Tam Tạng Pháp Số

Tiểu Thừa Thất Thập Ngũ Pháp

小乘七十五法 (Viên giác kinh sớ sao).

75 pháp của Tiểu thừa gồm có năm loại: 1) Sắc pháp: 11; 2) Tâm pháp: một; 3) Tâm sở hữu pháp: 46; 4) Bất tương ưng hành pháp: 14; 5) Vô vi pháp: ba.

Sắc pháp có 11: Sắc có nghĩa là chất có tính gây trở ngại. năm căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. năm cảnh: Sắc, thinh, hương, vị, xúc và một phần pháp xứ (vô biểu pháp).

Mười một thứ này đều có sắc tướng có thể thấy, có thể đối (bàn luận), nên gọi chung là sắc pháp. (Pháp xứ là chỗ ý thức chộp lấy cảnh. Đầy đủ có bốn phần; một) Tâm sở pháp; hai) Bất tương ưng hành pháp; ba) Vô vi; bốn) Vô biểu sắc. Ở đây nói một phần pháp xứ, chính là Vô biểu sắc. Vô biểu sắc là ý thức duyên cảnh đã gặp ở quá khứ, tuy phân biệt rõ ràng, nhưng vì không có biểu đối).

Tâm pháp có một: Tâm pháp là tuy tâm không có hình, có chất, nhưng có tác dụng hiểu biết, có khả năng suy lường phân biệt, gọi là tâm, tức là ý thức. (Nói ý thức, bởi bậc Tiểu thừa chỉ biết: Tâm vương là ý thức thứ sáu, mà không biết thức thứ bảy và thức thứ tám).

Tâm sở hữu pháp có 46: Tâm sở hữu pháp là đối với tâm vương mà nói. 46 tâm này hợp thành sáu vị bao trùm tất cả có mười: 1) Thọ: thọ lãnh cảnh đối diện; 2) Tưởng: giữ lấy hình tượng của cảnh; 3) Tư: khởi tâm tạo tác các nghiệp; 4) Xúc: gặp cảnh, đối cảnh; 5) Dục: mong cầu cảnh sung sướng; 6) Huệ: chọn lựa pháp lành, pháp dữ; 7) Niệm: ghi nhớ không quên; 8) Tác ý: tánh hay cảnh giác, tâm chưa khơi; hay phát mệnh lệnh cảnh giác ra, tâm đã khởi và có khả năng dẫn đến cảnh; 9) Thắng giải: hiểu rõ lý lẽ không bị trở ngại; 10) Tam ma địa: tiếng Phạn là Tam ma địa, tiếng Hoa là Đẳng trì. Xa lìa trạo cử, hôn trầm gọi là đẳng; giữ tâm chuyên chú, không tán loạn gọi là trì.

Mười pháp này chung cả thiện lẫn ác, có trong tất cả tâm, nên gọi trùm cả đại địa.

Đại địa thiện có mười:

1) Tín: đối với pháp lành tin tưởng, ưa thích, không nghi; 2) Cần: siêng năng tu tập các pháp lành; 3) Xả: xa lìa trạo cử, xa lìa sự xao xuyến, bất an của tâm; 4) Tàm: thẹn mình không có phước đức; 5) Quý: xấu hổ vì làm ác; 6) Vô tham: đối với năm cảnh dục, tâm chán ghét, lìa xa; 7) Vô sân: đối với cảnh trái ý, không nổi lên nóng giận; 8) Bất hại: đối với loài hữu tình không làm cho tổn thương, khổ não; 9) Khinh an: xa lìa tối tăm và tán loạn; 10) Bất phóng dật: đối với pháp bất thiện, tâm không vướng mắc. Mười pháp này không liên quan đến ác nghiệp, chỉ cho thiện nghiệp thôi, có thể dẫn đến thành đạo vô lậu, nên gọi là đại thiện địa. Đại phiền não có sáu.

1) Nghi: đối với sự, lý lầm lẫn không rõ ràng; 2) Phóng dật: buông thả theo cảnh dục; 3) Giải đãi: thân, tâm đều không siêng năng; 4) Bất tín: hiểu biết sai trái, nhiều nghi ngờ; 5) Hôn trầm: tâm thần lầm lạc, mê mờ; 6) Trạo cử: trong tâm dao động.

Sáu pháp này nương vào thức thứ năm, thứ sáu, thứ bảy khởi lên, không liên hệ thiện nghiệp, đó là ác pháp, nên gọi là đại phiền não.

Đại bất thiện có hai. 1) Vô tàm: không biết xấu hổ; 2) Vô quý: che giấu điều bất thiện. Hai pháp này đề cập đến vô tàm, vô quý. Vì người không tàm, không quý thì không việc ác gì không làm, nên gọi là đại bất thiện.

Tiểu phiền não có mười. 1) Phẫn: giận dữ; 2) Phú: không cho người biết lỗi mình; 3) Xan: bất cứ của cải gì cũng không thể bố thí; 4) Tật: ôm lòng ganh ghét; 5) Não: gặp cảnh trái lòng làm cho tâm không an; 6) Hại: làm tổn thương, phiền não loài hữu tình; 7) Hận: oán hận; 8) Siểm: giả dối làm vui lòng người; 9) Cuống: gian xảo không thật; 10) Kiêu: khoe mình chê người.

Mười pháp này chỉ dựa vào thức thứ sáu khởi lên, nên gọi là tiểu phiền não.

Bất định pháp có tám. 1) Hối: hoặc làm ác hoặc không làm việc thiện đều hối tiếc; 2) Thụy miên: người ngủ, thần thức tối tăm, thấy cảnh thiện, cảnh ác, không thiện không ác; 3) Tầm: tầm tức là tầm tư, tức là trong tâm khởi niệm lên, hoặc thiện, hoặc ác, hoặc không thiện không ác; 4) Tứ: tứ tức là tứ sát (dò xét) cũng là trong tâm khởi lên. Tâm thô và rõ (nổi) gọi là tầm. Tâm tế và chìm gọi là tứ. hai trường hợp này đều là tâm niệm (niệm của tâm), chia ra thô, tế thôi, cũng thông cả thiện, ác, không thiện không ác; 5) Tham: tom góp không biết chán; 6) Sân: giận dữ không thôi; 7) Mạn: ỷ mình khinh người; 8) Nghi: do dự không quyết. Tám pháp này thông cả ba tánh thiện, ác, vô ký, nên gọi là pháp bất định.

D. Bất tương ứng hành pháp có 14.

1) Đắc: tạo tác thành tựu đối với tất cả pháp; 2) Phi đắc: không thể thành tựu đối với tất cả pháp; 3) Chúng đồng phận: như loài người có hình thể tương tự; 4) Vô tưởng dị thục: đây tức là Vô tưởng báo. Ngoại đạo tu vô tưởng định, khi chết sanh lên vô tưởng thiên, vì quả báo của những vị này đến đời khác mới thành thục (chín), nên gọi là dị thục; 5) Vô tưởng định: định do ngoại đạo tu tập, vì tâm tưởng đều giảm; 6) Diệt tận định: được định này thì tâm thọ tưởng diệt hết, các thức không khởi lên; 7) Mạng căn: chủng tử của thức thứ tám gồm hơi nóng, thở vào, thở ra liên tục không gián đoạn; 8) Sanh: sự sanh khởi của các pháp; 9) Trụ: các pháp chưa thay đổi; 10) Dị: các pháp dần suy; 11) Diệt: các pháp không còn; 12) Danh thân: nương vào sự đặt tên, các tên liên hợp lại nên gọi là danh thân; 13) Cú thân: gom lời nói thành câu, nhiều câu liên hợp gọi là cú thân; 14) Văn thân: văn tức là văn tự, nhiều chữ hợp nên gọi là văn thân.

Mười bốn pháp này, có tên không có thể nên không tương ưng với sắc pháp, tâm pháp và tâm sở hữu pháp, nên gọi là pháp bất tương ưng hành. E. Vô vi pháp có ba. 1) Trạch diệt vô vi: trạch là chọn lựa; diệt là hết hẳn. Dùng trí diệt hoặc để chân lý tỏ bày, lý không làm ra, tạo ra; 2) Phi trạch diệt vô vi: không nhờ trí lực dứt hết mê lầm vì tánh vốn thanh tịnh, không cái gì làm ra được; 3) Hư không vô vi: lý chân không xa lìa chướng ngại, giống như hư không, không có gì làm ra hay tạo ra. Sắc pháp, tâm pháp, tâm sở hữu pháp và tâm bất tương ưng hành đều là pháp hữu vi của thế gian. ba pháp sau này là pháp xuất thế gian, nên gọi là vô vi. Nhưng bảynăm pháp không ra ngoài sắc và tâm; sắc do tâm tạo, nêu thu gọn về gốc thì chỉ có một tâm pháp thôi.

Tứ Thập Bát Nguyện

四十八願 (Đại Di đà kinh).

Phật A di đà, ban đầu có tên là Tỳ kheo Pháp tạng, lúc ấy, ở trước Phật tự tại vương mà thưa rằng con phát tâm vô thượng Bồ đề, nguyện khi thành Phật, thân tướng quang minh, cõi nước thù thắng, có được hay không? Phật Tự tại vương biết trí thức cao minh, tâm nguyện to lớn của Tỳ kheo Pháp tạng, bèn hiển hiện hai ngàn một trăm vạn cõi Phật với đầy đủ các tướng lành, dữ, tốt, xấu. Pháp tạng nhất tâm, liền chứng được thiên nhãn thấy tất cả chừng ấy cõi Phật. Lại thưa Phật Tự tại vương rằng con đã thừa nhận cõi Phật trên và lập hạnh trang nghiêm quốc độ thanh tịnh ấy, nhờ Phật chuẩn y cho, rồi phát bốntám lời nguyện sau:

Nguyện 1: Mong trong nước của con không có địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh cho đến các loài bò, bay, máy cựa. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 2: Mong trong nước con không có người nữ. Nhân dân, các trời của vô số thế giới, cho đến loài bò, bay, máy cựa, sanh về nước của con đều được hóa sanh từ hoa sen trong ao nước bảy báu. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 3: Mong người trong nước của con, khi muốn ăn thì mười thức chứa đầy trong bát bảy báu, hiện ra trước mặt, ăn xong bát tự nhiên mất. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 4: Mong người trong nước của con, muốn có y phục, theo ý tự đến, không nhờ đến may vá, giặt giũ. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 5: Mong trong nước của con từ mặt đất đến không trung, đều có nhà cửa, cung điện, lâu đài, ao, sông, cây cảnh do vô lượng châu báu, trăm ngàn hoa hương hợp lại mà thành, với trang sức kỳ diệu, siêu việt tất cả. Hương thơm ấy xông ướp khắp mười thế giới, chúng sanh ngửi được đều tu theo Phật hạnh. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 6: Mong người trong nước của con, tâm luôn thương mến, kính trọng nhau, không ghen ghét nhau. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 7: Mong người trong nước của con, dứt hết tâm dâm dục, nóng nảy, ngu si. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 8: Mong người trong nước của con, đều cùng một lòng lành, không có sai lầm, suy nghĩ khác, nếu nói thì đều biết ý của nhau. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành

Phật.

Nguyện 9: Mong người trong nước của con, đều không nghe đến danh từ bất thiện, huống chi là có thật việc ấy. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 10: Mong người trong nước của con, biết thân không thật nên tâm không tham đắm. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 11: Mong người trong nước của con, tuy có chư thiên, so với đời có khác, nhưng hình dung đều cùng một màu vàng ánh, diện mạo tươi đẹp, thanh tịnh, không chút xấu xí, kỳ dị. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 12: Mong tuổi thọ của con lâu dài ngàn ức vạn kiếp; cho dù trời, người trong mười phương vô số thế giới cho đến các loài bò bay, máy cựa đều được làm người, đều được làm Duyên giác, Thinh văn, đều nhất tâm tọa thiền muốn biết số tuổi ấy cũng không thể biết được. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành

Phật.

Nguyện 13: Mong số lượng nhân dân trong nước con, đông đến ngàn ức vạn; cho dù trời, người trong mười phương ngàn ức thế giới cho đến các loài bò, bay, máy cựa đều được làm người, đều được làm Duyên giác, Thinh văn, đều nhất tâm tọa thiền, muốn biết số dân ấy, cũng không thể biết được. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. Nguyện 14: Mong người trong nước của con đều sống lâu đến vô số kiếp, không ai có thể tính toán biết được. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 15: Mong người trong nước của con, hưởng thọ sự an vui giống như Tỳ kheo viễn ly sanh tử. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. Nguyện 16: Mong người trong nước của con ở ngôi chánh tín, xa lìa điên đảo tưởng, các căn vắng lặng, hoàn toàn vào tịch diệt. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 17: Mong con nói pháp, hành đạo gấp mười lần các vị Phật khác. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 18: Mong người trong nước của con đều am tường kiếp trước, biết việc đã làm từ trăm ngàn ức na do tha kiếp. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. (Na do tha là tiếng Phạn, tiếng Hoa là vạn ức). Nguyện 19: Mong người trong nước của con đều được thiên nhãn thấy trăm, ngàn ức na do tha thế giới. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành

Phật.

Nguyện 20: Mong người trong nước của con, đều được thiên nhĩ nghe trăm, ngàn, ức na do tha chư Phật nói pháp và có thể thọ nhận tất cả. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. Nguyện 21: Mong người trong nước của con, đều được tâm trí biết trăm, ngàn, ức tâm niệm chúng sanh trong na do tha thế giới. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 22: Mong người trong nước của con, đều được thần túc thông, trong một niệm, có thể đi đến trăm, ngàn, ức na do tha thế giới khác. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 23: Mong danh hiệu của con, chư Phật trong mười phương vô số thế giới đều nghe đến; tất cả đại chúng đều khen ngợi công đức, cõi nước kỳ diệu của con; trời, người cho đến loài bò, bay, máy cựa nghe đến danh hiệu của con đều phát khởi tâm từ, an vui và đời sau cùng sanh về nước con. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. Nguyện 24: Mong ánh sáng từ đỉnh đầu của con nhiệm mầu hơn hẳn trăm, ngàn, ức, vạn ánh sáng của mặt trời, mặt trăng. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 25: Mong ánh sáng của con, chiếu soi những chỗ tối tăm trong trời đất đều được rực sáng.

Từ trời, người cho đến các loài bò bay, máy cựa thấy ánh sáng ấy đều sanh lòng từ bi làm việc lành và đời sau đều về nước con. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 26: Mong trời, người trong mười phương vô số thế giới, cho đến các loài bò bay, máy cựa nhận được ánh sáng của con tiếp xúc đến thân thể thì từ hòa hơn cả những vị khác. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 27: Mong trời, người trong mười phương vô số thế giới, phát tâm Bồ đề, thọ trì, trai giới, thực hành sáu ba la mật, tu tập các công đức, chí tâm phát nguyện muốn sanh về nước con. Khi sắp chết, con và đại chúng hiện ra trước người ấy và hướng dẫn để không thối chuyển hạnh vị Bồ tát. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 28: Mong trời, người, trong mười phương vô số thế giới, nghe danh hiệu con thì đốt hương, tung hoa, thắp đèn, treo tượng, cúng dường thực phẩm cho các vị Sa môn, xây dựng tháp, chùa, giữ gìn trai giới, và làm các việc lành; một lòng khẩn thiết nhớ đến con, tuy chỉ trong một ngày đêm, cũng được sanh về nước con. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 29: Mong trời, người, trong mười phương vô số thế giới, chí tâm, tin tưởng, ao ước, chỉ niệm danh hiệu con mười tiếng thì chắc chắn kiếp sau sanh về nước con; trừ kẻ ngũ nghịch, chê bai chánh pháp. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. Nguyện 30: Mong trời, người, trong mười phương vô số thế giới, cho đến các loài bò bay, máy cựa, đời trước làm ác, nghe đến danh hiệu con liền sám hối và làm lành, giữ gìn trai giới, nguyện sanh về nước con. Khi chết, những vị ấy không trải qua các đường ác, mà đầu thai ngay vào đời sau, tất cả ước muốn đều được như ý. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 31: Mong trời, người, trong mười phương vô số thế giới, nghe danh hiệu con, năm vóc gieo xuống đất, cúi đầu làm lễ, vui mừng, tin tưởng, tu hạnh Bồ đề, cho đến trời, người ai cũng kính trọng rất mực. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 32: Mong người nữ, trong mười phương vô số thế giới, nghe danh hiệu con vui mừng, tin tưởng phát tâm Bồ đề, chán thân nữ dơ ác, sau khi chết không làm thân ấy nữa. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành

Phật.

Nguyện 33: Mong người nào đã sanh về nước con thì đều được làm Phật bổ xứ, trừ những người có bổn nguyện đến nơi khác giáo hóa chúng sanh, tu hạnh Bồ tát, cúng dường chư Phật thì tự tại sanh về đó. Con dùng oai thần lực giúp cho những vị ấy, giáo hóa tất cả chúng sanh đều phát tâm tin tưởng, tu tất cả hạnh lành. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 34: Mong người trong nước con muốn sanh đến nơi khác theo như ý nguyện mà không rơi lại vào đường ác. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 35: Mong Bồ tát trong nước con, bằng hương hoa, tràng phan, bảo cái, chân châu, anh lạc và tất cả nhu cầu khác, muốn đến vô lượng thế giới cúng dường chư Phật, thời gian trong một bữa ăn mà đi đến khắp hết các nơi ấy. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. Nguyện 36: Mong Bồ tát trong nước con, bằng muôn ngàn phẩm vật, cúng dường chư Phật trong mười phương, thì liền đến trước mặt chư Phật đó cúng dường đầy đủ, với thời gian chưa quá giờ ngọ của ngày ấy, rồi trở về lại nước con. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. Nguyện 37: Mong Bồ tát trong nước của con giữ chánh pháp bằng cách đọc tụng, giảng nói, chắc chắn được trí huệ biện tài. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 38: Mong Bồ tát trong nước của con có khả năng diễn thuyết tất cả pháp với trí huệ biện tài không có hạn lượng. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 39: Mong Bồ tát trong nước con có kim cang lực, thân thể có sắc vàng óng, đầy đủ tướng tốt, nói kinh, hành đạo không khác với Phật. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành

Phật.

Nguyện 40: Mong ước con trong sạch, đến độ vô lượng thế giới trong mười phương soi rõ có thể thấy được. Ngồi dưới tàng cây bảy báu, Bồ tát muốn thấy tất cả cõi Phật nghiêm tịnh, ứng hiện tức thời, giống như soi mặt vào tấm kính sáng. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 41: Mong Bồ tát trong nước con, tuy có vị công đức ít, cũng có thể thấy được cây đạo tràng của con, cao 4000 do tuần. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật. (Do tuần là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Hạn lượng. một do tuần: 40 dặm hoặc 60 dặm hoặc 80 dặm).

Nguyện 42: Mong trời, người và tất cả vạn vật trong nước của con, đều trang nghiêm, thanh tịnh, sáng đẹp; hình thể, màu sắc hòa hợp tuyệt vời, vi diệu cùng cực, không còn lời khen ngợi. Chúng sanh, tuy có thiên nhãn, không thể nói hết tên và số lượng. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 43: Mong người trong nước con, nghe pháp theo ý muốn của mình, bất cứ lúc nào, ở đâu. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 44: Mong Bồ tát,

Thinh văn trong nước của con đều là bậc trí huệ, oai thần đỉnh đầu phát ra ánh sáng, tiếng nói trong suốt rõ ràng, nói kinh hành đạo, so với Phật không khác. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 45: Mong Bồ tát ở các thế giới khác, nghe danh hiệu con, quy y, tinh tấn đều được Tam muội giải thoát, thanh tịnh ở trong chánh định này, các Bồ tát ấy cúng dường chư Phật nhiều không thể nghĩ bàn mà định ý không mất. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 46: Mong chư Bồ tát ở các thế giới khác nghe danh hiệu con, quy y tinh tấn, đều được Tam muội phổ đẳng đến khi thành Phật, những vị này luôn thấy vô lượng chư Phật không thể nghĩ bàn. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 47: Mong chư Bồ tát trong thế giới khác, nghe danh hiệu con, quy y tinh tấn, thì đến địa bất thối chuyển. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

Nguyện 48: Mong chư Bồ tát trong thế giới khác, nghe danh hiệu con, quy y tinh tấn, thì được địa vị nhẫn thứ nhất, thứ hai, thứ ba; đối với pháp Phật chắc chắn không thối chuyển. Mong ước này, nếu không được, con trọn đời không thành Phật.

(Tam nhẫn là âm hưởng nhẫn, nhu thuận nhẫn, vô sanh pháp nhẫn hay Hỉ nhẫn, ngộ nhẫn, tín nhẫn).

Tứ Thập Nhị Tự Môn

四十二字門 (Hoa nghiêm kinh).

42 Tự môn là nguyên do của các bậc thánh nên gọi chúng là môn. Trí luận nói: 42 chữ là căn bản của tất cả chữ. Nhân tự có ngữ, nhân ngữ có danh, nhân danh có nghĩa. Từ tự môn này thì có thể đi vào trí của vô tướng.

Kinh Bát nhã nói: một tự vào được bốnhai tự, 42 tự cũng vào được một tự, cho nên trong kinh Hoa nghiêm, đồng tử Thiện tri chúng nghệ thưa với Thiện tài rằng Ta luôn đề xướng giữ gìn tự mẫu này, đi vào cửa của Bát nhã ba la mật. Nguyên nhân các bậc thánh, đều do đây, đi vào huệ thật tướng. (Tiếng Phạn là Bát nhã ba la mật, tiếng Hoa là Trí huệ đáo bỉ ngạn, nghĩa là trí huệ đến bờ bên kia là Niết bàn).

Một, A tự môn.

A là tiếng Phạn, gọi đủ là A đề a nậu bà đà, tiếng Hoa là Bất sanh, vì tất cả pháp xưa nay không sanh. Kinh nói: Khi xướng lên chữ A thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là oai lực của Bồ tát đi vào cảnh giới vô sai biệt. Sớ nói: A là đi vào nghĩa vô sanh. Lý vô sanh bao trùm muôn pháp. Bồ tát nhận được ý nghĩa vô sanh này thì có thể thấu được các pháp đều không, dứt trừ tất cả chướng ngại.

Hai, Đa tự môn.

Theo Đại phẩm Bát nhã kinh là La, là tiếng Phạn, gọi đủ là La xà, tiếng Hoa là Cấu. Vì tất cả pháp xưa nay thanh tịnh, lìa xa dơ bẩn. Kinh nói: Khi xướng chữ Đa thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là vô biên sai biệt. Sớ nói: Cái thanh tịnh, không nhiễm ô đó, có nghĩa là xa lìa bụi dơ.

Ba, ba tự môn.

Ba là tiếng Phạn, nói đủ là ba la mật đà, tiếng Hoa là Đệ nhất nghĩa. Vì thánh trí tự giác mà được, chẳng phải cảnh giới của ngôn thuyết, vọng tưởng. Kinh nói: Khi xướng lên chữ ba thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Phổ chiếu pháp giới. Sớ nói: Các pháp đều bình đẳng, tức là Phổ chiếu pháp giới.

Bốn, Giả tự môn. Giả, theo Đại phẩm Bát nhã kinh là Già, là tiếng Phạn, gọi đủ là Già lê dạ, tiếng Hoa là Hành. Vì biết tất cả các hành đều chẳng phải là hành. Kinh nói: Khi người xướng lên chữ Giả thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Phổ luân kỳ sai biệt. Sớ nói: Các pháp không có, các hành cũng không, đều thay đổi khác nhau.

(Phổ luân: Phổ tức là phổ biến; luân có nghĩa là nghiền nát. Nói tự môn này có thể nghiền nát các pháp sai biệt).

Năm, Na tự môn.

Tiếng Phạn là Na, tiếng Hoa là Bất. Vì biết rằng tất cả pháp lìa danh lìa tướng, chẳng được chẳng mất, chẳng đến chẳng đi. Kinh nói: Khi xướng chữ Na thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là được cái không nương tựa. Sớ nói: Các pháp không có dùng đến ngôn thuyết, văn tự, tánh, tướng đều mất, nên không có chỗ nương tựa.

Sáu, La tự môn.

La là tiếng Phạn, nói đủ là La cầu, tiếng Hoa là Khinh. Vì biết tất cả pháp lìa tướng năng, nhẹ. Kinh nói: Khi xướng lên chữ La thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là xa lìa nương tựa không có nhơ sạch. Sớ nói: Ngộ tất cả pháp xa lìa sai lầm, nhiễm ô của thế gian.

Bảy, Đà tự môn.

Tiếng Phạn là Đà, còn gọi là Đà ma, tiếng Hoa là Thiện. Vì biết tất cả pháp, thiện tướng do thiện tâm sanh. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Đà thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là phương tiện bất thối chuyển. Sớ nói: Ngộ tất cả pháp, điều phục tịch tĩnh, chân như bình đẳng không phân biệt.

Tám, Bà tự môn.

Bà là tiếng Phạn, gọi đủ là Bà đà, tiếng Hoa là Phược. Vì biết tất cả pháp không trói không mở. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Bà, thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Kim cang tràng. Sớ nói: Ngộ tất cả pháp xa lìa trói, mở vậy, mới vào kim cang tràng.

(Kim cang tràng tức là Kim cang tâm, đó là ngôi vị Đẳng giác của Bồ tát).

Chín, Trà tự môn.

Trà là tiếng Phạn, gọi đủ là Trà xà tha, tiếng Hoa là Bất nhiệt. Vì biết tất cả pháp không có tướng nhiệt não. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Trà thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Phổ luân. Sớ nói: Ngộ tất cả pháp lìa xa nhiệt não, uế trược, được sạch sẽ, mát mẻ. Đó là nghĩa bẻ gãy tất cả. Vì bánh xe có khả năng nghiền nát tất cả phiền não.

Mười, Sa tự môn.

Tiếng Phạn là Sa, tiếng Hoa là Lục (sáu). Vì biết tướng sáu căn của thân người đều tự tại. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Sa thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Hải tạng. Sớ nói: Vì ngộ tất cả pháp không có quái ngại, như biển chứa đựng vạn tượng.

(Đều tự tạo là như nhãn căn mặc nhiên xem sắc, tự tại không trở ngại. Tùy theo công dụng của năm căn cũng như thế).

Mười

Một, Phọc tự môn.

Theo Đại phẩm Bát nhã là Hòa. Tiếng Phạn gọi đủ là Hòa ba đà, tiếng Hoa là Ngữ ngôn. Vì biết tất cả pháp xa lìa tướng ngôn ngữ. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Phọc thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi đủ là Phổ sanh an trú. Sớ nói:

Ngộ tất cả pháp, dứt bặt nói năng, có thể an trú khắp nơi.

Mười hai, Đả tự môn.

Theo Đại phẩm Bát nhã kinh là Đa. Tiếng Phạn gọi đủ là Đa tha, tiếng Hoa là Như. Vì vào tướng bất động chân như của các pháp. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Đả thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Viên mãn quang. Sớ nói: Ngộ tất cả pháp là sự bất động của Chân như hiển hiện đầy đủ.

Mười ba, Giã tự một. Tiếng Phạn gọi đầy đủ là Dạ giã bạt, tiếng Hoa là Thật. Vì biết tất cả các pháp sắc và tâm đi vào trong thật tướng thì không sanh không diệt. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Giã thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Sai biệt tích tụ. Sớ nói: Vì ngộ như thật bất sanh thì các thừa có đầy đủ đều không thể được. Mười bốn, Sắt trá tự môn. Sắt trá, theo Đại phẩm Bát nhã là Tra; tiếng Phạn gọi đủ là Trá bà, tiếng Hoa là Chướng ngại, vì biết tất cả pháp không có chướng ngại. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Sắt trá thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Phổ quang minh, vì dứt bặt phiền não.

Mười lăm, Ca tự môn. Ca là tiếng Phạn, gọi đủ là Ca la, tiếng Hoa là Tác giả; vì biết trong các pháp không có tác giả. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ca thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Vô sai biệt vân. Sớ nói: Tạo ra nghiệp như mây đều không khác nhau.

Mười sáu, Ta tự môn.

Ta là tiếng Phạn. gọi đủ là Ta ta, tiếng Hoa là Nhất thiết, vì khi đi vào tất cả pháp đều không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chử ta thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là giáng dâm đại vũ. Sớ nói: Đó là tánh bình đẳng.

Mười bảy, Ma tự môn. Ma là tiếng Phạn, gọi đủ la Ma ma ca la, tiếng Hoa là Ngã sở, vì biết tất cả pháp lìa xa ngã sở. Pháp sư Triệu nói ngã là chủ của vạn vật, vạn vật là ngã sở. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ma thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Đại lưu thoan kích, chúng phong tề trĩ (Sông lớn chảy xiết, các đỉnh núi đều đứng thẳng lên). Sớ nói: Tánh chấp của ngã sở như các đỉnh núi cố vươn thẳng lên, trường giang chảy xiết.

Mười tám, Ca tự môn. Ca là tiếng Phạn, gọi đủ là Ca đà, tiếng Hoa là Để, vì biết căn để của các pháp không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ca thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Phổ an lập. Sớ nói: Chọn lấy tánh của tất cả hành pháp.

Mười chín, Tha tự môn. Tha là tiếng Phạn, gọi đủ là Đa tha a già đà, tiếng Hoa là Như khứ, vì cửa vào Bát nhã ba la mật, gọi là Chân như bình đẳng tạng.

Hai mươi, Xã tự môn. Xã theo Đại phẩm Bát nhã kinh là Xà, tiếng Phạn gọi đủ là xà đề xà la, tiếng Hoa là Sanh. Vì biết việc sanh của các pháp là không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Xã thì đi vào cửa Bát nha ba la mật, gọi là nhập thế gian hải thanh tịnh. Hai mươi mốt, Tỏa tự môn. Tiếng Phạn là Tỏa, theo Đại phẩm Bát nhã là Bá, vì biết tất cả pháp không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Tỏa thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là niệm nhất thiết Phật trang nghiêm. Sớ nói: Đó là tánh an ổn.

Hai mươi hai, Đà tự môn. Đà là tiếng Phạn, nói đủ là Đà ma, tiếng Hoa là pháp tánh, vì biết trong tất cả pháp, pháp tánh là không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Đà thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là quán sát, lựa chọn tất cả pháp vô thường.

Hai mươi ba, Xa tự môn. Xa, Theo Đại phẩm Bát nhã kinh là Xa, tiếng Phạn gọi đủ là Xa đa, tiếng Hoa là Tịch diệt, vì biết tướng tịch diệt của các pháp đều không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Xa thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là tùy thuận nhất thiết Phật giáo luân quang minh. Sớ nói: Đó là tánh tịch diệt. Hai mươi bốn, Khư tự môn. Tiếng Phạn là Khư, tiếng Hoa là Hư không, vì biết các pháp giống như hư không, không thể được. Kinh nói: khi xướng lên chữ Khư thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Tu nhân địa trí huệ tạng. Sớ nói: Đó là tánh của hư không. Hai mươi lăm, Xoa tự môn.

Xoa là tiếng Phạn, nói đủ là Xoa da, tiếng Hoa là Tận, vì đi vào tận tánh của các pháp, không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Xoa thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Tức chư nghiệp hải tạng. Sớ nói: giống như nói tận không nghiệp hải.

Hai mươi sáu, Ta đa tự môn. Ta đa, theo Đại phẩm Bát nhã kinh Là Đá, tiếng Phạn gọi đủ là Ca đá độ cầu da, tiếng Hoa là Thị sự biên đắc hà lợi, vì biết vòng quang (biên giới) của các pháp thì được lợi gì. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ta đá thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật gọi là Quyên chư hoặc chướng (Trừ bỏ hết các chướng ngại, phiền não), mở ra ánh sáng thanh tịnh. Hai mươi bảy, Hoại tự môn.

Hoại, theo Đại phẩm Bát nhã là Nhược (nhã), tiếng Phạn gọi đủ là Nhã na, tiếng Hoa là Trí, vì biết trong tất cả pháp không có trí tướng. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Hoại thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là tạo ra cửa trí huệ cho thế gian.

Hai mươi tám, Hạt lõa đa tự môn.

Tiếng Phạn là Hạt lõa đa, còn gọi là A thi, theo Đại phẩm Bát nhã là Thi, tiếng Hoa là Nghĩa, vì biết nghĩa của tất cả pháp, không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Hạt lõa đa thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là sanh tử cảnh giới trí huệ luân (Bánh xe trí huệ đi vào cảnh giới sanh tử).

Hai mươi chín, Bà tự môn. Bà là tiếng Phạn, gọi đủ là Bà già, tiếng Hoa là Phá, vì biết không thể phá hoại tướng của tất cả pháp. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Bà thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Nhất thiết trí cung điện viên mãn trang nghiêm (Cung điện trang nghiêm hoàn toàn của nhất thiết trí). Ba mươi, Xa tự môn. Xa là tiếng Phạn, gọi đủ là Già xa đề, tiếng Hoa là Khứ, vì biết tất cả pháp không đi về đâu. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Xa thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là tu hành phương tiện tạng các biệt viên mãn (Tạng phương tiện tu hành, mỗi thứ đều viên mãn).

Ba mươi mốt, Tột ma tự môn. Tột ma, theo Đại phẩm Bát nhã là ma, tiếng Phạn là A thấp ma, tiếng Hoa là Thạch, vì biết các pháp vững chắc như đá kim cương, không thể hư hoại. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Tột ma thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Tùy thập phương hiện kiến chư Phật (Thấy chư Phật hiện tiền tùy theo mười phương). Ba mươi hai, Ha bà tự môn. Ha bà, theo Đại phẩm Bát nhã là Hỏa, tiếng Phạn gọi đủ là Hỏa dạ, tiếng Hoa là Hoán lai, vì, tuy biết tất cả pháp không có tướng âm thinh, cũng kêu gọi cái vô duyên làm cho nó có duyên. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ha bà thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là quán sát tất cả chúng sanh vô duyên, bằng phương tiện nhiếp thọ, khiến cho sản sanh ra vô ngại lực.

Ba mươi ba, Thả tự môn.

Thả, theo Đại phẩm Bát nhã là Ta, tiếng Phạn gọi đủ là Mạt ta la, tiếng Hoa là San (khan), vì biết tất cả pháp không có tướng keo kiệt hay rộng lượng. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Thả (ta) thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là tu hành hướng hết vào biển công đức. Ba mươi bốn, Già tự môn. Già là tiếng Phạn, gọi đủ là Già na, tiếng Hoa là Hậu, vì biết các pháp chẳng dày chẳng mỏng. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Già thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là hải tạng là nơi giữ tất cả pháp vân vững chắc. Sớ nói: Đó là tánh bình đẳng như mây che khắp mọi nơi. Ba mươi lăm, Trá tự môn.

Trá, theo Đại phẩm Bát nhã là Tha, tiếng Phạn gọi đủ là Tha na, tiếng Hoa là Xứ, vì biết các pháp không có nơi chốn. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Trá thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là tùy nguyện thấy khắp mười phương chư Phật.

Ba mươi sáu, Nã tự môn.

Tiếng Phạn là Nã, tiếng Hoa là Bất, vì vào các pháp thì không đi không đến. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Nã thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là quán sát tự luân (quán sát sự tranh cãi, không đi không ở, đi đứng nằm ngồi luôn quán tự luân).

Ba mươi bảy, Ta phả tự luân. Tiếng Phạn là Ta phả, còn gọi là Phả la, theo Đại phẩm Bát nhã là Phả, tiếng Hoa là Quả, vì biết tất cả pháp tánh nhân, quả là không. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ta phả thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là dạy dỗ chúng sanh đến chỗ rốt ráo.

Sớ nói: Đó là quả báo đầy khắp.

Ba mươi tám, Ta ca tự môn.

Tiếng Phạn là Ta ca, lại gọi là Ca đại, theo Đại phẩm Bát nhã là Ca, tiếng Hoa là Chúng, vì biết sắc, thọ, tưởng, hành, thức không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ta ca thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Quảng đại tạng vô ngại biện quang minh luân biến chiếu (cái kho lớn chứa khả năng biện tài vô ngại như bánh xe rực rỡ chiếu sáng khắp nơi).

Ba mươi chín, Dã ta tự môn. Tiếng Phạn là Dã ta, theo Đại phẩm Bát nhã là Ta. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Ta thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là tuyên thuyết tất cả cảnh giới của Phật pháp.

Bốn mươi, Thất giả tự môn. Thất giả, theo Đại phẩm Bát nhã là Già. Tiếng Phạn gọi đủ là Giá la địa, tiếng Hoa là Huân, vì biết tướng của tất cả Pháp bất động. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Thất, thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là đối với tất cả chúng sanh giới, tiếng sấm Phật pháp vang khắp mọi nơi.

Bốn mười mốt, Tha tự môn.

Tha, theo Đại phẩm Bát nhã là Trá. Tiếng Phạn là nói đủ là Đa la, tiếng Hoa là Ngạn, vì biết bờ bên này hay bờ bên kia của tất cả pháp đều không thể được. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Tha thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là dùng vô ngã, pháp mở bày cho chúng sanh hiểu.

Bốn mười hai, Đà tự môn.

Đà, theo Đại phẩm Bát nhã là Trà, tiếng Phạn gọi đủ là Bỉ trà, tiếng Hoa là Tất, vì biết tất cả pháp, nhất định, không thể được.

Sau chữ Trà này không còn chữ nào nữa đáng nói. Kinh nói: Khi xướng lên chữ Trà thì đi vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là tạng nhất thiết pháp luân sai biệt. Sớ nói: Đó là chứa đựng tất cả pháp luân.

A La Hán Tam Nghĩa

呵羅漢三義 (Phiên dịch danh nghĩa)

Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là Vô sanh, cũng gọi là Vô học, sống, chết trong ba cõi đã chấm dứt, đó là vô sanh. Không có pháp nào đáng học, đó là vô học.

Một, Sát tặc.

Tặc là giặc tức là kiến hoặc và tư hoặc. Vì nó cướp công đức của con người, cướp lấy sinh mạng trí huệ của con người; nên gọi là giặc. A la hán có thể dứt trừ kiến, tư hoặc trong ba cõi, nên gọi giết giặc.

Hai, Bất sanh.

Bất sanh là không sanh. A la hán đã dứt trừ hết kiến, tư hoặc, không sanh vào ba cõi một lần nữa, nên gọi là bất sanh.

Ba, Ứng cúng.

A la hán đã chứng được trí lậu tận và dứt hết kiến, tư hoặc ba cõi, công đức đầy đủ, đáng được sự cúng dường của trời, người; nên gọi là ứng cúng.

A Lại Da Nhị Nghĩa

阿賴耶二義 (Tông cảnh lục).

Tiếng Phạn là A lại da, tiếng Hoa là tàng, nghĩa là thức thứ tám, có khả năng chứa đựng chủng tử các pháp.

Một, Năng nhiếp nhất thiết pháp.

Nhiếp có nghĩa giữ gìn, tức có nghĩa chứa đựng. Vì thức này có thể chứa đựng tất cả pháp thiện, ác giống như cái kho chứa đựng bửu bối, không thể mất được.

Hai, Năng sanh nhất thiết pháp. Sanh tức là sanh ra. Có nghĩa là thức này đã chứa đựng chủng tử các pháp thiện ác, thì các pháp ấy từ đây sinh ra, giống như đất có thể sinh ra vạn vật, cây cỏ.

A Nan Tam Danh

呵難三名 (Phiên dịch danh nghĩa).

A nan là con của Hộc phạn vương, sanh ra nhằm ngày Phật thành đạo. Do đó Ngài có khả năng giữ gìn pháp tạng. Ngài có ba tên, tuỳ theo đức độ mà đặt.

Một, A nan.

Tiếng Phạn là A nan, tiếng Hoa là Khánh hỉ, vì Ngài sanh ra cả nước đều vui mừng hân hoan và chính Ngài được Phật chỉ bảo trực tiếp; giáo hoá mọi người. Ngài là vị truyền thừa và gìn giữ tạng Thinh văn.

Hai, A nan bạt đà.

Tiếng Phạn là A nan bạt đà, tiếng Hoa là Hỷ hiền; vì còn ở địa vị hữu học, chứng được ba giải thoát môn là không, vô tướng, vô nguyện thì được trao cho và giữ gìn tạng Duyên giác. (không là hiểu rõ tự tánh vốn không, không có ngã và ngã sở vô tướng là tất cả pháp không, không có tướng nam, nữ Vô nguyện là thấu hiểu các pháp vô tướng, không có gì để tìm cầu).

Ba, A nan ca la.

Tiếng Phạn là A nan ca la, tiếng Hoa là Hỷ hải, vì Ngài hiểu rõ pháp của Phật nói; không nói mà nói; nói mà không nói, do đó nói Phật pháp như nước trong biển lớn; vào, ra tâm Ngài A nan, nên được trao cho và giữ gìn tạng Bồ tát.

Ấn Sư Nhị Giáo

印師二教 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Đời sơ Đường có pháp sư Ấn lập ra hai giáo này.

Một, Khuất khúc giáo. Các kinh Phật Thích ca nói theo căn tánh của chúng sanh, tìm cách phá chấp, phương tiện tuỳ nghi, khiến cho chúng sanh đều hiểu rõ. Như kinh Niết bàn, tuy nói lý viên thông rốt ráo, hoặc nương Quyền (phương tiện) trình bày Thật tánh, hoặc từ giáo pháp khác nhau đưa về đồng nhất. Vì vậy gọi là Khuất khúc giáo. (đối Quyền hiển Thật là đối ba giáo tạng, thông, biệt là phương tiện để hiển bày thực tánh Viên giáo Nhất thừa. Hội dị quy đồng là hợp ba giáo khác nhau trở về cùng Viên giáo)

Hai, Bình đạo giáo. Các kinh do đức Lô giá na nói đều tuỳ theo pháp tánh bình đẳng mà nói. khi nói về đốn giáo như kinh Hoa nghiêm, tuy là tuỳ theo sự khác nhau của chúng sanh mà điều phục; nhưng đều là phương tiện quyền xảo thích hợp với tánh giác. Đó gọi là bình đạo giáo. (Tiếng Phạn là Tỳ lô giá na, tiếng Hoa là Tịnh mãn, tức là Báo thân Phật).

Bát Nhã Nhị Chủng Tướng

般若二種相 (Địa tạng thập luân kinh).

Một, Thế gian Bát nhã. Nghĩa là các vị Bồ tát chỉ dựa vào đọc tụng, biên chép, vì người khác mà diễn thuyết giáo lý Tam thừa, khuyên răn tu hành, diệt trừ phiền não, nghiệp chướng, không thực hành tịch tĩnh chơn thật Bát nhã, thường thực hành Bát nhã có thấy có tướng. Như thế là Bát nhã có lựa chọn, có vướn mắc. Vì thế gọi là thế gian Bát nhã. (Bát nhã có thấy, có tướng là thế gian trí. Như quan lớn Cù tân chia cõi Diêm phù đề làm bảy phần để có thể chấm dứt tranh kiện cáo. Trí mãng tổ sư nói rằng chọn lựa trí thế gian chính là Bát nhã).

Hai, Xuất thế gian Bát nhã. Nghĩa là chư Bồ tát khi chuyên cần tu tập đạo Bồ đề, các vị Thinh văn tùy sức vì người khác diễn nói Tam thừa chánh pháp, mà ở trong đó, tâm như hư không, bình đẳng, im lặng, xa lìa danh tướng. Bát nhã như thế là không vướn không mắc. Đó là xuất thế gian Bát nhã.

Biệt Tướng Tam Bảo

別相三宝 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao và Tam bảo chương)

Biệt tướng là trong Tam bảo tên gọi và hình tướng không giống nhau.

Một, Phật bảo.

Phật có đủ mười thân tên gọi và hình tướng khác nhau, nên gọi là Phật biệt tướng. (mười thân Phật là Bồ đề thân, nguyện thân, hoá thân, lực trì thân, tướng hảo trang nghiêm thân, oai thế thân, ý sanh thân, phước đức thân, pháp thân, trí thân)

Hai, Pháp bảo.

Phật nói một đại tạng kinh điển gồm giáo, lý, hạnh, quả, danh, tướng không giống nhau, nên gọi là pháp biệt tướng (giáo: kinh giáo; lý: tánh lý; hạnh: hạnh nghiệp; quả: quả vị).

Ba, Tăng bảo.

Văn thù, Phổ hiền là các đại Bồ tát cho đến Tam hiền, Thập thánh tu chứng quả vị không giống nhau, nên gọi là Tăng biệt tướng. (Tam hiền là các Bồ tát Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập thánh là Thập địa Bồ tát)

Biệt Tướng Tam Bảo Cũng Gọi Là Biệt Thể Tam Bảo

別相三宝 (trích từ Thích thị yếu lãm)

Phật, Pháp, Tăng không giống nhau, nên gọi là biệt tướng Tam bảo.

Một, Phật bảo.

Ban đầu Phật thành đạo ở cội Bồ đề, chỉ thị hiện thân cao một trượng sáu, đến khi nói kinh Hoa Nghiêm thì hiện ra thân tôn quý đặc biệt lô xá na. Đó là Phật bảo. (Tiếng Phạn Bồ đề, tiếng Hoa là đạo. Tiếng Phạn là lô xá na, tiếng Hoa là Tịnh mãn).

Hai, Pháp bảo.

Phật nói năm thời gồm có Đại thừa, Tiểu thừa, ba tạng kinh, luật, luận. Đó là Pháp bảo. (năm thời: Hoa Nghiêm, Lộc uyển, Phương đẳng, Bát nhã, Niết bàn).

Ba, Tăng bảo.

Bẩm thọ giáo pháp của Phật, tu nhân chứng quả, như Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát. Đó là Tăng bảo. (Tiếng Phạn Bồ đề tát đoả, tiếng Hoa là Giác hữu tình).

Bồ Đề Nhị Tâm

菩 提二心 (Đại trí độ luận)

Một, Đại từ tâm.

Từ là lòng thương yêu, tức là tâm đem đến cho niềm vui. Bồ tát yêu mến tất cả chúng sanh, thường mong muốn điều an vui, tuỳ chúng sanh mong cầu điều gì thì đem đến lợi ích cho họ. Đó gọi là đại từ tâm.

Hai, Đại bi tâm.

Bi là cảm thương, tức là tâm muốn dứt bỏ khổ sở cho chúng sanh, chịu nhiều đau khổ, luôn nuôi lòng thương xót, cứu vớt tế độ, khiến cho họ được giải thoát. Đó là đại bi tâm.

Bồ Tát Sanh Đâu Suất Thiên Tam Sự Thắng

菩薩 生兜率天三事勝 (Niết bàn kinh)

Bồ tát sắp được Phật bổ xứ, nên sanh cõi Đâu suất. Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là tri túc, vì năm món dục ở cảnh giới này biết dừng thì đủ.

Một, Mạng thắng. Bồ tát đã xa lìa sống, chết ba cõi, tuy không tu mạng nghiệp (sống lâu), nhưng đã thác sanh ở cõi trời ấy thì sống lâu đến bốn ngàn tuổi. Thiên số hết rồi, giáng sanh xuống nơi đô hội để làm Phật ở đây. Đó là mạng thắng.

Hai, Sắc thắng.

Bồ tát tuy không tu sắc nghiệp (sắc đẹp), đã sanh cõi Đâu suất thì sắc thân, tự nhiên, trang nghiêm rạng rỡ, nhiệm mầu, khác với các vị trời. Đó là sắc thắng.

Ba, Danh thắng.

Phật bổn hạnh tập kinh nói: Bồ tát đã sanh cõi trời Đâu suất, thiên chúng ở đó, gọi Bồ tát ấy là Hộ minh. Âm vang chư thiên xưng tán gọi tên đó, trên thấu đến cõi Tịnh Cư, cho đến cõi cao nhất của sắc giới. Đó là danh thắng. (Hộ Minh là Phật Thích Ca; từ thời Phật Ca Diếp, giữ gìn giới cấm, phạm hạnh thanh tịnh, chết sanh lên cõi trời, không mất bổn tâm, không quên hạnh đời trước; nên gọi là Hộ Minh).

Bồ Tát Tam Tu Học

菩薩 三修学 (Bồ tát anh lạc bản nghiệp kinh)

Một, Bách kiếp đỉnh tịch định trùng tu chư Tam muội.

Kiếp là tiếng Phạn, nói đủ là kiếp ba, tiếng Hoa là Phân biệt thời tiết. (Thời tiết: thời gian kiếp là thời kỳ rất dài nên gọi là đại thời). Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định. Đỉnh tịch định: trong các định thì định này trên hết, nên gọi là đỉnh. Đẳng giác Bồ tát ở trong định đỉnh tịch, dùng sức đại nguyện sống lâu đến trăm kiếp, tu tất cả Tam muội rồi vào kim cang Tam muội, cùng với tất cả pháp tánh tương ưng một cách sâu xa, mà chứng được nhất hợp tướng (nhất hợp tướng: thế giới). Đẳng giác là địa vị cách Phật một bậc, Kim cang Tam muội: kim cang rất cứng, rất sắc. Vào Tam muội này thì tất cả phiền não dứt trừ được hết.

Hai, Thiên kiếp kim cang định trung học chư oai nghi. Đẳng giác Bồ tát lại sống lâu ngàn kiếp, học tất cả oai nghi của Phật. Cái nhìn của voi chúa; bước đi của sư tử. Tu vô lượng các pháp thần thông hoá đạo của Phật ở hiện tại. Đi vào chỗ Phật đi, ngồi vào đạo tràng của Phật.

Ba, Vạn kiếp đại tịch định trung học Phật hoá hạnh.

Đẳng giác Bồ tát lại sống lâu vạn kiếp, học hạnh giáo hoá của Phật, hiện ra các sắc tướng để giáo hoá chúng sanh, lại hiện cùng với chư Phật thường thực hành trung đạo trong an lạc khôn cùng.

Chủng Nhấtthừa

二種一乘 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Nhất thừa là Hoa nghiêm Nhất thừa Viên giáo. Đối với Nhất thừa này có giống có khác, nên gọi là nhị chủng Nhất thừa.

Một, Đồng giáo Nhất thừa. Đồng tức giống với hai giáo chung, đốn. Nhưng chung giáo chỉ nói rõ một tánh, một tướng, lý, sự vô ngại. Đốn giáo chỉ nói rõ không hai không ba, lời nói, suy nghĩ đều dứt hết. Giáo lý giống nhau này đều nói một tánh, một tướng, sự, lý vô ngại, vô nhị vô tam, nói năng, suy nghĩ dứt hết. Giống hai giáo kia, đều hiển thị Nhất thừa. Vì vậy gọi là đồng giáo Nhất thừa. (Vô nhị: không Thinh văn, Duyên giác vô tam thêm Bồ tát)

Hai, Biệt giáo Nhất thừa. Biệt tức là khác nhau bốn giáo tiểu, thủy, chung, đốn. Nhưng sự khác nhau này, chỉ xét về hai đức tính viên, dung, sự sự vô ngại. Nêu lên một pháp, liền thâu nhiếp tất cả pháp môn vô ngại. Tất cả pháp môn trở về thành một giáo. Vì vậy gọi là biệt giáo Nhất thừa.

Chuyển Tam Tâm Đắc Tam Thân

轉 三心得三身 (Tông cảnh lục)

Một, Chuyển căn bản tâm đắc pháp thân.

Căn bản tâm là thức thứ tám. Tất cả các pháp lành, dữ từ đó sanh ra, nên gọi là căn bản tâm. Lúc thức này chuyển hoá thì tất cả phiền não dứt trừ hết, tức là chứng pháp thân.

Hai, Chuyển y bản tâm đắc báo thân.

Y bản tâm là thức thứ bảy, vì nó nương nơi căn bản tâm mà sanh ra, nên gọi là y bản tâm. Khi thức này chuyển hoá thì tất cả trí huệ đều đầy đủ, tức là chứng được báo thân.

Ba, Chuyển khởi sự tâm đắc hóa thân.

Khởi sự tâm là thức thứ sáu, đối với cảnh của sáu trần có khả năng nổi lên phân biệt các việc, nên gọi là khởi sự tâm. Khi thức này chuyển hoá thì thương xót tất cả chúng sanh, tuỳ loại ứng hiện cho phù hợp, tức là hóa thân.

Đại Thừa Tam Bảo

大乘三宝 (Hoa nghiêm kinh sớ sao và Tam bảo chương)

Tam bảo là Phật, Pháp, Tăng đáng tôn quý, đáng quý trọng, nên gọi là bảo.

Một, Đại thừa Phật bảo. Tiếng Phạn là Phật đà, tiếng Hoa là Giác. Nghĩa là tự mình giác ngộ; hướng dẫn cho người khác giác ngộ và hạnh giác ngộ tròn đầy. (Phật đầy đủ có ba thân; mười thân)

Hai, Đại thừa Pháp bảo. Pháp là phép tắc. Phật đã nói về thật tướng trung đạo, và hai lý nhân không, pháp không, cho đến vô lượng pháp môn nhiệm màu, có thể khiến cho chúng sanh noi theo pháp này mà thành chánh giác. Đó là Đại thừa pháp bảo.

Ba, Đại thừa Tăng bảo.

Tiếng Phạn là Tăng già, tiếng Hoa là hoà hợp chúng. Nghĩa là các bậc Bồ tát Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa không vương vào có, không hai bên, cùng hoà hợp với lý trung đạo. Đó là Đại thừa Tăng bảo.

Đại Thừa Tam Tạng

大乘三藏 (Hoa Nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Một, Đại thừa kinh tạng.

Kinh nghĩa là pháp, là thường. Các kinh Đại thừa như kinh Hoa Nghiêm, chỉ nói về lý trung đạo của pháp giới, chỉ bảy phương pháp tu hành, chứng quả của các Bồ tát. Đó gọi là Đại thừa kinh tạng.

Hai, Đại thừa luật tạng. Luật là pháp luật. Trong các kinh như Phạm võng chỉ chế ra giới luật cho các Bồ tát giữ gìn. Đó gọi là Đại thừa luật tạng.

Ba, Đại thừa luận tạng. Luận là bàn bạc. Trong các luận như Khởi tín luận chỉ chọn lựa để bàn bạc và phương pháp tu, chứng của các vị Bồ tát. Đó gọi là Đại thừa luận tạng.

Đại Tiểu Nhị Hóa Thân

大小二化身 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Đại hóa thân.

a là vì có đủ căn cơ của bậc Đại thừa Bồ tát hoặc hiện thân tám mươi bốn ngàn tướng tốt, hoặc hiện thân có vô số tưởng tốt như vi trần khắp cả hư không. Vì thế gọi là đại hóa thân.

Hai, Tiểu hóa thân. Nghĩa là Phật có đầy đủ căn cơ của Tiểu thừa và trời, người hoặc hiện thân ba mươi hai tướng tốt, một trượng sáu thước. Vì vậy, gọi là tiểu hóa thân. (ba mươi hai tướng tốt: 1. Bàn chân bằng phẳng, vững chãi; 2. Chỉ lòng bàn chân xoáy tròn như nan hoa bánh xe; 3. Ngón tay thon dài; 4. Chân, tay mềm dịu; 5. Kẻ tay, chân có lớp da mỏng như lưới; 6. Gót chân đầy đặn, 7. Mu bàn chân cao tròn; 8. Bắp chân thon dài như tướng lộc vương; 9. Tay dài quá gối; 10. Nam căn ẩn kín; 11. Thân hình cao và cân đối; 12. Lỗ chân lông phát ra màu xanh; 13. Lông trên mình uốn xoay về bên phải; 14. Thân sáng ánh như vàng thắm; 15. Quanh thân có hào quang chiếu ra một trượng; 16. Da mỏng, mịn; 17. Lòng bàn chân, tay, hai vai, đỉnh đầu, bảy chỗ ấy đều đầy đặn; 18. hai nách đầy đặn; 19. Thân đỉnh đạt như Sư tử; 20. Thân thể ngay thẳng, đoan chánh; 21. hai vai tròn trịa cân phân; 22. bốn mươi cái răng; 23. Răng đều, trắng và khít; 24. Răng cửa lớn trắng và trong; 25. hai bên má cao và đầy đặn như sư tử; 26. Nước bọt trong họng thơm; 27. Lưỡi rộng và dài; 28. Giọng nói vang rền; 29. mắt xanh biếc; 30. Lông mi như ngưu vương; 31. Giữa hai lông mày có lông trắng thường chiếu sáng; 32. Trên đỉnh đầu có cục thịt nổi cao bằng búi tóc).

Đàm Sấm Nhị Giáo

曇讖二教 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Đời Tây tần có pháp sư tam tạng Đàm mâu sấm lập ra hai giáo này.

Một, Bán tự giáo. Tạng Thinh văn nói về lý tánh chưa bao trùm, giống như nữa chữ mà thôi.

Hai, Mãn tự giáo. Tạng Bồ tát nói về lý tánh mới đầy đủ, giống chữ viết đầy đủ vậy.

Đệ Nhất Nghĩa

弟一義 (Đại tập kinh)

Là diệu lý vô thượng thậm thâm, thể của nó vắng lặng, tánh của nó bao trùm, không danh không tướng, dứt hết nghĩ bàn. Kinh nói: lý thậm thâm không thể nói. Đệ nhất nghĩa đế xa lìa ngôn ngữ, văn tự.

Diêm Phù Đề Nhân Tam Sự Thắng Dư Tam Châu

閻浮提人三事勝餘三州 (Trường A hàm kinh)

Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu, tức là Nam châu.

ba châu là Đông phất vu đãi, Tây cù da ni, Bắc uất đơn việt.

Một, Dũng mãnh cường ký. Người ở Nam châu, đối với giáo pháp hăng hái độc tụng nhớ, nghe rộng rãi, tâm không quên mất. ba châu kia còn lại, thì không như thế.

Hai, Cần tu phạm hạnh. Người ở Nam Châu, đối với phạm hạnh trong sạch, thì hay siêng năng tu tập, đến lúc chứng đạo quả. ba châu còn lại thì không được như thế.

Ba, Phật xuất kỳ độ.

Châu Nam là nước trung tâm văn vật, tất cả thánh hiền đều xuất thế ở đó. Dân ở châu này dễ dạy bảo. Đó là lý do Phật giáng sang ở đây, ở đất nước này. ba Châu còn lại các bậc thánh ấy không thị hiện.