Tam Tạng Pháp Số

Lục Pháp Sư

六法師 ( Đại trí độ luận).

Pháp hoa văn cú nói:

Pháp là khuôn khổ, quy tắc. Sư là lời dạy chuẩn mực, đúng đắn.

Vì, đối với diệu pháp, thầy tự thực hành thành tựu, lại hay dùng diệu pháp hướng dẫn cho người khác, cho đến một câu, một bài kệ lãnh thọ vào tâm; nên gọi là vì tin mà lãnh thọ.

Một, Tín lực cố thọ. Tín là tin theo (về). thọ là lãnh nhận.

Vì bằng sức tin tưởng, nghe, học chánh pháp, cho đến một câu, một bài kệ lãnh thọ vào tâm; nên gọi là vì tin mà lãnh thọ.

Hai, Niệm lực cố trì. Niệm là nhớ đến. Trì là giữ gìn.

Vì pháp đã học, nghe được là do sự ghi nhớ, giữ gìn không mất; nên gọi vì niệm lực mà giữ gìn được.

Ba, Khán văn vi độc Vì mắt nhìn kinh văn, dùng miệng đọc to lên; nên gọi là nhìn kinh văn là độc.

Bốn, Bất vong vị tụng.

Vì đọc đã thuộc, không còn nhìn kinh văn mà tự nhiên đọc được, không quên mất; nên gọi đọc mà không quên gọi là tụng.

Năm, Tuyên truyền vi thuyết. Tuyên là nêu lên cho ai cũng rõ. Truyền là chuyển dịch đến các nơi.

Vì chính mình đã có được chánh pháp, lần lượt nói cho người khác cùng biết; nên gọi là tuyên truyền cho người khác cũng biết như mình.

Sáu, Nan hiểu tu thích. Vì kinh điển do Phật nói, ý nghĩa sâu xa, rất khó hiểu được, nên cần phải giải thích, mới có thể hiểu được; nên gọi là nan hiểu tu thích.

Lục Phiền Não

六煩惱 (Du già sư địa luận).

Vì các pháp tham, sân… làm cho tối tăm, buồn bực, và làm cho tâm thần não loạn; gọi là phiền não.

Một, Tham phiền não. Tham tức là tham ái. Nghĩa là đối với các cảnh ngũ dục vừa lòng, thích ý, mong cầu mà không được, đắm say không bỏ. Vì không bỏ được, mới nổi lên phiền não (buồn bã, bực tức); nên gọi là tham phiền não.

Hai, Sân phiền não. Vì đối với cảnh ngũ dục trái ý, không vừa lòng, liền giận dữ, tức tối, rồi ghi nhớ trong tâm mà sanh ra phiền não; nên gọi là sân phiền não.

Ba, Mạn phiền não. Mạn tức là xem thường coi nhẹ, người khác. Nghĩa là tự cho mình là tài giỏi, khinh khi người khác, đem lòng bất kính. Do ngạo mạn ràng buộc mà sanh ra phiền não; nên gọi là mạn phiền não .

Bốn, Vô minh phiền não. Vì đối với tất cả các pháp, không hiểu biết gì hết, nên gọi là vô minh. Vì không hiểu rõ nên các phiền não tham, sân, si nổi lên; vì vậy gọi là vô minh phiền não.

Năm, Nghi phiền não Do dự không quyết định là nghi. Vì vô minh không hiểu biết, đã nói ở trên, nên khởi lên nghi ngờ. Vì chân tâm bị rối loạn, nên hoặc đúng hoặc sai, hoặc thiện hoặc ác, ràng buộc xoay vần mà sanh ra phiền não; nên gọi là nghi phiền não.

Sáu, Bất chánh kiến phiền não.

Vì tâm nghi ngờ và không hiểu biết, đã nói ở trên, nên kiếu thức không đúng. Vì kiến không đúng, nên khởi lên tà kiến và những ràng buộc chứa chất bên trong, mà sanh ra phiền não; nên gọi là bất chánh kiến phiền não.

Lục Quần Tỳ Kheo

六群比丘 (Thập trụ tỳ bà sa luận)

Tiếng Phạn là Tỳ kheo, tiếng Hoa là khất sĩ.

Vì các tỳ kheo này, khi Phật còn tại thế, tụ tập thành một nhóm, làm những việc trái với oai nghi; nên gọi là lục quần tỳ kheo (nhóm sáu tỳ kheo).

Một, Xiển đà. Hay gọi là Xiển na thuộc dòng họ Thích, tức là Xa nặc.

Hai, Ca lưu đà di.

Tiếng Hoa là Thô sắc, vì hình dung kệch cởm và đen đúa, thuộc dòng Bà la môn. Hai người này, tánh nhiều tham lam và ngu si, không nghe lời người khác, ở xóm Ca thi hắc sơn, làm các việc sai với oai nghi. Lúc ấy, các Ưu bà tắc ở thôn Hắc sơn đến thưa Phật rằng: sáu vị Tỳ kheo ở thôn kia, làm những việc phi pháp. Phật sai A nan cùng sáu vị Tỳ kheo đến đó, làm phép yết ma trục xuất khỏi tăng đoàn. Có hai người trong đám, biết việc ấy, liền đi ra ngoài cách thôn Hắc sơn một do tuần, đón tiếp Ngài A nan và cầu xin sám hối: Tôi đã làm điều không tốt, từ nay về sau, không dám phạm nữa; liền cùng Ngài A nan trở về chỗ Phật.

Về sau, Ca lưu đà di, do vào gia đình Bà la môn nói pháp, bị cướp giết chết.

Ba, Tam văn đà đạt đa, còn gọi là Nan đà.

Bốn, Ma dục sa đạt đa, còn gọi là Bạt nan đà.

Tiếng Phạn là Tam văn đà đạt đa, Ma dục sa đạt đa; hai người này thuộc dòng họ Thích, tánh nhiều ngu si, không chịu nghe lời người khác, ở thôn Hắc sơn, làm những việc trái với oai nghi; nghe Phật sai Ngài A nan đến làm phép yết ma trục xuất. hai ông liền ra đi đến thôn Vương đạo. Sau Tam văn đà đạt đa dùng heo cúng tổ tiên, cầu được sanh lên trời.

Năm, Mã sư, còn gọi là Mã túc.

Sáu, Mãn túc.

Mã sư tánh nhiều ngu si. Mãn túc tánh nhiều nóng nảy. Hai người này, gốc nông dân, cũng thuộc dòng họ Thích, cùng bàn tính là chúng ta làm ruộng cực khổ, hãy cùng nhau xuất gia, ở cùng tăng đoàn, y phục, ăn uống không lo; liền toan tính, chọn ai đến xuất gia. Hai ông đến chỗ Ngài Xá lợi phất và Mục kiền liên, cầu xin xuất gia. Đã xuất gia rồi, ở thôn Kê trá sơn, hai ông không chịu nghe lời người khác, làm các việc trái với oai nghi.

Ở trong sáu Tỳ kheo này, hai ông là người cầm đầu. Về sau, hai người nhiều ngu si, sân hận, đọa vào trong loài rồng.

(Tiếng Phạn là Xá lợi phất, tiếng Hoa là Thân tử. Tiếng Phạn là Mục kiền liên, tiếng Hoa là Thái Thúc thị, đều là đệ tử của Phật)

Lục Tế Tâm

六蔽心 (Đại trí độ luận).

Một, Xan tâm.

Vì tâm của chúng sanh bị keo kiệt, bủn xỉn che lấp, nên không thể tu hạnh bố thí. Dù có tu hạnh bố thí, thì cũng không dùng vật tốt cho người. Đó gọi là xan tâm.

Hai, Phá giới tâm.

Vì tâm của chúng sanh do tham, sân, si, phiền não che lấp, nên làm những việc ác, không thể giữ giới cấm. Đó gọi là phá giới tâm.

Ba, Sân khuể tâm. Vì tâm của chúng sanh do nóng nảy, hờn giận che lấp, nên khi gặp cảnh trái ý, thường rắp tâm hảm hại người, mà không tu hành nhẫn nhục. Đó gọi là sân khuể tâm.

Bốn, Giải đãi tâm.

Vì tâm của chúng sanh do lười biếng che lấp, nên không thể tinh tấn tu hành thánh đạo.

Đó gọi là giải đãi tâm.

Năm, Loạn tâm. Vì tâm của chúng sanh do tán loạn che lấp, phương hại thiền định. Giống như đèn bị gió thổi, tuy có sáng, mà không soi rõ vật. Đó gọi là loạn tâm.

Sáu, Si tâm.

Vì tâm của chúng sanh do ngu si che lấp, nên không có trí huệ. Đối với mọi việc, không thể biết được, chấp chặt pháp tà, không mong được chánh kiến.

Đó gọi là si tâm.

Lục Thần Thông

六神通 (Pháp giới thứ đệ).

Kinh Anh lạc nói: Thần gọi là thiên tâm (tâm tự nhiên). Thông gọi là huệ tánh. Trí huệ tự nhiên, chiếu khắp vô ngại, nên gọi là thần thông.

Một, Thiên nhãn thông. Là có thể thấy chúng sanh trong lục đạo, chết đây sanh kia, các tướng khổ, vui và thấy vô số hình sắc của tất cả thế gian, không có chướng ngại. Đó gọi là thiên nhãn thông.

Hai, Thiên nhĩ thông. Là nghe ngôn ngữ mừng lo, khổ vui của chúng sanh trong lục đạo cho đến vô số âm thinh trong thế gian. Đó gọi là thiên nhĩ thông.

Ba, Tri tha tâm thông. Là có thể biết tâm niệm của chúng sanh trong lục đạo. Đó gọi là tri tha tâm thông.

Bốn, Túc mạng thông. Là có thể biết đời sống của chính mình trong một, hai, ba đời mà cho đến mười, ngàn, vạn đời trước và những việc đã làm; cũng như có thể biết được đời trước của chúng sanh lục đạo và những việc nó đã làm. Đó gọi là túc mạng thông.

Năm, Thân như ý thông. Thân có thể bay dù núi, biển cũng không trở ngại. Chết ở thế giới này thì xuất hiện ở thế giới kia và ngược lại. Lớn có thể biến thành nhỏ, nhỏ có thể biến thành lớn. Biến hiện tùy ý. Đó gọi là thân như ý thông.

Sáu, Lậu tận thông. Lậu tận là kiến hoặc và tư hoặc trong tam giới. A la hán trừ hết kiến hoặc và tư hoặc, không chịu sự sanh, tử trong tam giới và chứng được thần thông. Đó gọi là lậu tận thông.

(Kiến hoặc là ý căn đối pháp trần khởi lên phân biệt, gọi là kiến hoặc. Năm căn còn lại mắt, tai, mũi lưỡi, thân đối với năm trần sắc, thinh, hương, vị và xúc khởi lên các tham ái, gọi là tư hoặc).

Lục Thô Tướng

六粗相 (Khởi tín luận).

Lục thô là do ba tế nghiệp, chuyển, hiện mà sanh ra, nên gọi là sáu thô.

(Ba tế là ba tướng mới vừa phát khởi trong thức thứ tám. Vì chúng quá nhỏ bé, nên gọi là ba tế)

Một, Trí tướng.

Vì nương vào tướng của cảnh giới thứ ba trong ba tế, không biết rằng biểu hiện đó là của tự tâm, mà sai lầm khởi lên phân biệt tướng nhiễm, tịnh. Đối với cảnh tịnh thì yêu; đối với cảnh nhiễm thì không yêu; đó gọi là trí tướng.

(Cảnh giới tướng tức là hiện tướng trong ba tế).

Hai, Tương tục tướng. Vì nương vào phân biệt của trí tướng ở trước, đối cảnh yêu thì vui, đối với cảnh không yêu thì khổ. Từ đó niệm niệm nổi lên trong giác tâm liên tục; đó gọi là tương tục tướng.

Ba, Chấp thủ tướng. Vì nương vào tương tục tướng ở trước, mà duyên vào các cảnh khổ, vui của niệm, nên tâm nổi lên đắm nhiễm; đó gọi là chấp thủ tướng.

Bốn, Kế danh tự tướng.

Vì nương vào vọng chấp ở trước mà phân biệt tướng ngôn ngữ giả danh; đó gọi là kế danh tự tướng.

(Giả danh là cái danh hời vay mượn. vì nương vào chấp thủ tướng ở trước, lập nên giả danh là bước tiếp theo. Bốn tướng đã nói là nói về khởi hoặc; sự sai lầm nổi lên).

Năm, Khởi nghiệp tướng. Vì nương vào danh tự ở trước, giữ lấy nên sanh ra vướng mắc, rồi tạo ra vô số nghiệp; đó gọi là khởi nghiệp tướng.

Sáu, Nghiệp hệ khổ tướng. Khổ là cái khổ của sống và chết. vì bị nghiệp trói buộc, nên có cái khổ bức bách của sống và chết; không được tự tại; đó gọi là nghiệp hệ khổ tướng.

Lục Thức

六識 (Pháp giới thứ đệ).

Lục thức là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Mỗi thứ đều có thức. Vì nương vào năm căn có thể biết năm trần, nên gọi là năm thức. Đối với cảnh của năm trần, khởi lên phân biệt, đó là thức thứ sáu.

Một, Nhãn thức. Nếu nhãn căn đối với sắc trần, thì sanh nhãn thức. khi nhãn thức sanh thì chỉ có thể thấy sắc, nhưng chưa khởi lên phân biệt.

Hai, Nhĩ thức.

Nếu nhĩ căn đối với thinh trần, thì sanh nhĩ thức. Khi nhĩ thức sanh thì chỉ có thể nghe tiếng, nhưng chưa phân biệt.

Ba, Tị thức.

Nếu tị căn đối với hương trần, thì sanh tị thức. Khi tị thức sanh thì chỉ có thể ngửi hương, nhưng chưa khởi lên phân biệt.

Bốn, Thiệt thức.

Nếu thiệt căn đối với vị trần thì sanh thiệt thức. Khi thiệt thức sanh thì chỉ có thể nếm vị nhưng chưa khởi lên phân biệt.

Năm, Thân thức. Nếu thân căn đối với xúc trần thì sanh thân thức. khi thân thức sanh thì chỉ có thể biết đụng chạm, nhưng chưa khởi lên phân biệt.

Sáu, Ý thức.

Nếu ý căn đối với pháp trần, thì sanh ý thức. Khi ý thức sanh thì, đối với cảnh của năm trần, phân biệt thiện, ác; tốt, xấu.

Lục Trai Nhật

六齋日 (Tứ thiên vương và Tăng nhất A hàm kinh).

Luận tì bà sa nói: khi gặp ngày ăn chay, thì quá ngọ không ăn.

Một, Mỗi ngoạt sơ bát nhật. (Ngày mùng tám mỗi tháng) Đế thích xuống chiếu cho bốn Thiên vương cai trị bốn phương, đến ngày ấy sai các phụ thần quán sát những người làm lành, làm ác ở thế gian. (Đế thích tức Thích đề hoàn nhân. Bốn Thiên vương: phía Đông, vua Trì quốc thiên; phía Nam, vua Tăng trưởng thiên; phía Tây, vua Quảng mục thiên; phía Bắc, vua Đa văn thiên).

Hai, Mỗi ngoạt thập tứ nhật. (Ngày 14 mỗi tháng)

Ngày này, bốn thiên vương sai thái tử đi tuần tra thiên hạ, xét xem nhân dân ai làm lành, ai làm ác.

Ba, Mỗi ngoạt thập ngũ nhật. (Ngày 15 mỗi tháng)

Ngày này, chính bốn thiên vương đi tuần tra thiên hạ, xem xét có ai thương yêu, hiếu thảo cha, mẹ; cung kính Tam bảo và các bậc tôn trưởng; cùng những ai tu lục độ, giữ bát quan trai giới; chư thiên vui mừng ban phước lành cho, ban lộc và vận may cho.

Nếu như không làm lành, không giữ giới, ăn chay; chỉ biết tạo nghiệp ác, thì chư thiên lo lắng, giáng xuống những điều không tốt, phước lộc giảm, vận may cũng giảm.

(Trai là quá ngọ không ăn)

Bốn, Mỗi ngoạt nhị thập tam nhật. (Ngày 23 mỗi tháng) Ngày này, bốn Thiên vương sai phụ thần quan sát những người làm lành, làm ác ở thế gian, giống như ngày mùng tám ở trên.

Năm, Mỗi ngoạt nhị thập cửu nhật. (Ngày 29 mỗi tháng)

Ngày này, bốn Thiên vương sai thái tử quan sát, giống như ngày mộtbốn ở trên.

Sáu, Mỗi ngoạt tam thập nhật. (Ngày 30 mỗi tháng) Ngày này, chính bốn Thiên vương đi quan sát thiên hạ, giống như ngày 15.

Lục Trần

六塵 (Niết bàn kinh).

Trần có nghĩa là nhiễm ô. Vì hay nhiễm ô tình thức và làm cho chân tánh không thể phát khởi rõ ràng. Trong kinh Niết bàn gọi đó là sáu trần, hay sáu tên giặc lớn, vì hay cướp mất các pháp lành.

Một, Sắc trần.

Là sắc xanh, vàng, đỏ, trắng và kể cả sắc về hình dáng của trai, gái.

Hai, Thinh trần

Là tiếng đàn, tiếng sáo, tiếng đồ trang sức va chạm kể cả tiếng ca, vịnh của trai, gái.

Ba, Hương trần. Là các hương của chiên đàn, trầm hương và các hương của thức ăn thức uống, kể cả hương từ trong thân thể của trai, gái.

Bốn, Vị trần.

Là những vị của vô số thức ăn, thức uống cao sang, bổ dưỡng.

Năm, Xúc trần. Thân thể của trai, gái mềm mại, trơn láng, và quần áo lụa là, nhẹ nhàng, mát mẻ; đó là gọi là xúc trần.

Sáu, Pháp trần. Ý căn đối với năm trần ở trên, phân biệt tốt, xấu, mà khởi lên các pháp thiện, ác; đó gọi là pháp trần.

Lục Trước Tâm

六著心 (Hoa nghiêm khổng mục tinh diễn nghĩa sao).

Một, Tham trước tâm. Tâm dẫn dắt giữ lấy gọi là tham.

Vì đối với cảnh vừa ý của sáu trần, nó lôi kéo giữ lại cho được không chán, luyến tiếc không bỏ; nên gọi là tâm tham đắm.

Hai, Ái trước tâm.

Tâm ham muốn giữ lấy gọi là ái.

Vì đối với cảnh vừa ý của sáu trần mà sanh ái dục, quyến luyến không bỏ; nên gọi là ái trước tâm.

Ba, Sân trước tâm.

Tâm giận dữ gọi là sân. Vì đối với tất cả cảnh trái ý, liền nổi lên giận dữ, không thể bỏ được; nên gọi là sân trước tâm.

Bốn, Trước si tâm. Tâm mê muội lầm lạc gọi là si.

Vì đối với tất cả sự, lý của các pháp, không hiểu biết rõ ràng, lầm sanh tà kiến, cố giữ không bỏ; nên gọi là si trước tâm.

Năm, Dục trước tâm.

Tâm ưa nắm giữ gọi là dục. Vì đối với cảnh đáng yêu, mà khởi lên ham muốn, quyến luyến không bỏ; nên gọi là dục trước tâm.

Sáu, Mạn trước tâm.

Tâm trạng mình khinh người gọi là mạn.

Vì tự cho dòng họ cao quý, tài giỏi nhiều, xem nhẹ, miệt thị người khác, mà không thể bỏ được; nên gọi là mạn trước tâm.

Lục Tụ Giới Danh Nghĩa

六聚界名義 (Phiên dịch danh nghĩa)

Tụ là tập trung lại một chỗ. Tội của chúng sanh có nặng, nhẹ, nên Phật chế ra các giới. Không có cách định tội cố định mà phải dựa vào tội nặng hay nhẹ; tất cả chia ra sáu loại, nên gọi là lục tụ.

Một, Ba la di. Tiếng Phạn là ba la di, tiếng Hoa là khí (bỏ đi).

Người phạm tội này, vĩnh viễn bỏ ra ngoài Phật pháp; còn gọi là cực ác. Giải thích ý nghĩa có ba: 1) là do phạm giới này, đạo quả không có phần; 2) là không được ở chung trong tăng; 3) là bỏ thân này rồi, phải đọa xuống địa ngục; nên gọi là cực ác.

Hai, Tăng già bà thi sa.

Tiếng Phạn là Tăng già bà thi sa, tiếng Hoa là tăng tàn.

Người phạm tội này, giống như người bị người khác làm cho tàn phế; mạng sống tuy chưa hết, mà thân thể đã tàn phế rồi. Nhỏ thì còn có thể cứu chữa, chư tăng tác pháp trừ bỏ tội của người ấy, nên gọi là tăng tàn.

Ba, Thâu lan giá.

Tiếng Phạn là thâu lan. Thiện kiến luật nói: Thâu lan gọi là đại (lớn); giá là tiếng Hoa, có nghĩa ngăn chặn đường thiện. Đây là trường hợp trong một danh từ có cả tiếng Phạn và tiếng Hoa. Người phạm tội này thì trở ngại rất nhiều trên con đường tu tập (thiên đạo), rơi xuống ác thú. (Thiên đạo là trời và người. Ác thú là địa ngục, ngã quỷ, súc sanh).

Bốn, ba dật đề. Tiếng Phạn là ba dật đề, tiếng Hoa là đọa.

Phạm tội này đọa xuống địa ngục bát hàn bát nhiệt.

(Bát hàn là Át phù đà, Nê lại phù đà, A trá trá, A ba ba, ẩu hầu, Uất ba la, ba đầu ma, Phân đà lợi. Bát nhiệt là tưởng, hắc thằng, đôi áp, khiếu hoán, đại khiếu hoán, thiêu chá, đại thiên chá, vô gián).

Năm, ba la dật đề xá ni. Tiếng Phạn là ba la dật đề xá ni, tiếng Hoa là hướng bỉ hối.

Tăng kỳ luật nói: tội này nên đến trước chúng bày tỏ rõ ràng sám hối.

Sáu, Đột kiết la.

Thiên kiến luật nói: tiếng Phạn gọi là đột kiết la, tiếng Hoa là ác tác. Đó là những điều ác do thân, miệng làm ra.

Tứ phần luật nói: tiếng Phạn gọi là Thức xoa ca la ni, tiếng Hoa là ưng đương học. Nghĩa là giới này khó giữ mà dễ phạm, nên phải học tập luôn, nhớ đến luôn; vì vậy không liệt kê tên tội, mà chỉ nói là ưng đương học (luôn học tập, luôn nhớ đến).

Lục Tương Ưng Tưởng

六相應想 (Đại tập pháp môn kinh).

Một, Nhãn tương ưng tưởng. Vì khi mắt đối với cảnh, cùng thức tương ứng, mà khởi lên tưởng niệm; nên gọi là nhãn tương ưng tưởng.

Hai, Nhĩ tương ưng tưởng. Vì khi tai đối với tiếng, cùng thức tương ưng mà khởi lên tưởng niệm; nên gọi là nhĩ tương ưng tưởng.

Ba, Tỵ tương ưng tưởng. Vì khi mũi nghe hương, cùng thức tương ưng mà khởi lên tưởng niệm; nên gọi là tỵ tương ưng tưởng.

Bốn, Thiệt tương ưng tưởng.

Vì khi lưỡi nếm vị cùng thức tương ưng mà khởi lên tưởng niệm; nên gọi là thiệt tương ưng tưởng.

Năm, Thân tương ưng tưởng.

Vì khi thân xúc chạm cùng thức tương ưng mà khởi lên tưởng niệm; nên gọi là thân tương ưng tưởng.

Sáu, Ý tương ưng tưởng. Vì khi ý phân biệt các pháp cùng thức tương ưng mà khởi lên tưởng niệm; nên gọi là ý tương ưng tưởng.

Lục Tướng

六相 (Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phân tề chương).

Sáu tướng là thể của nhất chân pháp giới, mà tướng của danh nghĩa có sáu thứ, nhưng thể của pháp giới thì đồng, vốn không có tướng khác; do pháp vào từ nghĩa nên có sáu tên. Tên tuy có sáu, nhưng không lìa nhất thể; dung thông lẫn nhau, vì một và nhiều không trở ngại.

Một, Tổng tướng.

Một mà đầy đủ tất cả là tổng. Nghĩa là thể của một pháp giới, có thể đầy đủ các nghĩa. Giống như thân người có đầy đủ mắt, tai v.v… các căn mà là thể; nên gọi là tổng tướng.

Hai, Biệt tướng. Nhiều tức không phải là một gọi là biệt.

Nghĩa là lý, thể tuy một, nhưng ý nghĩa có rất nhiều sự khác nhau. Giống như thân thể tuy một, nhưng các căn mắt, tai, mũi, lưỡi đều không giống nhau; nên gọi là biệt tướng.

Ba, Đồng tướng.

Ý nghĩa không trái nhau gọi là đồng. Nghĩa là tuy nghĩa có nhiều khác nhau nhưng cùng duyên khởi từ một pháp giới. Giống như mắt, mũi, v.v… các căn, tuy không giống nhau, nhưng chung một thân, không chống bán nhau; nên gọi là đồng tướng.

Bốn, Dị tướng.

Nhiều tướng khác nhau, nhìn thấy khác. Nghĩa là ý nghĩa sai biệt rất nhiều, tuy cùng một thể, nhưng mỗi nghĩa thích hợp cho một đối tượng, không lộn xộn với nhau. Giống như mắt, tai, v.v… các căn, mỗi căn đều có công dụng riêng, mà không lộn xộn; nên gọi là dị tướng.

Năm, Thành tướng.

Một, nhiều do duyên khởi hòa hợp mà thành.

Nghĩa là ý nghĩa duyên khởi nhiều vô số, hợp thành thể của tổng tướng pháp giới. Giống như mắt, tai, v.v… các căn, hợp thành tác dụng cho một thân người; nên gọi là thành tướng.

Sáu, Hoại tướng.

Các pháp mỗi thứ trở về vị trí của nó gọi là hoại. Nghĩa là ý nghĩa của các pháp, mỗi thứ trở về nguyên vị của nó, thì tổng tướng không còn. Giống như mắt, tai, v.v… các căn, mỗi thứ trở về vị trí của nó, thì thân thể không còn; nên gọi là hoại tướng.

Lục Xúc Sanh Ái

六觸生愛 (A tì đạt ma phát trí luận).

Xúc tức là va chạm, cũng gọi là đáp ứng.

Một, Nhãn xúc sanh ái. Vì mắt có thể tiếp xúc với vô số màu sắc có ở thế gian như xanh, vàng, đỏ, trắng; nên tham lam, luyến tiếc không rời. Đó gọi là nhãn xúc sanh ái.

Hai, Nhĩ xúc sanh ái. Vì tai có thể tiếp xúc vô số thứ tiếng có ở thế gian như đàn, sáo, ca, vịnh; nên ham muốn, luyến tiếc không rời. Đó gọi là nhĩ xúc sanh ái.

Ba, Tị xúc sanh ái. Vì mũi có thể tiếp xúc vô số loại hương có ở thế gian như chiên đàn, trầm thuỷ (trầm hương)… nên ham muốn, luyến tiếc không rời. Đó gọi là tị xúc sanh ái.

Bốn, Thiệt xúc sanh ái. Vì lưỡi có thể tiếp xúc vô số vị có ở thế gian như, thức ăn quí hiếm, kỳ lạ, ngon ngọt bậc nhất, nên ham muốn, luyến tiếc không rời. Đó gọi là thiệt xúc sanh ái.

Năm, Thân xúc sanh ái. Vì thân có thể tiếp xúc với sự mềm mại, trơn láng của nam và nữ cũng như tất cả y phục cao sang, mát mẻ ở thế gian có được nên ham muốn, luyến tiếc không rời. Đó gọi là thân xúc sanh ái.

Sáu, Ý xúc sanh ái. Vì ý có thể tiếp xúc tất cả các pháp ở thế gian như sắc, thinh, hương, vị, xúc; nên ham muốn, luyến tiếc không rời. Đó gọi là ý xúc sanh ái.

Mẫu Lục Thân

母六親 (Thiện kiến tì bà sa luật)

Một, Cữu.

Cữu tức là cậu của mẹ, là anh em trai của bà ngoại; đối với mình là ông cậu.

Hai, Di.

Di là chị của mẹ, là chị, em gái của bà ngoại; đối với mình là bà dì.

Ba, Huynh.

Huynh là anh của mẹ; đối với mình là cậu.

Bốn, đệ.

Đệ là em trai của mẹ; đối với mình là cậu.

Năm, Nhi. Nhi là con gái của mẹ; đối với mình là chị hay em.

Sáu, Tôn.

Tôn là cháu của mẹ, là con của anh hay em trai của mẹ), đối với mình là cháu.

Ngoại Đạo Lục Sư

外道六師 (Đà la ni tập kinh, và phiên dịch danh nghĩa).

Thấy lý bằng tâm tà, phát ra từ trí tà, vì không nhận ra giáo lý đúng đắn; nên gọi là ngoại đạo. Phụ hành nói: Lục sư có gốc từ một ông tổ, là người ở Ca tì la, nảy ra thành sáu học phái.

Một, Phú lan na ca diếp. Tên là Phú lan na. Ca diếp là họ mẹ.

Ông này đưa ra tà kiến; tất cả pháp đoạn diệt; không có đạo vua tôi, cha con, trung hiếu; gọi là tắt không ngoại đạo. Vì lấy sắc phá cái có của dục giới, lấy cái không phá cái có của sắc giới; nên cho rằng không là cao nhất.

Hai, Mạt già lê câu xa lê. Ông này đưa ra tà kiến: khổ, vui của chúng sanh không do tự mình làm ra, mà do tự nhiên mà có. Vì cho là tự nhiên, tức là không có nguyên nhân, nên cũng là tà kiến.

Ba, Sách xà dạ tì la chi.

Tên là Sách xà dạ là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Chánh thắng.

Tiếng Phạn là Tì la chi, tiếng Hoa là bất tác.

Ông này đưa ra tà kiến: Đạo không cần cầu, trôi qua vô số kiếp, khổ hết thì tự nhiên được. Lại cho rằng mãn tám vạn kiếp, tự nhiên đắc đạo.

Bốn, A kỳ đa sí xá khâm bà la.

Tên là A kỳ đa sí xá. Tiếng Phạn là Khâm bà la là tên cái áo thô xấu, lấy áo mặc làm tên.

Ông này đưa ra tà kiến: chẳng có nguyên nhân mà suy ra được nhân. Mặc áo thô sơ, xấu xí; tự nhổ tóc; lấy khói xông mũi và năm hơi nóng đốt thân mình; tu theo khổ hạnh; tự cho rằng thân này chịu tất cả khổ thì thân sau sẽ được vui.

(Phi nhân kế nhân là vốn không có nhân vui, nên nhầm cho rằng nhân này có thể được vui. năm hơi nóng là hơi nóng bốn mặt của lửa và hơi nóng mặt trời trên đầu).

Năm, Ca la cưu đà ca chiên diên.

Tiếng Phạn là Ca la cưu đà, tiếng Hoa là Ngưu lãnh (tên). Tiếng Phạn là Ca chiên diên, tiếng Hoa là Tiễn phát (họ). Ông này đưa ra tà kiến: các pháp cũng có tướng mà cũng không có tướng (có tướng là thường kiến. không có tướng là đoạn kiến).

Sáu, Ni kiền đà nhược đề tử. Tiếng Phạn là Ni kiền đà, tiếng Hoa là Ly phiền. Tiếng Phạn là Nhược đề là tên của mẹ ông.

Ông này đưa ra tà kiến: tội, phước; khổ, vui vốn có nguyên nhân cố định, sẽ phải chịu thôi; chẳng phải tu mà dứt trừ được.

Ngoại Đạo Thất Chủng Vô Thường

外道七種無常 (Nhập Lăng già kinh).

Một, Tác dĩ nhi xả vô thường. Tác là tạo: làm nên, làm ra. Xả là bỏ cái tướng trước khi làm ra.

Vì ngoại đạo cho rằng đất, nước, lửa, gió, hòa hợp mà tạo thành; sau thấy tướng của tứ đại khác nhau, như đất thì cứng, nước thì ướt, lửa thì ấm, gió thì động liền chấp là vô thường; nên gọi là tác dĩ nhi xả vô thường.

Hai, Hình xứ hoại vô thường. Hình xứ tức là hình trạng (bề ngoài của vật thể).

Vì ngoại đạo cho rằng tứ đại tạo ra hình thể, gồm tạo và bị tạo. Sắc thể cuối cùng không hư hoại, chỉ thấy tướng của hình trạng dài, ngắn, thay đổi, hư hỏng rồi cho là vô thường; nên gọi là hình xứ hoại vô thường.

Ba, Sắc vô thường. Vì ngoại đạo cho hình trạng, đề cập ở trên, thay đổi, hư hoại cho là vô thường, nay cho hình thể này tức là vô thường; nên gọi là sắc vô thường.

Bốn, Sắc chuyển biến trung gian vô thường.

Sắc chuyển biến là sanh, trụ, dị, diệt. Sanh tức là sanh tướng. Trụ tức là thành tướng. Dị tức là biến tướng. Diệt tức là hoại tướng.

Như vàng làm đồ trang sức. Tánh vàng không hư hoại; tướng đồ trang sức thay đổi, vô thường; nên gọi là sắc chuyển biến trung gian vô thường.

Năm, Tánh vô thường. Vì ngoại đạo cho rằng vọng tưởng của tự tâm không phải thường, không phải vô thường. Tự tánh của tánh không hư hoại, nhưng có thể làm hư hoại tự tánh của các pháp, nên gọi là tánh vô thường. (Tự tánh của tánh là tự tánh của bản thể).

Sáu, Tánh vô tánh vô thường. Vì ngoại đạo cho tánh của tứ đại, đều không có tự tánh, tướng tạo và tướng bị tạo đều biến đổi, hư hoại; nên gọi là tánh vô tánh vô thường.

(Năng tạo là địa, thủy, hỏa, phong. Sở tạo là sắc, hương, vị, xúc).

Bảy, Nhất thiết pháp bất sanh vô thường.

Vì ngoại đạo cho rằng tất cả pháp đều vốn không sanh; nên gọi nhất thiết bất sanh vô thường.

Nhơn Tử Lục Nghiệm

人死六驗 (Chư kinh tập yếu)

Vì người sống ở đời, làm lành, làm ác, tội, phước rõ ràng; mảy may không dấu được, đến khi chết, quả báo lành, dữ ở kiếp mai sau cảm ứng hiển nhiên. Trước xét thấy có sáu trường hợp.

Một, Nghiệm sanh nhân trung.

Nếu người làm lành, đến khi sắp chết, trước lạnh từ chân lên rốn. Ở rốn vẫn còn ấm, rồi mới tắt thở, thì người ấy sanh làm người.

Hai, Nghiệm sanh thiên thượng.

Nếu người làm lành, đến khi sắp chết, đỉnh đầu còn ấm, rồi mới tắt thở, thì người ấy sanh lên trời.

Ba, Nghiệm sanh ngạ quỷ trung.

Nếu người làm ác, đến khi sắp chết, thì lạnh từ đỉnh đầu đến lưng (eo). Dưới eo còn ấm, rồi mới tắt thở, thì sanh làm ngạ quỷ.

Bốn, Nghiệm sanh bàn sanh.

Bàn sanh tức là súc sanh. Nếu người làm ác, khi sắp chết, lạnh từ đỉnh đầu đến gối. Ở đầu gối còn ấm, sau mới tắt thở, thì sanh làm bàn sanh.

Năm, Nghiệm sanh địa ngục.

Nếu người làm điều cực ác, khi sắp chết, thì lạnh từ đỉnh đầu đến chân. Ở dưới bàn chân còn ấm, sau mới tắt thở, thì sanh vào địa ngục.

Sáu, Nghiệm nhập Niết bàn. Nếu là bậc La hán, thánh nhân, khi vào Niết bàn, thân xác nhiều ngày ở tim và đỉnh đầu vẫn còn ấm.

Như Lai Hữu Thất Chủng Ngữ

如來有七種語 (Niết bàn kinh).

Một, Nhân ngữ.

Vì Như lai ở trong hiện tại, nói quả vị lai. Như nói: Chúng sanh ưa sát hại, lại thích làm theo tà kiến. Với nhân này, thì người ấy chịu quả báo đọa vào địa ngục. Ngược lại, nếu không ưa sát sanh, cho đến không theo tà kiến. Với nhân này, thì người ấy sẽ nhận quả báo làm trời, làm người. Đó gọi là nhân ngữ.

Hai, Quả ngữ.

Vì Như lai ở trong quả hiện tại, nói nhân quá khứ. Như nói: Chúng sanh tham lam, khốn khổ, hình dung xấu xí, không được tự tại với quả báo này, là do người ấy, ở đời trước, phá giới, sân hận, ghen ghét, không có tâm tàm quý, là do nhân này. Nếu thấy chúng sanh nhiều của, giàu có, các căn đầy đủ, oai đức tự tại. Với quả báo này, đều do người ấy, đời trước, giữ giới; bố thí, siêng năng; biết tàm quý; không cố ý sân hận, ghen ghét, là do nhân này. Đó gọi là quả ngữ.

Ba, Nhân quả ngữ. Vì Như lai nói quả lục nhập: xúc, …, ở hiện tại, là do nghiệp nhân ở quá khứ.

Như lai cũng nói lục nhập, xúc… có thể khởi lên hoặc nghiệp, làm nhân ở đời vị lai và sẽ nhận lấy quả báo ở vị lai. Đó gọi là nhân, quả ngữ.

(Lục nhập là nhãn nhập sắc, nhĩ nhập thinh, tị nhập hương, thiệt nhập vị, thân nhập xúc, ý nhập pháp).

Bốn, Dụ ngữ.

Như lai nói pháp, vì căn cơ của chúng sanh chậm chạp, nếu không có ví dụ, thì khó lãnh hội. Như sư tử vương là dụ cho Phật thân; cho đến đại tượng vương; đại long vương; ba lợi chất đa la thọ; thất bảo tụ; đại hà; tu di sơn; thuyền sư, đạo sư;… đều gọi là dụ ngữ. (Tiếng Phạn là Bà lị chất đa la, tiếng Hoa là viên sanh, vì cành, lá cây này đâm ra bốn phía: cây có táng rộng).

Năm, Bất ưng ngữ. Vì Như lai nói pháp phải nương vào lý hai đế chân và tục.

Chân đế thì nói tất cả pháp ly tướng, ly tánh, đều là trung đạo. Tục đế thì nói các pháp thế gian, xuất thế gian y chang như thế, không thể nói thường hay đoạn.

Nói pháp như thế, tất cả đều khế hợp với lý. Còn nói không khế hợp với lý, như nói trời và đất có thể họp nhau, nước sông không chảy vào biển. Nói như thế thì đối với lý không khế hợp; nên gọi là bất ưng ngữ.

Sáu, Thế lưu bố ngữ. Vì Như lai tuỳ thuận chúng sanh, nên khi muốn nói, thì dùng ngôn ngữ thông dụng ở thế gian. Như nói về nam, nữ, lớn, nhỏ, xe cộ, phòng xá, cho đến các loại thành ấp, phòng xá… Đó gọi là thế lưu bố ngữ.

Bảy, Như ý ngữ. Vì Như lai đối với chúng sanh, khi muốn dạy bảo, đều theo ý của chúng, phương tiện mà nói. Như nói điều mà ta quở trách là người phá giới, phạm trai, để làm cho họ tự trách mình rồi giữ gìn cấm giới; cho đến nói tất cả chúng sanh đều có tánh Phật, là khiến cho không được buông lung. Đó gọi là như ý ngữ.

Như Lai Thất Thắng Sự

如來七勝事 (Ưu bà tắc giới kinh).

Một, Thân thắng.

Vì thân của Như lai sắc vàng, tướng hảo quang minh, tự nhiên trang nghiêm đẹp đẽ, không có gì so sánh được. Chúng sanh thích nhìn thân Phật, không chán. Đó gọi là thân thắng.

Hai, Pháp trụ thắng. Vì Như lai, đối với các pháp, tự mình đã được lợi ích, an trụ ở pháp vị chân như, lại thương xót tất cả chúng sanh, muốn cho chúng cũng được an vị ở đó, với mình không khác. Đó gọi là pháp trụ thắng.

(Chân như pháp vị là vì tất cả các pháp đều lấy chân như là địa vị).

Ba, Trí thắng.

Vì Như lai đầy đủ trí huệ, vô lượng vô biên, Thanh văn, Duyên giác không sao bằng được. Đó gọi là trí thắng.

Bốn, Cụ túc thắng. Vì Như lai, đối với hạnh, mạng, giới, kiến đều đầy đủ; Thanh văn, Duyên giác, không sao bằng được. Đó gọi là cụ túc thắng.

(Hạnh là lục độ phạm hạnh, tức là bố thí, trì giới… Mạng là thanh tịnh đầy đủ, viên mãn; Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát không sao bằng được. Đó gọi là hạnh xứ thắng.)

Năm, Hành xứ thắng.

Vì Như lai tu tập 100.

Tam muội, chín thứ đại thiền, tất cả thắng hạnh đầy đủ, viên mãn; Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát không sao bằng được. Đó gọi là hạnh xứ thắng).

Tiếng Phạn là Tam muội, tiêng Hoa là chánh định. Chín thứ đại thiền là tự tánh thiền, nhất thiết thiền, nan thiền, nhất thiết môn thiền, thiện nhân thiền, nhất thiết hạnh thiền, trừ phiền não thiền, thử thế tha thế thiền, thanh tịnh tịnh thiền).

Sáu, Bất khả tư nghị thắng. Vì Như lai đã viên thành thần thông, đạo lực, vạn hạnh, các pháp đầy đủ. Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát không thể so được phần nhỏ. Đó gọi là bất khả tư nghị thắng.

Bảy, Giải thoát thắng.

Giải thoát là xa lìa ràng buộc, tự tại vô ngại.

Vì Như lai tất cả phiền não, hoặc nghiệp đều hết sạch, tự tại vô ngại, vượt hơn tất cả. Đó gọi là giải thoát thắng.

Pháp Hoa Thất Dụ

法華七喻 (Pháp hoa văn cú)

Một, Hoả trạch dụ.

Hỏa là dụ các khổ, năm trược của chúng sanh. Trạch là dụ ba cõi. Vì chúng sanh trong ba cõi bị thiêu đốt bởi năm trược, tám khổ, không hề được an ổn; giống như nhà lớn bị lửa thiêu đốt, không thể vào ở yên; nên lấy nhà cháy làm ví dụ.

Hai, Cùng tử dụ Vì hàng Nhị thừa, không có pháp tài công đức của Đại thừa để trang nghiêm, giống như người nghèo hèn cùng cực, thiếu cả cơm, áo để nuôi thân mạng; nên lấy kẻ nghèo hèn làm ví dụ.

Ba, Dược thảo dụ. Dược thảo là dụ căn tánh của hàng Tam thừa. Thảo có ba loại: tiểu thảo, trung thảo, đại thảo.

Tiểu thảo dụ cho trời, người.

Trung thảo dụ cho Thinh văn, Duyên giác. Đại thảo dụ cho Bồ tát tạng giáo.

Dược thảo, tuy có lớn nhỏ bất đồng, nếu được thấm nhuần mưa móc, thì đều tươi tốt, sum sê, hay trị được các bệnh. Lấy đó để dụ hàng Tam thừa, căn tánh, tuy cao thấp không giống nhau, nếu được thấm nhuần pháp nhũ của Như lai, thì có thể thành y vương, cứu giúp chúng sanh; nên lấy cỏ thuốc làm ví dụ.

Bốn, Hoá thành dụ. Hoá là không mà bỗng nhiên có.

Thành là cái để phòng ngừa gian manh và chế ngự kẻ thù; lấy ví dụ Niết bàn ngăn ngừa sai lầm kiến hoặc và tư hoặc và chống lại kẻ thù sanh tử. Ví như có người muốn đến chỗ có nhiều của báu (bảo sở), nhưng được nữa đường quay lại. Người dẫn đường thông minh, khéo léo hóa ra cái thành để nghỉ ngơi tạm; sau đó, lại bảo họ lên đường tiếp tục đến bảo sở. Ví dụ này chỉ cho hàng Nhị thừa, ban đầu nghe được giáo lý Đại thừa, nữa chừng quên mất nên trôi lăn trong sống chết.

Vì vậy, Thế Tôn tạm lập ra phương tiện khiến cho họ, trước hết, dứt phiền não kiến hoặc và tư hoặc va tạm chứng Niết bàn chân không, làm nơi nghỉ ngơi tạm thời, rồi sau đi đến cứu cánh bảo sở; nên lấy hoá thành làm dụ.

(Ý căn đối với pháp trần khởi lên các phân biệt gọi là kiến. Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, năm căn này đối với sắc, thinh, hương, vị, xúc năm trần, khởi lên các tham lam, yêu thích gọi là tư. Bảo sở là dụ lý thật tướng, tức cứu cánh đại Niết bàn).

Năm, Y châu dụ.

Y châu là hạt châu trong áo.

Ví như có người đến nhà bằng hữu, ăn uống say sưa, nằm khềnh ra ngủ. Bạn thân liền lấy hạt ngọc quý cột vào trong áo, mà người ấy không biết, vẫn chịu sống cảnh nghèo khổ.

Về sau, người bạn thân mới nói: trong chiếc áo anh đang mặc có một viên ngọc báu vô giá, tại làm sao đói, rách đến như vầy? Người ấy, từ khi được ngọc, cuộc sống giàu sang, đầy đủ.

Dụ này chỉ cho hàng Nhị thừa. Xưa kia, ở chỗ Phật Đại thông, đã từng trồng nhân Đại thừa, vì vô minh che đậy, hàng Nhị thừa không thể hiểu được. Về sau, Như lai phương tiện chỉ bảo, liền chứng được quả Đại thừa, lợi lạc không cùng; nên lấy ngọc trong áo để dụ.

Sáu, Kế châu dụ. Kế châu là viên ngọc ở trong búi tóc của luân vương.

Luân vương dụ cho Như lai. Kế là dụ cho Nhị thừa quyền giáo. Viên ngọc là dụ cho thật lý của Nhất thừa.

Viên ngọc ở trong búi tóc, giống như thật lý tạm dấu ở đó. Điều này nói lên rằng, ở trên hội pháp hoa, Như lai khai mở quyền giáo và hiển lộ thật giáo, thọ ký cho hàng Nhị thừa được thành Phật; giống như luân vương mở búi tóc, lấy viên ngọc tặng cho công thần; nên lấy đây làm ví dụ.

Bảy, Y tử dụ. Y dụ Như lai. Tử dụ hàng Tam thừa.

Vì các đứa con không biết, uống phải thuốc độc của người khác, tâm liền bị cuồng loạn. Cha bày ra phương tiện, bảo cho con uống thuốc hay để khỏi bệnh ấy.

Thí dụ này là chỉ cho hàng Tam thừa, tin nhận quyền giáo, không chứng được chánh đạo;. Như lai bày ra phương tiện, khiến cho uống thuốc Đại thừa pháp, mau trừ khổ não, không trở lại bệnh hoạn; nên lấy tử làm ví dụ.

Phụ Lục Thân

父六親 (Thiện kiến tì bà sa luật)

Vì Phật dạy các vị Tỳ kheo tránh lời dị nghị nên không nhờ người nữ ngoài lục thân và Tỳ kheo ni giặt giũ y cũ. Nếu là người thân bên cha hay bên mẹ thì có thể nhờ giặt giũ được; nên nói phụ lục thân và mẫu lục thân.

Một, Bá. Bá tức là bác của cha; đối với mình gọi là ông bác.

Hai, Thúc. Thúc tức là chú của cha, đối với mình gọi là ông chú.

Ba, Huynh. Huynh tức là anh của cha, đối với mình gọi là bác.

Bốn, Đệ. Đệ tức là em của cha, đối với mình gọi là chú.

Năm, Nhi. Nhi tức là con của cha, đối với mình gọi là anh hay em.

Sáu, Tôn.

Tôn tức là cháu của cha (là con của anh hay em), đối với mình gọi là cháu (gọi mình là bác hay chú).

Quán Tâm Thích Hoa Nghiêm Kinh Đề Thất Tự

觀心釋華嚴經題七字 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Đại thị tâm thể. Đại tức là thường, là biến khắp.

Thể tức là thể của tâm. Vì tâm thể này dung chứa pháp giới, tánh trùm khắp cả, bình đẳng rộng lớn, không hề đổi thay, không có gì ngoài, không có gì giới hạn; nên gọi là lớn là thể của tâm.

Hai, Phương thị tâm tướng.

Phương là phương pháp.

Tướng là gìn giữ pháp tắc. Vì pháp tướng vô biên, tánh đức vô số đều do tâm này gìn giữ pháp thức và bao hàm tất cả; nên gọi phương là tướng của tâm.

Ba, Quảng thị tâm dụng.

Quảng tức là bao quát. Dụng tức nghiệp dụng. Vì nghiệp dụng của tâm này, rộng rãi không cùng và có thể sanh ra muôn pháp, ứng dụng vô cùng; nên nói quảng là dụng của tâm.

Bốn, Phật thị tâm quả. Phật tức là giác. Quả là quả Bồ đề.

Vì hay xa lìa các phiền não, thấu hiểu muôn pháp, đầy đủ tất cả trí và chứng được vô thượng Bồ đề. Đó chính là chứng được quả của tâm này, chẳng phải được từ bên ngoài; nên gọi Phật la quả của tâm.

Năm, Hoa thị tâm nhân.

Hoa là dụ. Nhân là hạnh. Vì lấy hoa dụ cho nhân của vạn hạnh, đều do tâm này mà có thể nở hoa giác ngộ; nên gọi hoa là nhân của tâm.

Sáu, Nghiêm thị tâm công.

Nghiêm là trang nghiêm.

Công là công dụng.

Vì hay lấy nhân hoa vạn hạnh trang nghiêm cho quả thể của pháp thân, đều do công vận dụng của tâm này; nên gọi nghiêm là công dụng của tâm.

Bảy, Kinh thị tâm giáo. Kinh là tên của cái có khả năng diễn đạt.

Giáo là lời nói có chọn lựa. Vì trong một lời văn, hay một câu chữ, chứa đựng bao nhiêu nghĩa lý của các pháp, để thực hành rộng rãi, đầy đủ và lập thành pháp môn, đều do sự diễn đạt thông suốt tất cả của tâm này; nên gọi kinh là sự dạy bảo của tâm.

Quảng Lục Độ Hạnh

廣六度行 (Thành cụ quang minh định ý kinh, cũng có tên là Lục đức hạnh).

Một, Quảng thí.

Quảng là rộng rãi, lớn.

Thí là buông bỏ tiền của. Vì người tu hạnh bố thí, tâm đã rộng rải lắm; lại còn biết thân mình không thường còn, bốn đại dơ bẩn, rốt rồi cũng trở về hư hao, mục nát. Đã biết thân không có ngã, tiền của cũng hư ảo; cho nên vạn vật trong đời, thảy đều vô thường.

Do quán sát thân chẳng phải thân; quán sát vật chẳng phải vật, khiến cho tâm bố thí càng rộng rải, càng không gì làm trở ngại. Lại còn bố thí chánh pháp rộng khắp mọi nơi, để mở mang tăm tối, ngu si cho nhiều người khác; nên gọi là quảng thí.

Hai, Quảng giới.

Giới là luật vậy.

Giới phẩm tuy nhiều, không ra ngoài ba nghiệp thân, khẩu, ý.

Khi thấy các thứ vàng, bạc, châu báu; phần nhiều đều thích ý. Tuy mình nghèo khổ, thiếu thốn, cũng không tham lam xằng bậy lấy của người ta. Khi thấy sắc đẹp tuyệt vời, quán sát sự mục nát ở bên trong, sanh tâm chán nản, xa lìa; cho đến các giới không sát hại, không trộm cắp, không dâm dục, đều là giới của thân. Hoặc khi ai nói lời hung ác cho mình; hay nói lời hòa nhã, hiền lành để trả lời một cách thành thật; cho đến không nói dối, không nói thêu dệt, không nói hai lưỡi, đều là giới của miệng.

Lại hay suy nghĩ về sống, chết; thường ôm ấp trong lòng việc giải thoát khổ đau; lại còn tu tập yếu lý của đạo giải thoát; hiểu sâu nghĩa vô vi; cho đến không tham, không sân, không si, đều là giới của ý.

Người tu hành, đối với giới của ba nghiệp, tự mình giữ gìn chắc chắn, không phạm, còn đem ra dạy bảo cho người khác, để cho giới pháp của Phật càng thêm phổ biến; nên gọi là quảng giới.

Ba, Quảng nhẫn.

Nhẫn là chịu, nhịn. Khi Bồ tát tu hành, nếu có người mắng chửi mình, nên biết rằng những lời mắng chửi ấy do âm thanh tạo ra. Quán sát thật sâu như thế, thì thấy tánh của ngôn ngữ là không, ý cũng như thế. Nhìn ra được những nhục nhã, xấu hổ, vốn không thực có. Được vậy, thì sân hận không sanh, hạnh nhẫn càng tiến bộ. Mình đã được như thế, lại hay dạy bảo người khác, nên tu nhẫn nhịn; nên gọi là quảng nhẫn.

Bốn, Quảng tinh tấn. Vì Bồ tát tu tập đạo phẩm, nên phải siêng năng tinh tấn, bớt ăn uống, ngủ nghỉ, ngày đêm tỉnh thức, không nên lười biếng; cho đến rộng nói pháp yếu cho người khác nghe, không lấy việc ấy cho là phiền phức, mà mở lòng hướng dẫn những kẻ ngu si, ương ngạnh, không từ cực nhọc.

Tự mình đã được như vậy, lại còn dạy bảo người khác, làm cho họ tinh tấn trên đường đạo; nên gọi là quảng tinh tấn.

Năm, Quảng nhất tâm. Nhất tâm là tâm không tạp loạn.

Khi Bồ tát tu hành thiền định, nhất tâm vắng lặng, xa lìa tán loạn. Đối với cha mẹ thì càng cung phụng, hiếu thảo; đối với thầy, bạn thì cung kính, tôn trọng. Cắt đứt ái dục, xa lìa phàm tục, thảnh thơi vắng vẻ, đều phải giữ tâm mình chuyên nhất.

Cho đến ham muốn nhiều, tranh cãi nhiều, tạo tác nhiều, não loạn nhiều, hoặc khen hoặc chê, hoặc được hoặc mất; đối với mọi trường hợp như vậy, đều phải giữ tâm chuyên nhất, không để cho cuống theo loạn động.

Tự mình đã được như thế, lại còn khéo léo dạy người khác; đối với mọi nơi, mọi lúc đều giữ gìn lấy tâm mình chuyên nhất; nên gọi là quảng nhất tâm.

Sáu, Quảng trí huệ. Trí huệ là chiếu soi muôn pháp, thấu đạt tất cả, không có gì làm trở ngại.

Vì khi Bồ tát tu hành, nếu vướng vào kiến văn, thì sẽ bị tất cả trần cảnh che lấp, phải dùng trí huệ soi sáng tất cả. Quán sát xem chúng từ đâu nổi lên và diệt rồi đi về đâu.

Ở trong ái dục mà tâm luôn không rời đạo phẩm, gởi thân trong cõi ô trược, độc ác, mà tâm không xa rời quê hương thanh tịnh. Vào đường hiểm trở, gian nguy, mà tâm luôn nghĩ đó là đường phương tiện độ sanh. Vì vậy, có thể dứt hẳn vọng tưởng của tam giới và chứng được Niết bàn chân không. Tự mình đã được như vậy, lại luôn nghĩ đến công hạnh độ sanh, làm cho chúng tu tập trí huệ; nên gọi là quảng trí huệ.

Quy Tàng Lục

龜藏 六 (Pháp cú thí dụ kinh).

Khi Phật còn ở đời, có một đạo nhân, ở dưới gốc cây bên sông, học đạo. Trong 12 năm không trừ được tưởng, niệm; sáu căn tham lam, nhiễm ô, chưa từng dừng lại; không thể vào đạo được ; Phật biết ông ấy có thể độ được, nên hiện thành một Sa môn, đến nơi đạo nhân ấy ở. Trong ánh sáng trăng lờ mờ thì chẳng bao lâu, có một con rùa từ con sông bò đến dưới gốc cây, còn có con chó nước đói, đi lang thang kiếm ăn.

Chó gặp rùa muốn ăn. Rùa bèn rút đầu, đuôi và bốn chân trong mai, nên chó không ăn được. Khi ấy, đạo nhân hỏi Sa môn rằng: con rùa này có áo giáp hộ mạng, con chó không thể hại được. Sa môn đáp rằng: Ta nghĩ người đời không bằng con rùa này, không biết vô thường rình rập, buông lung theo sáu tình (sáu căn) cho ngoại ma thuận lợi xâm hại; rồi nói bài tụng rằng: Dấu sáu căn như con rùa; phòng ngừa ý như thành cao; Trí tuệ và ma quân cùng chiến đấu; chiến thắng thì không bị tai hại.

(Tiếng Phạn là Sa môn, tiếng Hoa là cần tức. sáu tình là sáu căn).

Một, Đầu dụ nhãn. Đầu dụ nhãn là vì con rùa dấu đầu trong mai, ví như chúng sanh thu nhiếp nhãn căn, không cho nhìn thấy sắc, thì không bị hại bởi sắc trần.

Hai, Tiền tả túc dụ nhĩ.

Tiền tả túc dụ nhĩ là vì con rùa dấu chân trái ở trước vào mai, ví như chúng sanh thu nhiếp nhĩ căn, không cho nghe tiếng, thì không bị hại bởi thinh trần.

Ba, Tiền hữu túc dụ tị. Tiền hữu túc dụ tị là vì con rùa dấu chân phải ở trước vào mai, ví như chúng sanh thu nhiếp tị căn, không cho ngửi hương, thì không bị hại bởi hương trần.

Bốn, Hậu tả túc dụ thiệt. Hậu tả túc dụ thiệt là vì con rùa dấu chân trái ở sau vào mai, ví như chúng sanh thu nhiếp thiệt căn, không cho nếm vị, thì không bị hại bởi vị trần.

Năm, Hậu hữu túc dụ thân. Hậu hữu túc dụ thân là vì con rùa dấu chân phải ở sau vào mai, ví như chúng sanh thu nhiếp thân căn, không cho xúc giác, thì không bị hại bởi xúc trần.

Sáu, Vĩ dụ ý.

Vĩ dụ ý là vì con rùa dấu đuôi vào mai, ví như chúng sanh thu nhiếp ý căn, không cho nhận biết các pháp, thì không bị hại bởi pháp trần.

Tam Bảo Hữu Lục Nghĩa

三寶有六義 (Chư kinh yếu tập)

Tam bảo là Phật, Pháp, Tăng là người dẫn đường cho bốn loài, là thuyền cứu khổ cho sáu nẻo luân hồi, là của quí ở đời; nên gọi là bảo (báu).

Một, Hi hữu nghĩa. Giống như châu báu trong đời, người nghèo khổ không thể có được. Tam bảo cũng như thế, chúng sanh phước mỏng, trải qua trăm, ngàn, muôn kiếp không thể gặp được; nên gọi là hi hữu.

Hai, Ly cấu nghĩa.

Giống như châu báu trong đời, trong ngoài đều sáng trưng, không có rạn, nhơ. Tam bảo cũng như thế, phiền não không còn, không một chút cáu bẩn; nên gọi là ly cấu.

Ba, Thế lực nghĩa. Giống như châu báu trong đời, trừ khử nghèo khổ, tai ương, như một thế lực lớn. Tam bảo cũng thế, đủ sáu thần thông cứu vớt chúng sanh, ra khỏi sáu nẻo luân hồi; nên gọi là thế lực.

(Sáu thấn thông là thiên nhãn, thiên nhĩ, túc mạng, tha tâm, thần túc, lậu tận).

Bốn, Trang nghiêm nghĩa. Giống như châu báu trong đời, trang sức trên thân trên đầu, làm cho thêm xinh đẹp. Tam bảo cũng như thế, có thể dùng chánh pháp trang sức cho người tu hành, làm cho thân, tâm thanh tịnh; nên gọi là trang nghiêm.

Năm, Tối thắng nghĩa. Giống như châu báu trong đời, hơn hẳn các vật khác. Tam bảo cũng như thế, hơn hẳn tất cả những thứ khác trong thế gian; nên gọi là tối thắng.

Sáu, Bất cải nghĩa. Giống như vàng thực trong đời, dù có thiêu đốt, đập mài, nung luyện không thể biến đổi. Tam bảo cũng như thế, không bị tám gió ở thế gian làm thay đổi; nên gọi là bất cải. ( Tám gió là lợi, suy, huỷ, dự, xưng, cơ, khổ, lạc).

Tăng Dụng Lục Vật

僧用六物 (Tăng kỳ luật và Phiên dịch danh nghĩa).

Một, Tăng già lê. Tiếng Phạn là Tăng già lê, tiếng Hoa là Hợp, hay Trùng; vì cắt ra nhiều miếng, rồi hợp lại nhiều lớp.

Y tăng già lê mặc khi thuyết pháp.

Hai, Uất đa la tăng.

Tiếng Phạn là Uất đa la tăng, tiếng Hoa là Thượng trước y, vì mặc thêm nó trên chiếc An đà hội.

Y uất đa la mặc khi tụng kinh, lễ Phật, họp chúng.

Ba, An đà hội.

Tiếng Phạn là An đà hội, tiếng Hoa là Trung túc y. Y an đà hội mặc khi ngủ và khi làm việc.

Bốn, Lộc thuỷ nang.

Hội chánh ký nói: Tây phương dùng len trắng. Đông phương dùng lụa dày, vi trùng có thể xuyên qua; xử dụng lụa chín thì tránh được trường hợp đó. Đây là dụng cụ Tỳ kheo dùng để bảo vệ sự sống của chúng sanh nhỏ bé.

Năm, Bát đa la tăng. Tiếng Phạn là Bát đa la, tiếng Hoa là Ứng khí.

Phát chẩn sao nói: vật dụng đúng pháp. Thể và sắc có ba trường hợp, nhưng đều phải đúng với pháp.

Thể chất dùng hai thứ là đất và sắc để làm bát, còn sắc thì đun cho thành màu đỏ sậm, hoặc như màu ở cổ con công, hoặc như màu con chim bồ câu. Lượng thì lớn chứa được ba đấu, nhỏ chứa được một, năm đấu; nên gọi là ứng khí hay ứng lượng khí.

Sáu, Ni sư đàn.

Tiếng Phạn là Ni sư đàn, tiếng Hoa là Tọa cụ, hoặc gọi là Tọa y.

Nghiệp sớ nói: dài 1, 33 m; rộng , 99 m; đó là kích thước của một tọa cụ.

Tạng Giáo Thất Giai

藏教七階 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Tạng giáo là ba tạng giáo kinh, luật, luận của Tiểu thừa. Giai là giai cấp trước sau. Thứ lớp tu hành của Bồ tát theo Tạng giáo:

Một, Tứ hoằng thệ nguyện. Hoằng là lớn. Thệ là sự bó buộc của tâm mình. Nguyện là mong cầu đầy đủ.

Vì Bồ tát từ mới phát tâm, quán sát bốn cảnh Tứ đế, phát bốn thệ nguyện lớn:

Một là người chưa vượt thoát đau khổ, khiến cho họ được độ; tức là chúng sanh vô biên thệ nguyện độ. Đây quán cảnh Khổ đế. Hai là người nào chưa giải thoát, khiến cho họ được giải thoát phiền não; tức là phiền não vô số thề nguyện dứt. Đây là quán sát cảnh của Tập đế.

Ba là người chưa an ổn, khiến cho được an ổn; tức là pháp môn vô lượng thề nguyện học. Đây là quán sát cảnh của Đạo đế.

Bốn là người chưa chứng được

Niết bàn, khiến cho chứng được Niết bàn; tức là Phật đạo vô thượng thề nguyện thành. Đây là quán sát cảnh Diệt đế.

Hai, Tam kỳ tu lục độ.

Tam kỳ là ba a tăng kỳ kiếp. Lục độ là bố thí, trì giới, tinh tấn, thiền định, trí tuệ.

Độ là vượt. Vượt dòng sống chết, đến bờ Niết bàn.

Vì Bồ tát đã phát tâm rồi, ắt phải tu hạnh Lục độ, mới hoàn tất bổn nguyện. Đó là ba A tăng kỳ kiếp tu lục độ.

(Tiếng Phạn là A tăng kỳ kiếp, tiếng Hoa là Vô số thời. một A tăng kỳ kiếp là 1 và 47 số tiếp theo).

Ba, Tam bách kiếp chủng tướng hảo.

Bách kiếp chủng tướng hảo là một tăng một giảm là một tiểu kiếp. Trải qua 20 lần tăng giảm là một trung kiếp. 80 lần tăng giảm là một đại kiếp.

Vì Bố tát, ở trong 100 kiếp, vun trồng các tướng tốt. Cứ 100 phước đức thành một tướng tốt. Như thế cho đến 32 tướng tốt đầy đủ và thân thể hoàn toàn thanh tịnh.

(Tuổi thọ của con người từ mười tuổi tăng đến tám vạn bốn ngàn tuổi, gọi là tăng kiếp).

Một tăng một giảm như thế gọi là một tiểu kiếp.

20 tiểu kiếp là một trung kiếp.

80 tiểu kiếp là đại kiếp).

Bốn, Lục độ tướng mãn. Lục độ tướng mãn là vì Bồ tát tu hành tướng của lục độ đầy đủ. Như vua Thi tỳ lóc thịt từ thân mình cho chim ưng ăn, đó là bố thí vượt qua tất cả. Vua Phổ minh bỏ nước để giữ đúng lời hứa, đó là giữ giới vượt qua tất cả. Tiên nhân Sạn đề bị vua Ca lợi cắt đứt thân thể, nhờ lòng từ bi nhận chịu mà tâm không khộng. Máu biến thành sửa, đó là nhẫn nhục vượt qua tất cả, Thái tử Đại thí tát cạn nước biển để tìm ngọc; tức là tinh tấn vượt qua tất cả. Xà Lê Thượng để chim sẻ làm tổ trên đầu; tức là thiền định vượt qua tất cả. Đại thần Cù tần chia Diêm phù đề ra làm bảy phần thành, ấp, núi, sông bằng nhau, để không tranh cãi nữa; tức là trí tuệ vượt qua tất cả. (Tiếng Phạn là Thi tỳ, tiếng Hoa là Dữ: cho. Tiếng Phạn là Sạn đề, tiếng Hoa là nhẫn nhục. Tiếng Phạn là Ca lợi, tiếng Hoa là Ác thế vô đạo. Xà Lê Thượng là tên của tiên nhân Loa kế. Vị này tu chứng được bốn thiền định. Nhập hay xuất thiền trong vòng hơi thở, nên chim sẻ tưởng đó là cây, làm tổ, đẻ trứng trên đầu. Khi xuất định, muốn đi, sợ chim mẹ không tới được, liền vào định lại, chờ chim nở bay đi, mới ra định. Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu).

Năm, Đâu suất giáng sanh.

Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là Tri túc. Giáng sanh là Bồ tát sắp đến nơi thay thế Phật, xuất thế độ sanh, thì từ trời Đâu suất giáng sanh xuống thế gian. Đó gọi là Đâu suất giáng sanh.

Sáu, Giáng thần xuất gia. Vì Bồ tát đã giáng thần và sanh ra từ bào thai, chán cái khổ sanh, lão, bệnh, tử, muốn xa lìa, nên cần xuất gia.

Bảy, Bồ đề thọ hạ thành đạo. Vì Bồ tát tự biết giờ thành đạo đã đến, ở dưới cây Bồ đề phá các chúng ma. Ma vương thua, quỷ binh chạy tán loạn, không dám trở lại. Bồ tát ngồi yên bất động, và thành Phật. Đó là thành Phật dưới cội Bồ đề.