệm nổi lên liên tiếp, không có giây phút nào gián đoạn. Đó gọi là tương tục thức. Luận nói: chính vì nương vào trí, nên mới sanh ra khổ, vui; tâm nhận thức (trí) nổi liên tiếp tương ứng không gián đoạn.

Ngũ Thức

五識 (Pháp giới thứ đệ)

Một, Nhãn Thức

Nhãn căn do đối với sắc trần thì thức của mắt sanh ra.

Khi thức này sanh ra, chỉ có khả năng thấy sắc. Đó gọi là nhãn thức (sự phân biệt của mắt).

Hai, Nhĩ Thức

Nhĩ căn do đối với thinh trần thì thức của tai sinh ra.

Khi thức này sanh ra, chỉ có khả năng nghe tiếng. Đó gọi là nhĩ thức (sự phân biệt của tai).

Ba, Tỵ thức Tỵ căn do đối hương trần, thì thức của mũi sinh ra. Khi thức này sinh ra, chỉ có khả năng ngửi mùi. Đó là tỵ thức.

Bốn, Thiệt thức

Thiệt căn do đối vị trần thì thức của lưỡi sanh ra.

Khi thức này sanh ra, chỉ có khả năng nếm vị. Đó gọi là thiệt thức.

Năm, Thân thức Thân căn do đối xúc trần thì thức của thân sinh ra.

Khi thức này sanh ra, chỉ có khả năng biết sự xúc chạm. Đó gọi là thân thức.

Ngũ Uẩn Dụ

五 蕴 喻 (Đại trang nghiêm kinh)

Năm uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

Uẩn có nghĩa là chứa nhóm. Tất cả chúng sanh đều do năm uẩn này chứa nhóm (tổ hợp) mà thành thân người. Vì vậy, Phật vì vua Bình Sa nói rằng các pháp trong thế gian là thật sự không chắc chắn, nên lấy năm uẩn này ví dụ. (Tiếng Phạn là Bình sa, cũng gọi là Tần bà sa la; tiếng Hoa là Mô thật, nghĩa là chính bản thân ông là tấm gương mô phạm chân thật).

Một, Sắc như tụ mạt dụ Sắc tức là sắc thân của chúng sanh.

Mạt tức là bọt nước, do gió thổi nước tụ lại mà thành, tướng trạng, hư dối, thể vốn không thật. Lấy hình ảnh bọt nước này để ví dụ cho sắc thân của chúng sanh, giả dối, vay mượn, không thật.

Hai, Thọ như thủy bào dụ. Thọ có nghĩa là lãnh thọ. Thủy bào tức là bong bóng nước.

Nước do gió thổi, hoặc dùng cây quậy nổi lên bong bóng trên mặt, trong chốc lát mất liền. Lấy việc này ví dụ những gì buồn, vui mà con người lãnh thọ, giống như bong bóng nước, có đó rồi mất đó.

Ba, Tưởng như dương diệm dụ Tưởng tức là tưởng nhớ. Dương diệm tức là bóng sáng mặt trời.

Nhìn từ xa trên cánh động rộng, ánh nắng mặt trời phát ra quầng sáng như có bóng nước sóng sánh (loang loáng trên mặt) nhưng thật sự không phải nước (người khát tưởng là nước). Lấy đó ví dụ như vọng tưởng của chúng sanh, cũng giống như bóng nắng, vốn không có thật thể, do niệm (nhớ, tưởng tượng) mà thành tưởng, đều là giả dối.

Bốn, Hành như ba tiêu dụ Hành có nghĩa là tạo tác. Ba tiêu (cây chuối), thân của nó dễ gãy, hoàn toàn không vững chắc. Lấy đó để ví dụ các hành (tạo tác) của chúng sanh, giống như cây chuối dễ gãy đổ, không chắc chắn.

Năm, Thức như ảo sự

Thức có nghĩa là phân biệt.

Ảo sự là trò ảo thuật. Ví như dùng cái khăn ảo thuật ra con ngựa; cây cỏ thành người. Tất cả đều do ảo thuật mà thành, vốn không có thật thể. Lấy đây để ví dụ tâm phân biệt các pháp của chúng sanh; sanh, diệt tùy theo cảnh, không có thật.

Ngũ Uẩn Thật Tướng

五蕴實相 (Đại Bát nhã kinh)

Năm uẩn tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

Uẩn có nghĩa là chứa nhóm. Do chứa nhóm năm pháp sắc, thọ... làm thành sắc thân.

Thật tướng là lý chân như không sai lầm; tức là năm uẩn này cũng chính là lý thật tướng; nên gọi là ngũ uẩn thật tướng.

Một, Sắc uẩn thật tướng Sắc có nghĩa là sự trở ngại của vật chất.

Sắc mà có tính chất trở ngại là sắc ảo, thật sự, đó là chân không Bát nhã; tức là nhờ ảo sắc mà sáng tỏ được chân không. Đó gọi là sắc uẩn thật tướng.

Hai, Thọ uẩn thật tướng Thọ có nghĩa là lãnh nạp. Lãnh thọ của sáu căn là ảo thọ, thật sự, đó là chân không Bát nhã; tức là nhờ ảo thọ mà sáng tỏ được chân không. Đó gọi là thọ uẩn thật tướng.

Ba, Tưởng thọ thật tướng Tưởng có nghĩa là tư tưởng. Suy tư mà có điều kiện là tưởng ảo, thật sự, đó là chân không Bát nhã; tức là nhờ ảo tưởng mà sáng tỏ được chân không. Đó gọi là ảo tưởng thật tướng.

Bốn, Hành uẩn thật tướng Hành có nghĩa là tạo tác. Hành mà do tạo tác là hành ảo, thật sự, đó là chân không Bát nhã; tức là nhờ ảo hành mà sáng tỏ chân không. Đó gọi là hành uẫn thật tướng.

Năm, Thức uẩn thật tướng Thức có nghĩa là phân biệt. Thức mà có tính chất phân biệt là ảo thức, thật ra, đó là chân không Bát nhã; tức là nhờ ảo thức mà sáng tỏ được chân không. Đó gọi là thức uẩn thật tướng.

Ngũ Uẩn

五 蕴 (Đại thừa quảng ngũ uẩn luận)

Uẩn có nghĩa là tích tụ (chứa nhóm)

Chúng sanh do năm pháp này tích tụ thành thân; lại do thân này tích tụ các pháp phiền não, có thể chịu vô lượng sống, chết; cũng gọi là Ngũ Ấm. Ấm có nghĩa là che đậy, vì hay che đậy chân tánh.

Một, Sắc uẩn

Sắc có nghĩa là sự trở ngại của vật chất. Các căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân hòa hợp chứa đựng nhau; nên gọi là sắc uẩn.

Hai, Thọ uẩn

Thọ có nghĩa là lĩnh nạp. Lục thức cùng lục trần tương ứng mà có lục thọ hòa hợp chứa đựng nhau; nên gọi là thọ uẩn.

Ba, Tưởng uẩn

Tưởng có nghĩa là tư tưởng. Ý thức cùng sáu trần tương ứng mà thành sáu tưởng hòa hợp chứa đựng nhau; nên gọi là tưởng uẩn.

Bốn, Hành uẩn

Hành có nghĩa là dời đổi, tạo tác.

Vì ý thức suy tư, nhớ tướng các trần, tạo ra các hành động thiện hay ác hòa hợp chứa đựng nhau; nên gọi là Hành Uẩn.

Năm, Thức uẩn

Thức có nghĩa là phân biệt rõ ràng.

Thức có sáu loại mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý đối với các trần cảnh phân biệt rõ ràng, hòa hợp chứa đựng nhau; nên gọi là thức uẩn.