Tam Tạng Pháp Số

Tì Khưu Tam Nghĩa

比丘三義 (Đại trí độ luận).

Tiếng Phạn là Tỳ kheo, tiếng Hoa là Trừ cẩn.

Chúng sanh phước mỏng, từ đầu không có Phật pháp nuôi dưỡng, chịu quả báo nhiều đói khát, thiếu thốn. Người xuất gia, giới hạnh là phước điền tốt, trừ được nhân của quả đói khát, thiếu thốn, nên gọi là trừ cẩn (cận).

Một, Phá ác.

Tỳ kheo tu giới, định, huệ có thể phá trừ ác kiến, tư, nên gọi là phá ác.

Hai, Bố ma.

Tiếng Phạn gọi đủ là Ma la, Tiếng Hoa là Sát. Có nghĩa là hay giết huệ mạng của người. Tỳ kheo đã tu đạo, ma nói thầm với nhau rằng, không để người này ra khỏi ranh giới của ta, cũng chẳng thể thay đổi được nó, không phải là quyến thuộc của ta, ma rất sợ hãi, nên gọi là bố ma.

Ba, Khất sĩ.

Khất là cầu xin sĩ là thanh nhã. Tỳ kheo thường cầu xin thức ăn, tự mình nuôi sống một cách trong sạch. Trên cầu Phật pháp để nuôi dưỡng trí huệ, dưới cầu thức ăn để nuôi dưỡng sắc thân; nên gọi là khất sĩ.

Tích Bổn Nhị Môn

迹 本 二 門 (Pháp hoa huyền nghĩa thích thiêm)

Môn là có thể thông suốt, nghĩa là do cửa này mà có thể thông suốt đến thật tướng. Nhưng hai cửa này, chỉ có kinh pháp hoa mới nói rõ thôi. Bởi vì chẳng có bổn không sao tìm tích được, không có tích không lấy gì làm rõ bổn. Bổn, tích tuy khác, đều không thể nghĩ bàn, nên gọi là diệu.

Các kinh chỉ nói đức Thích ca mới thành Phật đây (tích) mà không nói đã thành Phật lâu rồi (Bổn), để hiển bày kinh pháp đã và đang nói. Đó điều quan trọng nhất. Nên mới được gọi là vua trong các kinh. (Thật tướng là tướng xa lìa hư vọng, tức là diệu lý, chơn thật của trung đạo. Đã và đang thuyết pháp là kinh Bát nhã đã nói trước rồi, kinh vô lượng nghĩa hiện nay nói; Niết bàn kinh thì đang nói).

Một, Tích môn.

mười bốn phẩm trước của kinh Pháp hoa gọi là tích môn. Tích là dấu chân. Luận về đức Thích ca thành đạo từ trước đến nay, khoảng giữa giáo hóa chúng sanh, rồi sanh, rồi diệt, cho đến nay thành Phật độ sanh, đều từ bốn đến tích, nên gọi là tích môn.

Hai, Bổn môn.

mười bốn phẩm sau trong kinh Pháp hoa gọi là bổn môn. Bổn là gốc rễ. Luận về đức Thích ca đã thành Phật vô số kiếp về trước. Nên kinh nói tất cả trời, người, A tu la trong thế gian đều cho rằng nay Phật Thích ca mâu ni xuất thế, trong cung vua dòng họ Thích, bỏ thành Già da không xa, ngồi ở đạo tràng chứng được chánh giác. Nhưng ta thực sự thành Phật đến nay đã vô số kiếp. Từ đó đến nay, ta thường ở cõi ta bà thế giới này thuyết pháp độ sanh. Ấy là mở tích hiển thị bổn. Vì vậy gọi là bổn môn. (Tiếng Phạn là Già da, tiếng Hoa là sơn thành; Tiếng Phạn là Na do tha, tiếng Hoa là vạn ức; Tiếng Phạn là Ta bà, tiếng Hoa là năng nhẫn).

Tiểu Thừa Tam Bảo

小乘三宝 (Hoa nghiêm Tam bảo chương)

Một, Tiểu thừa Phật bảo. Phật ẩn tàng thân vô lượng công đức trang nghiêm, thị hiện hình tướng màu vàng rực rõ một trượng sáu để độ Thinh văn, Duyên giác, trời, người cho hợp căn cơ. Đó gọi là Tiểu thừa Phật bảo.

Hai, Tiểu thừa Pháp bảo. Các kinh A hàm. Vì Thinh văn nói giáo lý Tứ đế, vì Duyên giác nói giáo lý thập nhị nhân duyên cho họ y đó mà tu tập, siêu phàm vào cõi thánh. Đó gọi là Tiểu thừa Pháp bảo. (Tiếng Phạn là A hàm, tiếng Hoa là Vô tỉ pháp)

Ba, Tiểu thừa Tăng bảo. Nương theo Tứ đế, Thập nhị nhân duyên mà tu tập dứt trừ hai hoặc kiến, tư; chứng lý chân không. Đó gọi là Tiểu thừa Tăng bảo. (Kiến hoặc là ý căn đối với pháp trần khởi lên phân biệt. Tư hoặc là nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân tham ái sắc, hương, vị, xúc. Tứ quả là: 1) Tu đà hoàn có nghĩa Nhập lưu vào dòng thánh, 2) Tư đà hàm có nghĩa Nhất lai: trở lại dục giới một lần sau cuối, 3) A na hàm có nghĩa Bất lai: không trở lại dục giới nữa, 4) A la hán có nghĩa là Vô sanh: vĩnh viễn không sanh vào tam giới nữa).

Tiểu Thừa Tam Tạng

小乘三藏 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Một, Tiểu thừa kinh tạng. Kinh A hàm và các kinh khác, chỉ bàn về lý chân không tịch diệt, chỉ bày phương pháp tu hành, chứng quả của các vị Thinh văn, Duyên giác. Đó là Tiểu thừa kinh tạng.

Hai, Tiểu thừa luật tạng. Luật tứ phần và các luật khác, chỉ chế ra cho bậc Tiểu thừa, tức giới các vị Thinh văn, Duyên giác giữ gìn. Đó gọi là Tiểu thừa luật tạng. (Tứ phần là: một) Các pháp dành cho Tỳ kheo, hai) Các pháp dành cho Tỳ kheo ni, ba) Các pháp dành cho việc thọ giới, bốn) Các pháp diệt bỏ sự tranh cải).

Ba, Tiểu thừa luận tạng. Luận Câu xá và các luận khác, chỉ chọn lựa, luận bàn các pháp Tiểu thừa tu, chứng của các vị Thinh văn, Duyên giác. Đó gọi là Tiểu thừa luận tạng. (Tiếng Phạn là Câu xá, tiếng Hoa là Tàng, có nghĩa giữ gìn).

Tinh Tấn Nhị Chủng Tướng

精進二種相 (Địa tạng thập luận kinh)

Một, Thế gian tinh tấn. Các vị Bồ tát tinh tấn dũng mãnh, siêng tu bố thí, trì giới… các việc phước. Tinh tấn như thế, nhờ vào các quả báo, nhờ vào các việc lành mà có được, có mất. Vì vậy gọi là thế gian tinh tấn.

Hai, Xuất thế gian tinh tấn.

Các vị Bồ tát tinh tấn dũng mãnh, đối với chúng sanh bằng tâm bình đẳng, trừ hết phiền não, nghiệp khổ. Tinh tấn như thế, không được không mất, không chỗ nương tựa. Vì vậy gọi là xuất thế gian tinh tấn.

Trụ Trì Tam Bảo

住持三宝 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao và Tam bảo chương)

Một, Nê khám tố tượng vi Phật bảo.

Sau khi Phật Diệt độ, dùng bùn, cây nắn khắc làm tượng để hình ảnh Phật vẫn tồn tại ở đời không dứt. Đó là Phật bảo.

Hai, Hoàng quyển xích trục vi pháp bảo.

Là đại tạng kinh ngày nay, vẫn còn ở đời không mất. Đó là pháp bảo.

Ba, Thế phát nhiễm y vi tăng bảo.

Cạo bỏ râu tóc, mặc áo hoại sắc, tức là tăng sĩ ở đời để lưu truyền Phật pháp. Đó là Tăng bảo.

Tu Định Tam Chướng

修定三障 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn)

Một, Trầm hôn ám tệ chướng. Lúc người tu định bị hôn trầm mờ mịt, không phân biệt được cái gì. Do đó thiền định bị chướng ngại, không phát triển được, gọi là trầm hôn ám tệ chướng.

Hai, Ác niệm tư duy chướng. Lúc người tu định, tuy không hôn trầm, nhưng ác niệm bỗng nỗi lên, muốn phá giới, làm những việc ác. Do đó làm chướng ngại thiền định, không thể phát triển. Đó là ác niệm tư duy chướng.

Ba, Cảnh giới bức bách chướng.

Lúc người tu định, tuy không hôn trầm, ác niệm như trên, nhưng thân hoặc đau nhức, tức giận nỗi lên, hoặc thấy thân mình bị vùi vào trong đất, lửa đến đốt thân, hoặc từ trên sườn núi cao rơi xuống, cọp dữ rượt đuổi, cho đến tướng ác của la sát hiện ra, bức bách làm tức giận người tu thiền, khiến cho sợ hãi, gây trở ngại cho thiền định. Đó gọi là cảnh giới bức bách chướng.

Văn Kinh Nhị Chủng Phi Khí

聞經二種非器 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Nhị thừa phi khí. Khi Phật nói kinh Hoa nghiêm, tất cả hàng Nhị thừa, căn tánh hẹp hòi, không thể nghe và hiểu nổi; nên Phật xuất hiện nói: Hàng Nhị thừa không thể nghe kinh này, huống là thọ trì. Vì vậy, tuy ở trong pháp hội, như điếc như đuôi. Đó gọi là Nhị thừa phi khí.

Hai, Chúng sanh phi khí. Tất cả chúng sanh có tà kiến, vì không có tín tâm, không có căn tánh Đại thừa. Tuy nghe kinh này mà sanh lòng chê bai, liền đoạ vào đường ác. Đó gọi là chúng sanh phi khí.

Văn Thù Tam Danh

文殊三名 (Phiên dịch danh nghĩa).

Một, Văn thù sư lợi.

Tiếng Phạn là Văn Thù sư lợi, tiếng Hoa là Diệu đức. Công đức mầu nhiệm vô cùng và đầy đủ không thể nghĩ bàn; nên gọi là Diệu đức.

Hai, Mãn thù thi lợi.

Tiếng Phạn là Mãn thù thi lợi, tiếng Hoa là Diệu thủ. Công đức nhiệm mầu và đầy đủ không thể nghĩ bàn, vượt lên trên các vị Bồ tát; nên gọi là Diệu thủ.

Ba, Mạn thù thất lợi. Tiếng Phạn là Mạn thù thất lợi, tiếng Hoa là Diệu cát tường. Công đức nhiệm mầu và đầy đủ không thể nghĩ bàn, tốt đẹp hơn hết; nên gọi là Diệu cát tường.

VI Tam Sự Cố Tu Tì Bà Xá Na

為三事故修毘婆舍那 (Niết bàn kinh).

Tiếng Phạn là Tỳ bà xá na, tiếng Hoa là quán, tức là Trí huệ.

Một, Quán sanh tử ác báo. Tu thiền quán thì có thể phá trừ u mê ám chướng, quán sát rõ ràng tướng sanh diệt do nhân duyên mà có, nên các quả báo thiện, ác đều thấu rõ, không khởi lên hoặc nghiệp.

Hai, Tăng trưởng thiện căn. Tu thiền quán có thể diệt trừ ác nghiệp ám chướng tham, sân, si, trí huệ của bổn tánh tự nhiên sáng tỏ, nên tất cả căn lành đều tăng trưởng.

Ba, Phá chư phiền não.

Tu thiền quán hiểu rõ sanh, tử do lỗi lầm mà có, không bị căn, trần quấy nhiểu, nên tất cả phiền não đều có thể phá hết.

VI Tam Sự Cố Tu Xa Ma Tha

爲三事故修奢摩他 (Niết bàn kinh)

Tiếng Phạn là Xa ma tha, tiếng Hoa là chỉ tức là thiền định.

Một, Bất phóng dật.

Tu thiền định thì có thể ngăn ngừa được tán loạn, điều phục được tâm ác và pháp bất thiện, nên tâm không buông lung.

Hai, Trang nghiêm đại trí. Tu thiền định thì xa lìa được các tán loạn, thì được trí huệ vắng lặng của bản tánh, tự nhiên chiếu sáng, trong ngoài thấu suốt, đối với Phật pháp không gì không thấu hiểu. Đó là trí huệ, chẳng có thiền định thì không thể có được. Đó là trang nghiêm đại trí.

Ba, Đắc tự tại.

Tu thiền định có thể diệt trừ phiền não, tán loạn, tức là thân tâm được tịch tĩnh, an ổn, khoái lạc và không còn quái ngại. Đó là đắc tự tại.

Viên Giác Tam Quán

圓觉三觀 (Viên giác kinh lược sớ)

Một, Xa ma tha.

Tiếng Phạn là Xa ma tha, tiếng Hoa là Chỉ. Chỉ tức là ngừng lại hoàn toàn. Người muốn cầu Viên giác, dùng tâm giác ngộ thanh tịnh để tu hành thì đối với cảnh nhiễm, tịnh, tâm không vướng vào sai lầm. Đó là thể chân chỉ, nghĩa như không quán. Kinh nói: Do tịch tĩnh, tâm của chư Phật mười phương thế giới hiển hiện ở trong đó, như bóng trong gương. Phương tiện này gọi là xa ma tha. (Thể chân chỉ là thể đã hết sạch sai lầm của vô minh điên đão, tức là thật tướng của chân như).

Hai, Tam ma bát đề.

Tiếng Phạn là Tam ma bát đề, tiếng Hoa là Đẳng trì. Đẳng là xa lìa hôn trầm, trạo cử. Trì là tâm chuyên chú vào một cảnh. Người muốn cầu viên giác, dùng giác tâm thanh tịnh hiểu biết rõ được tâm tánh cùng căn và trần đều do ảo hoá mà có, bèn khởi ảo tu để trừ các ảo. Đó là phương tiện tuỳ duyên chỉ, giống như giả quán. Kinh nói: chỗ đến của viên mãn nhiệm mầu giống như đất nuôi lớn lúa mạ. Đây là phương tiện, gọi là Tam ma bát đề. (Phương tiện tuỳ duyên chỉ là cảnh trải qua trần cảnh mà tâm an không động).

Ba, Thiền na.

Tiếng Phạn là Thiền na, tiếng Hoa là Tịnh lự. Tịnh là định, lự là huệ. Người muốn cầu viên giác dùng tâm thanh tịnh, giác ngộ để không vướng vào ảo hoá và các tướng vắng lặng, thì lại tuỳ theo cảnh giới tịch diệt, tức là không kẹt vào hai bên, giống như trung quán. Vì vậy kinh nói: tự, tha, thân, tâm là chỗ không thể đến được, chúng sanh, thọ mạng đều là ý tưởng phù phiếm. Đây là phương tiện gọi là thiền na.

Viễn Sư Nhị Giáo遠

師二教 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Đời Tuỳ, pháp sư Viễn lập hai giáo này.

Một, Tiệm giáo.

Theo căn cơ liễu ngộ từ từ, Đại thừa từ Tiểu thừa khởi phát, là cơ sở thành lập Tam thừa giáo.

Hai, Đốn giáo.

Theo căn cơ vượt trội vào thẳng Đại thừa, không qua Tiểu thừa, liễu ngộ mau chóng.

Vô Minh Nhị Kiến

無明二見(Khởi tín luận sớ)

Một, Vô thể tức không nghĩa. Phiền não vô minh đều do nơi vọng tâm của chúng sanh trái ngược với chân như khởi lên. Cảnh vọng vốn không, thể vốn không có. Vì vậy gọi là vô thể tức không nghĩa .

Hai, Hữu dụng thành sự nghĩa. Vô minh tuy tự thể vốn không, nhưng hay làm thành tất cả sự nghiệp ở thế gian và xuất thế gian. Vì vậy gọi là hữu dụng thành sự nghĩa.

Xuất Gia Nhị Giới

出家二戒 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Một, Thập giới.

Không sát, không trộm, không dâm, không nói dối, không uống rượu, không ngồi giường cao rộng lớn, không đeo hoa, thoa hương, không xem nghe ca múa, không cầm giữ vàng bạc châu báu, không ăn quá ngọ. Đây là mười giới, Sa di mới xuất gia thọ trì. Đó là mười giới của người xuất gia ( Sa di là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Tức từ. Tức là dứt bỏ tình cảm say đắm ở thế gian. Từ là cứu giúp mọi người).

Hai, Cụ túc giới Là 250 giới, phân ra:

Pháp ba la di có bốn điều (Tiếng Phạn là ba la di, tiếng Hoa là Cực ác)

Pháp Tăng già bà thi sa có 13 điều (Tiếng Phạn là Tăng già ba thi sa, tiếng Hoa là Tăng tàn, phạm giới này như người bị kẻ khác làm tổn hại mạng tuy chưa chết mà hình thể đã tàn phế vậy. Pháp bất định có hai điều (Tỳ kheo phạm lời nói phi pháp hoặc dùng pháp ba la di để trị, hoặc dùng pháp Tăng già ba thi để trị, hoặc dùng pháp ba dật đề để trị, nên gọi là bất định.)

Pháp Ni tát kỳ Ba dật đề có 30 điều (Tiếng Phạn là Ni tát kỳ, tiếng Hoa là Xả: vì lòng tham lam quá sức, phạm vào tiền của các thứ, phải bỏ đi mới vào được tăng đoàn. Tiếng Phạn gọi là Ba dật đề, tiếng Hoa là Đọa, nghĩa là của cải không bỏ đi, phải đọa vào địa ngục)

Pháp Ba dật đề có 90 điều.

Pháp Ba la đề đề xả ni có bốn điều (Tiếng Phạn là Ba dật đề đề xá ni, tiếng Hoa là Hướng bỉ hối. Luật Tăng kỳ nói: tội này nên đến trước chúng tăng phát lồ sám hối, nên gọi là Hướng bỉ hối. Pháp chúng học có 100 điều (Các giới pháp này, chúng Tỳ kheo đều phải học, nên gọi là chúng học)

Pháp diệt tránh có bảy điều ( nổi lên cải cọ việc gì phải trừ bỏ đi, nên gọi là diệt tránh pháp). 250 giới này Tỳ kheo xuất gia thọ trị. Đó gọi là xuất gia cụ túc giới. (Tiếng Phạn là Tỳ kheo, tiếng Hoa là Khất sĩ)

Ý Nghiệp Hữu Nhị Chủng Tâm

意業有二種心 (Đại thừa lý thú lục ba la mật kinh).

Ý nghiệp là những gì của ý căn khởi lên. Người tu hành, đối với bố thí, trì giới, nhẫn nhục, thiền định, trí huệ, nếu không có sức tinh tấn thì không thể thành tựu. ba nghiệp lành thân, khẩu, ý, cũng từ sức tinh tấn, mới phát sanh được. Nhưng trong ba nghiệp, ý nghiệp là hơn hết, cho nên mới có hai loại tâm.

Một, Tinh tấn tâm.

Phát tâm Bồ đề, tu tập nghiệp lành, ngày đêm tụng niệm, thiền định, không thể gián đoạn, lìa xa tâm lười biếng.

Hai, Thoái chuyển tâm. Đối với các pháp lành không thể tiến tu, hoặc phát tâm tu tập không bền bỉ, bèn sanh lòng thoái lui, không thể đến bờ Niết bàn bên kia.

A La Hán Tứ Trí

呵羅漢四智 (Niết bàn kinh)

Một, Ngã sanh dĩ tận. A la hán dứt hết kiến hoặc, tư hoặc, nên không bị sanh tử trong tam giới, nên gọi là ta không còn sanh tử trong tam giới.

(Kiến hoặc là khi ý thức đối với pháp trần khởi lên các phân biệt gọi là kiến hoặc. Tư hoặc là khi năm thức còn lại đối với năm trần còn lại sanh ham muốn, yêu mến gọi là tư hoặc).

Hai, Phạm hạnh dĩ lập A la hán do tu giới, định, huệ đã hoàn tất, chứng được quả này, nên gọi là tịnh hạnh đã lập.

Ba, Sở tác dĩ biện

A la hán vốn mong xa lìa tam giới, tu tập các tịnh hạnh, sanh tử đã hết, tịnh hạnh đã thành tựu, nên gọi là những gì phải làm đã làm xong.

Bốn, Bất thọ hậu hữu. A la hán sanh tử, hoặc nghiệp đã hết, không sanh lại thân sau, nên gọi là không bị sanh lại thân sau.

A Nan Tứ Vấn

呵難四問 (Niết bàn kinh hậu phần)

Phật sắp sửa nhập diệt, nói với A nan và đại chúng rằng: sau khi ta Diệt độ, các ông phải siêng năng dạy dỗ nhau, sớm cầu xa lìa (ba cõi), kiếp này trôi qua vô ích, sau hối hận không kịp. A nan nghe Phật nói rồi, lúc ấy đau buồn, khóc lóc nức nở, toàn thân mê man, ngất lịm. Thấy vậy A nê lô đậu (A na luật) an ủi A nan rằng: Thời gian Như lai Diệt độ đã tới, hôm nay còn, sáng mai mất, ông y theo lời tôi mà hỏi Phật bốn vấn đề. Và Phật nói rằng các ông lắng nghe, ta vì các ông mà nói.

Một, Phật Diệt độ hậu ác tánh Xa nặc vân hà cộng trụ.

Phật đáp: Tỳ kheo Xa nặc có tánh nhỏ hẹp xấu ác, sau khi ta Diệt độ, các ông nên nương nơi giáo pháp của ta điều phục tâm của ông ta, trừ bỏ tánh ác, không bao lâu tự chứng được đạo quả.

Hai, Phật Diệt độ hậu, ngã đẳng dĩ hà vi sư.

Phật đáp: Phải biết lấy giáo luật làm thầy của các ông. Nương vào giới luật tu hành định, huệ sâu xa có thể ra khỏi ba cõi.

Ba, Phật Diệt độ hậu, ngã đẳng y hà pháp trụ.

Phật đáp: Phải biết nương vào tứ niệm xứ quyết tâm an trụ ở đó. 1) Quán tánh, tướng của thân bằng với hư không, gọi là thân niệm xứ. 2) Quán cảm thọ không trong, không ngoài, không ở giữa, gọi là thọ niệm xứ. 3) Quán tâm chỉ có cái tên gọi, tên gọi và tánh xa lìa nhau, gọi là tâm niệm xứ. 4) Quán pháp không được ưa thiện pháp và không ưa pháp bất thiện, gọi là pháp niệm xứ.

Tất cả Tỳ kheo nương nơi bốn niệm xứ này mà an trụ. (Thọ có nghĩa là lãnh nạp. sáu căn lãnh nạp sáu trần, không phải ở trong, không phải ở ngoài, vì tâm không ở sáu căn, cũng không ở nơi sáu trần, tâm cũng không ở giữa căn và trần gọi là trung gian).

Bốn, Nhất thiết kinh sơ đương an hà ngữ. Phật đáp: Ông hỏi tất cả kinh Phật nói, mở đầu để lời gì?

Phải biết, sau khi Phật Diệt độ, kết tập kinh tạng, mở đầu phải để lời này: Như thị ngã văn, nhất thời tại mỗ phương mỗ xứ, dữ mỗ đẳng đại chúng mà nói kinh này.

A Tu La Tứ Sanh

阿 修 羅 四 生 (Lăng nghiêm kinh)

Tiếng Phạn là A tu la, tiếng Hoa là Phi thiên, vì có quả báo rất tốt, gần bằng trời mà không phải trời.

Một, Noãn sanh.

Nếu ở trong quỷ đạo, dùng sức hộ trì Phật pháp, nương thần thông đi vào hư không, loại A tu la này từ trứng mà sanh ra, được thu vào quỷ thú.

Hai, Thai sanh. Nếu ở trong cõi trời, phước hết rơi xuống, sanh vào con đường ấy, chọn được nơi ở, gần mặt trời, mặt trăng. Loại A tu la này từ thai sanh ra, thu vào nhân đạo.

Ba, Thấp sanh.

một bộ phận thấp kém trong loại A tu la, sanh ở giữa biển lớn, chỗ nước sâu, ban ngày đi lại trong hư không, chiều tối về ngủ dưới nước. Loại A tu la này, nhờ khí ẩm thấp mà có, thuộc loại súc sanh.

Bốn, Hoá sanh.

Có loại A tu la, giữ gìn thế giới, có thế lực không sợ ai, hay cùng Phạm thiên và Đế thích với Tứ thiên vương tranh giành quyền hành. Loại A tu la này, nhờ biến hoá mà có, thuộc vào thiên đạo.

(Tứ thiên vương là Đông phương là Trì quốc; Nam phương là Tăng trưởng, Tây phương là Quảng Mục; Bắc phương là Đa văn).

Bách Pháp Ngũ VI

百法五位 (Hiển dương thánh giáo luận)

Năm ngôi và 100 pháp là:

Sắc pháp 11

Tâm pháp 8

Tâm sở pháp 51

Tâm bất tương ưng hành 24

Vô vi pháp sáu. Tổng cộng là 100 pháp.

Một, sắc pháp vị.

Sắc vì chất thể chướng ngại (đó là ý nghĩa của sắc). Sắc có 11 thứ: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp (pháp là cảnh của ý thức chọn lấy. Đầy đủ có bốn phần: Tâm sở pháp, bất tương ưng hành, vô vi, vô biểu sắc. Nay nói cảnh đã bị ý thức chọn lấy, đó chính là vô biểu sắc. Vô biểu sắc là ý thức duyên cảnh đã thấy ở quá khứ, tuy phân biệt rõ ràng, nhưng không có đối tượng biểu hiện, nên gọi là vô biểu. Tuy không có đối tượng biểu hiện, nhưng vướng mắc vào cảnh được duyên không quên, nên gọi là sắc).

Hai, Tâm pháp vị.

Tâm pháp có tám thứ: Thức A lại da, nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức và thức thứ bảy. Tuy gọi là tám thứ thức, nhưng đều xuất phát từ tâm vương, nên gọi là tâm pháp vị.

Ba, Tâm sở hữu pháp vị.

Tâm sở hữu pháp có 51 thứ:

Biến hành năm pháp: 1) Tác ý: (tánh cảnh giác, khi tâm chưa khởi lên; phát khởi mệnh lệnh, khi tâm đã khởi lên, chủ động hướng dẫn đến cảnh) 2) Xúc: là đối cảnh (đối tượng) 3) Thọ: là lãnh nhận cảnh (đối tượng)

Tưởng: chọn lấy bóng dáng của cảnh

Tư: khởi tâm tạo tác các nghiệp. Do năm pháp này khi khởi lên thì cùng khởi, nên gọi là biến hành.

Biệt cảnh năm pháp:

Dục: mong đợi cảnh vui vẻ, vừa ý.

Thắng giải: đối với nghĩa lý thấu hiểu rõ ràng, không bị trở ngại.

Niệm: Nhớ rất rõ, không quên.

Đẳng trì: Xa lìa hôn mê (không tỉnh), lăn xăn (không điềm tĩnh) thì gọi là đẳng. Bắt tâm chuyên chú (định), không để tán loạn gọi là trì.

Huệ: chọn lựa gọi là huệ, có thể chọn, lựa giữa pháp thiện và ác. Do năm pháp này khi khởi lên thì mỗi thứ khởi lên riêng biệt, nên gọi là biệt cảnh.

Thiện có 11 pháp:

Tín: Rất yêu thích thiện pháp 2) Tàm: hổ thẹn với chính mình không có đức

3 Quý: xấu hổ làm hạnh ác 4) Vô tham: đối với năm cảnh dục, sanh tâm chán ghét muốn xa lìa

5) Vô sân: đối với cảnh tình trái lòng không khởi tâm giận dữ 6) Vô nghi: đối với sự, lý chắc chắn và hiểu rõ 7) Tinh tiến: đối với các pháp lành, siêng năng tu tập 8) Khinh an: xa lìa hôn mê và tán loạn

9) Bất phóng dật: đối với pháp bất thiện, tâm không đắm nhiễm 10) Xả: xa lìa vội vàng, hộp chộp

11) Bất hại: đối với loài hữu tình không làm cho nó thiệt hại về tinh thần và thể xác Phiền não có sáu pháp:

Tham: thâu gôm, giữ lấy không biết chán

Sân: giận dữ không thôi

Mạn: ỷ mình làm nhục người

Vô minh: đối với sự, lý đều không thấu đạt

Kiến: tức là tà kiến

Nghi: do dự không cương quyết

Do sáu thứ này đều pháp mê mờ, phiền muộn, gây rối loạn tâm thần, nên gọi là phiền não. - Tuỳ phiền não có 20 pháp:

Phẫn: giận lắm (không còn biết gì nữa)

Hận: hờn giận

Phú: làm cho người không biết lỗi của mình

Não: ngoại cảnh làm trái lòng, không thấy an ổn

Tật: ôm lòng ghen ghét

Xan: đối với của cải không thể bố thí

Cuống: gian manh không thành thật

Siểm: nịnh hót làm vui lòng người

Hại: gây tổn thương và phiền muộn loài hữu tình

Kiêu: khoe mình xem thường người

Vô tàm: không biết xấu hổ

Vô quý: làm điều bất thiện trong đen tối

Trạo cử: trong tâm chao đảo, bất an

Hôn trầm: tâm thần mê loạn 15) Bất tín: tà kiến, đa nghi

Giải đãi: thân, tâm lười nhác

Phóng dật: buông lung theo cảnh dục

Thất niệm: sót mất chánh niêm

Tán loạn: tâm luôn buông lung

Bất chánh tri: cho sai lầm là đúng đắn

Do tuỳ phiền não này đi theo sáu pháp phiền não ở trước mà khởi lên, nên gọi là tuỳ phiền não.

Pháp bất định có bốn:

Ác tác: hoặc là tác ác sự (làm việc ác), sanh tâm hối hận, hoặc là không làm việc lành, sanh tâm hối hận, nên thuộc pháp bất định,

Thuỳ miên: thần thức mờ tối, trong mộng thấy cảnh hoặc lành dữ, hoặc không lành không dữ, nên thuộc bất định pháp

Tầm: tức là ý niệm tìm tòi, suy nghĩ nổi lên trong tâm, ý niệm ấy có thể lành có thể ác, có thể không lành không ác, nên thuộc bất định.

Từ (dò xét): Dò xét ý niệm nổi lên trong tâm. Tâm tầm từ mà thô thì nổi (lên ý thức), tâm tầm từ mà tế thì chìm (sâu trong ý thức)

Tâm này cũng có lành, dữ, không lành, không dữ, nên thuộc bất định pháp.

Những pháp như thế, đều từ chủng tử trong thức A lại da sanh ra, nương tựa tâm mà khởi lên, cùng với tâm tương ưng chuyển biến. Đó gọi là ngôi tâm sở hữu pháp.

Bốn, Bất tương ưng hành vị. - Bất tương ưng hành vi có haibốn thứ:

Đắc: đối với tất cả pháp tạo tác và thành tựu.

Mạng căn: chủng tử của thức thứ tám hơi thở ra vào và hơi ấm liên tục duy trì, không gián đoạn, thì mạng sống con người mới tồn tại.

Chúng đồng phận: Như loài người, hình tướng tương tự.

Dị sanh tánh: tánh viễn vông, sai lầm của chúng sanh không giống nhau.

Vô tưởng định: là định của ngoại đạo tu, vì tâm và tưởng đều tiêu mất.

Diệt tận định: Người được định này tâm thọ, tưởng đều tiêu mất, các thức không khởi lên.

Vô tưởng báo: Ngoại đạo tu vô tưởng định, khi chết theo quả báo sanh lên trời vô tưởng, sống đến năm kiếp, tâm tưởng không vận hành, giống như nước đá bao bọc con cá.

Danh thân: Nương nơi sự mà lập ra danh, nhiều danh liên kết lại, nên gọi là danh thân.

Cú thân: Nhiều lời nói thành câu, nhiều câu liên kết lại, nên gọi là cú thân.

Văn thân: văn là chữ, nhiều chữ liên kết lại, nên gọi là văn thân.

Sanh: bắt đầu của các pháp.

Trụ: các pháp chưa dời đi

Lão: các pháp dần dần suy yếu

Vô thường: Trước có sau không

Lưu chuyển: nhân quả không ngừng, vì liên tục chuyển đổi

Định dị: Nhân, quả, lành, dữ không giống nhau

Tương ưng: Nhân, quả hoà hợp không sai trái nhau

Thế tốc: các pháp dời đổi miên tục, không đứng yên trong giây lát.

Thứ đệ: sắp xếp theo thứ tự.

Thời: là thời gian

Phương: nơi chốn

Số: số mục, con số

Hoà hợp: không chống đối nhau

Bất hoà hợp: chống đối nhau

Do haibốn pháp này chỉ có tính giả thiết, không tương ưng cùng với tâm, không tương ưng cùng với sắc, nên gọi là gọi bất tương ưng hành. (chỉ có tính giả thiết là chỉ có tên mà không có thực thể, nên không thuộc tâm pháp, cũng không thuộc sắc pháp)

Năm, Vô vi vị.

Vô vi vị có sáu pháp:

Hư không vô vi: Lý chân như, lìa xa chướng ngại, giống như hư không, không do gì làm ra.

Trạch diệt vô vi: Trạch là kén chọn. Diệt là dứt hết. Dùng trí dứt mê lầm thì chân lý được hiển lộ, không có gì làm ra.

Phi trạch diệt vô vi: Không dùng trí dứt hết mê lầm. Tính vốn thanh tịnh, không do gì làm ra.

Bất động vô vi: Bất động địa tức là trời tứ thiền, do địa vị mà lập ra tên, vì trời này tu thiền định, không do gì làm ra.

Tưởng, thọ diệt vô vi: Tâm tưởng thọ diệt mất mà chân lý được hiển lộ, không do gì làm ra.

Chân như vô vi: không sai lầm gọi là chân, không đổi khác gọi là như. Lý chân như, không do gì làm ra.

Do sáu pháp này, thể vốn dung hợp như hư không, không do gì làm ra, nên gọi là vô vi vị.

Bát Đạo Tứ Hạnh

八道四行 (Chánh tông ký tinh kê cổ lược)

Đạt ma đại sư nói với nhị tổ đại sư Khả rằng: Có nhiều con đường vào đạo. Tóm lại không ngoài lý và hành.

Người vào đạo bằng con đường lý, thì nương giáo lý mà ngộ, được tông chỉ, tin sâu sắc tất cả chúng sanh cùng một chân tánh, chỉ vì khách trần, vọng tưởng che đậy nên không thể hiển lộ. Nếu bỏ vọng về chân thì phàm, thánh bình đẳng, không có khác nhau.

Nếu người vào đạo bằng con đường thực tập, thì có bốn cách:

Một, Báo oan hạnh. Phàm là người tu hành, nếu khi chịu khổ, phải nhớ là từ trong kiếp trước đến nay, ta đã bỏ gốc theo ngọn, trôi lăn trong sáu đường, đã gây ra bao nhiêu oán ghét, làm hại người khác biết bao; đời này tuy không phạm phải nữa, nhưng quả oan trái ác nghiệp của ta đã chín, thôi cam lòng nhận lấy, chớ có oán hận.

Lúc quán sát như thế, cùng với lý khế hợp, hiểu rõ oan trái, tiến tu đạo nghiệp, nên gọi là báo oan hạnh.

Hai, Tuỳ duyên hạnh. Chúng sanh không có ngã, đều do nghiệp chuyển biến; khổ, vui đều nhận hết, do từ duyên sanh ra. Nếu được quả báo tốt và các việc vinh dự, đều từ nhân kiếp trước cảm thọ. Duyên hết trở về không, có gì đâu mà vui (hay buồn). Được, mất do duyên, tâm không tăng, giảm. Gió vui mừng không động được, nên gọi là tuỳ duyên hạnh.

Ba, Vô sở cầu hạnh. Người ngu sống mãi trong mê muội, đâu đâu cũng tham đắm. Người trí hiểu được điều chân thật, tâm an ổn không bon chen. Vạn hữu đều không, còn hy vọng vào đâu. Ở lâu trong ba cõi, giống như nhà lửa. Có thân có khổ, nào ai an nhàn cho được.

Nếu người hiểu rõ, ngưng niệm không cầu. Kinh nói: Có cầu có khổ, không cầu thì vui. Vì vậy không cầu, đó thực là hành đạo, nên gọi là hạnh không cầu gì cả.

Bốn, Xứng pháp hạnh. Lý thể thì thanh tịnh, nhờ đó mà sanh ra các pháp. Các tướng đều không từ lý này, không nhiễm, không vướng; không đây, không kia. Kinh nói: Pháp không có ngã, vì xa lìa ngã ô uế. Người trí tin và hiểu lý này cần phải đúng pháp để thực hành pháp thể, đối với thân mạng, tiền của không keo kiệt, thực hành bố thí, mà tâm không tiếc rẻ; hiểu thấu tam không. Tự lợi, lợi tha là để trang nghiêm đạo Bồ đề và diệt trừ vọng tưởng. Tu tập lục độ mà không thấy có tu; nên gọi là tu tập đúng pháp. (Tam không là người cho, người nhận và vật đem cho, ba tướng ấy đều không).

Biệt Giáo Thuyết Thính Tứ Cú

別教說聽四句 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Biệt giáo là đầy đủ đức viên dung, khác với hai giáo trước (Tạng, thông giáo).

Một, Duy thuyết vô thính. Vì chúng sanh hoàn toàn ở trong tâm Phật thì các pháp môn thu nhiếp chúng sanh không hề thiếu sót. Vì vậy giáo pháp được nói chỉ có Phật thể hiện. Đó gọi là duy thuyết vô thính.

Hai, Duy thính vô thuyết. Phật hoàn toàn trong tâm của chúng sanh, thì các pháp môn thu nhiếp chúng sanh không hề sai sót, nên giáo lý được nói ra tức là những biểu hiện tự trong tâm của chúng sanh. Đó gọi là duy thính vô thuyết.

Ba, Thuyết thính song tồn. Chúng sanh và Phật cùng tồn tại nên nhân quả tương giao triệt để. Phật trong tâm chúng sanh thì chúng sanh trong tâm của Phật. Thuyết pháp trong tâm Phật thì chúng sanh nghe là Phật thuyết pháp trong tâm của chúng sanh. Đó gọi là thuyết thính song tồn.

Bốn, Thuyết thính song tịch.

Chúng sanh hoàn toàn ở trong Phật, thì đồng với Phật chẳng phải là chúng sanh. Phật hoàn toàn ở trong chúng sanh thì đồng với chúng sanh chẳng phải là Phật. Hai hình tướng đổi nhau, hai ngôi vị như nhau, thì chúng sanh ở trong tâm Phật không nghe pháp và Phật ở trong tâm chúng sanh không nói pháp. Đó gọi là thuyết thính song tịch.

Biệt Giáo Vô Lượng Tứ Đế

別教無量四諦 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Biệt giáo là trước không liên hệ với tạng giáo, thông giáo, sau không liên hệ với Viên giáo. Vô lượng Tứ đế là giáo lý này chỉ dành riêng cho Bồ tát. Chúng sanh được Bồ tát giáo hoá vô lượng, nên pháp môn Bồ tát sử dụng cũng vô lượng, khổ có vô lượng tướng, vì quả báo trong mười pháp giới không giống nhau, tập có vô lượng tướng vì ngũ trụ phiền não không giống nhau, đạo có vô lượng tướng, vì pháp môn mầu nhiệm không giống nhau; diệt có vô lượng tướng, vì sáu ba la mật không giống nhau. Đó gọi là biệt giáo vô lượng Tứ đế. (Trước không liên hệ tạng giáo, thông giáo vì giáo lý này là pháp môn chỉ dành cho Bồ tát tu tập, không giống tạng, thông giáo là pháp môn tu tập của Tam thừa. Sau không liên hệ với Viên giáo, vì giáo lý này được sáng tỏ bởi hành tướng của pháp môn, trải qua thứ lớp, không giống như Viên giáo, tất cả viên dung. Thập pháp giới là Phật, Bồ tát, Duyên giác, Thinh văn, thiên, nhân, A tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục. Ngũ trụ phiền não là nhất thiết kiến trụ địa hoặc, dục ái trụ địa hoặc, sắc ái trụ địa hoặc, hữu ái trụ địa hoặc, vô minh trụ địa hoặc).

Một, Khổ đế.

Giáo lý dành cho Bồ tát này, thẩm định kỹ lưỡng những khổ đau sanh, tử của chúng sanh trong mười giới, tất cả đều có thật, nên gọi là khổ đế.

Hai, Tập đế.

Giáo lý dành cho Bồ tát này, thẩm định kỹ lưỡng hoặc nghiệp của chúng sanh trong mười giới, đúng là đã chiêu tập khổ đau sanh tử, nên gọi là tập đế.

Ba, Đạo đế.

Giáo lý dành cho Bồ tát này, thẩm định kỹ lưỡng vô lượng đạo pháp, đúng là hay tự lợi và lợi tha, nên gọi là đạo đế.

Bốn, Diệt đế.

Giáo lý dành cho Bồ tát này, thẩm định kỹ lưỡng về thực tập lục độ, đúng là có thể chứng được lý tịch diệt của Niết bàn, nên gọi là diệt đế.

Bồ Tát Hạnh Hữu Tứ Nan

菩薩行有四難 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Bối kỷ lợi thế nan. Tu Bồ tát hạnh thì tâm chỉ vì lợi ích tất cả chúng sanh, không một tơ hào nghĩ nhớ đến bản thân. Không phải như người đời chỉ mong cầu lợi ích cho riêng mình, không thể đem lại lợi ích cho người khác. Đó là quên mình lợi người là khó.

Hai, Hành tướng duy khổ nan. Tu Bồ tát hạnh, không thích những dục lạc ở thế gian và chỉ yêu mến thân mình mà chỉ vì lợi ích cho chúng sanh để viên mãn bổn nguyện tu hành khổ hạnh. Đó là hành tướng duy khổ nan.

Ba, Xứ kinh chư khổ nan Tu Bồ tát hạnh, tâm chỉ nghĩ vì lợi ích chúng sanh, các nơi khổ đau đều từng trải, thị hiện giáng sanh nơi ấy, chịu khổ thay thế cho chúng sanh. Đó là xứ kinh chư khổ nan.

Bốn, Thời kiếp vô lượng nan. Kiếp là tiếng Phạn, gọi đủ là kiếp ba; tiếng Hoa là phân biệt thời tiết. Tiếng Hoa, tiếng Phạn hợp gọi là thời kiếp.

Tu Bồ tát hạnh thì chỉ cầu Phật quả vô thượng và tu hạnh lợi tha, trải qua kiếp số không thể hạn lượng. Đó gọi là thời kiếp vô lượng nan.

Bồ Tát Tứ Hoằng Thệ

菩薩四弘誓 (Đà la ni tạp tập)

Một, Tâm như đại địa. Ước mong tâm ta như quả đất nuôi dưỡng hạt giống lành và mầm đạo pháp của chúng sanh, đều thành thánh quả.

Hai, Tâm như kiều, thuyền. Ước mong tâm ta như cây cầu, như chiếc thuyền đưa chúng sanh qua sông sanh tử mà không bị chiềm ở giữa dòng để đến được bờ bên kia.

Ba, Tâm như đại hải. Ước mong tâm ta như biển lớn dung nạp và dưỡng dục chúng sanh cùng chứng được nguồn chân, thấm nhuần pháp vị.

Bốn, Thân như hư không. Ước mong thân ta như hư không, bao hàm vạn vật và các chúng sanh bình đẳng không hai, cùng chứng được pháp tánh.

Bồ Tát Tứ Pháp Môn

菩薩四法門 (Như lai bất tư nghì bí mật Đại thừa kinh)

Một, Trí môn.

Bằng trí huệ lớn, Bồ tát biết rõ căn tánh của chúng sanh, tuỳ thuận và hướng dẫn làm cho chúng được giải thoát. Đó là Bồ tát trí môn.

Hai, Huệ môn.

Bằng trí huệ mầu nhiệm, Bồ tát vì chúng sanh nói rõ và phân biệt rõ ràng ý thâm sâu của các pháp và muốn cho chúng mở mang tánh trí huệ, hiểu rõ vạn pháp xưa nay vắng lặng. Đó là Bồ tát huệ môn.

Ba, Đà la ni môn.

Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là Tổng trì. Vì Đà la ni giữ gìn điều lành không mất, giữ gìn điều ác không cho sanh. Bồ tát dùng pháp Tổng trì này tuỳ thuận tất cả ngôn ngữ của chúng sanh, hướng dẫn chúng vào chánh tín, khiến chúng diệt các tâm ác và làm tất cả pháp lành. Đó là Bồ tát Đà la ni môn.

Bốn, Vô ngại giải môn.

Bằng trí huệ hiểu biết vô ngại, Bồ tát vì tất cả chúng sanh nói nghĩa lý sâu xa của các pháp và cũng khiến chúng được hiểu biết vô ngại. Đó là Bồ tát vô ngại giải môn.

Bố Tát Tứ Pháp

菩薩四法 (Du già sư địa luận)

Một, Thiện tu sự nghiệp Người tu Bồ tát hạnh, đối với tiền của và chánh pháp, bố thí rộng rãi cho chúng sanh, không hề tiếc rẻ, đối với giới luật của Phật, kiên quyết giữ gìn; các tai nạn, khổ sở, chịu đựng không hối hận; tu hành các chánh pháp, siêng năng, không lười biếng; an trụ trong thiền định, tâm không tán loạn. Dùng trí huệ chân chánh hiểu rõ các pháp; đến nhiều thứ hạnh nghiệp, đều tu tập hết. Đó là khéo tu sự nghiệp.

Hai, Phương tiện thiện xảo. Người tu hạnh Bồ tát, đối với loài hữu tình, hoặc đối với thánh giáo, có kẻ chưa vào khiến cho họ vào; có kẻ đã vào khiến cho họ thành thục, có kẻ đã thành thục khiến cho họ được giải thoát, cho đến việc thọ giới, giữ giới, phạm giới, phải dùng vô số phương tiện khiến cho loài hữu tình đều được lợi ích. Đó là phương tiện thiện xảo.

Ba, Nhiêu ích ư tha. Người tu hạnh Bồ tát, đối với loài hữu tình, hoặc dùng bố thí, hoặc dùng ái ngũ, hoặc giúp đỡ, hoặc đồng sự với chúng, khiến cho chúng đều được an vui. Đó là đem đến lợi ích cho người khác.

Bốn, Vô đảo hồi hướng. Người tu hạnh Bồ tát, đối tất cả nghiệp lành do mình tu tập được, phương tiện khéo léo và nguyện đem lại lợi ích cho chúng sanh; dùng tâm thanh tịnh hồi hướng cho chúng sanh đều cầu Vô thượng Bồ đề, mà không dùng công đức ấy để cầu quả báo ở thế gian. Đó là vô đảo hồi hướng.

Bồ Tát Tứ Sự Nhập Ư Pháp Môn

菩薩四事入於法門 (Đại bảo tích kinh)

Một, Nhập thiền tư môn. Bồ tát nói pháp hướng dẫn chúng sanh, trước ắt phải vào định tư duy, quán sát căn cơ của chúng sanh hoặc lớn hoặc nhỏ. Căn cơ lớn thì nói đại pháp, căn cơ nhỏ thì nói tiểu pháp, phương tiện cho thích hợp với căn cơ và đạo lý. Đó là nhập thiền tư môn.

Hai, Trí huệ nhập môn. Bồ tát nói pháp, dùng trí huệ soi sáng, đối với nghĩa lý, văn chương, cú pháp thông suốt vô ngại để làm cho tất cả chúng sanh thấu hiểu rõ ràng, phá trừ các mê mờ, sanh tâm vui mừng. Đó là nhập trí huệ môn.

Ba, Nhập tổng trì môn. Bồ tát đi vào các pháp ác, giữ gìn không mất, ngăn chặn các pháp ác, làm cho nó không sanh. Đối với chúng sanh, vận dụng tâm đại từ đem đến, tức giữ gìn việc thiện; phát khởi tâm đại bi dẹp sạch mọi khổ đau, tức ngăn chặn khổ đau.

Đó là nhập tổng trì môn.

Bốn, Nhập biện tài môn. Bồ tát đối với nghĩa lý giáo pháp của Phật rõ ràng, rành mạch, nói năng vô ngại, mở mang tâm tánh của tất cả chúng sanh, làm cho vào được chánh đạo. Đó là nhập biện tài môn.

Bồ Tát Tứ Tâm

菩 薩 四 心 (Kim Cang kinh luận).

Bồ tát là tiếng Phạn, gọi đủ là Bồ đề tát đỏa, tiếng Hoa là giác hữu tình. Bồ tát phát bốn loại tâm này là để độ chúng sanh; nên Ngài Thiên Thân làm bài tụng rằng: To lớn vào bậc nhất; tâm ấy không điên đảo.

Một, Quảng đại tâm. Bồ tát phát tâm độ sanh, muốn cho bốn loài trong ba cõi, đều được cứu độ, không một chúng sanh nào không được độ. Chúng sanh được độ vô lượng vô biên. Đó gọi là tâm to lớn.

Hai, Đệ nhất tâm.

Bồ tát độ thoát bốn loài trong ba cõi, không muốn chứng quả Tiểu thừa Thinh văn, chỉ mong muốn tất cả chúng sanh đều vào được vô dư Niết bàn. Đó gọi là tâm duy nhất.

(vô dư Niết bàn là phiền não và thân đều không còn, nên gọi là vô dư).

Ba, Thường tâm.

Bồ tát cứu độ vô lượng, vô số, vô biên chúng sanh mà hiểu rõ tâm của chúng sanh, từ xưa đến nay, vẫn thường vắng lặng (không hề có vô minh phiền não gì cả) nên thật sự, không có chúng sanh được độ. Tuy rằng, không có chúng sanh để độ, nhưng tâm độ chúng sanh của Bồ tát luôn luôn không biếng nhác.

Đó gọi là thường tâm.

Bốn, Bất điên đảo tâm. Bồ tát độ sanh, nếu có tướng ngã, tướng nhân v.v… thì không phải là Bồ tát. Bồ tát hiểu rõ các tướng ngã, nhân, xưa nay vốn là không, do đó không có người độ và người được độ. Đó gọi là tâm không điên đảo. (Ngã là với năm ấm cưỡng lập thành chủ tể gọi là ngã, lại suy lường ấy là nhân).

Bồ Tát Tứ Tịnh

菩薩四凈 (Bồ tát thiện giới kinh)

Một, Thân tịnh

Bồ tát dứt trừ hoặc nghiệp, thân thể thanh tịnh, thành đạo vô thượng, sống chết tự tại. Đó gọi là thân tịnh.

Hai, Duyên tịnh

Vì Bồ tát thu nhiếp và dạy dỗ chúng sanh, hiện vô số thần thông, ẩn hiện tự tại, các duyên không ngại. Đó là duyên tịnh

Ba, Tâm tịnh

Bồ tát tu tập phạm hạnh, xa lìa các phiền não, đối với tất cả pháp không sanh tâm chấp trước. Đó là

tâm tịnh

Bốn, Trí tịnh

Bồ tát biết rõ pháp thế gian và xuất thế gian, được trí thanh tịnh, không có gì làm trở ngại. Đó gọi là trí tịnh

Chơn Không Quán Tứ Cú

眞空觀四句 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Chân không là lý của pháp giới. Nương vào lý mà quán sát, nên gọi là chân không quán

Một, Hội sắc quy không Hội tức thâm nhập dung hoà.

Sắc tức là căn thân, thế giới

Căn thân và thế giới vốn là chân như nhất tâm cùng với sanh diệt hoà hiệp mà có. Nay quán sát sắc này đều không thật thể, trở về không tánh của chân không, nên gọi là hội sắc quy không

Hai, Minh không tức sắc. Minh tức là hiểu biết rõ ràng, nghĩa là hiểu rõ lý chân không, không khác sắc, sắc không có tự tánh, không khác với không nên gọi là minh không tức sắc

Ba, Sắc không vô ngại. Thể của sắc hoàn toàn là chân không, Thể của chân không không khác sắc. Nếu sắc là sắc thật thì trở ngại đối với không, không chắc chắn là không thì ngại với sắc Nay sắc là sắc ảo nên không ngại không, không là chân không, nên không ngại sắc, vì vậy là sắc không vô ngại.

Bốn, Dẫn tuyệt vô ký Dẫn tức là mất hoàn toàn, mất hết. Tuyệt tức là cắt đứt. Ký là nương tựa

Nghĩa là lý quán được về chân không thì không thể nói chính sắc là không, cũng không thể nói lìa sắc là không. Không và bất không đều không thể được. Chẳng phải ngôn ngữ và tư duy đến được, cũng chẳng phải là chỗ nương tựa. Vì vậy gọi dẫn tuyệt vô ký

Chuyển Ngũ Uẩn Thành Ngũ Phần Pháp Thân

轉五蕴成五 份法身 (Thỉnh Quán âm kinh sớ)

Uẩn có nghĩa là chứa nhóm. Năm uẩn có nghĩa là sắc, thọ, tuởng, hành, thức.

Thân cũng có nghĩa là tụ tập, tức là giới, định, huệ, giải thoát tri kiến.

Chúng sanh, nếu, hay giữ giới, tu tập thiền định, trí huệ; thực hành các nghiệp lành thì có thể sắc thân năm uẩn thành năm phần pháp thân.

Kinh Niết bàn nói: Vì diệt trừ đuợc sắc ấy (sắc trong năm uẩn) mà chứng được sắc chân thường; cho đến thọ, tuớng, hành, thức cũng như thế.

Một, Chuyển sắc uẩn thành

giới thân

Sắc uẩn là các mắt, tai, mũi, thân.

Giới là ngăn ngừa ba nghiệp của thân và bốn nghiệp của miệng. Chúng sanh, nếu, giữ giới vững chắc, đuợc thân thanh tịnh, thì giới thể thành tựu, không trì không phạm. Đó là đã chuyển sắc uẩn thành đuợc giới thân.

Hai, Chuyển thọ uẩn thành định thân

Định tức là chánh định. Chúng sanh, nếu, hay tu tập thiền định vô lậu, thì căn và trần thanh tịnh, xa lìa tán loạn. Đây là chuyển thọ uẩn trở thành định thân.

Ba, Chuyển tưởng uẩn thành

huệ thân

Tuởng uẩn là ý thức suy tư, tuởng nhớ sáu trần. Huệ tức là trí huệ.

Chúng sanh, nếu, ngộ đuợc các vọng tuởng đều là hư vọng sanh rồi diệt, thì ý thức sáng suốt, thanh tịnh, chiếu soi vô ngại. Đây là chuyển tuởng uẩn thành huệ thân.

Bốn, Chuyển hành uẩn thành

giải thoát thân

Hành uẩn là tạo tác các nghiệp. Do có nghiệp này mà có sự trói buộc. Giải thoát tức là tự tại.

Chúng sanh, nếu, không làm các nghiệp, thì ra khỏi sự trói buộc và đuợc tự tại. Đây là chuyển hành uẩn thành giải thoát thân.

Năm, Chuyển thức uẩn thành giải thoát tri kiến thân.

Thức uẩn tức là hòa hợp, chứa nhóm.

Giải thoát tri kiến. Trí thuộc sự hiểu biết của trí. Kiến thuộc sự thấy của mắt; tức là con mắt trí vô sanh tự tại chiếu soi vạn vật.

Nếu chúng sanh hay chiếu soi thức tâm rõ ràng đều là giả dối phân biệt, thì con mắt trí vô sanh đuợc tự tại sáng tỏ. Đây là chuyển thức uẩn thành giải thoát tri kiến thân.

Chuyển Ngũ Uẩn Thành Tam Đức

轉五蕴成三德 (Nhiếp Đại thừa luận)

Năm uẩn là sắc, thọ, tuởng, hành, thức.

Ba đức là pháp thân, Bát nhã, giải thoát.

Pháp thân tức là lý chân như Bát nhã tức là trí lãnh hội chân thật.

Giải thoát tức là diệu dụng của tự tại.

Ba đức này đều do chuyển năm uẩn mà thành.

Một, Chuyển sắc uẩn thành

pháp thân

Sắc có nghĩa là vật chất trở ngại.

Tướng hảo thân của Phật, âm thinh vô biên, tuớng đỉnh vô kiến, đều do chuyển sắc uẩn mà thành; nên gọi là chuyển sắc uẩn thành pháp thân.

Hai, Chuyển thọ uẩn thành giải thoát

Thọ có nghĩa là lãnh nạp. Phật có vô luợng pháp lạc tự tại, to lớn, đều do chuyển thọ uẩn mà thành; nên gọi là chuyển thọ uẩn thành giải thoát.

Ba, Chuyển tưởng uẩn thành giải thoát

Tưởng là suy nghĩ và nhớ tuởng.

Phật dùng trí biện tài vô ngại, nói tất cả pháp tuớng hoàn toàn tự tại, đều do chuyển tuởng uẩn mà thành; nên gọi là chuyển tuởng uẩn thành giải thoát.

Bốn, Chuyển hành uẩn thành giải thoát

Hành có nghĩa là trôi chảy, đổi dời, sanh diệt.

Phật biến hiện thần thông, dùng các pháp thanh tịnh; thu nhận, dạy dỗ các chúng sanh, làm cho được tự tại. Tất cả đều do chuyển hành uẩn mà thành; nên gọi là chuyển hành uẩn thành giải thoát.

Năm, Chuyển thức uẩn thành Bát nhã

Thức có nghĩa là phân biệt rõ ràng.

Đại viên cảnh trí của Phật là trí, tánh bình đẳng, là trí diệu quan sát, là trí thành sở tác hoàn toàn tự tại, đều do chuyển thức uẩn mà thành; nên gọi là chuyển thức uẩn thành Bát nhã.

(Đại viên cảnh trí là trí chân thật của Phật, giống như cái gương lớn. Bình đẳng tánh trí là trí tánh của Phật, quán sát các pháp đều bình đẳng. Diệu quan sát trí là trí nhiệm màu của Phật, quán sát rõ ràng các pháp. Thành sở tác trí là chân trí của Phật, làm Phật sự được thành công).

Cộng Bất Cộng Tứ Biến

共不共四變 (Tông cảnh lục)

Hỏi rằng: Thức thứ tám biến hiện trong thân và thế gianv.v.., là tự biến hay là cộng biến?

Đáp: có bốn trường hợp không giống nhau

Một, Bất cộng trong bất công biến.

Nghĩa là như mắt..vv.. năm căn chỉ có thức thứ tám trong một niệm ban đầu, lúc ấy nương tinh thể của cha mẹ biến hiện gọi là bất cộng. Sau khi sinh ra một mình thọ dụng( nhận chịu hoàn cảnh của thân và tâm), cũng gọi là bất cộng như nhãn thức chỉ nương vào nhãn căn mà phát khởi cho đến thân thức chỉ nương vào thân căn mà phát khởi, hoàn toàn thuần nhất. Đó là bất cộng biến trong bất cộng

Hai, Bất cộng trong cộng biến. Căn phù trần bên trong, ban đầu chỉ có thức thứ tám biến hiện, gọi là bất cộng biến. sau khi sanh, người khác cũng có thọ dụng nên gọi là cộng. Đó là cộng biến trong bất cộng

(Phù trần căn: các căn mắt, tai, … đều do bốn trần sắc thinh hương vị xúc làm nên. Nên gọi là phù trần. Kinh Lăng Nghiêm nói: Mắt như đoá hoa bồ đào và các căn khác cũng như thế. Tha nhân thọ dụng: Phù trần căn của chính mình có thể thấy cảnh, căn của người khác cũng có thể thấy và có cùng thọ dụng).

Ba, Cộng trong cộng biến. Như núi, sông, đất, liền do thức của nhiều người cùng biến hiện gọi là cộng biến. Ta và tất cả người khác cùng thọ dụng cũng gọi là cộng. Đó là cộng trong cộng biến

Bốn, Cộng trong bất cộng biến. Như ruộng nhà của ta không chung với người. Như một con sông, người thấy đó là nước, ngạ quỷ thấy là lửa dữ, là máu mủ. Đó là không chung biến trong cái chung

Đại Tam Tai

大三灾 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Hoả tai.

Vào kiếp hoại có bảy mặt trời xuất hiện, núi Tu di và đại địa từ từ tang rã; nước trong bốn biển lớn dần dần hết sạch. Đại thiên thế giới đến trời sơ thiền đều trống hoác, không còn sót một cái gì. Đó gọi là hoả tai.

Hai, Thuỷ tai.

Từ trời sơ thiền trở xuống bị bảy lần hoả tai. Sau khi thế gian tan rã; thế giới lại thành; lại đến khi kiếp hoại, từ từ mưa lớn, giọt nước mưa như trục xe, lại thêm dưới đất nước cuộn chảy và vọt lên cao. Đại thiên thế giới cho đến trời nhị thiền nước đầy ắp. Tất cả đều tan rã, tiêu tan; như nước làm tan hết muối. Đó gọi là thuỷ tai

Ba, Phong tai.

Từ trời nhị thiền trở xuống, sau bảy lần thuỷ tai, lại trải qua bảy lần hoả tai. Thế gian tan rã, đến khi thế giới thành trở lại, rồi lại đến kiếp hoại. Phong luân thổi từ dưới, gió mạnh thổi lên, thêm vào đó nghiệp lực của chúng sanh đã hết, gió nổi lên khắp nơi. Đại thiên thế giới cho đến trời tam thiền đều bị gió giật dữ dội, trống không chẳng sót lại một thứ gì. Đó gọi là phong tai.

Đại Thừa Tứ Quả

大 乘 四 果 (Đại thừa trang nghiêm kinh luận)

Đại thừa là Bồ tát ở trong thông giáo, đối với Thinh văn, Duyên giác của Tiểu thừa, thì gọi là Đại thừa.

Tứ quả là quả vị của Thinh văn. Nay Bồ tát, trải qua Thập địa, tu chứng cũng có cấp độ sâu cạn, trước sau khác nhau; nên mượn bốn quả của Tiểu thừa để phân biệt. Vì vậy gọi là Đại thừa tứ quả.

Một, Sơ địa sanh Như lai gia là

Tu đà hoàn quả.

Tiếng Phạn là Tu đà hoàn, tiếng Hoa là Nhập lưu, hay Dự lưu. Bồ tát mới vào càn huệ địa, dứt hoặc (mê lầm), chứng lý, tức là chứng được điều Phật đã chứng; nên gọi là sơ quả Thinh văn để phân chia, nên gọi là quả Tu đà hoàn.

Hai, Bát địa đắc thọ ký là Tư đà hàm quả. Tiếng Phạn là Tư đà hàm, tiếng Hoa là Nhất lai. Bồ tát ở trong Phật địa thứ tám Bích Chi, chờ Phật thọ ký làm Phật. Vì mượn quả thứ hai Thinh văn để phân chia, nên gọi là Tư đà hàm quả. (Tiếng Phạn là Bích chi, nói đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Ba, Thập địa đắc thọ chức là A na hàm quả. Tiếng Phạn là A na hàm, tiếng Hoa là Bất Lai. Bồ tát ở trong Phật địa thứ tám để được nhận chức Như lai, giống như vị Đẳng giác của Biệt giáo và Viên giáo. Vì mượn quả thứ ba của Thinh văn để phân biệt, nên gọi là quả A na hàm.

Bốn, Phật địa là A la hán quả.

Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là vô học, còn gọi là vô sanh. Phật địa là quả vị Phật trong Thông giáo.

Bồ tát đã dứt hết kiến hoặc, tư hoặc, tập khí nên được thành Phật. Vì mượn quả thứ bốn của Thinh văn để phân biệt, nên gọi là quả A la hán.