Tam Tạng Pháp Số

Tứ Pháp Giới

四法界 (Hoa nghiêm pháp giới quán)

Pháp giới là bản thể thân tâm của tất cả chúng sanh, Pháp: nguyên tắc. Giới chia ra hai nghĩa, nếu căn cứ về sự mà nói thì giới có nghĩa là phân chia riêng biệt. Nếu căn cứ về lý mà nói thì giới có nghĩa là thể tánh, tánh chất; vì pháp tánh của các pháp không thay đổi. Nếu lấy thể tánh, phân biệt quan hệ hỗ tương nhau, thì thành lý, sự vô ngại pháp giới. Lấy lý hoà hợp với sự thì dung thông tất cả, thì thành sự sự vô ngại pháp giới.

Một, Sự pháp giới. Các pháp sắc và tâm của tất cả chúng sanh đều không giống nhau chút nào. Mỗi thứ đều phân biệt và giới hạn; nên gọi là sự pháp giới.

Hai, Lý pháp giới. Các pháp sắc và tâm của tất cả chúng sanh, tuy có sai khác, nhưng có cùng một thể tánh, nên gọi là lý pháp giới.

Ba, Sự lý vô ngại pháp giới.

Lý do sự mà hiển bày; sự nương lý mà thành. Lý sự tương dung; nên gọi là lý sự vô ngại pháp giới.

Bốn, Sự sự vô ngại pháp giới.

Tất cả hạn lượng của các pháp về sự, dung thông với thể tánh hoàn toàn. một, nhiều không khác; lớn, nhỏ hỗ tương, lớp lớp không cùng; nên gọi là sự sự vô ngại pháp giới.

Tứ Pháp Ly Ma Đạo

四 法 離 魔 道 (Đại bảo tích chánh pháp kinh)

Một, Bất ly Bồ đề tâm. Bồ tát tu tập các hạnh lành, thường muốn cứu độ tất cả chúng sanh, mà không xa lìa tâm Bồ đề, vì vậy xa lìa con đường của tà ma.

Hai, Vô não hại tâm. Bồ tát tu tập các hạnh từ thiện, đối với tất cả chúng, luôn nuôi lòng thương xót, không sanh tâm làm phiền muộn và tổn hại chúng, vì vậy xa lìa con đường của tà ma.

Ba, Minh liễu chư pháp. Đối với tất cả pháp, Bồ tát dùng trí huệ soi xét, thấu triệt rõ ràng, ngay thẳng, không chướng ngại. Vì vậy xa lìa con đường tà ma.

Bốn, Bất sanh khinh mạn. Bồ tát rõ thấu các pháp bình đẳng, đối với chúng sanh thường tu hạnh không xem thường và tâm không kiêu mạn. Vì vậy xa lìa con đường tà ma.

Tứ Pháp Sanh Phước

四法生福 (Đại bảo tích chánh pháp kinh)

Một, Hằng hành pháp thí.

Người tu hạnh Bồ tát, phải dùng chánh pháp đức Phật đã nói truyền bá đến tất cả chúng sanh và đem lợi ích đến cho chúng, không hề có tâm keo kiệt. Nhờ vậy mà phước đức vô lượng được sanh ra.

Hai, Khởi đại bi tâm. Người tu hạnh Bồ tát, thường vận dụng tâm đại bi đem đến lợi ích cho tất cả. Đối với chúng sanh phá giới, dùng phương tiện để ngăn ngừa, không để cho làm ác. Phước đức vô lượng từ đây sanh ra.

Ba, Hoá chủ hữu tình. Người tu hạnh Bồ tát, thường để tâm đến việc lợi tha, dạy dỗ tất cả chúng sanh làm cho chúng phát tâm Bồ đề, tu tập hạnh Bồ tát, thành tựu quả Phật. Phước đức vô lượng từ đây sanh ra.

Bốn, Nhẫn nhục cứu hộ. Người tu hạnh Bồ tát thường vận dụng tâm đại bi, đối với kẻ thấp kém bất thiện, nếu đối xử ngang ngược với ta, chẳng những nhịn nhục chịu đựng mà còn tìm cách cứu giúp họ, khiến cho cải ác làm lành. Vô lượng phước đức do đây mà sanh.

Tứ Pháp Tập Thiện Căn

四 法 集 善 根 (Đại bảo tích chánh pháp kinh)

Một, Lạc trụ lâm gian. Người tu hạnh Bồ tát phải xa lìa chỗ ồn ào, ở nơi núi rừng thanh vắng, im lặng, an ổn, nghĩ suy về đạo lý để thành tựu tất cả căn lành.

Hai, Tứ sự nhiếp vật. bốn việc là bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự.

Người tu hạnh Bồ tát. Tự mình tu hành đã đầy đủ, còn phải hướng dẫn chúng sanh, cùng với mình tu tập chánh đạo. Do đó thường phải bố thí cho những kẻ nghèo khổ thiếu thốn. Lại dùng lời nói yêu thương để an ủi chúng và dẫn dụ vào Phật pháp. Cùng với chúng sanh làm mọi công việc và đem lại lợi ích cho chúng để thành tựu tất cả căn lành.

Ba, Xả thân cầu pháp. Người tu hạnh Bồ tát, ưa cầu pháp Đại thừa, tâm tư dũng mãnh, dù bỏ thân mạng cũng không luyến tiếc, để mà thành tựu tất cả căn lành.

Bốn, Cần hành tinh tấn. Người tu hạnh Bồ tát, thề chỉ cầu quả Phật, do đó siêng năng không ngừng, không hề lười biếng để thành tựu tất cả căn lành.

Tứ Pháp Thí

四法施 (Bảo tích kinh)

Pháp thí là Phật dùng bốn pháp này ban bố cho chúng sanh để cho họ nương đây mà tu hành và chứng ngộ, không khởi lên tà kiến.

Một, Nhất thiết vạn vật giai qui vô thường.

Chúng sanh ngu si mê lầm, không biết các loài hữu tình và vô tình trong thế gian có sanh ắt có diệt, có thành ắt có hoại, tất cả đều vô thường. Thế mà, trái lại cho là thường, Phật nói pháp để dứt trừ sai lầm này, nên gọi là tất cả vạn vật đều trở về vô thường.

Hai, Nhất thiết sở hữu tất vi khổ độc.

Chúng sanh ngu si, mê lầm, không biết các pháp ngũ ấm là gốc của mọi khổ đau mà lại suy lường cho là vui. Phật nói pháp là để dứt trừ sai lầm này, nên gọi là tất cả sở hữu đều là khổ đau và độc hại.

Ba, Nhất thiết chư pháp giai vô hữu ngã.

Chúng sanh ngu si, mê lầm, không hiểu tất cả pháp là không, so đo, chấp trước là có ngã.

Bốn, Nhất thiết hữu hình tất chí ư không

Tất cả hữu hình đều cuối cùng trở về không. Ngược lại so đo cho là có, Phật nói pháp để chúng sanh dứt trừ tính so đo này, nên nói là nhất thiết hữu tình đều đi đến không.

Tứ Pháp

四法 (Đại thừa bổn sanh tâm địa quán kinh).

Kinh nói: Trong pháp của Phật có bốn loại hướng dẫn chúng sanh ra ngoài biển sanh tử, sang bờ bên kia. ba đời chư Phật nương tựa đây mà tu hành, dứt tất cả chướng ngại, chứng được Bồ đề.

Một, Giáo pháp.

Tất cả pháp lành vô lậu, dạy dỗ chúng sanh, có thể phá được vô minh, phiền não, nghiệp chướng. ( Vô lậu là không rơi rớt vào sanh tử).

Hai, Lý pháp. Tất cả giáo pháp mà nghĩa lý đã được trình bày rõ ràng.

Ba, Hành pháp. Các pháp tu hành là giới, định, huệ.

Bốn, Quả pháp. Các pháp để chứng được là Niết bàn, vô vi.

Tứ Phong Luân

四風輪 (Hoa nghiêm kinh).

Kinh nói: bốn loại phong luân này giữ gìn thuỷ luân. Thuỷ luân giữ gìn đại địa, khiến cho không tan nát; ví như khi Phật xuất hiện, nương trí huệ vô ngại quang minh, mà khởi lên bốn loại trí phong luân lớn, giữ được căn lành của tất cả chúng sanh.

Một, An trụ.

3000 đại thiên thế giới nương nơi phong luân này mà được an trụ, ví như đại trí phong luân của Phật, nuôi dưỡng tất cả chúng sanh, đều làm cho vui vẻ an trụ.

Hai, Thường trú.

3000 đại thiên thế giới, nương nơi phong luân này mà được thường trụ, ví như đại trí phong luân của Phật, kiến lập chánh pháp, thường trụ ở đời, làm cho chúng sanh đều sanh tâm vui vẻ.

Ba, Cứu cánh.

3000 đại thiên thế giới, nương nơi phong luân này làm ranh giới cùng cực, ví như đại trí phong luân của Phật, có đầy đủ phương tiện, thấu suốt con đường cứu cánh vô lậu.

Bốn, Kiên cố.

3000 đại thiên thế giới, nương nơi phong luân mà được vững chắc, ví như đại trí phong luân của Phật giữ gìn, giúp đỡ căn lành của tất cả chúng sanh, làm cho không tiêu tan tận diệt.

Tứ Phương Hành Thất Bộ

四方行七步 (Phật bổn hạnh tập kinh).

Phật khi vừa giáng sanh, đối với bốn phương, Phật đều đi bảy bước ở mỗi phương, từng bước đều có hoa sen đỡ chân. Phật đi xong bảy bước, trước nhất, Phật nhìn phương đông, tự nói rằng: trong thế gian, ta là tối thắng, ta từ hôm nay sanh phần đã hết. Đó là việc hi hữu của Bồ tát, pháp chưa từng có. Các phương khác cũng như thế.

Một, Đông hành thất bộ.

Kinh Niết bàn nói: Thị hiện làm chúng sanh mà là người dẫn dắt cho chúng.

Hai, Nam hành thất bộ. Kinh nói: Thị hiện là muốn cho vô lượng chúng sanh làm phước điền tối thượng.

Ba, Tây hành thất bộ.

Kinh nói: Thị hiện hoàn toàn chấm dứt sanh tử, đây là thân cuối cùng.

Bốn, Bắc hành thất bộ. Kinh nói: Thị hiện đã vượt qua các quả báo sanh tử.

Tứ Quang Dụ Trí

四光喻智 (Pháp hoa văn cú và Hoa nghiêm Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Một, Nhật quang dụ Phật trí. Ánh sáng mặt trời chiếu xuống thế gian, không có một chỗ u tối nào mà không soi sáng. Dùng đó dụ cho trí huệ của Phật, không việc gì không thấu rõ, không lý nào mà không thấy tỏ, nên mới nói ánh sáng mặt trời dụ cho trí của Phật.

Hai, Nguyệt quang dụ Bồ tát trí.

Ánh sáng mặt trăng khi khuyết khi đầy dùng để dụ trí huệ tuy đầy đủ của Bồ tát, vì phiền não vẫn còn chưa dứt hết, nên trí huệ của Bồ tát lúc mờ lúc tỏ, nên gọi ánh sáng mặt trăng dụ trí của Bồ tát.

Ba, Tinh quang dụ Duyên giác trí.

Sao tuy có ánh sáng, nhưng chiếu không xa. Lấy đó dụ cho bậc Duyên giác, tuy quán sát mười hai nhân duyên, ngộ được lý chân không, nhưng đối với nghĩa sâu xa của trung đạo, không thể sáng tỏ, nên nói ánh sáng của sao dụ cho trí Duyên giác.

Bốn, Huỳnh quang dụ Thinh văn trí.

Ánh sáng đom đóm, chỉ soi sáng được chính nó, không thể soi sáng vật khác. Lấy đó dụ cho bậc Thinh văn, tuy quán sát Tứ đế, ngộ được lý chân không, nhưng chỉ độ được mình, không thể độ người, nên gọi là ánh sáng đom đóm dụ cho trí Thinh văn.

Tứ Sơn

四 山 (Biệt dịch tạp A hàm kinh)

Phật ở trong vườn ông Cấp cô độc, nói với vua ba tư nặc rằng: Có một dãy núi lớn bằng đá, đỉnh giáp trời, chân gáp lòng đất, chạy dài từ phương Đông qua các nơi, cây cỏ um tùm có nhiều loài sinh vật, tất cả đều bị phá hết diệt sạch. Các núi ở phương nam, tây, bắc cũng đều như thế.

Dùng bốn núi này để ví dụ bốn tướng sanh, lão, bệnh, tử của chúng sanh. (Tiếng Phạn là ba tư nặc, tiếng Hoa là Thắng quân)

Một, Lão sơn.

Người già cả, hình hài khô đét, tiều tuỵ, tinh thần tăm tối, tóc trắng da nhăn, chẳng còn bao lâu, tướng tá tươi đẹp ngày xưa của tuổi trẻ sẽ suy tàn biến hoại, giống như núi lớn kia đến lúc mọi vật suy đồi, hao tổn, không cách nào cứu vãn được. Vì vậy kinh nói: Núi già có thể phá hoại tất cả khoẻ mạnh, tươi đẹp của tuổi hoa niên.

Hai, Bệnh sơn.

bốn đại của con người không điều hoà, hoặc nóng hoặc lạnh sanh ra nhiều bệnh, khiến cho sức khoẻ giảm sút, tinh thần suy sụp. Giống như núi lớn kia đến lúc, tất cả sinh vật hư tổn, không thể nào tránh khỏi. Vì vậy kinh nói bệnh sơn có thể pháp hoại tất cả những gì vững chãi nhất.

Ba, Tử sơn.

Khi thân người sắp chết, bốn đại và các căn đều trở về huỷ diệt. Giống như núi lớn kia, đến lúc muôn vật suy hoại trong chốc lát, nào ai ngăn được. Vì vậy kinh nói là tử sơn, có thể tiêu tan mọi mạng sống.

Bốn, Suy hao sơn. Đời sống con người chịu bao nhiêu bức bách, hao tổn, thế lực ra đi, tiền của trở về không, danh dự chẳng ai nghe, ý chí tiêu tan. Giống như dãy núi kia đến lúc mọi vật đều hư hao tiêu hoại, không cách nào trốn chạy. Vì vậy kinh nói: suy hao sơn, hay làm tan nát tất cả vinh hoa, phú quí.

Tứ Sự Bất Khả Cửu Bảo

四 事 不 可 久 保 (Xuất diệu kinh).

Kinh nói: một người mẹ cô đơn, vừa chôn đứa con của bà, buồn rầu khôn xiết, đến thưa với Phật. Phật liền lấy bốn việc này nói với bà.

Một, Thường tất vô thường.

Mọi vật trong thế gian đều vô thường. Ví như bền lâu muôn kiếp, vững chắc như sắt đá, cao như núi Tu di, sâu rộng như biển cả, cuối cùng cũng tiêu tan vì vô thường. Vì thế không có gì lâu bền được.

Hai, Phú quí tất bần tiện. Mọi việc trong đời, có thạnh ắt phải có suy, đầy ắt phải vơi. Đó là lý hiển hiên. Bởi vì giàu sang tuy do mạng trời, mà theo lý thì không thể thường còn được. Vì vậy bây giờ giàu sang, làm sao biết được ngày mai không nghèo hèn; cho nên giàu và sang cũng không thể nào giữ gìn lâu bền được.

Ba, Hội họp tất biệt ly. Người sống ở đời, chia lìa ắt có gặp gỡ và gặp gỡ ắt phải chia lìa. Đây là lý tự nhiên, chẳng phải ý người có thể sửa đổi được. Vì vậy bây giờ gặp gỡ làm sao biết được mai sau không xa lìa; cho nên gặp gỡ không thể giữ gìn lâu bền được.

Bốn, Cường kiện tất tử.

Người ở đời có sống ắt có chết. Đó là lý bình thường. Vì thế cho nên, tuy ở tuổi khoẻ mạnh, cuối cùng cũng suy yếu. Dù là ở trong hư không, dù ở trong biển sâu, dù ở trong núi đá cũng không đâu trốn được bệnh, chết. Đó là khoẻ mạnh cũng không thể giữ gìn lâu bền được.

Tứ Sự Bất Khả Đắc

四事不可得 (Chư kinh yếu tập)

Phật bảo các Tỳ kheo, ở đời có bốn việc không thể tránh được. Từ xưa đến nay, trời đất thành lập, không tránh khởi cái khổ đau này. Vì bốn cái khổ này, Phật thường ra đời làm cho tất cả chúng sanh đều được thoát ly.

Một, Thường thiếu bất khả đắc. Lúc tuổi trẻ, tóc đen răng trắng, hình dung tươi mát, mọi người khen ngợi, ai ai cũng mến yêu. một ngày kia, già cả, tóc trắng răng rụng, hơi thở gấp gáp rên rỉ. Muốn trẻ luôn không già, không cách nào có thể.

Hai, Vô bệnh bất khả đắc. Thân thể mạnh khoẻ, đi lại nhẹ nhàng. một ngày kia bệnh tật, nằm vùi trên giường, không thể cục cựa. Muốn cho luôn luôn an lành không bệnh hoạn, làm sao mà được.

Ba, Trường thọ bất khả đắc. Mong muốn sống lâu, tuỳ thích theo năm dục, tâm lý buông lung, mong kéo dài vô tận. Vô thường bổng đến, lăng đùng ra chết, mong mỏi sống lâu, làm sao cho được.

Bốn, Bất tử bất khả đắc. Cha mẹ, anh em, thê thiếp, dâu con sum vầy vui vẻ, nghĩ rằng luôn luôn giữ được. Vô thường bổng đến, thần thức ra đi, mong muốn không chết, làm sao cho được.

Tứ Sự Bất Khả Tư Nghì

四事不可思 (Tăng nhất A hàm kinh)

Một, Chúng sanh bất khả tư nghì.

Chúng sanh trong thế gian, từ đâu đến, đi về đâu, cuối cùng thân mạng ra sao, từ đâu sanh ra, đều không thể nghĩ bàn được, nên nói chúng sanh không thể nghĩ bàn.

Hai, Thế giới đều do nghiệp lực của chúng sanh mà có; thành rồi lại hoại, hoại rồi lại thành, trước sau nối tiếp, không hề dứt hẳn, nên nói là thế giới không thể nghĩ bàn.

Ba, Long cảnh giới bất khả tư nghì.

Rồng làm mưa, không phải từ miệng, cũng không phải từ mắt, tai, mũi mà ra. Chỉ do thần lực của rồng làm theo ý muốn hoặc lành hoặc dữ, đều có thể làm mưa, nên gọi là long cảnh giới bất khả tư nghì.

Bốn, Phật cảnh giới bất khả tư nghì.

Thân của Như lai thanh tịnh không ô uế, không thể suy lường, không thể nói năng khen hay chê, so sánh với phạm âm sâu xa trí huệ biện tài, hiện thần thông nói pháp, tất cả trời, người, Nhị thừa đều không thể so được, nên gọi là cảnh giới của Phật không thể nghĩ bàn.

Tứ Sự Cúng Dường

四事供養 (Tăng nhất A hàm kinh)

Phật ở trong vườn của ông Cấp cô độc, cây của Thái tử Kỳ đà, trong nước Xá vệ, thuyết pháp cho vua ba tư nặc nghe. Vua thỉnh Phật và Tỳ kheo tăng, cúng dường ba tháng, rồi làm một giảng đường lớn ở ngoài cổng thành, treo tràng phan, bửu cái và cung cấp tất cả nào y phục, ăn uống, toạ cụ, thuốc men. Gọi là tứ sự cúng dường. (Tiếng Phạn là Xá vệ, tiếng Hoa là phong đức. Thái tử Kỳ đà bố thí cây, trưởng giả Cấp cô độc mua vườn, xây dựng tinh xá và thỉnh Phật ở đó).

Một, Y bị.

Y là ca sa, có ba bậc: Ca sa bậc thượng có 25 điều và chín điều, Ca sa bậc trung có bảy điều, Ca sa bậc hạ có năm điều.

Bị là cái mền đắp. Những vật này đều dùng che thân thể, chống lại thời tiết nóng, lạnh và làm nên oai nghi nghiêm chỉnh để thành tựu đạo nghiệp. Đó là lý do dùng những vật này cúng dường Phật và chư Tăng.

Hai, Ẩm thực. Ẩm là các thức nước uống, như nước trái cây, mật, đề hồ, nước mía, nước bồ đào. Thực là các thức ăn bằng gạo, bằng sữa đặc v.v… Đây là những thứ có thể nuôi thân thể để tiến tu đạo nghiệp, chứng đạo Bồ đề. Đó là lý do dùng những vật này cúng Phật và chư tăng.

Ba, Ngoạ cụ.

Ngoạ cụ là các thứ giường, nệm, gối, chiếu. Đây là những thứ có thể điều hoà, giữ gìn cho thân, tâm bớt đi cực nhọc để tiến tu đạo hạnh. Đó là lý do dùng những vật này cúng Phật và chư Tăng.

Bốn, Y dược.

Y dược là các thứ thuốc bằng thảo mộc lạnh, nóng, ngọt, đắng, cay, chua và các thứ kim thạch, châu sa. Các loại này trị các bệnh sốt, lạnh, phong thấp, táo bón. Nhờ đó mà thân mạng được dài lâu để thành tựu đạo nghiệp. Đó là lý do dùng những vật này cúng Phật và chư tăng.

Tứ Sự Hành

四事行 (A nan đà mục khư ni a ly đà kinh).

Một, Thân thường cung cẩn. Người tu hạnh Bồ tát, phải giữ gìn cẩn thận thân nghiệp, chớ có buông lung, bởi vì tất cả ác pháp sát, đạo, dâm dứt trừ không làm và các việc bất thiện khác cũng đều không phạm. Đó là thân thường cung cẩn.

Hai, Ngôn thường chí thành. Người tu hạnh Bồ tát, muốn tu đạo chánh chân vô thượng, luôn giữ gìn khẩu nghiệp, thành thật không hư dối, đó là các lỗi vọng ngữ, ỷ ngữ, ác khẩu, lưỡng thiệt, đều phải xa lánh. Đó là lời nói luôn thành thật.

Ba, Ý thường nhu thuận. Người tu hạnh Bồ tát, muốn thành tựu đạo Bồ đề, luôn đề phòng ý nghiệp, điều hoà nhu thuận, xa các niệm tà, đó là ham muốn, sân hận, ngu si đều phải dứt hết. Đó là ý luôn nhu thuận.

Bốn, Thiện quyền phương tiện. Người tu hạnh Bồ tát, phải khéo dùng phương tiện cứu giúp tất cả chúng sanh, hoặc sanh trên trời hoặc sanh ở địa ngục, tuỳ loại hiện hình, chỉ vì lợi lạc cho chúng sanh, chứ không vì sự giải thoát của mình. Đó là khéo dùng phương tiện.

Tứ Sự Thắng

四事勝 (Địa trì kinh)

Một, Căn thắng.

Căn tánh của Bồ tát thông minh, lanh lợi hơn tất cả Thinh văn, Duyên giác. Đó gọi là căn thắng.

Hai, Đạo thắng.

Bồ tát dùng tâm từ bi tu hành lục độ, tự độ đã xong lại hay độ thoát tất cả chúng sanh, hơn cả Thinh văn, Duyên giác chỉ biết tự độ, không thể độ tha. Đó gọi là đạo thắng.

Ba, Xảo tiện thắng. Bồ tát dùng phương tiện khéo léo, nên hiểu rõ tất cả pháp, hơn cả Thinh văn, Duyên giác chỉ hiểu rõ các pháp ngũ ấm. Đó là xảo tiện thắng.

Bốn, Quả thắng.

Bồ tát tu nhân đầy đủ thì chứng được quả Phật giác ngộ, hơn cả quả của Thinh văn, Duyên giác chứng được. Đó gọi là quả thắng.

Tứ Sự Tiên Khổ Hậu Lạc

四事先苦後樂 (Tăng nhất A hàm kinh)

Một, Tu tập phạm hạnh tiên khổ hậu lạc.

Phạm là tịnh. Người không từ cực nhọc, tu tập tịnh hạnh. Tịnh hạnh đã vững vàng thì có thể chứng được đạo quả và được sự an lạc của Niết bàn. Vì vậy gọi là tu phạm hạnh trước khổ sau vui.

Hai, Tụng tập kinh tiên khổ hậu lạc.

Người không từ cực khổ, miệng tụng kinh, tâm thực tập theo nghĩa lý của kinh cho đến lúc thành thục, có thể như thuyết tu hành, chứng được đạo quả và được an vui của Niết bàn. Vì vậy gọi là đọc tụng, tu tập theo kinh điển của Phật thì trước khổ sau vui.

Ba, Tọa thiền niệm định tiên khổ hậu lạc.

Người không từ cực nhọc, toạ thiền, chánh niệm và chánh định. Do sức thiền định, tuần tự vào được Tam muội chứng được đạo quả và được niềm vui của Niết bàn. Vì vậy gọi là toạ thiền niệm định trước khổ sau vui.

Bốn, Sổ xuất nhập tức tiên khổ hậu lạc.

Người không từ cực nhọc, tu tập sổ tức, tự nhiên tán loạn không còn, tâm được vắng lặng, vững vàng nơi chánh lý, cùng với định tương ứng. Nhờ đây mà chứng được đạo quả và được an vui của Niết bàn. Vì vậy gọi là tu tập sổ tức trước khổ sau vui.

Tứ Tà Mạng Thực

四邪命食 (Đại trí độ luận)

Tỳ kheo phải dùng thức ăn xin được thanh tịnh để nuôi sống, không dùng bốn loại thức ăn tà mạng để sống còn, hạ khẩu, ngưỡng khẩu, phương khẩu, duy khẩu.

Một, Hạ khẩu thực. Là cấy, trồng ruộng vườn, xem mạch bốc thuốc để mong có cơm, áo nuôi mạng sống. Đó là hạ khẩu thực.

Hai, Ngưỡng khẩu thực. Là ngước lên hư không xem xét tinh tú, mặt trời, mặt trăng, gió mưa, sấm chớp, để mong có cơm, áo nuôi mạng sống. Đó là ngưỡng khẩu thực.

Ba, Phương khẩu thực. Luồn cúi, nịnh hót những người giàu có, quyền thế, để họ sai đi làm việc này việc nọ ở chỗ này chỗ khác, khua môi múa mép mong có cơm, áo nuôi mạng sống. Đó là phương khẩu thực.

Bốn, Duy khẩu thực. Chú thuật, bói toán, tốt xấu để mong cơm, áo nuôi mạng sống. Đó là duy khẩu thực.

Tứ Tăng Thạnh

四增盛 (A tì đạt ma tỳ bà sa luận)

Một, Thọ lượng tăng thạnh.

Lúc kiếp mạt, người ở Châu Thiệm bộ này, tuổi thọ giảm đến mười tuổi, rồi lại tăng dần dần lên lên đến 80000 tuổi. Đó gọi là thọ lượng tăng thạnh.

(Thiệm bộ là tiếng Phạn, còn gọi là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim).

Hai, Hữu tình tăng thạnh. Hữu tình tức chúng sanh. Khi kiếp mạt, châu Thiệm bộ này chỉ hơn 10000 người, sau tăng dần dần đến vô số, vào thời kiếp tăng, đất này rộng rãi trang nghiêm sạch sẽ, nhân dân phước đức, hiền lành. Vì dân chúng gia tăng nhiều, nên gọi là hữu tình tăng thạnh.

Ba, Tư cụ tăng thạnh. Tư cụ là dụng cụ để làm ăn sinh sống.

Vào thời kiếp mạt, nhân dân ở châu Thiệm bộ đói khát vì mất mùa, lấy lúa ma (lúa trời) làm thức ăn mà cho là ngon nhất. Đến khi kiếp tăng, an ổn, trúng mùa, vui vẻ. Hương vị của đất tự nhiên sanh ra, cho đến lúa gạo các loại từ từ đầy đủ. Đó gọi là tư cụ tăng thạnh.

Bốn, Thiện phẩm tăng thạnh. Thiện phẩm là đạo phẩm do các người lành tu được. Vào lúc kiếp mạt, chúng sanh ở thế gian tạo mười nghiệp ác, không tu mười nghiệp lành, đến khi kiếp tăng, nhân dân tu mười nghiệp lành và các đạo phẩm. Đó gọi là thiện phẩm tăng thạnh.

Tứ Táng

四葬 (Pháp uyển châu lâm)

Bốn cách chôn này của Tây vức.

Một, Thuỷ táng. Bỏ thây xuống sông để cho cá, ba ba ăn.

Hai, Hoả táng.

Chất củi thành đống rồi để thây lên đốt, không còn gì hết, thành tro bụi.

Ba, Thổ táng. Chôn thây dưới đất để cho mau mục nát.

Bốn, Lâm táng.

Bỏ thây ngoài bãi tha ma để cho cầm thú ăn.

Tứ Tạng

四藏 (Đại trí độ luận)

Tứ tạng là kinh, luật, luận, chú. Mỗi thứ đều chứa đựng tất cả văn lý, nên gọi là tạng.

Một, Kinh tạng.

Là tất cả đại, Tiểu thừa do Phật nói ra. Kinh là pháp, là thường vậy. mười giới chúng sanh đồng tôn xưng gọi là pháp. Ba đời không thay đổi gọi là thường. Lại còn nói là khế kinh, nghĩa là trên hợp với lý của chư Phật, dưới hợp với căn cơ của chúng sanh.

Hai, Luật tạng.

Giới luật đại, Tiểu thừa do Phật nói ra. Luật là pháp vì trị được tham, sân, si và tất cả ác nghiệp của chúng sanh, giống như luật pháp của thế gian, có thể xét định tội nặng hay nhẹ.

Ba, Luận tạng.

Các luận A tỳ đàm do Phật nói và các luận do đệ tử của Phật tạo ra. (A tỳ đàm là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Vô tỉ pháp).

Bốn, Chú tạng.

Tất cả tâm chú bí mật do Phật nói ra, như các Đà la ni và tất cả kinh có thần chú. (Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là Chú).

Tứ Tất Đàn

四悉檀 (Pháp Hoa văn cú)

Tất là khắp. Đàn là tiếng Phạn, gọi đủ là Đàn na, tiếng Hoa là Thí. Phật dùng bốn cách thuyết pháp này, bố thí tất cả chúng sanh, nên gọi là tứ tất đàn.

Một, Thế giới tất đàn. Thế có nghĩa là cách biệt. Giới tức là ranh giới, giới hạn.

Bởi vì căn tánh của chúng sanh rộng, sâu khác nhau, nên Phật tuỳ ý thích muốn nghe của chúng sanh, tuần tự, phân biệt mà nói pháp để cho chúng vui mừng. Đó gọi là thế giới tất đàn.

Hai, Vị nhân tất đàn.

Phật muốn nói pháp thì trước hết quán sát căn cơ của chúng sanh nhỏ, lớn khác nhau, nhân đời trước sâu, cạn; sau đó theo đúng căn cơ mà nói pháp, cho chúng sanh tâm chánh tín, thiện căn tăng trưởng, nên gọi là vị nhân tất đàn.

Ba, Đối trị tất đàn.

Nếu chúng sanh tham dục nhiều thì dạy quán bất tịnh. Sân hận nhiều thì dạy tu từ bi. Ngu si nhiều thì quán nhân duyên, để trị các bệnh ấy, phải bốc các thuốc này cho tất cả chúng sanh nên gọi là đối trị tất đàn.

Bốn, Đệ nhất nghĩa tất đàn. Đệ nhất nghĩa tức là lý. Vì Phật biết căn lành của chúng sanh đã thuần thục nên vì chúng nói pháp để chúng giác ngộ thánh đạo. Đó gọi là đệ nhất nghĩa tất đàn.

Tứ Thai Tướng

四胎相 (A tì đạt ma câu xá luận)

Một, Chánh tri nhập bất chánh tri trụ xuất.

Chuyển luân vương đời trước từng tu tập nhiều phước đức, nghiệp của ông rất tốt đẹp, chỉ biết khi vào thai, không thể biết thời gian ở trong thai.

Hai, Chánh tri nhập trụ bất chánh tri xuất.

Bậc Độc giác tu lâu học nhiều, trí của các Ngài siêu việt, chỉ biết lúc vào và thời gian ở trong thai, không biết rõ lúc nào ra khỏi thai.

Ba, Câu chánh tri nhập trụ xuất. Bồ tát nhiều kiếp tu hành, vì phước đức, trí huệ đều tối thắng, nên biết rõ thời gian vào, thời gian ở trong, thời gian ra khỏi thai.

Bốn, Câu bất chánh tri. Chúng sanh hữu tình trong sáu đường. Nếu chúng sanh phước đức mỏng manh, lúc vào thai mẹ hoặc thấy gió lớn, mưa to, hoặc nghe nhiều loại âm thinh bức bách, ghê rợn, liền thấy thân mình đi vào bụi rậm, rừng sâu và ở trong đó rồi từ đó đi ra.

Nếu chúng sanh có phước đức nhiều, lúc vào thai mẹ, tự thấy mình hoặc ở nơi vườn cảnh thanh lịch tuyệt đẹp, hoặc ở nơi cung điện nguy nga, và ở trong đó rồi từ đó đi ra mà thời gian vào, thời gian ở, thời gian ra khỏi thai đều không biết.

Tứ Thân

四身 (Thành duy thức luận).

Một, Tự tánh thân. Tức là pháp thân. Chư Phật đã thật sự làm thanh tịnh pháp giới, không chút bợn nhỏ, hoàn toàn vắng lặng, đầy đủ công đức chơn thật. Đó là tánh chân thật bình đẳng của tất cả pháp.

Hai, Tự thọ dụng thân. Tức là tự báo thân. Chư Phật trí huệ vắng lặng, soi rõ pháp giới một cách chân thật, đến đời vị lai, thường tự thọ dụng to lớn những pháp lạc.

Ba, Tha thọ dụng thân. Vì căn cơ chúng sanh cảm mà chư Phật hiện tha báo thân. Từ bình đẳng trí Phật hiện hình Bồ tát Thập địa và hiện đại thần thông, chuyển bánh xe chánh pháp, khiến cho chúng sanh hưởng thụ nhiều pháp lạc Đại thừa.

Bốn, Biến hoá thân.

Là không mà bỗng có, gọi là biến hoá, tức là ứng thân. Phật tuỳ căn cơ của chúng sanh mà biến ra thân này.

Tứ Thắng Nghĩa Đế

四 勝 義 諦 (Thành duy thức luận)

Một, Thế gian thắng nghĩa.

Đối với thế gian, các pháp ngũ uẩn hư vọng, nên nói với nghĩa nhiệm mầu hơn hết của chân như.

Hai, Đạo lý thắng nghĩa. Thinh văn quán lý Tứ đế khổ, tập, diệt, đạo là nghĩa nhiệm mầu hơn hết.

Ba, Chứng đắc thắng nghĩa. Thinh văn chứng được lý nhị không chân như là nghĩa nhiệm mầu hơn hết (nhị không là nhân không và pháp không)

Bốn, Thắng nghĩa thắng nghĩa. Lý nhất chân pháp giới, chỉ có chư Phật mới hiểu hết, chứng hết, đó là thắng nghĩa trong thắng nghĩa

(nhiệm mầu nhất trong những nhiệm mầu).

Tứ Thánh Ngôn

四聖言 (A tì đạt ma tập dị môn túc luận).

Thánh là chánh, tức là lời nói chánh trực.

Một, Bất kiến ngôn bất kiến. Cái mà nhãn thức nhận được và hiểu được thì gọi là thấy. Nếu nhãn thức chưa nhận được chưa hiểu được thì không thể gọi là thấy. Đó gọi là không thấy nói là không thấy.

Hai, Bất văn ngôn bất văn. Cái mà nhĩ thức không nhận, không hiểu thì không thể nói là nghe, cái mà nhĩ thức nhận được và hiểu được thì nói là nghe.

Ba, Bất giác ngôn bất giác. Nghĩa là mũi biết hương, lưỡi biết vị, thân biết xúc, nếu tỉ thức, thiệt thức, thân thức đã nhận đã hiểu thì gọi là biết, nếu ba thức chưa nhận chưa hiểu thì không thể nói là biết (giác).

Bốn, Bất tri ngôn bất tri.

Ý thức nhận được, ý thức hiểu được thì gọi là biết, nếu ý thức chưa nhận được, chưa hiểu được thì không thể gọi là biết. Đó gọi là bất tri ngôn bất tri.

Tứ Thế Tục Đế

四世俗諦 (Du già sư địa luận)

Một, Thế gian tục đế. Tục là tập tục: tập quán và phong tục. Chúng sanh ở thế gian xây cất nhà cửa và bao nhiêu việc để sinh nhai, đều là giả dối, không thật.

Hai, Đạo lý thế tục.

Các pháp ngũ uẩn có được do giả danh. Nếu dựa vào đạo lý, suy cho cùng, đều không có tự thể.

Ba, Chứng đắc thế tục. Quán sát các pháp giả lập của thế tục thấy đều là không thì chứng được quả dự lưu. (Dự lưu là dự vào dòng thánh, tức sơ quả Thinh văn).

Bốn, Thắng nghĩa thế tục Đối với các pháp giả lập ở thế tục, hiểu rõ nghĩa nhiệm mầu.

Tứ Thí

四施 (Bồ tát thiện giới kinh)

Một, Bút thí.

Thấy người phát tâm viết kinh điển, thường đem bút cho người ấy. Giữ lòng vững chắc, giúp nhau thành duyên lành.

Hai, Mặc thí.

Thấy người viết kinh điển, thường đem mực cho người ấy. Giữ lòng vững chắc, giúp nhau thành duyên lành.

Ba, Kinh thí.

In các kinh điển bố thí cho người, khuyên họ đọc tụng, khiến phát tâm Bồ đề.

Bốn, Thuyết pháp thí. Nếu có người thích nghe chánh pháp thì phải tuỳ căn cơ của họ, diễn giảng pháp màu để họ được nghe hiểu, làm nhân tu tập, chứng được chánh quả.

Tứ Thiền Biến Hóa

四禪變化 (Đại trí độ luận)

Biến tức chuyển biến. Hoá tức ảo hoá.

Chư thiên ở Tứ thiền này, ở trong cảnh ngũ dục vượt trội và tất cả đều lần lượt biến hoá vô cùng.

Một, Sơ thiền thiên nhị biến hoá.

1) Có thể biến hoá ở trong sơ thiền thiên, 2) Có thể biến hoá ở dục giới.

Hai, Đệ nhị thiền thiên tam biến hoá.

1) Có thể biến hoá ở trong nhị thiền thiên, 2) Có thể biến hoá ở trong sơ thiền thiên, 3) Có thể biến hoá ở dục giới.

Ba, Đệ tam thiền thiên tứ biến hoá.

1) Có thể biến hoá ở tam thiền thiên, 2) Có thể biến hoá ở nhị thiền thiên, 3) Có thể biến hoá ở sơ thiền thiên, 4) có thể biến hoá ở dục giới.

Bốn, Đệ tứ thiền thiên ngũ biến hoá.

Tương tự như trên từ đệ tứ thiền thiên đến dục giới.

Tứ Thiên Hoa Phạm

四天華梵 (Pháp hoa văn cú)

Tứ thiên tức là tứ thiên vương đều là ngoại thần của Đế thích, còn gọi là người giúp đời vì hay giúp đỡ cho thế gian.

(Tiếng Phạn là Thích đề hoàn nhân, tiếng Hoa là Năng thiên chủ. Gọi Đế thích là cách gọi gồm cả tiếng Phạn và tiếng Hoa).

Một, Đề đầu lại sá thiên vương. Tiếng Phạn là Đề đầu lại sá, cũng gọi là Đề đa la sá, tiếng Hoa là Trì quốc. Nghĩa là có thể giữ gìn tổ quốc, cũng gọi là an dân, nghĩa là làm cho nhân dân được an vui, ở núi Hoàng Kim phía đông núi Tu di.

Hai, Tì lưu lặc xoa thiên vương.

Tiếng Phạn là Tì lưu lặc xoa, còn nói là Tì lưu ly, tiếng Hoa là Tăng trưởng, nghĩa là hay làm cho mình và người đều tăng trưởng căn lành, ở núi Lưu ly phía nam núi Tu di. (Tiếng Phạn là lưu ly, tiếng Hoa là Thanh sắc bảo).

Ba, Tì lưu bát xoa thiên vương. Tiếng Phạn là Tì lưu bát xoa, tiếng Hoa là Quảng mục và mắt to hơn mắt người thường, ở núi Bạch ngân, phía tây núi Tu di.

Bốn, Tì Sa môn thiên vương.

Tiếng Phạn là Tì Sa môn, tiếng Hoa là Đa văn, vì nổi tiếng về phước đức nên khắp nơi đều nghe đến, ở núi Thuỷ tinh, phía bắc núi Tu di.

Tứ Thiện Pháp

四善法 (Niết bàn kinh)

Một, Cận thiện tri thức. Bậc thiện tri thức thường nói về pháp lành. Nếu người gần gũi thì diệt trừ tất cả các pháp ác, căn lành được tăng trưởng.

Hai, Thính thọ pháp. Đã gần gũi bậc thiện tri thức, lại hay nghe và lãnh thọ chánh pháp nên căn lành được sanh trưởng.

Ba, Năng tư duy nghĩa. Đã nghe chánh pháp thì phải suy nghĩ nghĩa lý vi diệu để tâm mình càng hiểu rõ.

Bốn, Như thuyết tu hành. Đã suy nghĩ nghĩa lý của chánh pháp thì phải tu tập theo những gì đã được nói ra, mới mong giải thoát khổ đau phiền não, sanh tử và chứng được đạo lý chân không vắng lặng.

Tứ Thủ

四取 (Phật tánh luận)

Một, Dục thủ.

Dục tức là tham dục (ham muốn). Thủ tức là nắm giữ (giữ lấy).

Ham muốn giữ lấy năm trần sắc, thanh, hương, vị, xúc ở cõi dục, nên gọi là dục thủ.

Hai, Kiến thủ.

Do tà tâm phân biệt gọi là kiến, đó là thân kiến và biên kiến. Do nắm lấy tà kiến này, nên gọi là kiến thủ.

(thân kiến là đối với năm ấm mà lầm cho là thân. Biên kiến là chấp lấy hoặc đoạn kiến, hoặc thường kiến).

Ba, Giới thủ.

Chẳng phải là giới đúng mà lầm cho là giới, rồi giữ chặt lấy làm theo, nên gọi là giới thủ, như giới chó, giới gà của ngoại đạo. (Giới chó, giới gà là ngoại đạo làm cho rằng thân này từ thân gà ở đời trước đến, nên học theo cách đứng một chân khi gặp trời lạnh. Hoặc lầm cho rằng thân trước của ta là chó, nên ăn cứt ô uế).

Bốn, Ngã ngữ thủ.

Hoa nghiêm sao nói: Ngã kiến, ngã mạn gọi là ngã ngữ. Tại sao hai kiến này gọi là ngã ngữ? Vì có hai loại này mà nói là có ngã, lại nói tuỳ theo giả định mà nói, khởi lên từ ngã chấp, nương theo sự vướng mắc, rồi giữ lấy, nên gọi là ngã ngữ thủ.

(Ngã kiến là đối với năm ấm, không thấu hiểu chúng hư dối, lầm cho là có ngã. Ngã mạn là cho ngã (ta) là hơn hết, xem thường những người khác).

Tứ Thực Thời

四食時 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Thiên thực thời.

Sáng sớm là giờ chư thiên ăn.

Hai, Pháp thực thời. Ba đời chư Phật đều ăn vào giờ ngọ. Quá giờ này mà ăn là phi thời thực

Ba, Súc sanh thực thời.

Chiều tối là giờ súc sanh ăn.

Bốn, Quỷ thần thực thời.

Ban đêm là giờ quỷ thần ăn.

Tứ Thức Trú

四識住 (Bảo tích kinh)

Một, Sắc thức trú.

Sắc là đối tượng của nhãn căn. Lúc ý thức bên trong với sắc ở bên ngoài. Thức đối với sắc sanh vui thích nên giữ lại. Vì vậy gọi là thức ở trong sắc.

Hai, Thọ thức trú.

Thọ là lãnh nạp. Lúc ý thức nhận lãnh sáu trần. Thức đối với thọ sanh vui thích, nên giữ lại, vì vậy gọi là thức ở trong thọ.

Ba, Tưởng thức trú. Tưởng là tư tưởng. Lúc ý thức tưởng đến bóng dáng sáu trần, Thức đối với tưởng sanh vui thích, nên giữ lại, vì vậy gọi là thức ở trong tưởng.

Bốn, Hành thức trú.

Cái tâm tạo tác gọi là hành. Lúc ý thức khởi lên các hành, thức đối với hành sanh vui thích, nên giữ lại vì vậy gọi là thức ở trong hành.

Tứ Thực

四食 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Một, Đoạn thực. Đoạn tức là một phần. Thực có nghĩa là cung cấp ích lợi.

Dùng ba trần hương, vị, xúc làm thể, đưa vào trong dạ dày, tan biến, cung cấp lợi ích cho các căn, nên gọi là đoạn thực.

Xưa dịch đoàn thực có nghĩa dùng ngón tay xoe tròn thức ăn.

Sau dịch nói rằng uống nước và nhiều thứ nữa không thể xoe tròn được, nên mới dịch là đoạn thực.

Hai, Xúc thực.

Xúc tức là hợp với. Đối tượng của sáu thức là các trần sắc, thanh… mềm mại, nhẹ nhàng, trơn lán, mịn màng, lạnh, nóng… Từ các sự tiếp xúc này mà sanh vui, mừng đều có thể nuôi dưỡng các căn, nên gọi là xúc thực. (Theo Phiên dịch danh nghĩa giải thích rằng: Thấy sắc đẹp yêu mến đắm nhiễm gọi là ăn (thực), đó chẳng phải là nghĩa của xúc thực sao? Nếu chẳng phải xúc thực, tại sao xem kịch vui v.v… suốt ngày không ăn không đói).

Ba, Tư thực.

Tư tức suy nghĩ của ý thức. Thức thứ sáu suy nghĩ những cảnh đáng yêu, sanh ý mong mỏi, làm cho các căn thấm nhuần lợi ích. Như người đói khát, đến nơi ăn uống, mong được ăn uống cho thân khỏi chết, nên gọi là tư thực.

Bốn, Thức thực. Thức có nghĩa là giữ gìn, tức là thức thứ tám.

Ba cách ăn trước có chức năng riêng và làm cho thức này tăng trưởng, giữ gìn các căn, nên gọi là thức thực.

(Thức thứ tám tức là tàng thức. Theo Phiên dịch danh nghĩa giải thích rằng: Thức thực là chúng sanh trong địa ngục và các trời cõi vô sắc, vô biên thức xứ v.v… đều dùng thức duy trì sự sống làm thức ăn).

Tứ Tiên Tỵ Tử

四仙避死 (Xuất diệu kinh)

Ngày xưa có gia đình Phạm chí có bốn anh em đều chứng được ngũ thông, tự biết mạng sống bất an, sau bảy ngày phải chết. Họp lại bàn luận rằng, chúng ta đã chứng được ngũ thông, hãy dùng thần lực của mình, khó gì mà không làm được, há không thể tránh được tai nạn này sao? Rồi bốn người đã đi trốn, nhưng tử thần vẫn không tha. Phật dùng đạo nhãn, quán sát việc này, cuối cùng không thể trốn được, mà nói kệ rằng: Chẳng phải trong không trung

Chẳng phải trong biển cả

Chẳng thể vào trong núi đá Chẳng có một chỗ nào Trốn thoát được thần chết.

(Phạm chí là tiếng Phạn, tiếng Hoa là tịnh duệ. năm thông là chân đi cách đất, biết được mạng sống và tâm lý của người khác, nhìn xa ngàn dặm, gọi tên liền tới, vách đá đi qua không trở ngại).

Một, Nhập hải.

Tôi đi vào trong biển trên không nổi ở mặt nước, dưới không chạm đến đáy, ở khoảng giữa, quỷ vô thường làm sao biết ta ở đâu? bảy ngày hết hạn, mạng sống cũng chấm dứt.

Hai, Nhập sơn.

Ta vào trong núi Tu di bằng cách chẻ núi làm đôi, đi vào trong thì núi khép lại. Quỉ vô thường làm sao biết ta ở đâu?

Bày ngày hết hạn, mạng sống cũng chấm dứt.

Ba, Ẩn không.

Ta nhảy vào hư không, dấu hình bóng không để dấu vết. Quỉ vô thường làm sao biết ta ở đâu? bảy ngày hết hạn, từ trên không trung rơi xuống đất mà chết, giống như quả chín muồi, tự nhiên rụng xuống.

Bốn, Cư triền.

Ta phải vào núp trong chợ, nơi đông đảo, ồn áo, tạp nhạp mà không ai biết ai. Quỷ vô thường theo bắt một người, đã chắc gì là ta. Bảy ngày hết hạn, ở trong đám đông, tự nhiên lăn đùng ra chết.

Tứ Tri

四知 (Phật thuyết mã ý kinh)

Một, Thiên tri.

Người khi khởi lên một niệm, hoặc lành hoặc dữ, thiên thần đều biết.

Hai, Địa tri.

Người khi khởi lên một niệm, hoặc lành hoặc dữ, địa thần đều biết, xem xét ở dưới.

Ba, Bàng nhân tri.

Người làm việc lành, việc dữ, giấu nơi kín đáo, mình cho rằng không ai biết, nào hay người kề bên đã biết việc ấy rồi.

Bốn, Tự tri.

Tâm sắp làm việc lành, việc dữ, tuy người chưa biết, mà ý mình đã biết rồi.

Tứ Trí

四智 (Thành duy thức luận)

Một, Đại viên cảnh trí.

Chân trí của Phật, tánh vốn thanh tịnh, xa lìa trần ai, ô nhiễm, suốt cả trong ngoài, không có chỗ tối tăm nào mà không soi tới. Giống như cái kính lớn, chiếu soi khắp vạn vật, không chừa bất cứ cái gì. Đó gọi là đại viên cảnh trí.

Hai, Bình đẳng tánh trí. Phật quán tất cả pháp và các chúng sanh đều bình đẳng. Dùng tâm đại bi, tuỳ căn cơ của chúng, thị hiện, chỉ bày, hướng dẫn khiến cho chúng chứng nhập cho được tánh bình đẳng ấy. Đó gọi là bình đẳng tánh trí.

Ba, Diệu quan sát trí.

Phật khéo quán sát các pháp đầy đủ và hoà hợp theo thứ lớp, lại biết căn tánh chúng sanh ưa muốn dục lạc. Dùng biện tài vô ngại, nói các diệu pháp, khiến cho chúng được khai ngộ và được nhiều an lạc. Đó là diệu quan sát trí.

Bốn, Thành sở tác trí.

Vì Phật muốn đem đến lợi lạc tất cả chúng sanh trong khắp mười phương thế giới, nên thị hiện, biến hoá vô số thần thông, hướng dẫn chúng sanh đi vào thánh đạo, đây là những việc làm từ nguyện lực của Phật. Đó là thành sở tác trí.

Tứ Tướng Ước Vị

四相約位 (Viên giác kinh lược sớ).

Tứ tướng là sanh, trụ, dị, diệt. Tứ tướng này chính là tướng một niệm vừa khởi lên của vô minh từ bản giác tâm nguyên mà có bốn thứ tướng khác nhau, chúng rất nhỏ nhiệm khó thấy. Vì vậy có liên quan đến quả vị đẳng giác và diệu giác của Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa từ cạn đến sâu, tuần tự hiểu rõ từ thô đến tế tướng của các phần một cách rõ ràng.

bốn pháp này, bắt đầu từ sanh đến diệt, giác thì từ diệt đến sanh, nên phải nói là diệt, dị, trụ, sanh theo thứ tự này.

Một, Thập tín giác diệt tướng. Bồ tát tu hành chứng được tín vị này, thì hiểu rõ trong tâm niệm niệm diệt tướng đều đặn.

Hai, Tam hiền giác dị tướng. Tam hiền là Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng. Bồ tát tu hành chứng được ngôi vị tam hiền này thì hiểu rõ trong tâm niệm niệm dị tướng đều đặn.

Ba, Thập thánh giác trụ tướng. Thập thánh tức Thập địa. Bồ tát tu hành chứng được ngôi vị Thập địa này, thì biết rõ trong tâm niệm niệm trụ tướng đều đặn.

Bốn, Vị mãn giác sanh tướng.

Vị mãn là đầy đủ ở quả vị của Phật. Đại Bồ tát tu hành đầy đủ, chứng được quả vị Phật thì hiểu rõ trong tâm tướng của một niệm vừa mới sanh ra đều đặn.

Tứ VI Đà

四為陀 (Ma đăng già kinh và phiên dịch danh nghĩa)

Tiếng Phạn là Vi đà, tiếng Hoa là Trí luận, tức là luận do Bà la môn làm ra. Dùng trí thế gian làm ra các sách dưỡng sinh và có bốn thứ không giống nhau; nên gọi là tứ vi đà điển, sách này chưa truyền đến Trung hoa.

Một, A do. Tiếng Phạn là A do, tiếng Hoa là phương mạng, cũng gọi là thọ (sống lâu), là sách nói về tu dưỡng tánh nết.

Hai, Thù dạ. Tiếng Phạn là Thù dạ, là sách nói về tế tự, cầu đảo.

Ba, Bà ma.

Tiếng Phạn là Bà ma, là sách nói về lễ nghĩa, bói toán, binh pháp.

Bốn, A đạt ba.

Tiếng Phạn là A đạt ba, là sách nói về một số kỹ năng kỳ lạ, chú thuật, phương thuốc (trị bệnh).

Tứ VI

四薇 (Kim quang minh kinh văn cú ký)

Tứ vi là sắc, hương, vị, xúc. Do đối với tứ đại mà gọi là tứ vi; lại nói tứ đại đều do tứ vi làm thành, Đại trí độ luận nói: Vì đất có sắc, hương, vị, xúc, tự nó không tác động được. Nước ít hương, tác động hơn đất. Lửa ít hương, vị, thế của nó hơn nước. Gió ít sắc, hương, vị tác động hơn lửa.

Một, Sắc vi.

Sắc là những gì mà mắt thấy, nó rất là nhỏ nhiệm, nên gọi là sắc vi.

Hai, Hương vi.

Hương là những gì mà mũi ngưỡi, nó rất nhỏ nhiệm, nên gọi là hương vi.

Ba, Vị vi.

Vị là những gì mà lưỡi nếm, nó rất nhỏ nhiệm, nên gọi là vị vi.

Bốn, Xúc vi.

Xúc là những gì mà thân đụng chạm đến, nó rất nhỏ nhiệm, nên gọi là xúc vi.

Tứ Vô Ký

四無記 (Tông cảnh lục)

Không thể ghi nhớ sự khác nhau quả báo ở tương lai, đối với các pháp thiện, ác cũng không phân biệt rõ ràng, nên gọi là vô ký.

Một, Năng biến vô ký. Tánh vô ký của tâm vương thức thứ tám, cùng với năm biến hành tâm sở tương ưng, thì có thể biến hiện tất cả cảnh giới sắc tướng mà không sao phân biệt được, nên gọi là năng biến vô ký. (năm biến hành là tác ý, xúc, thọ, tưởng, tư).

Hai, Sở biến vô ký. Ba cảnh căn thân, chủng tử và thế gian, đều do thức biến hiện. Vì ba cảnh này không có tánh phân biệt, nên gọi là sở biến vô ký.

Ba, Phân vị vô ký.

Trong các pháp bất tương ưng hành, mượn pháp vô ký lập ra các ngôi vị khác nhau. Vì các pháp này không thuộc thiện, ác; không cùng tâm tương ưng, không cùng sắc tương ưng, không có gì riêng biệt, nên gọi là phân vị vô ký.

Bốn, Thắng nghĩa vô ký. Vì hư không vô vi, phi trạch diệt vô vi có ý nghĩa vượt trội, mà không do ai làm ra, nên gọi là thắng nghĩa vô vi.

(Hư không vô vi là lý chân không, không bị phiền não, nhiễm ô làm chướng ngại. Phi trạch diệt vô vi là quả Thinh văn sau khi chứng được, các hoặc không nổi lên trở lại, tự nhiên hợp với lý chân không, không cần phải chọn lựa).

Tứ Vô Lượng Tâm

四無量心 (Pháp giới thứ đệ)

Tứ vô lượng tâm là từ, bi, hỉ, xả.

Tâm lợi tha của Bồ tát rất rộng lớn. Chúng sanh có duyên với Bồ tát thì vô lượng nên tâm của Bồ tát cũng vô lượng.

Một, Từ vô lượng tâm. Từ gọi là thương nhớ, tức là tâm cho niềm vui. Bồ tát thương nhớ tất cả chúng sanh, luôn tìm tòi việc vui thích. Chiều theo sự mong mỏi đó của chúng sanh, Bồ tát đem đến nhiều lợi ích cho họ. Vì vậy gọi là lòng thương chúng sanh vô lượng.

Hai, Bi vô lượng tâm. Bi gọi là lo lắng, tức là tâm làm bớt khổ đau. Bồ tát nhớ nghĩ, lo lắng tất cả chúng sanh, chịu vô vàn đau khổ. Bồ tát luôn nuôi dưỡng tâm cứu khổ và làm cho chúng sanh thoát khỏi khổ đau. Vì vậy gọi là lòng cứu khổ chúng sanh vô lượng.

Ba, Hỉ vô lượng tâm. Bồ tát mừng vui vô lượng khi thấy chúng sanh lìa khổ được vui. Vì vậy gọi là tâm mừng vui vô lượng.

Bốn, Xả vô lượng tâm. Đối với chúng sanh có duyên với mình, Bồ tát không yêu, không ghét, không sân, không hận, không oán, không buồn. Vì vậy gọi là xả tâm vô lượng.

Tứ Vô Minh

四無明 (Tông cảnh lục)

Vô minh là không hiểu rõ đệ nhất nghĩa. Vô minh tức là mê lầm.

Một, Triền vô minh. Triền là trói buộc. Do vô minh trói buộc, không thể ra khỏi sống, chết, nên gọi là triền vô minh.

Hai, Tuỳ miên vô minh. Vô minh, phiền não theo đuổi mãi không thôi, ẩn núp trong thức thứ tám, nên gọi là tuỳ miên vô minh.

Ba, Tương ứng vô minh.

Ý thức duyên cảnh của sáu trần. Thức và cảnh tương ưng rồi vô minh, phiền não nỗi lên, nên gọi là tương ứng vô minh.

Bốn, Độc đầu vô minh, cũng gọi là bất cộng vô minh. Chưa có cảnh sáu trần làm đối tượng, mà một mình ý thức tưởng tượng cảnh của sáu trần. Trong trường hợp này thức và cảnh không tương ứng, nên gọi là độc đầu vô minh.

Tứ Vô Ngại Trí

四無礙智 (Pháp giới thứ đệ).

Còn gọi là Tứ vô ngại biện. Bồ tát đối với bốn pháp này, trí huệ sáng suốt, thông hiểu tất cả, nên gọi là bốn trí vô ngại. Dùng bốn trí này trong biện thuyết thì rất thấu đáo, cũng gọi là bốn biện tài vô ngại.

Một, Nghĩa vô ngại trí. Bồ tát hiểu rõ nghĩa lý của tất cả pháp, thông đạt hoàn toàn, nên gọi là nghĩa vô ngại trí.

Hai, Pháp vô ngại trí.

Bồ tát thấu suốt danh tự của tất cả pháp, phân biệt rõ ràng, nên gọi là pháp vô ngại trí.

Ba, Từ vô ngại trí.

Bồ tát đối với danh tự, nghĩa lý của các pháp, tuỳ thuận tất cả ngôn ngữ, địa phương của chúng sanh để giảng giải cho chúng tiếp nhận và hiểu rõ, nói năng trôi chảy, nên gọi là từ vô ngại trí.

Bốn, Nhạo thuyết vô ngại trí. Bồ tát tuỳ thuận căn tánh của tất cả chúng sanh ưa nghe pháp gì, vì chúng mà nói pháp đó, đầy đủ và hoà hợp, nên gọi là Nhạo thuyết vô ngại trí.

Tứ Vô Sở Uý

四無所畏 (Đại trí độ luận)

Vô sở uý có hai thứ: 1) Phật vô sở uý; 2) Bồ tát vô sở uý. Nay nói đến bốn vô sở uý đều nói đến Bồ tát. Vì Bồ tát đầy đủ trí huệ, sáng suốt quyết định, ở trong chúng sanh nói pháp, không hề sợ hãi, nên gọi là vô sở uý.

Một, Năng trì vô sở uý.

Năng trì: Bồ tát nghe tất cả pháp thường hay thọ trì, nhớ hoài không quên, nên ở trong chúng sanh thuyết pháp đều không sợ hãi.

Hai, Tri căn vô sở uý. Tri căn: Bồ tát biết chúng sanh có căn tánh nhanh nhẹn hay chậm chạp, tuỳ trình độ thích hợp mà nói pháp, ở trong chúng nói pháp, đều không sợ hãi.

Ba, Quyết nghi vô sở uý. Quyết nghi là giải thích tất cả nghi ngờ vấn nạn của chúng sanh, ở trong chúng nói pháp, đều không sợ hãi.

Bốn, Đáp báo vô sở uý. Đáp báo: dùng ngôn từ trả lời những câu hỏi. Tất cả chúng sanh nghe pháp có những vấn nạn, Bồ tát đều trả lời đúng pháp và thoả đáng, ở trong chúng nói pháp, đều không sợ hãi.

Tứ Vô Sở Uý

四無所畏 (Đại trí độ luận).

Thường gọi là vô uý. Do Phật có trí huệ thập lực, vì bên trong có đầy đủ quyết định sáng suốt. Ơ trong đại chúng, phàm nói ra điều gì, không hề tỏ ra sợ hãi; nên gọi là vô sở uý. (thập lực là: tri thị xứ phi xứ trí lực; tri quá khứ hiện tại vị lai nghiệp báo trí lực; tri chư thiền giải thoát Tam muội trí lực; tri chư căn thắng liệt trí lực; tri chủng chủng giải trí lực; tri chủng chủng giới trí lực; tri nhất thiết chí xứ đạo trí lực; tri thiên nhãn vô ngại trí lực; tri túc mạng vô lậu trí lực; tri vĩnh đoạn tập khí trí lực Nghĩa là: Trí lực biết sự vật nào có đạo lý hay phi đạo lý, trí lực biết nghiệp báo ba đời của chúng sanh, trí lực biết các thiền định, tám giải thoát, ba Tam muội, trí lực biết các căn tánh cao thấp của chúng sanh, trí lực biết mọi cấp bực hiểu biết của chúng sanh, trí lực biết mọi cảnh giới khác nhau, trí lực biết các đạo mà người tu hành đạt tới, trí lực dùng thiên nhãn thấy tất cả không hề trở ngại, trí lực biết đời trước của chúng sanh và Niết bàn vô lậu, trí lực biết tập khí và diệt trừ vĩnh viễn).

Một, Nhất thiết trí vô sở uý. Nhất thiết trí là đối với tất cả các pháp thế gian, xuất thế gian đều biết hết, thấy hết Vô sở uý là, Phật nói: ta là người biết tất cả một cách đúng đắn, nên được an ổn được điều không sợ hãi. Ở trong đại chúng, nói pháp như tiếng gầm sư tử, chuyển bánh xe pháp. Các Sa môn, Bà la môn, hoặc trời, ma, phạm hoặc các người khác, chắc chắn không thể lay chuyển. Đó là nhất thiết trí vô sở uý. (Tiếng Phạn là Sa môn, tiếng Hoa là Cần tức, siêng làm các việc lành, dừng hẳn các việc ác Tiếng Phạn là Bà la môn, tiếng Hoa là Tịnh hạnh Thiên, ma phạm là Thiên ma tức là Tha hoá tự tại thiên; phạm tức ma phạm thiên).

Hai, Lậu tận vô sở uý.

Lậu tận là phiền não, sanh tử đều dứt hết. Vô sở uý. Như Phật nói: ta, tất cả phiền não, sanh tử, đều không còn, nên được an ổn, được điều không sợ hãi. Ở trong đại chúng, tiếng nói như sư tử gầm, có thể chuyển bánh xe pháp, các Sa môn, Bà la môn, hoặc thiên ma, phạm hoặc các chúng sanh khác, chắc chắn không thể dời đổi. Đó là lậu tận vô sở uý.

Ba, Thuyết chướng đạo vô sở uý.

Thuyết chướng đạo là về sự trở ngại, che lấp của ngoại đạo đối với pháp của Phật. Vô sở uý là, như Phật nói: ta nói dù các pháp gây chướng ngại cho thánh đạo, mà vẫn được an ổn, được điều không sợ hãi. Ở trong đại chúng, nói như tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe pháp. Các Sa môn, Bà la môn, hoặc thiên ma, phạm hoặc các chúng sanh còn lại, chắc chắn không thể lay chuyển được. Đó là thuyết chướng đạo vô sở uý.

Bốn, Thuyết tận khổ đạo vô sở uý.

Thuyết tận khổ đạo là nói phương pháp có thể dứt hết các khổ. Vô sở uý là, như Phật nói:

Thánh đạo ta nói có thể ra khỏi thế gian, có thể dứt hết các khổ, nên được an ổn, được điều không sợ hãi. Ở trong đại chúng, nói như tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe pháp. Các Sa môn, Bà la môn hoặc thiên ma, phạm hoặc các chúng sanh khác, chắc chắn không thể lay chuyển. Đó là thuyết tận khổ đạo vô sở uý.