Tam Tạng Pháp Số

Nhị Chủng Phật Độ

二種佛土 (Phật địa kinh luận)

Thân là chỗ tựa của sắc thân. Độ là chỗ quốc độ nương tựa. Đã có thân năng y thì tất phải cõi nước để nương tựa. Vì vậy gọi là nhị chủng thân độ.

Một, Tự thọ dụng thân độ, Là nhân tu của mình mà cảm thọ, thọ dụng tương ứng, rất nhiều pháp vui, tự tại vô ngại. Vì vậy thân ấy gọi là tự thọ dụng thân, cũng gọi là viên mãn báo thân độ; tự thọ dụng thân độ, cũng gọi là thật báo trang nghiêm. Bởi vì chư Phật trải qua vô số kiếp, tu tập vô lượng căn lành, nên thọ cảm thân độ khắp pháp giới, biến thành phần tự thọ dụng; còn các Bồ tát chỉ có thể nghe mà không thể thấy.

Hai, Tha thọ dụng thân độ. Là sự cảm thấy theo căn cơ người khác. Bởi vì chư Phật muốn khiến cho Bồ tát, chúng sanh hưởng thọ pháp lạc lớn, tấn tu các hạnh lành, tùy theo cấp độ mà hiện cảnh đẹp, cảnh xấu, cảnh lớn, cảnh nhỏ, thay đổi không ngừng, khiến cho những vị ấy được thọ dụng.

Nhị Chủng Phước Điền

二種福田 (Đại phương tiện Phật báo ân kinh).

Điền có nghĩa là nơi sanh trưởng. Người nào đáng cúng dường thì nên cúng dường, thì có thể được nhiều phước báu. Như người chăm chỉ làm ruộng thì đến mùa sẽ thu hoa lợi. Nên gọi là phước điền.

Một, Hữu tác phước điền. Đối với chư Phật, Bồ tát, cha mẹ, sư trưởng đem tâm cung kinh, lo việc cúng dường, chẳng những toại nguyện, còn có thể thành đạo nghiệp. Nếu có tâm mong cầu phước báo chính là có mong cầu mà làm. Vì vậy gọi là hữu tác phước điền.

Hai, Vô tác phước điền. Đối với chư Phật, Bồ tát, cha mẹ, sư trưởng đem tâm cung kính, lo việc cúng dường, chẳng những được phước, còn có thể thành đạo nghiệp. Nếu không có tâm mong muốn phước báo. chính là không mong cầu mà làm. Vì vậy gọi là vô tác phước điền.

Nhị Chủng Quán Pháp

二種觀法 (Chiêm sát kinh)

Một, Duy thức quán. Ở mọi lúc, mọi nơi làm bao nhiêu nghiệp từ thân, khẩu, ý. Biết rằng đó là tự tâm mình gây ra. Trong từng niệm, phải dùng tâm quán sát những gì do tâm khởi lên.

Đó là duy thức quán.

Hai, Thật tướng quán. Thật tướng là lý. Nghĩa là suy nghĩ về tâm tánh, không sanh, không diệt, không kẹt vào thấy, nghe, hay biết, trong từng niệm một, dùng tam quán quán sát bổn tâm đầy đủ lý thật tướng. Đó gọi là thật tướng quán.

Nhị Chủng Quán

二種觀 (Thiền yếu ha dục kinh).

Quán là dòng tư tưởng của tâm đứng yên. Người tu hành, chưa được chánh định. Đối với pháp bất tịnh, còn sanh nhiễm tâm. Vì vậy phải thực tập hai phép quán này, để trừ bỏ tâm chấp trước.

Một, Tử thi xú lạng bất tịnh quán.

Người tu hành, ở nơi yên tĩnh nên vận dụng tâm quán tưởng tướng thây chết hôi thúi dơ dáy, tâm sanh chán ghét thân ta dơ dáy cũng như thế. Sao lại đam mê sắc dục, tham lam tìm kiếm không chán tướng thây chết hôi thúi dơ dáy, tâm sanh chán ghét thân ta dơ dáy cũng như thế. Sao lại đam mê sắc dục, tham lam tìm kiếm không chán. Huống hồ mạng sống ngắn ngủi như điện chớp, trong giây lát cũng khó bảo toàn. một hơi thở ra không hít lại được, so với thây chết kia có khác gì. Do quán sát hôi thúi dơ dáy mà tâm tham trước sắc dục tự ngưng. Đó là tử thi xú lạng bất tịnh quán.

Hai, Văn pháp ức tướng phân biệt quán.

Người ta tu hành, tuy được nghe chánh pháp mà chưa được trí huệ. Do tham ái bùng cháy không dứt. Vì thế phải nhớ rằng thân ta xương là cây, thịt là bùn. Do lông lá, móng răng, da gân, máu mủ tụ lại mà thành. Đói, lạnh thất thường, một trăm đốt xương nhức mỏi, không một nơi nào trong thân là vững chãi. Do đây mà nhớ nghĩ đến phân biệt quán, thì tâm tham trước tự dứt sạch. Đó là văn pháp ức tưởng phân biệt quán.

Nhị Chủng Quảng Lợi

二種廣利 ( Hoa Nghiêm kinh sớ).

Một, Lợi kim.

Phật ở đời đúng vào căn cơ của chúng sanh, nghe Phật nói Pháp ngộ đạo, được lợi ích lớn. Đó gọi là lợi kim.

Hai, Lợi hậu.

Sau khi Phật nhập diệt, tất cả chúng sanh cũng được nghe kinh thọ pháp, tu hành ngộ đạo, được lợi ích lớn. Đó gọi là lợi hậu.

Nhị Chủng Sắc

二種色 (Đại trí độ luận).

Một, Tịnh sắc.

Sắc trong sạch, tuyệt đẹp, hay sanh ham muốn, hư hoại và thương tổn đạo nghiệp, vì vậy người tu hành nên xa lìa nó.

Hai, Bất tịnh sắc.

Sắc dơ dáy, xấu xa hôi thúi, hay ghen ghét, chướng ngại đạo nghiệp, vì vậy người tu hành cũng phải xa lìa nó.

Nhị Chủng Sắc

二種色 (Tông cảnh lục).

Một, Hiển sắc.

Xanh, vàng, đỏ, trắng, bóng nắng sáng, tối; mây, khói, bụi, sương thấy được một cách rõ ràng.

Đó là hiển sắc.

Hai, Hình sắc.

Dài, ngắn, vuông, tròn, to, nhỏ, cao, thấp, thẳng, cong v.v… hình tướng có thể thấy được. Đó gọi là hình sắc.

Nhị Chủng Sắc Thân

二種色身 (Phật địa kinh luận)

Một, Thật sắc thân. Thật là thật có, chư Phật, từ nhân, ở vô số kiếp tu các nghiệp tướng tốt… đem đến kết quả vô lượng tướng tốt trang nghiêm và thân của các Ngài khắp trong pháp giới. Vì vậy gọi là thật sắc thân.

Hai, Hóa sắc thân. Hóa là biến hóa. Chư Phật, do sức bi nguyện lớn, hóa hiện các Bồ tát lớn, hiện vô số thân, vô số tướng tốt, vô số tiếng nói, tùy nơi, tùy lúc, tùy theo sở thích mà biến hiện ra các thân hình, vô lượng vô chừng. Vì thế gọi là hóa sắc thân.

Nhị Chủng Sắc

二種色 (Tông cảnh lục)

Một, Nội sắc.

Nhãn thức đến ý thức gọi là nội sắc; cũng gọi nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý là nội sắc vì chúng thuộc trong thân.

Hai, Ngoại sắc.

Nhãn căn cho đến thân căn gọi là ngoại sắc; ngoại sắc còn sắc, thinh, hương, vị, xúc, (ngũ trần) vì chúng thuộc ngoại cảnh.

Nhị Chủng Sám Hối

二 種 懺 悔 (Bổ trợ nghi và Thiên thai tứ giáo nghi)

Tiếng Phạn là Sám ma, tiếng Hoa là hối quá; Hoa Phạn dùng chung gọi là sám hối Lại nói sám là tu sửa những gì chưa tới. Hối là sửa đổi những gì đã qua. Nghĩa là tu tập quả lành ở đời sau và sửa đổi nhân ác đời quá khứ.

Một, Sự sám hối.

Sự là nghi thức. Thân thì lễ bái, chiêm ngưỡng hình tượng Phật, Bồ tát. Miệng thì tụng kinh, niệm Phật. Ý luôn luôn nhớ hình dung Phật. ba nghiệp ân cần, cần cầu sám hối tội nghiệp quá khứ, hiện tại đã làm theo nghi thức đã vạch sẳng. Đó gọi là sự sám hối.

Hai, Lý sám hối.

Lý là lý tánh. Tất cả tội nghiệp đã làm ở quá khứ, hiện tại, đều từ tâm mà ra. Nếu hiểu được bổn tánh của tự tâm vắng lặng, thì tướng của tất cả tội đều cũng vắng lặng. Đó gọi là lý sám hối.

Nhị Chủng Sân Báo

二 種 瞋 報 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Thường vị tha nhân cầu kỳ trường đoản.

Vì đời trước không bao dung, rộng lượng với mọi vật, không vừa lòng một chút là nỗi sân hận lên, nên đời này bị người khác tìm tòi, moi móc cái dỡ, cái hay của mình; động một chút là mắc lỗi lầm.

Hai, Thường vị chúng nhân chi sở não hại.

Vì đời trước gây tức giận buồn bực cho mọi người, khiến cho họ không được an ổn, nên đời này thường bị nhiều người làm cho tức giận, buồn bực.

Nhị Chủng Sanh Tử

二種生死 (Duy thức luận)

Một, Phần đoạn sanh tử. Phần là giới hạn. Đoạn là một đoạn, một bộ phận. Chúng sanh trong lục đạo cảm thọ quả báo tuỳ theo nghiệp lực, nên thân có đẹp, có xấu; mạng có thọ có yểu, nhưng tất cả đều trôi nổi trong vòng sanh tử. Vì vậy gọi là phần đoạn sanh tử.

Hai, Biến dịch sanh tử. Nhân đổi, quả khác, nên gọi là biến dịch. Các vị Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát, tuy đã xa lìa phần đoạn sanh tử trong ba cõi; nhưng vẫn còn ở cõi phương tiện hữu dư ( hay cõi phương tiện hoá thân) của biến dịch sanh tử. Như vị đầu là nhân, vị sau là quả; lại nữa vị sau là nhân, vị sau nữa là quả. Đó là nhân đổi quả thay. Vì vậy gọi là biến dịch sanh tử. (Phương tiện độ là tu giới, định, huệ được sanh vào cõi ấy).

Nhị Chủng Sát Sanh Báo

二種殺生報 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Đoản mạng.

Vì kiếp trước làm tổn hại sanh mạng của muôn loài, làm cho chúng không hưởng hết tuổi thọ, nên đời này chính mình cũng yểu mạng.

Hai, Đa bệnh.

Vì kiếp trước làm đau khổ và sát hại chúng sanh, không để cho chúng được tự tại. Vì vậy đời này chính mình thọ nhận cái thân bệnh tật.

Nhị Chủng Siêu Việt Tam Muội

二種超越三昧 (Pháp giới thứ đệ)

Siêu việt là vượt qua các địa, tự tại vào ra thiền định. Có hai nghĩa.

Một, Siêu nhập Tam muội. Xa lìa pháp bất thiện ở dục giới, có giác có quán, vào sơ thiền ở sắc giới. Từ sơ thiền nhập thẳng vào phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ ở sắc giới. Từ phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ và diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định trở lại vào sơ thiền, nhị thiền. Từ nhị thiền vào diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định vào tam thiền. Từ tam thiền vào diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định vào tứ thiền. Từ tứ thiền vào diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định vào không xứ. Từ không xứ vào diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định vào thức xứ. Từ thức xứ vào diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định vào bất dụng xứ. Từ bất dụng xứ vào diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định vào phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ. Từ phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ vào diệt thọ tưởng định.

Đó là tướng chư Phật, Bồ tát vào Tam muội. Nếu là Thinh văn, chỉ có thể vào thẳng một định, không thể vào thẳng hai định. (bất dụng xứ là vô sở hữu xứ)

Hai, Siêu xuất Tam muội. Từ diệt thọ tưởng định vào trong loạn tâm. Từ loạn tâm vào diệt thọ tưởng định. Từ diệt thọ tưởng định lại vào loạn tâm. Từ loạn tâm vào phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ. Từ phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ trụ trong loạn tâm. Từ loạn tâm vào không xứ. Từ không xứ trụ trong loạn tâm. Từ trong loạn tâm vào thức xứ. Từ thức xứ khởi lên trụ trong loạn tâm. Từ loạn tâm vào không xứ. Từ không xứ trụ trong loạn tâm. Từ trong loạn tâm vào trong tứ thiền. Từ tứ thiền trụ trong loạn tâm. Từ loạn tâm vào tam thiền. Từ tam thiền trụ trong loạn tâm. Từ trong loạn tâm vào trú trong nhị thiền. Từ trong loạn tâm vào sơ thiền. Từ sơ thiền trú trong loạn tâm. Đó là tướng chư Phật, Bồ tát vượt ra ngoài Tam muội. Nếu là Thinh văn chỉ có thể vượt ra một định, không thể vượt ra hai định.

Nhị Chủng Số

二種数 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Số lượng số. Tức là số lượng ít và nhiều.Do số một và nhiều mà có thể an lập tất cả các pháp.

Hai, Sắc tâm hữu vi số. Sắc là thân, tâm là những sở hữu của tâm, đều có sanh diệt, nên gọi là hữu vi. hai pháp sắc, tâm này, nói riêng là năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới số mục không, giống nhau. Vì vậy gọi là sắc tâm hữu vi số.

Nhị Chủng Sư Tử Phấn Tấn Tam Muội

二種師子奮迅三昧 (Pháp giới thứ đệ)

Sư tử phấn tấn là mượn ví dụ để làm rõ giáo pháp. Con sư tử có hai việc hơn mọi thú khác. một mạnh mẽ trừ sạch bụi đất, hai chạy nhanh hơn mọi thú khác. Chánh định này cũng vậy. một mau chóng trừ sạch phiền não, chướng ngại, hai có thể ra vào thiền định rất nhanh chóng, khác hơn những Tam muội còn lại. Vào, ra thiền định đầy đủ có hai nghĩa:

Một, Nhập thiền phấn tấn. Nghĩa là xa lìa pháp bất thiện ở dục giới, có giác, có quán vào sơ thiền, lần lược như thế vào nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, không xứ, thức xứ, vô sở hữu xứ, phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, diệt thọ tưởng xứ. Đó là nhanh chóng nhập thiền định vậy. (Sơ tâm ở thiền định gọi là giác, tế lâm phân biệt thiền vị gọi là quán sơ, nhị tam, tứ thiền đều ở cõi trời sắc giới; không xứ, thức xứ, vô sở hữu xứ, phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ là cõi trời vô sắc; diệt thọ tưởng định là diệt trừ tâm thọ tưởng mà được định).

Hai, Xuất thiền phấn tấn. Khởi lên từ định diệt thọ tưởng lại vào định phi hữu tưởng phi vô tưởng. Khởi lên định phi hữu tưởng phi vô tưởng lại vào định vô sở hữu xứ, như thế đến thức xứ, không xứ, tứ thiền, tam thiền, nhị thiền, sơ thiền, cho đến ra khỏi tâm tán loạn. Đó là phấn tấn xuất.

Nhị Chủng Tà Kiến Báo

二種邪見報 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Sanh tà kiến gia.

Vì đời trước có tâm tà vạy, phản nghịch và làm phát sinh những hiểu biết sai lầm, nên đời này phải cảm thọ tâm hoàn toàn không chánh tín và sanh vào nhà có tà kiến.

Hai, Kỳ tâm siểm khúc. Vì đời trước tà kiến, tâm không ngay thẳng, nên đời này cảm nhận quả báo tâm thường nịnh nọt, cong vạy.

Nhị Chủng Tà Kiến

二種邪見 (Trung luận)

Một, Phá thế gian lạc tà kiến.

Người, nếu nói, không tội, phước, quả báo; cũng không Phật, hiền thánh. Do nổi lên tà kiến này, che lấp điều thiện làm điều ác, đọa vào các đường khổ; mất niềm vui làm trời, người. Đó gọi là phá thế gian lạc tà kiến.

Hai, Phá Niết bàn đạo tà kiến.

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ. Con người tham chấp ngã; phân biệt có, không, cho nên không được đạo Niết bàn. Đó gọi là phá Niết bàn đạo tà kiến.

Nhị Chủng Tâm Tướng

二種心相 (Chiêm sát kinh)

Một, Tâm nội tướng. Tướng của tâm thể như như không đổi, thanh tịnh tròn đầy, không hề chướng ngại, kín nhiệm khó thấy, bao trùm mọi nơi. Vì vậy gọi là tâm nội tướng.

Hai, Tâm ngoại tướng. Tâm theo cảnh do vọng niệm, hiển bày vô vàn cảnh giới trước mặt. Vì vậy gọi là tâm ngoại tướng.

Nhị Chủng Tâm

二種心 (Trì địa kinh)

một, An ổn tâm.

Bồ tát vì chúng sanh tạo các phiền não (hoặc nghiệp), mà phải chịu khổ sanh tử bức bách, ngụp chìm trong đường ác; nên làm mọi việc để chỉ bảo, dứt trừ pháp bất thiện, đến thẳng chỗ lành, khiến tâm chúng sanh được nhiều an ổn. hai, Khoái lạc tâm.

Bồ tát vì chúng sanh nghèo túng khốn khổ, không nơi nương tựa, nên khởi lòng đại bi giúp đỡ đem lợi ích cho, khiến cho tâm của chúng sanh được an vui.

Nhị Chủng Tánh

二種性 (Đại trí độ luận)

Một, Tổng tánh.

Nghĩa là tất cả pháp bản tính tịch tịnh, không sanh không diệt, không đến không đi, không vào không ra. Vì vậy gọi là tổng tánh.

Hai, Biệt tánh.

Nghĩa là người thích làm việc ác thì thành tánh ác, thích làm việc lành thì thành tánh lành; như lửa có tánh nóng, nước có tánh ướt. Vì vậy gọi là biệt tánh.

Nhị Chủng Tánh

二種性 (Trì địa kinh)

Chủng là hạt giống, có nghĩa nẩy mầm sự sống. Tánh là tánh phân biệt, có nghĩa tự phân biệt không đổi. Do đó căn tánh của Bồ tát bất định nên chia ra hai loại.

Một, Tánh chủng tánh, tức là bản tánh. Nghĩa là lục nhập của Bồ tát là hơn hết, phân biệt tất cả pháp một cách rõ ràng.

Hai, Tập chủng tánh, nghĩa là tập tành nhiều lần thành tánh. Bồ tát từ mới phát tâm, tu tập mọi việc lành mà được thiện tánh.

Nhị Chủng Tánh

二種性 (Địa trì kinh)

Một, Hữu tánh.

Nghĩa là tứ đại, ngũ ấm, lục căn, lục trần, cho đến Niết bàn v.v… đều là thế gian, giả danh và phương tiện. Pháp có tự tánh, nên gọi là hữu tánh.

Hai, Vô tánh.

Nghĩa là tứ đại cho đến Niết bàn v.v… đều là giả danh, rốt ráo không có gì, đều là không, nên gọi là vô tánh.

Nhị Chủng Tánh

二種性 (Lăng già kinh).

Chủng là hạt giống có thể sanh ra. Tánh là nhiều lần tập luyện mà thành, không phải là tánh của lý tánh.

Một, Thánh chủng tánh. Thinh văn quán sát ngũ ấm khổ, không, chán ghét sanh tử; vui mừng cầu Niết bàn thì thành tựu chủng tánh Thinh văn. Duyên giác quán duyên khởi của ngũ ấm, tu hạnh xa lìa, thì thành tựu chủng tánh Duyên giác. Phật giác ngộ ngũ ấm và các pháp xưa nay vắng lặng, không sanh không diệt, ba hoặc đã dứt trừ, muôn đức đầy đủ, thì thành tựu chủng tánh Phật.

(Trong kinh không nói Bồ tát chủng tánh; hạnh tu của Bồ tát tức thành tựu chủng tánh của Phật, nên không đề cập đến (Tam hoặc: kiến tư hoặc, trần sa hoặc, vô minh hoặc).

Hai, Ngu phu chủng tánh. Phàm phu ngu si, đối với các pháp ngũ ấm và việc thế gian vô vàn phân biệt, vọng tưởng, không có cho là có, chẳng thường cho là thường, gặp việc gì cũng bám víu, chấp chặc, thì thành tựu chủng tánh ngu phu.

Nhị Chủng Tất Cảnh

二種畢境 (Đại Niết bàn kinh )

Một, Trang nghiêm tất cảnh. Tất cảnh có nghĩa giống như quyết định, cứu cánh, cuối cùng. Tất cả chúng sanh đều có chơn tánh nhứt thừa, phải tu lục độ để trang nghiêm (chơn tánh). Nếu không tu lục độ thì không chứng được chơn tánh, vì vậy lục độ, chắc chắn là dụng cụ trang nghiêm chơn tánh. Cho nên sớ nói: Dùng lục độ để trang nghiêm chơn tánh.

Hai, Cứu cánh tất cảnh. Cứu cánh có nghĩa rốt ráo. Tất cả chúng sanh có sẵn tánh Nhất thừa. Nếu được tánh Nhất thừa này, thì chắc chắn đến được địa vị rốt ráo. Nên sớ nói: Nhất thừa rốt ráo.

Nhị Chủng Tế

二種際 (Hoa nghiêm kinh sớ và Diễn nghĩa sao).

Tế là giới hạn. Sanh tử, Niết bàn thể tánh là một, vốn không có giới hạn, không khác mà khác, cho nên mới chia sanh tử, Niết bàn hai bên.

Một, Niết bàn tế.

Nếu dựa vào lý do nhiễm ô của sanh tử mà nói thì Niết bàn là lý chân thật. Sanh tử là Niết bàn, phải hiểu rằng phân biệt ấy chỉ là giả dối. Ngăn cách mà không ngăn cách. Đó là Niết bàn tế. Trung luận nói: Ranh giới giữa Niết bàn và sanh tử không hề có mảy may cách biệt.

Hai, Sanh tử tế.

Nếu dựa vào lý chân thật của Niết bàn mà nói sanh tử là nguyên do ô nhiễm. Niết bàn tức là sanh tử. Chẳng phải chân tịch tịnh thì không thể chứng ngộ được. Giới hạn không giới hạn. Đó là sanh tử tế. Vì vậy kinh Hoa nghiêm đời Tần nói rằng: sanh tử chẳng phải là tạp loạn, Niết bàn chẳng phải là tịch tịnh.

Nhị Chủng Tham Báo

二 種 貪 報 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Đa dục.

Vì đời trước buông thả tham lam dục vọng, tâm không dừng nghỉ, nên nghiệp cũ không quên, còn tăng lên nhiều lần, sanh ra đắm nhiễm.

Hai, Vô yểm.

Vì đời trước tham cầu vô độ, dong ruổi không thôi, nên đời này nghiệp cũ không quên, tâm dục càng nhiễm, mong cầu không chán.

Nhị Chủng Thân Hành Thí

二種身行施 (Đại trí độ luận).

Một, Sanh thân hành thí. Bồ tát dùng, thân được cha mẹ sanh ra, có thể dùng tất cả báu vật và dùng cả thân mạng để bố thí, tâm không tiếc rẽ. Đó gọi là sanh thân hành thí.

Hai, Pháp thân hành thí. Bồ tát đã bỏ thân mạng (sanh thân) được pháp thân, có thể ở mười phương thế giới, dùng vô số trân bảo, y phục, thức ăn, thức uống bố thí tất cả chúng sanh; hay trong một thời gian ngắn, tuỳ theo tiếng nói của chúng sanh, thuyết pháp khắp cả mọi loài. Đó gọi là pháp thân hành thí.

Nhị Chủng Thần Lực

二種神力 (Lăng già kinh)

Kinh Lăng già nói: Phật dùng hai thứ thần lực để gia bị cho Bồ tát nghe và lãnh thọ nghĩa lý giáo pháp khi hỏi Phật.

Một, Hiện thân diệu ngôn thuyết thần lực.

Kinh nói: Bồ tát ở bậc sơ địa, ở trong thần lực của Phật, vào Đại thừa Tam muội chiếu minh. Khi đã vào Tam muội rồi thì mười phương thế giới, tất cả chư Phật dùng sức thần thông hiện ra thuyết pháp (Sơ Bồ tát địa là địa thứ nhất trong mười địa ở trong thần lực của Phật… là nhờ thần lực của Phật gia bị, nên có thể vào trong Đại thừa chiếu minh Tam muội, tức là định quang minh, từ định này mà thấy được mười phương chư Phật hiện thân thuyết pháp).

Hai, Dĩ thủ quán đảnh thần lực. Kinh nói: Bồ tát sơ địa được thần lực Tam muội, tích tập căn lành trong 100, 1000 kiếp mới thành tựu được, thứ tự vào các địa, cho đến địa pháp vân thứ mười, ở trong cung điện vi diệu như hoa sen lớn, ngồi trên sư tử tòa hình hoa sen lớn. Trang nghiêm thân bằng các thứ anh lạc như những đóa hoa vàng, mặt trời mặt trăng sáng rỡ. Các con tài giỏi từ mười phương đến, tập trung trên bảo tòa ở trong cung điện và được rưới nước lên đầu.

Nhị Chủng Thần Lực

二種神力 (Đại trí độ luận)

Một, khiến ở nơi xa thấy, nghe được. khiến chúng sanh ở nơi khác, quốc độ khác đều thấy, nghe được.

Hai, Khiến mọi người thấy

Phật.

Phật ở một nơi thuyết pháp, có thể khiến chúng sanh thấy Phật thuyết pháp trước mặt mình, giống như mặt trời mọc thì ảnh hiện mọi nơi có nước.

Nhị Chủng Thắng

二種勝(Từ địa kinh)

Một, Nhân thắng.

Bồ tát tin pháp lành xuất thế, đều dùng Bồ đề làm nhân, hơn cả Thinh văn, Duyên giác. Đó là nhân thắng.

Hai, Quả thắng.

Bồ tát tu hành đã lấy Bồ đề làm nhân, cuối cùng chứng được quả Bồ đề, vượt hơn cả Nhị thừa. Đó gọi là quả thắng.

Nhị Chủng Thanh Tịnh

二種清凈 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Một, Tự tánh thanh tịnh. Tâm thể chơn như của chúng sanh, tánh vốn thanh tịnh, không trở ngại, ô nhiễm. Vì vậy gọi là tự tánh thanh tịnh.

Hai, Ly cấu thanh tịnh. Tâm thể tự tánh thanh tịnh của chúng sanh, xa lìa tất cả phiền não, dơ dáy. Vì vậy gọi là ly cấu thanh tịnh.

Nhị Chủng Thâu Đạo Báo

二種偷盜報 ( Pháp uyển châu lâm)

Một, Bần cùng.

Vì kiếp trước ăn cắp tiền của của người khác, khiến cho họ trắng tay. Vì vậy đời này chính mình cảm thọ quả báo nghèo khổ.

Hai, Bất đắc tự tại.

Vì đời trước cướp đoạt tài sản người khác, làm cho người ta không được thoải mái, vì vậy đời này tuy có tiền của, mà vẫn thuộc về năm nhà, không thể thoải mái thọ dụng được (năm nhà là nước, lửa, trộm, cắp, con hư, tham quan).

Nhị Chủng Thế Gian Thanh Tịnh

二種世間清凈 (Vô lượng thọ kinh luận).

Luận nói: Nếu người nào nhất tâm chuyên niệm A di đà Phật, cuối cùng về nước An Lạc, thành tựu vô vàng công đức trang nghiêm, được hai loại thế gian thanh tịnh. (Tiếng Phạn là A di đà, tiếng Hoa là Vô lượng thọ).

Một, Khí thế gian thanh tịnh. Thế giới như khí (đồ dùng cho vạn vật); cách biệt là thế; sai khác gọi gian, nên gọi là khí thế gian. Nước An Dưỡng ấy rộng lớn và vô biên như mặt trời mặt trăng, đầy đủ châu báu trang nghiêm. Đó gọi là khí thế gian thanh tịnh.

Hai, Chúng sanh thế gian thanh tịnh.

Nơi giáo hoá chúng sanh, cách biệt sai khác, nên gọi là chúng sanh thế gian. Phật A Di Đà kia, thân bất động cõi Tịnh Độ, lúc nào cũng phóng hào quang rộng lớn đến khắp mười phương thế giới giáo hoá chúng sanh, khiến cho chúng tu hành chân thật, xa lìa nhiễm trước (lòng ái dục), đều mong vãng sanh về nước của Ngài. Đó gọi là chúng sanh thế gian thanh tịnh.

Nhị Chủng Thí

二種施 (Pháp giới thứ đệ)

Một, Tài thí.

Dùng thức ăn, thức uống, quần áo, châu báu, nhà cửa, ruộng vườn, tất cả những gì sở hữu của mình, đem cho người khác. Kinh Kim quang minh tối thắng vương nói: Phước bố thí tiền của, không thể ra ngoài tam giới, chỉ điều phục lòng tham, cứu được một đời nghèo khổ, nhưng không thể làm cho ta đắc đạo được. Ví như ánh sáng đèn chỉ sáng trong một căn nhà thôi.

Hai, Pháp thí.

Từ chư Phật đến các vị thiện tri thức, hoặc từ kinh sách, nghe nói các pháp lành thế gian và xuất thế gian, bằng tâm thanh tịnh vì người diễn nói. Kinh Kim quang minh tối thắng vương nói: Bố thí pháp là tự lợi và lợi người khác, có thể khiến chúng sanh ra ngoài tam giới, dứt các phiền não, thành tựu trí huệ cho mình. Ví như ánh sáng mặt trời chiếu khắp đại thiên thế giới. (Pháp thế gian là ngũ giới, thập thiện các pháp cai trị xã hội. Pháp xuất thế gian là Tứ đế, lục độ mà Tam thừa tu tập).

Nhị Chủng Thọ Cụ Giới Pháp

二種受具戒法 (Đại bửu tích kinh).

Giới là căn bản của muôn điều thiện. Người thọ chánh giới thì tất cả pháp lành từ đây mà tăng trưởng. Người thọ tà giới, chấp vào tà kiến, rơi vào vòng ngoại đạo. Cho nên giới có hai loại không giống nhau.

Một, Thọ chánh bình đẳng giới. Người tu hành có thể thọ trì chánh giới của Phật, tất cả bình đẳng, không thấy phân biệt khác nhau. Dứt hẳn tâm vọng tưởng tà vạy, giới thể tròn đầy đi đến giải thoát, rốt ráo đến vô thượng Bồ đề, không còn thối chuyển.

Hai, Thọ tà bất đẳng giới. Người có tà kiến, theo kẻ có hiểu biết sai trái, dùng tâm phân biệt thọ trì tà giới và rơi vào nhân, ngã, đoạn, thường, kiêu mạng, tham dục, sân nhuế, ngu si và bao nhiêu tà kiến sai lầm, không biết tìm con đường thiết yếu giải thoát.

Nhị Chủng Thoái

二種退 (Trì địa kinh)

Một, Cứu cánh thoái.

Cứu cánh giống quyết định.

Người tu hành, tín căn cạn cợt, lúc đầu siêng năng tu tập, sau vì các duyên khác làm trở ngại, đạo tâm liền thoái lui, cuối cùng không khởi phát tâm nguyện Bồ đề. Đó là cứu cánh thoái.

Hai, Bất cứu cánh thoái. Người tu hành, ban đầu siêng năng, giữa chừng lười biếng, đạo tâm thoái thất. Tâm đã thoái thất, nếu gặp được thiện tri thức khuyên răn giảng giải, thì lại có thể phát khởi tâm nguyện Bồ đề. Đó là bất cứu cánh thoái.

Nhị Chủng Thông Tướng

二種通相 (Lăng già kinh).

Một, Tông thông tướng. Tông là tâm. Tông cũng có nghĩa là trọng yếu. Thông là vô ngại. Tướng là tướng siêu việt mà tâm có được. Nghĩa là nương nơi giáo, tư, tu hiểu ý quên lời, vào thẳng mảnh đất tự giác. Giác trí tròn đầy, dung thông không trở ngại. Vì thế gọi là tông thông tướng.

Hai, Thuyết thông tướng. Thuyết tức thuyết pháp. Thông là biện thuyết vô ngại. Tướng là mở đầu dụng tướng giáo hoá chúng sanh. Nghĩa là dùng phương tiện, tuỳ thuận căn cơ sâu cạn của chúng sanh, vì chúng mà nói pháp, không có chướng ngại. Vì thế gọi là thuyết thông tướng.

Nhị Chủng Thức

二種識 (Hiển thức luận)

Một, Hiển thức, tức là thức thứ tám.

Nghĩa là thức này chứa đựng tất cả chủng tử thiện, ác, mà lại có khả năng biểu hiện tất cả cảnh giới, nên gọi là hiển thức.

Hai, phân biệt thức, tức là ý thức thứ sáu.

Nghĩa là trong hiện hành của thức trên, ý thức phân biệt tướng của năm trần tốt, xấu, nên gọi là phân biệt thức.

Nhị Chủng Thường

二種常 (Đại trí độ luận)

Một, Bách tuế chí kiếp diệt danh vô thường.

Các vị Bồ tát, nếu ở đời 100 năm, ngàn vạn ức năm; một kiếp đến tám vạn kiếp, mới vào Niết bàn. Đó gọi là thường: Cho dù các Ngài trụ thế lâu xa hơn nữa, cũng không hề thay đổi.

Hai, Thường trụ bất hoại danh thường.

Phiền não, hoặc nghiệp của các vị Bồ tát đã diệt hết; lý chơn thường hiển bày. Lý chơn thường không sanh không diệt, không thay đổi, hư hoại. Đó gọi là thường.

Nhị Chủng Thuyết Pháp

二種說法 (Bảo tánh luận)

Một, Tế.

Phật vì các vị Bồ tát diễn nói pháp sâu xa mầu nhiệm, nương theo đệ nhất nghĩa đế mà nói. Nên gọi là tế. (đệ nhất nghĩa đế là lý vi diệu xuất thế gian mà Phật chứng được).

Hai, Thô.

Phật, có lúc vì các chúng sanh diễn nói các pháp vô vàn sai biệt bằng danh tự, chương cú, nương theo thế đế mà nói. Nên gọi là thô. (thế đế: tất cả các pháp của thế gian).

Nhị Chủng Tịch Tĩnh

二種寂靜 (Thích thị yếu lãm)

Một, thân tịch tĩnh.

Bỏ nhà ân ái và các việc lăng nhăng, ở chỗ yên tĩnh, cách xa náo loạn, không làm tất cả việc ác. Đó là thân tịch tĩnh.

Hai, Tâm tịch tĩnh.

Phải xa lìa tham, sân, si v.v… tu tập thiền định, không còn tán loạn, không suy nghĩ tất cả việc ác. Đó là tâm tịch tĩnh.

Nhị Chủng Tinh Tấn Tâm

二種精进心 (Pháp hoa sám nghi)

Hành nhân luân tu pháp sám hối phải giữ đúng hạn kỳ thì mới phá được chướng ngại của sai lầm ( hoặc). Như tu Pháp Hoa Tam muội có kỳ hạn là 21 ngày. Trong thời gian này lễ Phật, sám hối, tụng kinh vừa sự vừa lý, đều phải tinh tấn. Vì vậy có hai thứ tâm (Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định)

Một, Sự trung tu nhất tâm tinh tấn.

Hành nhân ở trong đạo tràng, thực hành 21 ngày các nghi lễ thuần thục, đầy đủ. Khi lễ Phật nhất tâm thành khẩn, quán tưởng kim dung của Phật hiện tiền trước mắt đoan nghiêm rất nhiệm màu, tâm không còn vướng mắc bất cứ cái gì, cho đến sám hối, tụng kinh, tọa thiền đều phải nhất tâm, khiến cho hành động và giáo pháp tương ưng nhau không hề lười biếng. Đó gọi là sự trung tu nhất tâm tinh tấn.

Hai, Lý trung tu nhất tâm tinh tấn.

Hành nhân vừa mới vào đạo tràng, cho đến 21 ngày hoàn tất. Trong thời gian ấy, những việc làm đều hợp oai nghi, thường phải quán chiếu, nhất tâm vắng lặng. Như khi lễ Phật thì nhận biết năng lễ, sở lễ tánh vắng lặng. Tuy nói là vắng lặng nhưng cảm ứng đạo giao một cách tự nhiên, không thể nghỉ bàn. Vì lý và thể bình đẳng, chúng sanh và Phật không hai.

Tuy nói không có người lễ, nhưng thân thể ta đang lễ trước chư Phật. Tuy nói không có Phật được lễ, nhưng vẫn có chư Phật theo tâm ta hiển hiện. Niệm niệm như thế chớ có lười biếng. Đó là lý trung tu nhất tâm tinh tấn

Nhị Chủng Tinh Tấn

二種精進 (Pháp giới thứ đệ).

Một, Thân tinh tấn.

Bản thân siêng tu pháp lành, ngày đêm hành đạo, lễ tụng, giảng thuyết, khuyên răng giúp đỡ mở mang, dạy dỗ. Đó gọi là thân tinh tấn.

Hai, Tâm tinh tấn.

Tâm siêng năng làm điều thiện mãi mãi không ngưng nghỉ.

Nhị Chủng Tốn Tế

二種存济 (A tì đạt ma luận).

Tồn là sống còn; tế là cứu giúp. Dùng ăn uống để cứu giúp sự sống còn của mình.

Một, Hữu tội tồn tế.

Có một nhóm người giả dối, xảo quyệt để mong cầu ăn, uống, khi đã được thực phẩm như thế thì vui mừng ăn uống, tham đắm không thôi, chẳng thấy được tai họa của sanh tử, chẳng biết tìm cách xa lìa. Đó gọi là hữu tội tồn tế.

Hai, Vô tội tồn tế.

Không giống như hạng người trên tìm thức ăn, thức uống bằng cách dối trá, quỷ quyệt, mà chỉ dùng con đường chánh đáng là đi khất thực xin ăn. Khi đã có thức ăn, uống rồi thì theo pháp mà thọ dụng, không tham, không đắm, không nhiễm, có thể thấy được tai họa sanh tử, khéo biết cách xa lìa. Đó gọi là vô tội tồn tế.

Nhị Chủng Trang Nghiêm

二種莊嚴 (Kim cang kinh soạn yếu sớ)

Kinh Kim cang nói: Trang nghiêm cõi Phật, tức là chẳng trang nghiêm, đó gọi là trang nghiêm. Chẳng trang nghiêm, tức là trang nghiêm hình tướng. Đó là trang nghiêm, tức là trang nghiêm đệ nhất.

Một, hình tướng trang nghiêm.

Nghĩa là nếu người ta phân biệt Phật độ thì có hình tướng mà nói ta có thể thành tựu. Người ấy vướng mắc vào cảnh, sắc, thanh, … chẳng phải thật trang nghiêm. Đó là hình tướng trang nghiêm.

Hai, Đệ nhất nghĩa trang nghiêm.

Nghĩa là tâm thanh tịnh không vướng mắc, nương vào trí huệ chơn thật, thông đạt cõi tự tánh, chỉ có biểu hiện của tâm. Đây là cõi Phật do chánh trí thành tựu. Vì vậy gọi là đệ nhất nghĩa trang nghiêm.

Nhị Chủng Trang Nghiêm

二種莊嚴 (Niết bàn kinh)

Trang tức là đoan trang, nghiêm tức là tề chỉnh, vì hai thứ trí huệ và phước đức đều có thể trang nghiêm pháp thân.

Một, Trí huệ trang nghiêm. Các vị Bồ tát từ khi mới phát tâm đến lúc hoàn mãn công hạnh, vô minh đã hết, Phật tánh hiện tiền, có được trí huệ có thể hiển thị pháp thân. Vì vậy gọi là trí huệ trang nghiêm.

Hai, Phước đức trang nghiêm. Các vị Bồ tát tu hành lục độ, vạn hạnh đầy đủ, có được phước đức, có thể hiển thị pháp thân. Vì vậy gọi là phước đức trang nghiêm.

Nhị Chủng Tu Hành

二種修行 (Niết bàn kinh)

Một, Chân thật tu hành. Nương theo lời Phật dạy, có thể biết các tướng Niết bàn, Phật tánh v.v… mà tu theo các hạnh. Đó gọi là chân thật tu hành. (Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ).

Hai, Bất thật tu hành.

Không biết các tướng Niết bàn, Phật tánh mà tu theo các hạnh. Đó gọi là bất thật tu hành.

Nhị Chủng Tư Lương

二種資糧 (Bảo tích kinh).

Tư là giúp đỡ. Lương là lương thực. Như người muốn đi đường xa, ắt phải nhờ có lương thực đem theo giúp đỡ. Giống như sự tu hành các vị Bồ tát, muốn chứng Phật quả, ắt phải nhờ phước, trí giúp đỡ. Vì vậy gọi là tư lương (giúp đỡ và lương thực).

Một, Phước đức tư lương. Các nhân lành đã làm như bố thí, trì giới v.v… cho đến tu tập tất cả Phật pháp đầy đủ. Đó là phước đức tư lương.

Hai, Trí đức tư lương.

Tu tập chánh quán, tâm không tạp loạn, cần cầu trí huệ mầu nhiệm, không lơi lõng chút nào, cho đến tu tập tất cả Phật pháp đầy đủ. Đó gọi là trí đức tư lương.

Nhị Chủng Tự Tại

二種自在 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Quán cảnh tự tại. Bồ tát dùng trí huệ chơn chánh soi sáng cảnh chơn như và hiểu rõ tất cả pháp, tự tại vô ngại. Đó là quán cảnh tự tại.

Hai, Tác dụng tự tại. Bồ tát đã dùng chánh trí chiếu soi cảnh chơn như thì có thể từ thể khởi lên tác dụng, hiện thân thuyết pháp, dạy dỗ chúng sanh được tự tại. Đó là tác dụng tự tại.

Nhị Chủng Tử

二種死 (Niết bàn khinh)

Một, Mạng tận tử.

Mạng trời đã hết, thân này phải bỏ. Vì vậy gọi là mạng tận tử. Nhưng có trường hợp mạng hết mà phước chưa hết, hoặc phước hết mà mạng chưa hết; hoặc phước, mạng đều hết, gọi là mạng tận tử. (Phước là tiền của)

Hai, Ngoại duyên tử.

Không thuận thiên mạng thì mất mạng mình. Vì vậy gọi là ngoại duyên tử. Như không phải số phận mà tự hại mình, thình lình gặp người khác hại mình, hoặc hai người giận giữ không ngừng, mỗi lúc càng tăng lên, cả hai cùng chết, đều là ngoại duyên tử.

Nhị Chủng Tỳ Kheo

二種比丘(Xuất diệu kinh).

Ngày xưa có hai vị Tỳ kheo tu học ở trong núi. một thì học giỏi, một thì yếu kém. Vì yếu kém thì trì giới tụng kinh. Chỉ tụng một câu, ngày nào cũng tụng không nghỉ, hoàn toàn không học gì nữa. Thiên thần khen giỏi, xin được muốn nghe.

Vị Tỳ kheo học giỏi thấy thần ứng hiện, đem hết sở học của mình đọc tụng thật to, muốn được khen hay, nhưng thiên thần làm thinh. Ông nổi nóng và nói với thần rằng: Tại sao đối xử tốt với vị kia mà xấu với tôi?

Thiên thần nói: Ông không tự trách mà còn trách tôi. Vị Tỳ kheo kia, tuy ít học, nhưng lời nói và việc làm phù hợp với nhau. Ông tuy tụng kinh tam tạng mà thực hành và kinh trái nhau, nên không đáng được khen ( tiếng Phạn là Tỳ kheo, tiếng Hoa là khất sĩ).

Một, Đa văn Tỳ kheo. Ưa tụng kinh điển, sưu tầm rộng rãi, gọi là Tỳ kheo học rộng. Học rộng vốn là đáng quý. Nhưng học tuy có nhiều, mà tâm của mình không thực hành và thực hành chểnh mảng, cũng không được khen ngợi.

Hai, Quả thiển Tỳ kheo. Tỳ kheo này học đạo càng ngày càng kém, kinh điển ít tụng, nên gọi là Tỳ kheo ít học. Học đạo cạn cợt, dĩ nhiên, chưa đủ để ca ngợi. Nhưng học tuy chưa đạt được mà tâm của ông lại giản đơn nên tu hành chuyên nhất, thì cũng đáng quý. Đó là lý do thiên thần khen ngợi và ủng hộ vị Tỳ kheo này.

Nhị Chủng Vô Lậu Nhân Quả

二種無瘺因果 (Đại Niết bàn kinh)

Một, Vô lậu nhân.

Bậc Nhị thừa, do tu nhân giới, định, huệ, có thể dứt trừ quả khổ sanh tử ở tam giới, thì giới, định, huệ là nhân vô lậu, tức là Đạo đế.

Hai, Vô lậu quả.

Bậc Nhị thừa đã dứt trừ khổ sanh tử ở tam giới, chứng được niềm vui chơn không Niết bàn vắng lặng, tức là vô lậu quả, tức là Diệt đế.

Nhị Chủng Vô Lượng

二種無量 (Đại trí độ luận).

Một, Thật vô lượng. Lý Niết bàn, Phật tánh, tựa như hư không, không có hạn lượng. Tất cả Bồ tát không thể đo lường được.

Vì vậy gọi là thật vô lượng.

Hai, Bất tri vi vô lượng. Như núi Tu di, như nước trong bể lớn, chỉ có Phật và Bồ tát …mới biết số lượng nhiều, ít, các vị trời và người trí lực kém cỏi, không thể biết. Vì vậy gọi là bất tri vi vô lượng (tiếng Phạn là Tu di, tiếng Hoa là Diệu cao)

Nhị Chủng Vô Ngại

二種無礙 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Trí huệ ư cảnh vô ngại. Cảnh tức là lý pháp giới. Bồ tát dùng trí bình đẳng để chứng được lý pháp giới. Lý, sự dung thông không hề chướng ngại. Vì vậy gọi là Trí huệ ư cảnh vô ngại.

Hai, thần thông tác dụng vô ngại.

Bồ tát, trong tâm, đã chứng được lý pháp giới, nên có thể dùng các loại thần thông, hiện trong vô số thập phương thế giới, hoá độ chúng sanh, đều không chướng ngại. Vì vậy gọi là thần thông tác dụng vô ngại.

Nhị Chủng Vô Nghĩa Ngữ Báo

二 種 無 義 語 報 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Nhân bất tín thọ.

Vì đời trước ăn nói vô nghĩa. Tức là giả dối, nên đời này cảm nhận quả báo nói người ta không tin nhận.

Hai, Bất năng minh liễu.

Vì đời trước nói năng vô nghĩa, mờ ám, nên đời này những gì nói ra cũng không rõ ràng, khó hiểu.

Nhị Chủng Vô Tâm Ước Giáo

二種無心約教 (Tông cảnh lục)

Ước là tóm tắt, dựa vào nghĩa tóm tắt. Giáo lý của Phật vốn đề cập đến việc rời bỏ cái tướng do tâm duyên mà có. Chúng sanh nương vào đó mà tu, xa lìa tâm chấp trước sai lầm, an trụ vào lý chơn như, thì thánh đạo chắc chắn thành tựu. Cho nên nói: Thiên kinh vạn luận cũng chỉ nói đến thân tâm, phá trừ chấp trước.

Một, Trừng trạm linh vô.

Chúng sanh nếu nhiếp được vọng niệm, an trụ nơi thiền định, gạn sạch suy tư, khiến cho thể của định yên lặng, không bị vọng trần quấy động vì vậy gọi trừng trạm linh vô.

Hai, Thể thị vô.

Chúng sanh nhận ra ngay nguồn tâm vắng lặng, pháp cũng không sanh. Vì một niệm khởi lên, trọn không thể được. Đó là đương thể thị vô.

Nhị Chủng Vô Tri

二種無知 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Một, Nhiễm ô vô tri. Tức là kiến, tư hoặc (sự lầm lạc về thấy và suy nghĩ). Lấy vô minh làm thể nên kiến, tư hoặc làm ô nhiễm chân tánh. Không có gì hiểu biết một cách rõ ràng, rốt ráo.

Hai, Bất nhiễm ô vô tri.

Tức là trần sa hoặc. Dùng liệt huệ làm thể. Hoặc này là hoặc kiến, tư, số lượng rất nhiều, tương tự bụi bặm, giống như cát mịn, nên gọi là trần sa. Đã là lầm lạc của người khác, thì không thể làm ô nhiễm chân tánh của ta. Trí huệ của Bồ tát to lớn có thể khiến cho người khác dứt được hoặc kiến, tư, vì Bồ tát đã dứt xong trần sa hoặc. Nhị thừa trí huệ hẹp hòi, không thể khiến người khác dứt được kiến, tư khoặc. Đó gọi là bất nhiễm ô vô tri.

Nhị Chủng Vọng Kiến

二種妄見 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Biệt nghiệp vọng kiến. Chúng sanh mê mờ chân tánh, tự mình phát khởi thấy biết sai lầm, thấy có tất cả cảnh giới hư vọng, hoặc khổ hoặc vui. Nếu người không mất chân tâm, thì không thấy cảnh giới hư vọng. Ví như một người mắt bị bệnh, ban đêm thấy ánh đèn, thấy có một vòng sáng riêng biệt, năm sắc xen kẻ. Người mắt không bệnh thì không thấy như thế. Đó gọi là biệt nghiệp vọng biết.

Hai, Đồng phần vọng kiến. Chúng sanh mê mờ chân tánh, cùng thấy cảnh giới hư vọng, cùng vui cùng khổ, cùng một nghiệp lầm lạc. Ví người trong một nước, cùng thấy điềm bất tường nguy hiểm. Đó gọi là đồng phần vọng kiến.

Nhị Chủng Vọng Ngữ Báo

二種妄語報 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Đa bị bài báng.

Vì đời trước sống không thành thật, nói dối lừa gạt lòng tin của người, nên đời này bị người khác chê bai.

Hai, Vị nhân sở cuống. Vì đời trước chuyên nói láo, xem thường, lừa dối người khác, nên đời này bị người lừa dối mê hoặc.

Nhị Chủng Xá Lợi

二 種 捨 利 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Sanh thân xá lợi.

Tiếng Phạn là xá lợi, còn gọi là thiết lợi tha; tiếng Hoa là cốt thân. Nghĩa là ứng thân của Phật Diệt độ sau khi trà tì còn gọi là xá lợi có ba màu sắc. Xương xá lợi sắc trắng, tóc xá lợi sắc đen, thịt xá lợi sắc đỏ. Xá lợi rất cứng đập không bể. Nếu là xá lợi của Bồ tát, La hán thì màu giống nhau, tính cứng không bằng. Quang minh kinh nói: Xá lợi này là huân tập của giới, định, huệ, rất khó có được, đây là phước điền trên hết. Cho nên chúng ta nên dựng tháp cúng dường thì phước báu vô lượng. (Tiếng Phạn là Xà duy, tiếng Hoa là thiêu đốt)

Hai, Pháp thân xá lợi. Đại luận nói: kinh quyển cảnh pháp thân xá lợi. Nghĩa là Phật nói lý của tướng báu trung đạo, không hề thay đổi, không sanh, không diệt; xưa nay còn mãi, bao trùm cả trời đất. Chúng ta nên chí tâm như pháp thọ trì, thì thấy pháp thân của Phật sẽ được phước vô lượng vô biên. Nên kinh Pháp hoa nói: Nếu quyển kinh để ở chỗ nào, nên dựng tháp cúng dường, không nên di chuyển tới lui, vì trong đó đã có toàn thân đức Phật.

Nhị Chủng Xiển Đề

二種阐提 (Lăng già kinh)

Tiếng Phạn là Xiển đề, gọi đủ là Nhất xiển đề, tiếng Hoa là Tín bất cụ, cũng gọi là Cực ác.

Một, Xả nhất thiết thiện căn nhất xiển đề.

Kinh Lăng già nói: chê bai kinh Đại thừa và nói lời ác, không chịu tuân theo kinh, luật. Đó gọi là xả nhất thiết thiện căn nhất xiển đề.

Hai, Ư vô thỉ chúng sanh phát nguyện nhất xiển đề.

Chúng sanh ở thế gian có từ vô số kiếp, không có bắt đầu, nên gọi là vô thỉ chúng sanh. Bồ tát phát nguyện độ các chúng sanh, dùng nguyện lực vốn có hiện làm xiển đề, nên kinh Lăng già nói: Bồ tát dùng phương tiện của mình không nhập diệt. Đó gọi là ư vô thỉ chúng sanh phát nguyện nhất xiển đề.

Nhị Chủng Y

二種醫 (Đại trí độ luận)

Một, Tiểu y.

Chỉ biết bệnh, biết nguyên nhân gây ra bệnh, biết thuốc trị hết bệnh, mà không biết tất cả bệnh, không biết nguyên nhân gây ra tất cả bệnh, không biết thuốc trị hết tất cả bệnh. Đó là ví dụ Thinh văn không thể biết tất cả thuốc chửa bệnh. Đó gọi là tiểu y.

Hai, Đại y.

Tất cả bệnh, tất cả nguyên nhân gây ra bệnh, tất cả thuốc trị hết bệnh, đều có thể biết hết, còn có thể biết nguyên nhân gây bệnh cho chúng sanh và cả thuốc trị bệnh. Đó là ví dụ cho Bồ tát không bệnh nào là không biết, không thuốc gì là không biết. Đó gọi là đại y.

Nhị Chủng

二種 (Pháp hoa an lạc hạnh nghĩa).

Một, Phàm chủng. Những kẻ phàm phu không thể giác ngộ rốt ráo. Nhân mắt thấy sắc, sanh tâm tham ái, bởi tham ái tạo tác nghiệp, tuỳ nghiệp chịu quả báo, luân hồi sanh tử liên miên không dứt. Đó gọi là phàm chủng.

Hai, Thánh chủng. Nhờ bậc thiện tri thức, nghe được nghĩa lý giáo pháp, có thể hiểu rõ tất cả chư pháp đều từ vọng niệm mà sanh ra. Quán sát tâm này, giống như hư không. Như thế mà tu hành không dính mắc các pháp, có thể làm nên quả thánh. Đó gọi là thánh chủng.

Nhị Chướng

二障 (Lăng nghiêm kinh nghĩa hải và Tông cảnh lục).

Một, Phiền não chướng. Các pháp mờ ám buồn sầu làm cho tâm thần não loạn, không thể hiển lộ tánh diệu minh chân như.

Đó gọi là phiền não chướng.

Hai, Sở tri chướng.

Còn gọi là trí chướng. Chấp chặc những pháp đã chứng được, làm ngăn trở, che lấp tánh sáng suốt của trí huệ. Đó gọi là sở tri chướng.

Nhị Chướng

二障 (Thiên thân luận).

Chướng là chướng ngại. Như trong kinh Kim cang, Ngài Tu Bồ đề chứng được vô tránh Tam muội, vì xa lìa được hai chướng ngại. (Tiếng Phạn là Tu Bồ đề, tiếng Hoa là không sanh).

Một, Phiền não chướng.

Phiền não là kiến, tư hoặc. Khi Tu Bồ đề chứng được quả A la hán, thì thấy hai hoặc kiến, tư đã hoàn toàn dứt hết, tâm yên lặng rỗng không, tranh cải, ngăn ngại từ đâu mà còn nữa. Đó là lý do Ngài chứng được vô tránh. Đó chính là do xa lìa phiền não chướng vậy.

Hai, Tam muội chướng.

Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định. Khi Tu Bồ đề chứng được quả thứ tư, thì chứng được vô tránh Tam muội. Nếu ở trong Tam muội này mà tâm còn chấp trước là còn tranh cải, ngăn ngại. Lý do chứng được vô tránh, đó chính là xa lìa được Tam muội chướng.

Nhị Chướng

二障 (Viên giác lược sớ).

Một, Lý chướng.

Nguồn tâm bổn giác im lặng trong veo. Do vô minh vọng nhiễm, làm ngăn trở chánh tri kiến, không thấu hiểu được lý chân như. Đó gọi là lý chướng.

Hai, Sự chướng.

Chúng sanh do vô minh làm ngăn trở và che lấp, chết, sống liên tục, không có cách nào thoát ly. Đó gọi là sự chướng.

Nhị Chuyển Y

二轉依 (Lăng nghiêm kinh nghĩa hải)

Một, Chuyển phiền não y Bồ đề.

Phiền não là tối tăm và buồn rầu. Não là tâm thần rối loạn. Tức là tất cả chúng sanh tối tăm, sai trái, lầm lạc.

Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo. Ấy là con đường chư Phật đã chứng ngộ được. Nhưng Bồ đề, phiền não, tánh của chúng sanh là một, chỉ vì mê, ngộ khác nhau không phân chia mà thành phân chia. Vì chúng sanh mê nên đổi Bồ đề thành phiền não, vì chư Phật ngộ nên chuyển phiền não thành Bồ đề, từng niệm tu tập. Đó gọi là chuyển phiền não y Bồ đề.

Hai, Chuyển sanh tử y Niết bàn.

Sanh tử là tất cả chúng sanh giả dối sanh diệt. Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ, tức là cái quả chư Phật đã ngộ, đã chứng.

Nhưng sanh tử, Niết bàn tánh vốn là một, chỉ vì mê, ngộ khác nhau, không phân chia mà thành phân chia. Chúng sanh mê nên chuyển Niết bàn thành sanh tử. Chư Phật ngộ nên chuyển sanh tử thành Niết bàn. Nếu hiểu thấu sanh tử tức Niết bàn, từng niệm chứng đắc. Đó là chuyển sanh tử y Niết bàn.

Nhị Cú

二句(Phiên dịch danh nghĩa).

Cú là ngắt câu. Hoặc nói nhiều lời hợp thành câu. Kinh đức Phật nói, phải nhờ văn chuyên chở ý nghĩa, do nghĩa mới thành văn. Văn và nghĩa hợp thành thì gọi là câu.

Một, Văn cú. Văn là chữ. Nương hình tượng tạo thành chữ. Hình và thanh thích hợp gọi là văn. Tất cả kinh Phật đều nhờ văn mà hình thành. Văn tạo thành lời gọi là câu. Diễn đạt ý nghĩa phải nhờ đến văn. Đó gọi là văn cú.

Hai, Nghĩa cú.

Nghĩa là nghĩa lý. Tất cả khế kinh đều đề cập đến nghĩa lý. Nhưng nghĩa nhờ văn mà được rõ ràng ra. Văn nhờ nghĩa mới thành được. Quyết đoán văn phải từ nghĩa hàm chứa. Đó là nghĩa cú.

Nhị Đạo

二道 (Bà sa luận và tịnh độ thập nghi luận)

Một, Nan hành đạo. Luận nói: Ở trong đời ngũ trược có vô lượng cõi Phật, cầu A bệ bạt trí rất khó được, vi trần cảnh của thế giới ta bà thô sơ hạn hẹp, năm dục ngăn che, khó vào được đạo, nên gọi là nan hành đạo. (Tiếng Phạn là A bệ bạt trí, tiếng Hoa là bất thối chuyển).

Hai, Dị hành đạo. Tin vào những lời Phật dạy, tu niệm Phật Tam muội, cầu vãng sanh tịnh độ, lại được nguyện lực của Phật A di đà tiếp độ, chắc chắn vãng sanh, nên nói là dị hành đạo.

Nhị Đạo

二道 (Chỉ quán phụ hành ký).

Một, giáo đạo.

Giáo đạo có hai.

Dạy riêng Bồ tát, đối với các địa vị Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, nương tựa vào giáo lý của Phật, tùy hoàn cảnh mà tu hành. Đó gọi là theo quy ước mà thực hành giáo lý, đạo pháp.

Phật cùng Bồ tát ở quả vị Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng thuyết giảng đi lên pháp Thập địa. Đó là nói về quy định thực hành giáo lý, đạo pháp. (Thập trụ: Phát tâm, trị địa, tu hành, sanh quí, phương tiện cụ túc, chánh tâm, bất thối, đồng chơn, pháp vương tử, quán đảnh Thập hạnh: hoan hỉ, nhiêu ích, vô sân hận, vô tận, ly si loạn, thiện hiện, vô trước, tôn trọng, thiện pháp, chơn thật Thập hồi hướng: cứu nhất thiết chúng sanh ly chúng sanh tướng, bất hoại, đẳng nhất thiết Phật, chí nhất thiết xứ, vô tận công đức tạng, tùy thuận bình đẳng thiện căn, tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sanh, chơn như tướng, vô phược giải thoát, pháp giới vô lượng Thập địa: hoan hỉ, ly cấu, phát quang, diệm huệ, nan thắng, hiện tiền, viễn hành, bất động, thiện huệ, pháp vân).

Hai, chứng đạo.

Chứng đạo có hai.

Biệt giáo Bồ tát. Ở trong địa vị sơ địa, phá phiền não vô minh vi tế, chứng lý chơn thật trung đạo. Đó nói về ước hành chứng đạo.

Phật tự nói, pháp 12 địa này, ta đã thân chứng. Đó nói về ước thuyết chứng đạo.

Nhị Đạo

二道 (Tích huyền ký)

Một, Vô gián đạo. Người chứng sơ quả Thinh văn, nương bát nhẫn, dứt bỏ sự mê mờ về lý của bát đế về sau. Bát nhẫn này không bị kiến hoặc làm gián cách. Vì vậy gọi là vô gián đạo. (Bát nhẫn: khổ pháp nhẫn, khổ loại nhẫn, tập pháp nhẫn, tập loại nhẫn, diệt pháp nhẫn, diệt loại nhẫn, đạo pháp nhẫn, đạo loại nhẫn Bát đế: dục giới Tứ đế, sắc giới, vô sắc giới Tứ đế)

Hai, Giải thoát đạo. Người chứng sơ quả Thinh văn, nương nơi bát trí, có thể chứng được lý vô vi của bát đế về sau. Bát trí này đã xa lìa được sự trói buộc của nghiệp. Vì vậy gọi là giải thoát đạo (Bát trí: Khổ pháp trí, khổ loại trí, tập pháp trí, tập loại trí, diệt pháp trí, diệt loại trí, đạo pháp trí, đạo loại trí).