Tam Tạng Pháp Số

Tứ Vương Sanh Bát Tử

四王生八子 (Thích ca phổ)

Tứ Vương đều là con của Sư tử giáp vương. Mỗi vị sanh hai đứa con, nên thường gọi chung là tám con.

Một, Tịnh phạn vương sanh nhị tử.

Người con thứ nhất, tiếng Phạn là Tất đạt đa, tiếng Hoa là Đốn cát, vì khi Thái tử sanh các điềm lành bỗng nhiên xuất hiện, tức là đức Phật Thích ca mâu ni.

Người con thứ hai, tiếng Phạn là Nan đà, tiếng Hoa là Thiện hoan hỉ, tên từ khi mới mộ đạo.

Hai, Bạch phạn vương sanh nhị tử.

Người con thứ nhất, tiếng Phạn là Điều đạt, tiếng Hoa là Thiên nhiệt, vì khi sanh ông thì tâm của trời, người đều sợ sệt bồn chồn. Người con thứ hai, tiếng Phạn là A nan, tiếng Hoa là Hoan hỉ, còn gọi là Khánh hỷ, vì khi sanh ông cả nước đều vui mừng, theo Phật xuất gia, giữ gìn ba tạng giáo điển.

Ba, Hộc phạn vương sanh nhị tử.

Người con thứ nhất, tiếng Phạn là Ma ha nam, theo Phật xuất gia, tức là người được độ đầu tiên ở vườn nai.

Người con thứ hai, tiếng Phạn là A na luật, tiếng Hoa là Vô diệt, còn gọi là Vô bần, theo Phật xuất gia, chứng được thiên nhãn đệ nhất.

Bốn, Cam lộ phạn vương sanh nhị tử.

Người con thứ nhất, tiếng Phạn là Bà sa. Người con thứ hai, tiếng Phạn là Bạt đề, tiếng Hoa là Tiểu hiền, theo Phật xuất gia, là người được độ trước hết ở vườn Nai.

Tứ Xứ Lập Tháp

四 處 立 塔 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Sanh xứ lập tháp. Những chỗ chư Phật giáng sanh phải nên dựng tháp kỷ niệm. Như nay Phật Thích ca mâu ni, giáng sanh dưới tàng cây vô ưu, trong vườn Tỳ lam, thì ở đó phải lập tháp kỷ niệm. (Tiếng Phạn là Thích ca mâu ni, tiếng Hoa là Năng nhân tịch mặc. Tiếng Phạn là Tỳ lam, tiếng Hoa là Giải thoát xứ. Tiếng Phạn là Tháp bà, tiếng Hoa là Cao hiển).

Hai, Đắc đạo xứ lập tháp. Phật đắc đạo tại cây Bồ đề trong nước Ma kiệt đề, thì ở chỗ đó phải lập tháp kỷ niệm. (Tiếng Phạn là Ma kiệt đề, tiếng Hoa là thiện thắng).

Ba, Chuyển pháp luân xứ lập tháp.

Những chỗ Phật chuyển pháp luân không cố định, hoặc ở cây Bồ đề, hoặc ở Lộc uyển, hoặc ở trên các cõi trời v.v… thì ở các chỗ ấy nên lập tháp kỷ niệm).

Bốn, Niết bàn xứ lập tháp.

Phật nhập diệt ở Sa la song thọ, thành Câu thi na, thì ở đó phải xây tháp kỷ niệm. (Tiếng Phạn là Câu thi na, tiếng Hoa là Giác thành. Tiếng Phạn là Sa la, tiếng Hoa là Kiên cố).

Tứ Chánh Cần Còn Gọi Là Tứ Đoạn

四正勤 (Pháp giới thứ đệ).

Chánh thì không tà. Cần thì không lười. Tỳ bà sa luận nói: Dứt trừ điều ác đã sanh ra, giống như trừ rắn độc. Dứt trừ điều ác chưa sanh, giống như ngăn ngừa nước lũ. Tăng trưởng điều lành đã sanh, giống như tưới nước cho cây cam đã ra trái ngọt. Điều lành chưa sanh khiến cho sanh, giống như dùi cây ra lửa; nên gọi là tứ chánh cần. (Tiếng Phạn là Tỳ bà sa, tiếng Hoa là Quảng giải).

Một, Điều ác đã sanh khiến cho dứt hẳn.

Ngũ cái phiền não che đậy tâm, xa lìa ngũ chủng thiện căn. Một lòng siêng năng tìm cách dứt trừ, đừng để cho phiền não sanh trở lại. (Ngũ cái là tham dục, sân hận, ngủ nghỉ, hối hận, nghi ngờ. Ngũ thiện căn là tín, tấn, niệm, định, huệ).

Hai, Điều ác chưa sanh đừng để cho nó sanh.

Các ác pháp phiền não ngũ cái, tuy giờ chưa sanh, nếu sau này nó sanh thì nó hay ngăn che năm thiện căn. một lòng siêng năng, tìm cách ngăn ngừa, đừng để cho nó sanh.

Ba, Điều thiện đã sanh làm cho tăng trưởng.

năm thiện căn đã sanh hãy làm cho chúng lớn mạnh. một lòng siêng năng, tìm cách tu tập, đừng để thối hư.

Bốn, Điều thiện chưa sanh làm cho nó sanh.

năm thiện căn, tuy chưa sanh, hãy làm cho nó sanh. một lòng siêng năng, tìm cách tu tập, làm cho nó sanh.

Tứ Vinh Cũng Gọi Là Phàm Phu Tứ Điên Đảo

四榮 (Niết bàn kinh và Tông cảnh lục)

Tứ vinh là trong khoảng hai cây Sa la ở thành Câu thi na, nơi Phật nhập diệt. Các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc đều có hai cây Sa la. hai cây song thọ mỗi hướng một khô một tươi nên gọi là tứ vinh, tứ khô để biểu hiện tám điên đảo của phàm phu, Nhị thừa về thường, vô thường

Bốn cây tươi để biểu hiện bốn điên đảo của phàm phu. Nói là tươi là vì phàm phu do bốn thứ điên đảo làm cho hoặc nghiệp tăng trưởng, đó là nghĩa tốt tươi: nên gọi là tứ vinh. ( tiếng Phạn là Câu thi na, tiếng hoa là giác thành. tiếng Phạn là Sa la tiếng hoa là kiên cố. Nhập diệt khoảng giữa hai cây là biểu trưng phi thường, phi vô thường).

Một, Phi thường kế thường. Tất cả mọi việc hữu vi trong thế gian đều là vô thường, hư ảo, không có thực làm sao lâu dài mà phàm phu lầm cho là thường tức là điên đảo

Hai, Phi lạc kế lạc

Cái vui năm dục trong thế gian, đều là cái nhân để chịu khổ, phàm phu không hiểu rõ, lầm cho là vui tức là điên đảo.

Ba, Phi ngã kế ngã

Thân này đều do bốn đại giả hợp mà thành vốn không có ngã. Nếu có một đại là ngã thì ba đại kia không phải là ngã. Nếu cả bốn đại đều là ngã thì phải có nhiều ngã. Cuối cùng ai là ngã vậy nên phải biết ngã không thể có. Phàm phu không hiểu ở trong thân của mình vẫn cho là có chủ thể lầm cho là ngã tức là điên đảo.

Bốn, Bất tịnh kế tịnh. Thân ta, thân người đều có năm thứ bất tịnh, phàm phu không hiểu lầm lạc sanh lòng tham đắm cho đó là sạch.( năm thứ bất tịnh là: chủng tử bất tịnh, trụ xứ bất tịnh, tự thể bất tịnh, ngoại tướng bất tịnh, cứu cánh bất tịnh).

Tứ Khô Còn Gọi Là Nhị Thừa Tứ Điên Đảo

四枯 (Niết bàn kinh và Tông cảnh lục).

Tứ khô là biểu trưng cho bốn điên đảo của Nhị thừa.

Sở dĩ gọi là khô là vì Nhị thừa quán các pháp vô thường, khổ, không, vô ngã thì phiền não cũng khô mục, không sanh lại được nên gọi là tứ khô.

Một, Thường kế vô thường. Thường là pháp thân thường trụ. Vô thường tức là thay đổi. Thinh văn, Duyên giác bị che lấp bởi vô minh ở trong pháp thân thường trụ của Phật, sai lầm cho là có tướng thay đổi.

Hai, Lạc kế phi lạc.

Lạc là cái vui thanh tịnh của

Niết bàn. Phi lạc là khổ đau

Thinh văn, Duyên giác bị vô minh lầm lạc che lấp, ở trong an vui thanh tịnh Niết bàn của Phật, sai lầm cho là khổ.

Ba, Ngã kế vô ngã. Ngã là Phật tánh chân thật, vô ngã là trong Phật Tánh không có cái ngã

Các bậc Nhị thừa bị vô minh mê lầm che đậy, không hiểu trong các pháp vô ngã có chân ngã. Vì vậy ở trong Phật tánh chân ngã mà sai lầm cho là vô ngã

Bốn, Tịnh kế bất tịnh.

Tịnh tức là thân chân như thường trụ của Phật, không phải là thân do ăn tạp mà có, không phải là thân phiền não, không phải thân do máu thịt mà có, không phải là thân do gân cốt ràng buộc mà nên. Bất tịnh là các vị Nhị thừa bị che lấp bởi vô minh lầm lạc chỉ quán tất cả sắc tướng trong thế gian đều bất tịnh, không hiểu thanh tịnh thường trụ của Phật

Tứgia Hạnhcũng Gọi Là Tứ Thiện Căn

四加行 (Tích huyền ký)

Bốn điều này cũng gọi là tứ thiện căn, thường gọi là gia hạnh, là người tu hành muốn cầu kiến đạo, đổi phàm thành thánh, bèn khởi lên bốn tâm noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất, tu quán Tứ đế, dùng định nuôi huệ, gia công dụng hạnh; nên gọi là tứ gia hạnh. (Kiến đạo tức là sơ quả Tu đà hoàn).

Một, Noãn gia hạnh Noãn là từ dụ mà có tên. Ví như người dùng gỗ để dùi lấy lửa. Lửa tuy chưa xuất hiện, nhưng trước đã có tướng nóng. Ví như trong vị gia hạnh này, dùng lửa trí huệ đốt củi phiền não. Tuy chưa được trí vô lậu mà đã được tướng lửa trí trước, nên gọi là noãn gia hạnh.

Hai, Đỉnh gia hạnh Đỉnh là quán hạnh truyền ánh sáng, như lên đỉnh núi chăm chú nhìn về phương tây ắt phải sáng tỏ, nên gọi là đỉnh gia hạnh. (Chăm chú nhìn về hướng tây là quán Tứ đế).

Ba, Nhẫn gia hạnh

Nhẫn có hai nghĩa: 1) ấn khả nghĩa là ở trong ngôi vị này thì có thể hiểu và thực hành lý của Tứ đế: Khổ đúng thật là khổ, cho đến đạo đế đúng thật là con đường, 2) quyết định nghĩa là thiện căn này quyết định không thối lui; nên gọi là nhẫn gia hạnh.

Bốn, Thế đệ nhất gia hạnh.

Ở trong ngôi vị này, quán sát lý Tứ đế, tuy chưa có thể chứng được, nhưng đối với thế gian là hơn hết, nên gọi là thế đệ nhất gia hạnh.

Tứ Phược Cũng Gọi Là Tứ Kết

四縛 (Tỳ bà sa luận)

Phược là trói buộc, cũng có nghĩa liên tục. Chúng sanh do ái dục trói buộc, trôi nổi trong sống, chết, liên tục không dứt, nên gọi là bốn trói buộc.

Một, Dục ái thân phược. Chúng sanh ở dục giới, đối với năm dục luôn ưa thích, sanh tâm tham đắm, nổi lên các hành động mê lầm, trói buộc mình, không thể giải thoát, nên gọi là ái dục trói buộc thân.

Hai, Sân nhuế thân phược. Chúng sanh ở dục giới, đối những cảnh năm dục trái ý, sanh tâm nóng giận, nổi lên các nghiệp mê lầm, trói buộc thân mình, không thể giải thoát, nên gọi là giận dữ trói buộc thân mình.

Ba, Giới đạo thân phược. Giới đạo cũng gọi là giới thủ, vốn không phải là giới mà cưỡng cho là giới, gọi là giới đạo, lại chọn lựa để tiến hành, nên còn gọi là giới thủ. Đó chính là các giới của ngoại đạo. Do tà giới này mà mê lầm và nghiệp tăng trưởng, trói buộc mình, không được giải thoát, nên gọi là giới đạo thân phược.

Bốn, Ngã kiến thân phược. Ngã kiến tức là ngã thủ. Đối với pháp không phải là Niết bàn, tự mình phân biệt sai lầm, cho là Niết bàn, sanh tâm giữ lấy, gọi là kiến thủ. Do ngã kiến này tăng trưởng hoặc nghiệp, trói buộc mình không được giải thoát, nên gọi là ngã kiến trói buộc.

Tứ Đại Bộ Châu Cũng Gọi Là Tứ Châu Hình Lượng

四大部州 (trường A hàm kinh).

Một, Đông Phất vu đãi. Tiếng Phạn là Phất vu đãi, cũng gọi là Phất bà đề, tiếng Hoa là Thắng thân, vì có thân hình đẹp hơn người ở châu Nam, lại phiên dịch là sơ, từ đây mặt trời mọc lên ở phía đông núi Tu di. Cõi này phía đông hẹp, phía tây rộng, hình thù giống nữa mặt trăng, rộng khoảng 900 do tuần. Mặt người cũng giống hình nữa mặt trăng. Thân người cao tám trữu, thọ 250 tuổi.

(Tiếng Phạn là do tuần, cũng gọi là du Thiện na, tiếng Hoa là hạn lượng. Đại luận nói: Do tuần có ba: Lớn là 80 dặm, vừa là 60 dặm, nhỏ là 40 dặm. Trữu = 18 tấc).

Hai, Nam Diêm phù đề.

Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu. Diêm phù là tên cây, đề là tên châu. Dựa cây mà đặt tên, nên gọi là Diêm phù đề, ở phía nam núi Tu di. Cõi này phía nam hẹp, phía bắc rộng, hình thể giống như thùng xe, rộng khoảng 7000 do tuần. Mặt người cũng giống như hình thể của cõi đất. Thân người phần nhiều cao ba trữu rưỡi. Người ở trung tâm cao bốn trữu, thọ 100 tuổi, phần nhiều chết ở trung niên.

Ba, Tây Cù da ni.

Tiếng Phạn là Cù da ni, tiếng Hoa là Ngưu hoá, châu ấy có nhiều trâu, lấy trâu làm của cải, nên gọi là ngưu hoá, ở phía tây núi Tu di. Hình thể cõi này như mặt trăng tròn, rộng ước khoảng 8000 do tuần. Mặt tròn như trăng rằm, người cao 16 trữu, thọ 500 tuổi.

Bốn, Bắc Uất đơn việt. Tiếng Phạn là Uất đơn việt, tiếng Hoa là Thắng xứ, vì cõi này hơn hẳn ba cõi kia. Ở phía bắc núi Tu di, cõi này vuông vức, giống như cái ao, rộng khoảng 10000 do tuần. Mặt giống như hình thể của cõi nước, người cao 12 trữu, thọ 1000 tuổi, không chết yểu.

Tức Hữu Tứ Chủng Tướng

息有四種相 (Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu)

Tức là hơi thở ra vào từ lỗ mũi. Người ngồi thiền, muốn nhiếp tâm, nhập định, trước tiên phải tu tập pháp sổ tức.

Thở bằng mũi có bốn cách không giống nhau; vì vậy phải luyện tập từ thô đến tế.

Một, Phong. Hơi thở trong mũi, hít vào thở ra, thành tiếng gọi là phong. Người toạ thiền, nếu nương đó mà đếm, thì tâm tán loạn, khó điều hoà, vì vậy phải cẩn trọng và không sử dụng cách ấy.

Hai, Suyển.

Hơi trong mũi, tuy không có tiếng, nhưng nghẹt, khó thở, không thông, là suyển. Người tọa thiền, nếu nương đó mà đếm, thì tâm đọng lại, khó định, vì vậy phải cẩn trọng không sử dụng cách ấy.

Ba, Khí.

Hơi trong mũi, tuy không có tướng phong và suyển, nhưng thở ra hít vào còn thô (chưa vi tế) gọi là khí.

Người tọa thiền, nếu nương đó mà đếm, thì tâm nhọc nhằn khó định, vì vậy phải cẩn trọng không sử dụng cách ấy.

Bốn, Tức.

Hơi trong mũi, không có ba tướng thô ở trên, mà thở ra hít vào dài và nhẹ nhàng, dường như có, dường như không gọi là tức.

Người tọa thiền, nương vào đó mà đếm, thì tinh thần an ổn, tình cảm vui tươi, tâm của mình dễ định, vì vậy phải giữ lại không buông bỏ.

Uyển Công Tứ Giáo

苑公四教 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Uyển công người đời Đường đệ tử của pháp sư Hiền thủ, dựa vào luận Bảo tánh, chia chúng sanh ra làm bốn hoại không hiểu được Như lai tạng, nên lập ra bốn giáo. (bốn loại chúng sanh là phàm phu, Thinh văn, bích chi, Bồ tát sơ tâm).

Một, Mê chân dị chấp giáo. Ngoại đạo, phàm phu mê mờ chân tánh, khởi lên những suy tính lạ lùng và chấp vào đó; nên gọi là mê chân dị chấp giáo.

Hai, Chân nhất phần bán giáo. Thinh văn và Bích chi, đối với chân như có hai nghĩa tuỳ duyên và bất biến, mà chỉ nhận được tuỳ duyên, không nhận được bất biến; nên gọi là nhất phần.

Trong phần tuỳ duyên chỉ nói lý đã hiển bày của sanh không, không nói pháp không; nên gọi là một nữa. Họp lại mà nói thì gọi là chân một phần bán giáo.

(Tuỳ duyên bất biến là lý chân như tuỳ các duyên nhiễm tịnh mà thành các pháp, nhưng bản thể của nó không thay đổi. Sanh không tức là nhân không)

Ba, Chân nhất phần mãn giáo. Bồ tát sơ tâm chỉ chứng được bất biến, không chứng được tuỳ duyên: nên gọi là nhất phần. Ở trong phần bất biến, lại có hai biện giải về lý nhị không; nên gọi là mãn. Họp lại mà nói: Chân nhất phần mãn giáo. (Nhị không là nhân không và pháp không).

Bốn, Chân cụ phân mãn giáo. Bồ tát do đầy đủ nghĩa của hai phần tuỳ duyên và bất biến, hiển bày lý chân thật, hiểu được Như lai tạng, nên gọi là chân cụ phân mãn giáo.

Văn Nghĩa Tứ Dụng

文義四用 (Pháp Hoa văn cú ký)

Một, Hữu văn hữu nghĩa thường nhân dụng chi.

Nguyên tắc lập ngôn luận phải có văn tự chứng cứ, có nghĩa lý là nơi nương tựa. Những điều này người tầm thường đều có thể dùng được; nên gọi là thường nhân dụng chi.

Hai, vô văn hữu nghĩa trí nhân dụng chi.

Hễ lập ngôn lập luận, tuy không có văn tự làm chứng cứ, mà có nghĩa lý để nương tựa. Trường hợp này chỉ có người trí có thể dùng được; nên gọi là trí nhân dụng chi.

Ba, Hữu văn vô nghĩa ám giả dụng chi.

Phàm lập ngôn lập luận, tuy có văn tự làm chứng cứ, mà không có nghĩa lý để nương tựa. Trường hợp này, người tối tăm, không rõ nghĩa lý, dùng gượng ép mà thôi; nên gọi là ám giả dụng chi.

Bốn, Vô văn vô nghĩa mê giả dụng chi

Phạm lập ngôn lập luận đã không văn tự làm chứng cứ, lại không nghĩa lý làm nơi nương tựa. Trường hợp này, chỉ người ngu mê không hiểu văn, nghĩa mà gượng ép dùng mà thôi; nên gọi là mê giả dụng chi.

Viên Giáo Vô Tác Tứ Đế

圓教無作四諦 (Thiên Thai tứ giáo nghi tập chú)

Viên giáo là sự, lý vô ngại, vạn pháp dung nhiếp. Vô tác Tứ đế là bậc Đại thừa Bồ tát, quán sát tất cả các pháp, sự sự tức lý, không có gì tạo tác. Vì thế nói ấm, nhập đều như nhau. Không khổ phải bỏ, trần lao vốn thanh tịnh. Không tập phải trừ. Biên kiến, tà kiến đều đúng đắn. Không đạo phải tu. Sanh tử tức Niết bàn. Không diệt phải chứng. Đó gọi là Viên giáo vô tác Tứ đế.

(Ấm, nhập đều như nhau là ấm là ngũ ấm, nhập là mười hai nhập. Các pháp ấm, nhập đều nói như nhau. Như tức là lý. Biên Kiến, tà kiến đều trung chánh là kiến chấp hai bên có, không sai lầm, điên đảo đều là trung đạo).

Một, Khổ đế.

Giáo pháp dành riêng cho Bồ tát này, thẩm định kỹ lưỡng về các pháp năm ấm và mười hai nhập đều là chân như, thật không có tướng khổ phải bỏ, nên gọi là khổ đế.

Hai, Tập đế.

Giáo pháp dành riêng cho Bồ tát này, thẩm định kỹ lưỡng tất cả phiền não, trần lao tánh vốn thanh tịnh, thật không tướng chiêu tập sanh, tử, nên gọi là tập đế.

Ba, Đạo đế.

Giáo pháp dành cho Bồ tát này thẩm định kỹ lưỡng tất cả pháp đều là trung đạo, xa lìa tà kiến hai bên, thật là không có phiền não phải đoạn trừ, cũng không có đạo Bồ đề phải tu, nên gọi là đạo đế.

Bốn, Diệt đế.

Giáo pháp dành riêng cho Bồ tát này, thẩm định kỹ lưỡng sanh tử, Niết bàn vốn không hai, thật không có khổ sanh tử bức bách phải dứt trừ cũng không có an lạc Niết bàn phải chứng; nên gọi là diệt đế.

Xá Vệ Tứ Đức

舍 衛 四 德 (Phiên dịch danh nghĩa)

Tiếng Phạn là Xá vệ, tiếng Hoa là văn vật, cũng gọi là phong đức, vì nó có đầy đủ bốn đức.

Một, Cụ tài bảo đức. Trong nước Xá vệ, xuất hiện nhiều châu báu, hơn những nước khác. Đó gọi cụ tài bảo đức.

Hai, Diệu ngũ dục đức. Trong nước Xá vệ năm dục rất tốt đẹp những nước khác không bằng. Đó gọi là diệu ngũ dục đức.

Ba, Nhiêu đa văn đức. Trong nước Xá vệ, châu báu đầy đủ, năm dục rất tốt đẹp, tiếng vang bốn phương. Đó gọi là nhiêu đa văn đức.

Bốn, Phong giải thoát đức. Người trong nước Xá vệ, phần nhiều tu đạo hạnh và được giải thoát. Đó gọi là phong giải thoát đức.

Xuất Gia Tứ Nguyện

出家四願 (Phổ diệu kinh).

Phật Thích ca, khi mới xuất gia, phát bốn thệ nguyện độ chúng sanh giải thoát khổ đau. (Tiếng Phạn Thích ca, tiếng Hoa là Năng nhân).

Một, Nguyện tế chúng sanh khốn ách.

Khi ta thành chánh giác, chứng được nhất thiết trí thì cứu thoát khổ nạn, phiền não của chúng sanh và khiến chúng dứt trừ ân ái.

Hai, Nguyện trừ chúng sanh hoặc chướng.

Chúng sanh chìm đắm trong biển khổ sanh tử, vô minh che lấp, không biết được gì. Ta phải chỉ bảo cho chúng, như con mắt thanh tịnh trong, ngoài đều không trở ngại, khiến cho chúng ra khỏi biển khổ ấy.

Ba, Nguyện đoạn chúng sanh tà kiến.

Chúng sanh ở đời ngã mạn, tự đại, trọng mình khinh người, tâm chứa chấp tà kiến, không ưa thánh đạo. Ta phải mở mang, dạy dỗ, cho chúng vào đường chánh.

Bốn, Nguyện độ chúng sanh khổ luân.

Chúng sanh ở nơi sống, chết đau khổ, trôi lăn không hạn kỳ, căn tánh trí huệ không còn, không thể tự cứu mình. Ta phải vì chúng nói pháp, để được giải thoát luân hồi, khổ đau.

Y Chánh Tứ Cú

依正四句 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Y chánh là y tức đất nước đang nương tựa. Chánh tức thân mạng đang ở trên đất nước ấy.

Một, Y nội hiện y. Là ở trong cõi nước lại hiện ra nhiều cõi nước. Như phẩm thành tựu nói: Trong mỗi hạt bụi hiện ra vô số cõi nước không thể nghĩ bàn, tuỳ tâm của chúng sanh mà hiện ra trước mắt, không thiếu một cõi nước nào. Phương tiện như thế không hề sai biệt.

Hai, Chánh nội hiện chánh. Là trong một thân lại hiện ra vô số thân. Như hiện tướng phẩm nói: Trong một lỗ chân lông của Như lai có vô số đức Phật ngồi trong ấy, Chúng hội Bồ tát đi nhiễu vòng tròn, nói về hạnh ưu việt của Ngài Phổ hiền.

Ba, Chánh nội hiện y. Là ở trong thân hiện ra vô số cõi nước, như Hiện tướng phẩm nói: Như lai an toạ tại toà Bồ đề, một sợi lông hiện ra nhiều cõi nước, tất cả sợi lông đều hiện như thế khắp cả pháp giới.

Bốn, Y nội hiện chánh. Là trong cõi nước mà hiện ra nhiều thân, như phẩm Hiện tướng nói: Tất cả cõi nước nhiều như vi trần, thường hiện nhiều thân đầy đủ, phóng đại quang minh vì tất cả chúng sanh đều thấm nhuần pháp vũ tương ứng với tâm mình.

A Nan Bát Bất Tư Nghì

阿難八不思議 (Niết bàn kinh).

Tiếng Phạn là A nan, tiếng Hoa là Khánh hỷ.

Kinh nói: Phật nói với Văn thù sư lợi rằng: A nan hầu ta hơn 20 năm có đầy đủ tám điều không thể nghĩ bàn. Vì vậy ta khen A nan là Tỳ kheo đa văn cường ký.

Một, Bất thọ biệt thỉnh. Vì A nan hầu Phật hơn 20 năm, tuy được khen tăng là đa văn đệ nhất, đứng đầu các đệ tử của Phật, nhưng mọi hành động đều theo chúng, chưa từng nhận sự cung thỉnh riêng của thí chủ, bỏ chúng mà thọ thực riêng.

Hai, Bất thọ cố y. Vì A nan hầu Phật, tuy là y phục cũ, Phật cho, cũng không dám nhận.

Ba, Kiến bất phi thời. Vì A nan là thị giả của Phật, nhưng gặp Phật cũng phải đúng lúc. Ví dụ khi Phật thuyết pháp, hoặc khi chúng nhờ Phật giải thích những vấn đề thắc mắc thì mới đến chỗ Phật. Ngoài những lúc ấy, không đến thăm Phật.

Bốn, Kiến nữ nhân bất sanh dục tâm.

Vì A nan hầu Phật, xa lìa tham ái, không chút ham muốn. Theo hầu Phật ở những nơi có thí chủ cúng dường, vào ra cung điện, đền đài thấy các nữ nhân và người nữ trời, rồng mà không sanh tâm nhiễm trước.

Năm, Pháp bất tái vấn.

Vì A nan hầu Phật, được nghe Phật nói 12 bộ kinh. một lời kinh vào tai thì liền hiểu rõ, không đợi hỏi lần thứ hai, giống như rót nước vào bình, không rơi ra ngoài một giọt nào.

Sáu, Tri Phật sở nhập định.

Vì A nan hầu Phật, tuy chưa chứng được trí tha tâm thông, nhưng luôn biết chỗ Phật nhập định để xem xét căn cơ thích hợp nói pháp này cho thích hợp.

Bảy, Tri chúng hội đắc ích. Vì A nan hầu Phật, tất cả chúng sanh đến chỗ Phật nghe nói pháp yếu, có người chứng quả ngay hiện tại, có người sau mới chứng quả, có chúng sanh được làm người, làm trời, tuỳ theo lợi ích mà thọ nhận được, nên chứng đắc không giống nhau; A nan đều biết hết.

Tám, Tất tri Phật sở thuyết pháp.

Vì A nan hầu Phật, nghe được pháp Phật nói, tuy căn khí lớn, nhỏ khác nhau và giáo pháp cũng khác nhau, nhưng ý nghĩa bí mật bên trong A nan đều biết rõ.

A Nan Cụ Bát Pháp

阿難具八法 (Niết bàn kinh)

Một, Tín căn kiên cố. Tín tức là tin thuận. Căn là cái có khả năng sanh ra.

Vì A nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, tin tưởng vững chắc. Do tín tâm, nên có thể sanh trưởng tất cả công đức pháp lành.

Kinh Hoa nghiêm nó: Tin là mẹ của nguồn suối công đức, tưới tẩm, nuôi lớn tất cả pháp lành.

Hai, Kỳ tâm chất trực.

Chất là mộc mạc. Vì A nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, tâm của ông mộc mạc ngay thẳng, thường nương vào chánh pháp mà an trụ, hoàn toàn xa lìa những hiểu biết sai trái, cong vẹo, giả dối; nên gọi là kỳ tâm chất trực.

Ba, Thân vô bệnh khổ. Nếu người đời đem thuốc thang cho người khác thì sẽ được quả báo một đời ít bệnh tật; huống gì A nan nhiều kiếp tu tập, hạnh lợi tha của ông không thể suy lường mà biết được, há lại thân hiện tại này lại bị bệnh khổ sao; nên gọi là thân vô bệnh khổ.

Bốn, Thường cần tinh tấn. Tin là không xen tạp. Tấn là không gián đoạn.

Vì A nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, một lòng thọ trì, như pháp tu tập, không chút lười biếng, nên gọi là luôn luôn siêng năng.

Năm, Cụ túc niệm tâm. Vì A nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, tâm luôn ghi nhớ suy nghĩ, không để quên mất; nên gọi là cụ túc niệm tâm.

Sáu, Tâm vô kiêu mạn. Vì A nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, đều hay ghi nhớ, giữ gìn nên tâm không buông lung, cũng không dám kiêu mạn với mọi người, nên gọi là tâm không kiêu mạn.

Bảy, Thành tựu định ý. Vì A nan đã nghe Phật nói 12 bộ kinh, hay nương vào pháp này, tu tập, nhiếp phục tâm mình, chứng được thiền định; nên gọi là thành tựu định ý.

Tám, Tùng văn sanh trí. Vì A nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, nghĩa lý vô lượng nên trí huệ tăng trưởng, sáng suốt, hiểu biết tất cả; nên gọi là tùng văn sanh trí.

Bát Âm

八音 (Pháp giới thứ đệ)

Âm thanh của Như lai nói ra ngôn từ thanh nhã, làm cho chúng sanh nghe được liền hiểu thấu nghĩa lý. Có tám loại âm thanh.

Một, Cực hảo âm.

Tất cả trời, Nhị thừa, Bồ tát đều có âm thanh hay đẹp, nhưng chưa đến tuyệt đỉnh, chỉ có âm thanh của Phật đạt đến tuyệt hảo mà thôi.

Âm thanh mà người nghe không chán, đi vào đạo nhiệm mầu được, nên gọi là cực hảo âm.

Hai, Nhu nhuyến âm. Vì Phật lấy từ thiện làm tâm, âm thanh nói ra, khéo léo vừa lòng mọi người, có thể làm cho người nghe vui vẻ, bỏ đi tâm ương ngạnh; nên gọi là nhu nhuyến âm.

Ba, Hòa thích âm. Vì Phật thường ở trong trung đạo, hiểu biết sâu sắc và ung dung với mọi sự việc, nên âm thanh nói ra hòa nhã, đúng đắn, có thể khiến cho người nghe tâm được thoải mái, cởi mở và hiểu rõ nghĩa lý; nên gọi là hòa thích âm.

Bốn, Tôn huệ âm. Vì ngôi vị của Phật rất quý trọng và cao cả, tâm trí huệ thông suốt, âm thanh được nói ra, có thể khiến cho người nghe tôn trọng, mở mang trí huệ và sáng suốt, nên gọi là tôn huệ âm.

Năm, Bất nữ âm. Vì Phật ở định Thủ lăng nghiêm, có đức đại hùng, âm thanh nói ra, có thể khiến cho tất cả người nghe kính trọng, khâm phục; trời, ma, ngoại đạo đều quy phục; nên gọi là bất nữ âm.

(Tiếng Phạn là Thủ lăng nghiêm, tiếng Hoa là Kiện tướng phân biệt, nghĩa là có thể hàng phục được tất cả ma).

Sáu, Bất ngộ âm.

Vì trí của Phật viên mãn sáng suốt, chiếu soi vô ngại, âm thanh nói ra là sự thật chắc chắn, không có sai lầm, có thể khiến cho người nghe thu thập được những hiểu biết chân chánh; nên gọi là bất ngộ âm.

Bảy, Thâm viễn âm. Trí của Phật sâu rộng, hành vi rất siêu việt, âm thanh nói ra, từ gần đến xa, thấu đến mười phương, khiến cho gần nghe không lớn, xa nghe không nhỏ, đều hiểu được rõ ràng, sâu sắc nghĩa lý huyền diệu; nên gọi là thâm viễn âm.

Tám, Bất diệt âm.

Vì hạnh nguyện của Như lai vô tận, ở trong kho pháp vô tận, âm thanh nói ra, người nghe tìm ra nghĩa lý trong ngôn ngữ vô tận vô cùng (không bao giờ hết; nên gọi là bất diệt âm).

Bát Bất Chánh Kiến

八不正見 (Đại tập kinh)

Một, Ngã kiến.

Chúng sanh ở trong năm ấm, lầm cho là ngã và ngã sở, chấp chặt là có thật, rồi dựng càng lên chủ tể; đó gọi là ngã kiến.

Hai, Chúng sanh kiến. Chúng sanh lầm cho rằng năm ấm hòa hợp mà có thật sanh; đó gọi là chúng sanh kiến.

Ba, Thọ mạng kiến. Vì chúng sanh, ở trong năm ấm, lầm cho là quả báo mà ngã lãnh chịu trong một thời gian nhất định (từ sanh đến chết).

Thọ mạng có dài có ngắn, đó gọi là thọ mạng kiến.

Bốn, Sĩ phu kiến. Chúng sanh lầm cho rằng ngã có cái dụng của sĩ phu mới có thể làm các việc như buôn bán, viết văn, kế toán, kinh doanh, nông nghiệp; đó gọi là sĩ phu kiến.

Năm, Thường kiến.

Chúng sanh ở trong thân năm ấm, lầm cho đời này chết đi sau sanh lại, liên tục không gián đoạn; đó gọi là thường kiến.

Sáu, Đoạn kiến.

Chúng sanh ở trong thân năm ấm, lầm cho đời này chết đi không sanh lại ở đời sau; đó gọi là đoạn kiến.

Bảy, Hữu kiến.

Chúng sanh lầm cho rằng tất cả pháp thật sự từ nhân duyên hòa hợp mà sanh ra, chấp cho là có; đó là hữu kiến.

(Nhân duyên là nhãn, … sáu căn là nhân; sắc, … sáu trần là duyên).

Tám, Vô kiến.

Đối với tất cả pháp, chúng sanh nhầm cho rằng không có tự tánh, chấp cho là không; đó gọi là vô kiến.

Bát Bất Tịnh Vật

八不淨物 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Khi Phật ở đời dạy các đệ tử khất thực tự nuôi sống, ít muốn biết đủ, không được phép nuôi thú vật, vì nó hay sanh tâm tính toán, tham lam, làm cho phạm hạnh ô uế, nên có tên của tám thứ bất tịnh này.

Một, Trí mãi điền trạch. Tỳ kheo phải nương theo chúng mà ở, siêng tu đạo vô vi, thanh tịnh, xuất thế; nếu mua riêng nhà, ruộng để mưu toan cho mình được đầy đủ, đó là việc làm bất tịnh.

Hai, Chủng thực căn tài. Tỳ kheo phải siêng tu đạo nghiệp, đối với việc kiếm sống ở thế gian, không sanh tâm tham đắm; nếu không phải vì chúng, mà tự mình trồng trọt ruộng, vườn là làm phương hại đến đạo nghiệp, đó là việc làm bất tịnh.

Ba, Trữ tụ cốc túc. Tỳ kheo phải khất thực nuôi thân, sống cuộc đời thanh tịnh; nếu không phải vì chúng mà cất giữ riêng cho mình ngũ cốc, lúa, gạo, đó là việc làm bất tịnh.

Bốn, Súc dưỡng nô tỳ. Tỳ kheo phải ở nơi thanh tịnh, nhàn hạ để tu nhiếp lấy tâm mình, thực hành hạnh an lạc; nếu không vì chúng mà nuôi dưỡng nô tỳ để sai bảo công việc, đó là việc làm bất tịnh.

Năm, Súc dưỡng quần súc. Tỳ kheo phải giữ gìn giới cấm, vì tâm từ không sát sanh; nếu nuôi nấng các hoài trâu, bò v.v… làm nhơ uế phạm hạnh, đó là việc làm bất tịnh.

Sáu, Tàng tích kim ngân tiền bảo.

Tỳ kheo lấy cuộc đời thanh nhã làm cao trọng, an bần lạc đạo, bản thân không nuôi, trồng và giữ gìn bất cứ gì; nếu tham lam cất giữ những vật thế gian coi trọng như vàng, bạc, châu báu để nuôi sống cầu lợi, tính toán vào, ra là sai với đạo hạnh, đó là việc làm bất tịnh.

Bảy, Tàng tích tượng nha khắc lũ đẳng vật.

Tỳ kheo phải giữ gìn, vâng theo giới luật của Phật, tâm thường ưa thích sự tiết kiệm, trong sạch; đối với các vật quí báu, tâm không ham muốn; áo vải, tòa cỏ thường nhận thấy đủ; nếu tham đắm các vật quí hiếm, chạm khắc của thế gian, đó là việc làm bất tịnh.

Tám, Tàng tích đồng thiết phủ hoạch dĩ tự chữ thoán.

Tỳ kheo phải cùng chúng ở, phải ăn cùng chúng, xin ăn tự nuôi sống, gắng sức tu phạm hạnh, cho đạo nghiệp thành tựu; nếu chứa đựng xoang, nồi để tự nấu, ăn riêng với chúng, đó là việc làm bất tịnh.

Bát Bộ Quỷ Chúng

八 部 鬼 眾 (Phiên dịch danh nghĩa).

Một, Càn thát bà.

Tiếng Phạn là Càn thát bà, tiếng Hoa là Hương âm, vì không ăn thịt uống rượu, chỉ ngửi mùi hương trên thân, là nhạc thần của trời Đế thích.

Hai, Tỳ xá xà.

Tiếng Phạn là Tỳ xá xà, tiếng Hoa là Hám tinh khí, vì loài này ăn cái khí sạch nhất của con người và của ngũ cốc. (Ngũ cốc là hòa, ma, mạch, thử, thúc).

Ba, Cưu bàn trà.

Tiếng Phạn là Cưu bàn trà, tiếng Hoa là Úng hình, vì thân hình giống như cái vò, tức là quỷ Yếm mị.

Bốn, Tiết lệ đa.

Tiếng Phạn là Tiết lệ đa, tiếng Hoa là Ngạ quỷ, vì loài này nhiều kiếp không nghe đến cái tên của nước uống.

Năm, chư Long chúng. Vì rồng có bốn loài: 1) trông coi cung điện của trời, thi hành mệnh lệnh không thiếu sót; 2) tụ mây làm mưa, đem lại lợi ích cho thế gian; 3) địa long: thông sông khai ngòi; 4) phục tàng long: hộ vệ chuyển luân vương, người có phước hơn và kho báu.

Sáu, Phú đơn na.

Tiếng Phạn là Phú đơn na, tiếng Hoa là Xú ngạ quỷ, là quỷ chủ nhiệt bệnh.

Bảy, Dạ xoa.

Tiếng Phạn là Dạ xoa, tiếng Hoa là Dũng kiện. Có ba loại: 1) Địa dạ xoa; 2) Hư không dạ xoa; 3) Thiên dạ xoa.

Tám, La sát.

Tiếng Phạn là La sát, tiếng Hoa là Tốc tật quỷ, còn gọi là Khả uý, vì rất hung ác.

Bát Bộ

八部 (Phiên dịch danh nghĩa).

Phật từ bi giáo hóa chúng sanh, cứu giúp hàm linh bách tánh, chánh pháp truyền lại cho đời, từ bi nuôi dưỡng vạn loài.

Hiền, Thánh trong ba thừa cung kính quy y, tám bộ quỷ thần cùng trang nghiêm hộ vệ, nên trong hầu hết các kinh đều nêu tên tám bộ chúng.

(Ba thừa là Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát).

Một, Thiên.

Thiên là thiên nhiên, tự nhiên, nhạc vui hơn, thân thể đẹp hơn, thanh tịnh quang minh, quí trọng hơn hết không thể so sánh; nên gọi là thiên.

Kể ra tuy nhiều có Đại phạm, Đế thích đứng đầu, vì Đại phạm là chủ của đại thiên thế giới và Đế thích là chủ của trời 33.

(Đại phạm tức là trời Sắc giới. Đế thích, tiếng Phạn là Thích đề hoàn nhân, tiếng Hoa là Năng thiên chủ. Chủ của trời 33 là vì Đế thích cùng tu với 32 người, sanh lên trời Đao lợi và Đế thích làm chủ).

Hai, Long.

Rồng là con vật thần linh. Kinh Khổng tước và kinh Đại vân, …, có nói đến rồng và vua rồng, tên gọi không giống nhau, nhưng đều nói là loài này có thể hộ trì Phật pháp.

Ba, Dạ xoa.

Tiếng Phạn là Dạ xoa, tiếng

Hoa là Dũng kiện, cũng gọi là Bạo ác. Có ba thứ: 1) ở đất; 2) ở hư không; 3) ở trên trời.

Dạ xoa ở đất không thể bay. Dạ xoa ở hư không và ở trên trời đều có thể bay.

Bốn, Càn thát bà.

Tiếng Phạn là Càn thát bà, tiếng Hoa là Hương âm âm là thânkhông ăn thịt uống rượu, chỉ dùng hương thơm nuôi thân, nên gọi là hương âm (thân), là nhạc thần của thiên chủ Đế thích, ở phía nam núi Tu di, trong hang Kim cang; khi thiên chủ muốn chơi nhạc thì liền lên trời.

Năm, A tu la.

Tiếng Phạn là A tu la, tiếng Hoa là Vô đoan chánh, phần nhiều nam xấu, nữ đẹp; còn gọi là Phi thiên.

Vị thần có quả báo rất tốt, láng giềng với các trời, mà không phải trời. Chỗ ở, cung điện, thành quách, vật dụng thấp hơn trời Địa cư một bậc, cách thức hôn nhân tư tượng như thế gian.

(Trời Địa cư là trời 33 và bốn thiên vương thiên).

Sáu, Ca lâu la.

Tiếng Phạn là Ca lâu la, tiếng Hoa là Kim xí, tức là thần Kim xí điểu, vì lông cánh màu vàng. Chiều ngang hai cánh 336 vạn lý, trên cổ có châu như ý, bắt rồng làm thức ăn.

Bảy, Khẩn na la.

Tiếng Phạn là Khẩn na la, tiếng Hoa là Nghi thần, giống người nhưng đầu có sừng, cũng là nhạc thần của thiên chủ Đế thích.

Tám, Ma hầu la già.

Tiếng Phạn là Ma hầu la già, tiếng Hoa là Đại phúc hành. Pháp sư La thập nói đó là rồng đất đi bằng bụng, lại nói đó là đại mãn thần (con trăn lớn) cũng đi bằng bụng.

Bát Bối Xả Cũng Gọi Là Bát Giải Thoát

八背捨 (Thiền ba la mật).

Bối là trái ngược. Xả là vứt bỏ. Đại trí độ luận nói: Trái ngược với năm dục trong sạch, vứt bỏ tâm chấp trước, nên gọi là bối xả. Tu tập pháp quán này thì phát sanh trí huệ vô lậu, dứt sạch kiến hoặc và tư hoặc trong ba cõi, chứng quả A la hán, thì đổi tên thành bát giải thoát. (Năm dục trong sạch là, nếu ở cõi dục thì sắc, thinh, hương, vị, xúc là năm dục thô xấu nên gọi là bất tịnh; nếu ở sắc và vô sắc thì gọi là năm dục trong sạch. Trí vô lậu là do trí huệ này của Nhị thừa dứt trừ hoặc nghiệp, không rơi vào sanh, tử. Kiến, tư hoặc là ý căn đối với pháp trần khởi lên các phân biệt gọi là kiến hoặc; năm căn đối với năm trần khởi lên tham ái gọi là tư hoặc).

Một, Nội hữu sắc tướng ngoại quán sắc.

Người tu hành, trước, quán sát tướng trạng của sắc thân mình mục nát, dơ dáy không thể yêu thương được. Định tâm suy tưởng nhận ra rằng một khi da thịt rã rời, thì chỉ còn lại bộ xương trắng tám màu. Vì vậy, nói trong đã có sắc tướng, lại còn ham muốn ở cõi dục khó dứt trừ, tuy là tự mình quán sát sự bất tịnh của thân này, lại còn phải quán sát người khác để nhàm chán cái sắc thân ấy thì mới mong dứt trừ nó được, nên gọi là ngoại quán sắc.

Đây là vị bối xả đầu tiên ở trong định trời sơ thiền.

(Tám màu sắc ánh sáng là thấy màu của đất như đất sạch màu vàng trắng; thấy màu nước như nước sach trong vực sâu; thấy màu lửa như khói là lửa của củi sạch; thấy màu gió như gió sạch không có bụi; thấy sắc xanh như núi kim tinh; thấy màu vàng như hoa đảm bặc; thấy màu đỏ như ráng buổi sáng mùa xuân; thấy màu trắng như ngọc kha).

Hai, nội vô sắc tướng ngoại quán sắc.

Người tu hành vào nhị thiền thì sắc tướng trong thân đã diệt trừ, nên gọi là nội vô sắc tướng. Lại vì tham dục ở dục giới khó dứt, còn quán tưởng bất tịnh ở ngoài làm cho sanh tâm chán ghét mong dứt trừ cho được, nên nói là ngoại quán sắc. Đây là vị bối xả thứ hai ở trong định của trời nhị thiền.

Ba, Tịnh bối xả thân tác chứng. Tịnh tức là duyên với tướng sạch sẽ.

Người tu hành sau bối xả thứ hai, trừ bỏ tướng bất tịnh của sắc bên ngoài, chỉ ở trong định luyện tập tám màu sắc ánh sáng trong trẻo sạch sẽ, như màu sắc của ngọc báu, nên gọi là tịnh bối xả. Tâm đã trong sáng, niềm vui từ từ tăng lên khắp cả châu thân đều được an lạc, nên gọi là thân tác chứng. Đây là vị bối xả thứ ba, ở trong định trời tam thiền.

Bốn, Hư không xứ bối xả. Người tu hành sau khi ở cõi dục, đã trừ sạch sắc giới bất tịnh của tự thân. Sau bối xả đầu tiên, lại trừ bỏ sắc xương trắng trong thân. Sau bối xả thứ hai, lại trừ bỏ tất cả sắc bất tịnh ở ngoài thân. Còn tám thứ tịnh sắc đều dựa vào tâm mà an trụ.

Nếu tâm bỏ sắc, sắc liền tiêu diệt. Chuyên tâm duyên vào không, cùng với không tương ứng, liền vào định vô biên hư không xứ, nên gọi là hư không xứ bối xả. Đây là vị bối xả thứ tư ở trong định trời tứ thiền.

Năm, Thức xứ bối xả. Người tu hành nếu bỏ hư không xứ, chuyên tâm duyên thức; khi nhập định, quán sát định này, nương vào năm ấm đều là vô thường, khổ, không, vô ngã giả dối không thật, tâm sanh chán ghét không chạy theo nên không ái nhiễm, chấp trước; gọi là thức xứ bối xả.

(Vô thường là thân năm ấm cuối cùng hư hoại không còn. Khổ là thân có sống chết bức bách gây ra khổ sở. Không là thân do bốn đại giả hợp mà có, nên vốn là không. Vô ngã là khi bốn đại phân ly thì ai là ngã).

Sáu, vô sở hữu xứ bối xả. Người tu nếu bỏ thức xứ, chuyên tâm duyên sở hữu xứ. Khi nhập định thì quán sát định này, nương vào năm ấm, đều là vô thường, khổ, không, vô ngã giả dối không thật, tâm sanh chán ghét, không chạy theo nên không ái nhiễm, chấp trước; gọi là vô sở hữu bối xả.

Bảy, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ bối xả.

Người tu hành nếu bỏ vô sở hữu xứ, chuyên tâm duyên phi hữu tưởng phi vô tưởng. Khi vào thiền định thì quán sát định này, nương nơi năm ấm đều là vô thường, khổ, không, vô ngã, giả dối không thật, tâm sanh chán ghét, không chạy theo nên không ái nhiễm, chấp trước; nên gọi là phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ bối xả.

Tám, Diệt thọ tưởng xứ bối xả. Thọ là lãnh nhận. Tưởng là tư tưởng, tức là thọ và tưởng trong năm ấm. Người tu hành chán ghét, lo sợ hai tâm gây ra tán loạn này, muốn vào định để chấm dứt nó, nên xoay lại tiêu diệt các tâm thọ, tưởng. Đó gọi là diệt thọ, tưởng bối xả.

Bát Chánh Đạo

八正道 (Pháp giới thứ đệ).

Tám pháp này không dựa vào thiên lệch, tà vạy mà đi, nên gọi là chánh; lại còn dẫn thẳng đến Niết bàn, nên gọi là đạo.

Một, Chánh kiến.

Người tu đi theo con đường vô lậu, thấy rõ Tứ đế, phá bỏ các tà kiến có, không của ngoại đạo; đó là chánh kiến.

(Con đường vô lậu tức là giới, định, huệ. Người tu đi theo con đường này có thể diệt trừ sống chết rơi rớt trong ba cõi).

Hai, Chánh tư duy. Người khi thấy Tứ đế, suy nghĩ chân chánh, quán sát kỹ lưỡng, làm cho sức quán tăng trưởng; đó là chánh tư duy.

Ba, Chánh ngữ.

Người dùng trí huệ vô lậu, luôn giữ gìn khẩu nghiệp, xa lìa tất cả lời nói dối trá, không chân thật; đó là chánh ngữ.

Bốn, Chánh nghiệp. Người dùng trí huệ vô lậu, tu tập giữ gìn tâm mình, ở trong chánh nghiệp trong sạch, dứt trừ tất cả việc làm gian dối, tà vạy; đó là chánh nghiệp.

(Chánh nghiệp trong sạch là nghiệp lành xuất thế gới, định, huệ).

Năm, Chánh mạng.

Người xuất gia phải xa lìa năm thứ lợi dưỡng tà mạng, phải xin ăn để nuôi sống qua ngày; đó là chánh mạng.

(Năm thứ lợi dưỡng tà mạng là: 1) biểu hiện tướng lạ để lừa gạt người; 2) tự khoe công đức, tài năng; 3) coi tướng, xem bói; 4) lớn tiếng ra oai; 5) nói ích lợi sẽ được để làm động lòng người).

Sáu, Chánh tinh tấn. Tinh là không tạp nhạp, lộn xộn. Tiến là không gián đoạn.

Người siêng tu giới, định, huệ; một lòng tinh cần, không chút gián đoạn; đó là chánh tinh tấn.

Bảy, Chánh niệm.

Người suy nghĩ chánh đạo giới, định, huệ và trợ đạo ngũ đình tâm chắc chắn tiến thẳng đến Niết bàn; đó là chánh đạo.

(Ngũ đình tâm là: 1) tán loạn nhiều thì quán sổ tức; 2) tham nhiều thì quán bất tịnh; 3) sân nhiều thì quán từ bi; 4) ngu si thì quán nhân duyên; 5) chướng ngại nhiều thì quán niệm Phật).

Tám, Chánh định.

Người gìn giữ tâm không để tán loạn, thân tâm vắng lặng, ở trong lý chân không chắc chắn không dời đổi; đó là chánh định.

Bát Chi Ngữ

八支語 (Hiển dương thánh giáo luận)

Một, Thượng thủ ngữ.

Thủ là bắt đầu. Vì, tất cả những gì, Phật nói, trước hết, đều hướng đến con đường dẫn đến Niết bàn, nên gọi là thượng thủ ngữ.

Hai, Mỹ diệu ngữ.

Vì pháp Phật nói ra với ngôn từ mềm mại, đẹp đẽ vi diệu, khiến cho người thích nghe; nên gọi là mỹ diệu ngữ.

Ba, Hiển liễu ngữ.

Vì Phật nói pháp tuỳ căn cơ của chúng sanh mà trình bày về sự và lý một cách minh bạch; nên gọi là hiển liễu ngữ.

Bốn, Dị giải ngữ.

Vì Phật nói pháp bằng phương tiện khéo léo, khiến cho chúng sanh liền được hiểu rõ; nên gọi là dị giải ngữ.

Năm, Nhạo văn ngữ. Vì Phật nói pháp thích hợp với trình độ của chúng sanh bằng ngôn ngữ bao quát cả sự và lý đều minh bạch; thích hợp với mọi người, ai nấy cũng muốn nghe; nên gọi là nhạo văn ngữ.

Sáu, Vô y ngữ.

Vì Phật nói pháp tùy căn cơ chỉ bày đạo lý, không bị vướng mắc vào bất cứ cái gì; nên gọi là vô y ngữ.

Bảy, Bất nghịch ngữ. Vì Phật nói pháp khế lý và khế cơ, không trái lại với thực tế, khiến cho mọi người đều có ích lợi; nên gọi là bất nghịch ngữ.

Tám, Vô biên ngữ. Vì Phật nói pháp, có đầy đủ trí huệ, biện tài, hợp với lý tánh của muôn vật và đi đến cứu cánh; nên gọi là vô biên ngữ.

Bát Chủng Biến Hóa

八種變化 (Pháp giới thứ đệ).

Một, Năng tác tiểu. Vì Bồ tát dùng sức biến hóa, có thể biến thân mình, thân người to thành nhỏ, hoặc biến thế giới thành một vật nhỏ như hạt bụi. Đó gọi là năng tác tiểu.

Hai, Năng tác đại.

Vì Bồ tát dùng sức biến hóa, có thể biến thân mình, thân người nhỏ thành to, hoặc biến hóa thế giới thành một vật to lớn đầy khắp hết hư không. Đó gọi là năng tác đại.

Ba, Năng tác khinh. Vì Bồ tát dùng sức biến hóa, có thể biến thân mình, thân người từ nặng thành nhẹ, hoặc biến hóa thế giới và các vật trong đó nhẹ như lông hồng. Đó gọi là năng tác khinh.

Bốn, Năng tác tự tại. Vì Bồ tát dùng sức biến hóa, có thể biến hóa lớn thành nhỏ, nhỏ thành lớn, dài thành ngắn, ngắn thành dài các tướng như thế một cách tự tại vô ngại. Đó gọi là năng tác tự tại.

Năm, năng hữu chủ. Chủ tức là chủ tể, hàng phục, thu nhiếp tất cả chúng sanh đều được tự tại. Đó gọi là năng hữu chủ.

Sáu, năng viễn đáo. Vì Bồ tát dùng sức biến hóa có thể từ xa đến. Tất cả có bốn cách: 1) bay từ xa đến; 2) mất đây hiện kia; 3) từ xa khiến cho gần, không đi mà tới; 4) một niệm biến khắp mười phương. Đó gọi là năng viễn đáo.

Bảy, năng động địa. Vì Bồ tát dùng sức biến hóa, có thể cho đại địa hiện ra sáu cách chấn động. Đó gọi là năng động địa.

(Sáu cách chấn động là động, khởi, dũng, chấn, hống, kích).

Tám, tuỳ ý sở dục tận năng đắc.

Vì Bồ tát dùng sức biến hóa, có thể làm cho một thân thành nhiều thân và nhiều thân thành một thân, xuyên núi qua tường, đi trên nước, bay trên không, biến đất thành nước và ngược lại, nước thành gió, gió thành lửa, vàng thành đá, đá thành vàng. Đó là ý muốn như thế nào thì đều được như thế này.

Bát Chủng Chúc

八種粥 (Thập tụng luật)

Phật ở trong vườn Trúc, nước Ca thi, an cư một chỗ cùng với các vị Tỳ kheo. Lúc bấy giờ các vị cư sĩ làm ra nhiều loại cháo, đem đến vườn Trúc, để cúng dường Phật và chư Tăng; nên mới có tên tám loại cháo.

(Cư sĩ là thanh tịnh ở một mình).

Một, Tô chúc. Tô chúc là lấy váng sữa của ngựa hay trâu trộn với gạo nấu thành cháo.

Hai, Du chúc. Du chúc là lấy dầu mè, váng đậu trộn với gạo nấu thành cháo.

Ba, hồ ma chúc. Hồ ma chúc là lấy hạt mè trộn với gạo nấu thành cháo.

Bốn, Nhũ chúc. Nhũ chúc là lấy sữa ngựa, … trộn với gạo nấu thành cháo.

Năm, tiểu đậu chúc. Tiểu đậu chúc là lấy đậu xanh, đậu đỏ, … trộn với gạo nấu thành cháo.

Sáu, Ma sa đậu chúc.

Ma sa đậu là, có lẽ đậu loại lớn, vì tiếng Phạn ma ha là lớn. Gọi ma sa có âm tương tự. Lấy đậu này trộn với gạo nấu thành cháo.

Bảy, Ma tử chúc. Ma tử chúc là lấy hạt mè vàng trộn với gạo nấu thành cháo.

Tám, Bạc chúc. Bạc chúc là dùng gạo nấu thành cháo sơ sài.

Bát Chủng Dị Thục Nhân Quả

八種異熟因果 (Hoa nghiêm kinh)

Cái nhân làm ở đời này, đến đời khác, quả của nó mới chín, bởi vì nghiệp liên thông trong ba đời. Như nhân làm ở đời trước đều lành, thì đời này hưởng thọ phước báo của nhân ấy; hoặc ngược lại. Lại như đời này, nhân làm thiện, ác không giống nhau, đời sau quả báo thiện, ác thành thục cũng khác nhau. Đây là lý do nhân quả dị thục, có tất cả tám thứ.

Một, Thọ lượng viên mãn. Việc tu hành của các vị Bồ tát, đối với chúng sanh khởi lên lòng bi mẫn to lớn, không có tâm sát hại; Đây là tu nhân của Bồ tát. Quá báo sẽ cảm thọ ở đời khác, thọ mạng của các Ngài được dài lâu, không có các tổn hại. Tu tập pháp lành lợi mình, lợi người, đó là thọ mạng viên mãn.

Hai, Sắc tướng viên mãn.

Bồ tát tu hành, đối trước tượng Phật và Bồ tát, gặp chỗ tối tăm, không đèn đuốc, thì bố thí đèn đuốc để thắp sáng các hình tượng ấy. Đây là tu nhân của Bồ tát. Quả báo sẽ cảm thọ ở đời khác, thì được sắc tướng đầy đủ, kiến thức cao minh, mọi người thương mến, kính trọng mà không sanh tâm khinh mạn. Đó gọi lá sắc tướng viên mãn.

Ba, Chủng tộc viên mãn. Vì Bồ tát tu hành, đối với đồng loại nhẫn nhục, mềm mỏng, tâm luôn khiêm tốn, lấy đó làm nhân. Quả báo sẻ cảm thọ ở đời khác, được đời tôn trọng, khiến cho chúng sanh nghe theo lời dạy bảo.

Đó gọi là chủng tộc viên mãn.

Bốn, Tự tại viên mãn. Vị Bồ tát tu hành, đối với người nghèo khó, tùy theo nhu cầu của họ, cấp phát của bố thí. Lấy điều này làm nhân, quả báo sẽ cảm thọ ở đời khác, có nhiều của cải địa vị và bà con đông đảo. Tuỳ ý làm bất cứ việc gì cũng đều tự tại. Đó gọi là tự tại viên mãn.

Năm, Tín ngôn viên mãn. Vì Bồ tát tu hành, thường lấy lời chân thật, hoà thuận, mềm mỏng giáo hóa chúng sanh. Lấy đây làm nhân, quả báo sẽ cảm thọ ở đời khác, lời nói ra thành sự thật, mọi nghi ngờ đều quyết định được, ai ai cũng tín nhiệm. Đó gọi là tín ngôn viên mãn.

Sáu, Đại thế viên mãn. Vì Bồ tát tu hành, ở trước Tam bảo, cha mẹ, sư trưởng, thường sanh khiêm nhường, cung kính hiếu thảo nuôi dưỡng. Lấy việc này làm nhân, quả báo sẽ cảm thọ ở đời khác, thì được giàu sang, tự tại, có thế lực lớn, khiến cho chúng sanh đều theo sự giáo hóa đúng đắn. Đó gọi là đại thế viên mãn.

Bảy, Trượng phu tướng viên mãn.

Vì Bồ tát tu hành, đối với chư Phật và Bồ tát, sanh tâm cung kính, vui vẻ, đối với thân người nữ, tâm thường chán ghét. Lấy việc này làm nhân, quả báo sẽ cảm thọ ở đời khác, được nam thân, đầy đủ các căn, không có tàn phế, khiếm khuyết. Đó là tướng viên mãn của bậc trượng phu.

Tám, Dũng lực viên mãn. Vì Bồ tát tu hành, luôn lấy chính sức lực của mình, đem ra phụng sự cho tất cả chúng sanh và bố thí thức ăn thức uống để cho sức khoẻ của chúng tăng trưởng. Lấy việc này làm nhân, quả báo sẽ cảm thọ ở đời khác, được đạo lực dũng mãnh, tu tập tất cả pháp lành, lại có thể giáo hóa tất cả chúng sanh siêng năng dũng mãnh cầu đạo vô thượng. Đó gọi là dũng lực viên mãn.

Bát Chủng Dụ

八種喻 (Niết bàn kinh)

Một, Thuận dụ. Vì Phật nói pháp, tuỳ thuận theo thứ bậc của đời sống (thế đế), đưa ra ví dụ từ nhỏ đến lớn.

Như kinh nói: Trời mưa lớn ngòi rãnh đều đầy, vì ngòi rãnh đầy được nên hầm hố đầy, như thế cho đến biển cả đầy nước.

Như mưa pháp cũng như thế, chín giới chúng sanh đầy, cho đến giải thoát đầy mưa pháp của Phật, nên Niết bàn đầy. Đó gọi là thuận dụ.

Hai, Nghịch dụ.

Vì Phật nói pháp, ngược lại thứ bậc của cuộc đời (thế đế), đưa ra ví dụ từ lớn đến nhỏ.

Như kinh nói: Biển cả là gốc lớn nên có sông lớn. Vì có sông lớn mà có sông nhỏ. Vì có sông nhỏ mà có ao lớn… Như thế cho đến ngòi rãnh cũng có nguồn gốc, đó là mưa lớn.

Phật cũng như thế, Niết bàn có gốc lớn mới có giải thoát, cho đến giữ giới có gốc, đó là mưa pháp.

Đó là nghịch dụ.

Ba, Hiện dụ.

Vì Phật nói pháp, muốn cho chúng sanh dễ hiểu, lấy ví dụ bằng việc trước mắt.

Như kinh nói: Tâm tánh của chúng sanh giống như con khỉ. Tánh khỉ bỏ đây bắt kia, chạy nhảy liên tục, tánh chúng sanh cũng như vậy, nắm bắt sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp không ngơi nghỉ một chút nào. Đó gọi là hiện dụ.

Bốn, Phi dụ.

Vì Phật nói pháp đặt ra ví dụ bằng chính ngôn từ của Ngài mà thực sự không có việc ấy (chỉ giả thiết thôi),

Như kinh nói: Phật nói với vua ba tư nặc rằng: Có người thân tín, từ bốn phương tới đều nói như vầy: Có bốn quả núi từ bốn phương đi tới, sắp gây tai hại cho nhân dân. Nếu vua nghe điều ấy, thì phải tính như thế nào?

Vua trả lời: Thưa Thế tôn, giả sử có việc ấy thật, thì không còn chỗ nào để chạy thoát.

Phật lại nói rằng: bốn núi tức là bốn sự kiện sanh, già, bệnh, chết của chúng sanh, thường đến bức bách con người; tại sao đại vương không tu tập giữ giới và bố thí v.v… Đó gọi là phi dụ. (Tiếng Phạn là ba tư nặc, tiếng Hoa là Thắng quân).

Năm, Tiên dụ.

Vì Phật chỉ bày cho chúng sanh, trước đưa ví dụ, sau dùng giáo pháp khế hợp.

Như kinh nói: Ví dụ có người, ham muốn hoa đẹp, đi hái hoa ấy, bị nước cuốn trôi. Chúng sanh cũng như thế ham mê ngũ dục, bị dòng sông sanh tử cuốn trôi. Đó gọi là tiên dụ.

Sáu, Hậu dụ.

Vì Phật chỉ bày cho chúng sanh, trước nói pháp sau đưa ra ví dụ làm rõ ý nghĩa của pháp. Như kinh nói: Chớ xem thường tội nhỏ cho là không có tai họa. Từng giọt, tuy không đáng kể, mà từ từ đầy tràn cái bồn lớn. Đây gọi là hậu dụ.

Bảy, Tiên hậu dụ.

Vì Phật chỉ bày cho chúng sanh, những gì nói trước và nói sau đều có ý ví dụ.

Như kinh nói: Ví như cây chuối ra trái thì chết, kẻ ngu được lợi dưỡng cũng giống như thế. Hay như con la có thai thì tính mạng không được bảo toàn. Đó là tiên hậu dụ.

Tám, Biến dụ.

Vì Phật nói pháp, đầu cuối đều dùng ví dụ để nghĩa lý được rõ ràng.

Như kinh nói: ở tầng trời thứ 33 có cây ba lợi chất đa la, rễ của nó đâm sâu xuống đất dài đến năm do tuần, cành lá xum xuê bốn phía, lá khô ngã màu vàng rơi xuống. Sắc lá rơi xuống thay đổi thành những túi nhỏ. Túi nhỏ sanh ra có mỏ, mổ làm vỡ túi, làm cho hương thơm chứa trong ấy bay khắp nơi; ánh sáng rạng ngời, các trời nhìn thấy nhau, sanh tâm vui vẻ.

Vào tháng ba mùa hạ, ở dưới gốc cây có nhiều an vui là dụ cho đệ tử của Phật.

Lá vàng là dụ cho người sắp xuất gia.

Lá vàng rơi xuống dụ cho việc cạo bỏ râu tóc. Tháng ba mùa hạ là dụ cho ba Tam muội.

Trời thứ 33 hưởng thọ an vui là dụ cho chư Phật ở trong Niết bàn lớn, được bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh. Đó gọi là biến dụ. (Trời thứ 33 tức là trời Đao lợi. Tiếng Phạn là Ba lợi chất đa la, tiếng Hoa là Viên sanh, tức là Thiên thọ vương. Tiếng Phạn là do diên hay do tuần, tiếng Hoa là hạn lượng. Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định.