Tam Tạng Pháp Số

Niệm Phật Thập Chủng Tâm

念 佛 十 種 心 (Đại bảo tích kinh).

Bồ tát Di lặc bạch Phật rằng lợi ích công đức ở thế giới Cực lạc của Phật A di đà, nếu có chúng sanh phát mười thứ tâm, tùy theo mỗi tâm niệm Đức Phật ấy thì người đó khi chết sẽ được đi về nước Cực lạc.

Một, Vô tổn hại tâm. Người niệm Phật, đối với chúng sanh thường khởi tâm đại từ, không làm cho chúng tổn hại mà còn làm cho chúng an vui. Đó là không có tâm làm cho chúng sanh tổn hại.

Hai, Vô bức não tâm.

Người niệm Phật, thân tâm được an tịnh, đối với chúng sanh thường khởi tâm đại bi, thương xót làm cho chúng được giải thoát. Đó là không có tâm làm cho chúng sanh buồn khổ bức bách.

Ba, Lạc thú thủ hộ tâm. Người niệm Phật, đối với chánh pháp Phật nói ra, phải tu tập theo không tiếc thân mạng, mà còn giữ gìn, bảo vệ, yêu mến chánh pháp ấy. Đó là tâm yêu mến, giữ gìn, bảo vệ chánh pháp.

Bốn, Vô chấp trước tâm. Người niệm Phật thường dùng trí huệ để quán sát, đối với tất cả pháp không sanh chấp trước. Đó là tâm không chấp trước các pháp.

Năm, Khởi tịnh ý tâm. Người niệm Phật hay xa lìa các pháp tạp nhiễm của thế gian và đối các việc lợi dưỡng luôn có tâm biết đủ. Đó là khởi tâm ý thanh tịnh.

Sáu, Vô vong thất tâm. Người niệm Phật mong cầu sanh về cõi tịnh, thành tựu giống Phật đầy đủ trí huệ, đối với thời gian luôn niệm Phật không bỏ. Đó là tâm không quên mất.

Bảy, Vô hạ liệt tâm. Người niệm Phật thường thực hành tâm bình đẳng, đối với chúng sanh tôn trọng cung kính, không sanh tâm xem thường. Đó là không có tâm xem thường chúng sanh.

Tám, Sanh quyết định tâm. Người niệm Phật không vướng mắc vào ngôn luận ở thế gian, đối với đạo vô thượng Bồ đề sanh lòng chánh tín thì không bị lầm lạc. Đó là sanh tâm quyết định.

Chín, Vô tạp nhiểm tâm. Người niệm Phật tu tập công hạnh, trồng các căn lành, tâm luôn xa lìa tất cả phiền não, tạp nhiễm.

Đó là tâm không tạp nhiễm.

Mười, Khởi tùy niệm tâm. Người niệm Phật, tuy quán tướng hảo của Như lai, mà tâm không sanh yêu mến vướng mắc, ở trong vô niệm, luôn nhớ đến Phật ấy. Đó là khởi tâm tùy niệm.

Phá Sư Thập Đức

法師十德 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Trong phẩm thứ mười của kinh Hoa nghiêm, Bồ tát Thiện huệ ở địa thứ chín, tu tập tất cả công đức, hạnh nguyện, làm đại pháp sư, giỏi giữ gìn, bảo vệ pháp tạng của Như lai, bằng vô lượng trí huệ, biện tài hay cùng đại chúng diễn thuyết các pháp, làm cho chúng sanh được an vui lớn, có đủ mười đức này gọi là pháp sư.

Một, Thiện tri pháp nghĩa. Thiện tri pháp nghĩa là vì Bồ tát có trí vô ngại, giỏi biết các ý nghĩa khác nhau chứa trong câu trong chữ.

Hai, Năng quảng tuyên thuyết.

Năng quảng tuyên thuyết là vì Bồ tát dùng trí huệ rộng nói pháp vi diệu của Phật cho tất cả chúng sanh nghe.

Ba, Xử chúng vô úy. Xử chúng vô úy là vì Bồ tát ở trong chúng hội, giỏi nói pháp yếu, tùy theo sự thắc mắc của người khác, trả lời thỏa đáng, không hề sợ sệt.

Bốn, Vô đoạn biện tài. Vô đoạn biện tài là vì Bồ tát biện tài vô ngại, nói tất cả pháp trải qua vô lượng kiếp không chút gián đoạn.

Năm, Xảo phương tiện thuyết.

Xảo phương tiện thuyết là vì Bồ tát bằng phương tiện khéo léo, tùy theo căn cơ nói tất cả pháp môn Đại thừa hay Tiểu thừa, làm cho người khác thấu hiểu chánh pháp.

Sáu, Pháp tùy pháp hành. Pháp tùy pháp hành là vì Bồ tát nói pháp khiến cho tất cả chúng sanh nghe và làm theo các hạnh tối thắng.

Bảy, Oai nghi cụ túc.

Oai nghi cụ túc là vì Bồ tát, trong bốn oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi thật đáng kính đáng nể. Có oai nghi thì đúng pháp tắc, nên đối với giới luật, không sai phạm.

Tám, Dũng mãnh tinh tấn. Dũng mãnh tinh tấn là vì Bồ tát phát tâm dũng mãnh, siêng năng tu tập tất cả pháp lành, dạy bảo chúng sanh, không có thối lui.

Chín, Thân tâm vô nguyện. Thân tâm vô nguyện là vì Bồ tát nghiêm túc thân tâm, tu tập các hạnh tối thắng, luôn khởi tâm từ giáo hóa chúng sanh, không có lười biếng, mỏi mệt.

Mười, Thành tựu nhẫn lực. Thành tựu nhẫn lực là vì Bồ tát tu tập tất cả hạnh nhẫn nhục, thành tựu được sức vô sanh pháp nhẫn. (Vô sanh pháp nhẫn là vì tất cả pháp, xưa nay không sanh, ở trong pháp này mà nhận được thì có thể ấn chứng).

Phật Thập Nhất Chủng Trì

佛十一種持 (Hoa nghiêm kinh và Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Phật trì.

Thân sắc tướng của Như lai ở lại thế gian có khả năng làm cho hạt giống Phật của chúng sanh không dứt. Đó gọi là Phật trì.

Hai, Pháp trì.

Pháp tánh của Như lai ở tại thế gian có khả năng làm cho hạt giống pháp của chúng sanh không dứt.

Đó là pháp trì.

Ba, Tăng trì.

Ứng, hóa thân của Như lai và Thánh Tăng, Bồ tát ở tại thế gian có khả năng khiến cho hạt giống tăng của chúng sanh không dứt. Đó là tăng trì.

Bốn, Nghiệp trì.

Như lai thấy các chúng sanh tạo tác nghiệp ác, nên hiện ra thế lực oai nghi, mạnh mẽ để bắt buộc chúng tu tập việc lành, như vua Vô yểm túc giả hiện làm nghiệp ác để giáo hóa chúng sanh. Đó là nghiệp trì.

(Vua Vô yểm túc là trong nămba tham của kinh Hoa nghiêm, lần thứ 17 thiện trí thức, Thiện tài đồng tử yết kiến vua, hiện ra thế lực mạnh mẽ, oai nghiêm để hướng dẫn các tội nhân, bằng cách, hoặc chặt tay chân, hoặc vạc nước sôi, lò lửa đỏ, làm các nghiệp ác để uốn nắn, khuất phục chúng sanh).

Năm, Phiền não trì. Như lai thấy các chúng sanh, làm theo các hạnh tà, tham đắm trong phiền não, nên tùy theo loại ấy, thị hiện làm việc tham dục, như Bà tu mật đa nữ, giả làm việc dâm dục để khiến cho người khác nhập vào Tam muội mà dứt trừ phiền não. Đó là phiền não trì.

(Bà tu mật đa nữ, tức là trong nămba tham kinh Hoa nghiêm, thứ hainăm thiện trí thức).

Sáu, Thời trì.

Như lai khi mới phát tâm lấy Bồ đề đại nguyện làm thể của mình, luôn luôn thấm nhuần, không để gián đoạn. Đó là thời trì.

Bảy, Nguyện trì.

Trong nhân đời trước của Như lai phát thệ nguyện lớn, tu tập các công đức, giữ gìn không để cho mất. Đó là nguyện trì.

Tám, Cúng dường trì. Việc tu hành của Như lai ở kiếp trước, bằng cách cung cấp, cúng dường mười phương Như lai. Đó là cúng dường trì.

Chín, Hành trì.

Đời trước Như lai siêng tu tất cả hạnh nhiệm mầu, thù thắng vô lượng vô biên, luôn không thấy đủ.

Đó là hành trì.

Mười, Kiếp trì.

Như lai, ở trong vô lượng kiếp, tu đầy đủ công đức, phạm hạnh và chứng được đạo quả, trụ trì trong nhiều kiếp, dạy dỗ chúng sanh. Đó là kiếp trì.

Mười một, Trì trì. Như lai tu hành công đức đầy đủ, chứng được trí nhất thiết chủng, lại còn dùng trí huệ biện tài nói vô số pháp để điều phục chúng sanh, làm cho không thối lui, không mất đi hạnh nguyện giải thoát. Đó là trì trì.

(Trí nhất thiết chủng là biết tất cả đạo pháp của chư Phật, biết tất cả nhân chủng của chúng sanh).

Sa DI Thập Giới

沙 彌 十 戒 (Phiên dịch danh nghĩa và Sa di thập giới pháp).

Tiếng Phạn là Sa di, tiếng Hoa là Tức từ. Ban đầu thọ mười giới gọi là Sa di, sau thọ giới cụ túc là Tỳ kheo.

Một, Bất sát giới. Luôn nhớ rằng các loài hữu tình đều luyến tiếc thân mạng, nên phải thương xót, cẩn thận chớ có làm tổn thương; Đó gọi là giới không giết.

Hai, Bất đạo giới.

Vì vật nào cũng có chủ, tuy là cây kim cọng cỏ cũng đừng lén lấy; Đó gọi là giới không trộm cắp.

Ba, Bất dâm giới. Vì tự minh giữ gìn sự trong sạch, không phạm sắc dục. Đó gọi là giới không dâm dục.

Bốn, Bất vọng ngữ. Vì lời nói ra thành thật, không nói lời giả dối, lừa gạt người. Đó gọi là giới không nói dối.

Năm, Bất ẩm tửu giới. Vì rượu có khả năng làm mờ ám, rối loạn tâm thần, tăng trưởng ngu si, không nên uống; Đó gọi là giới không uống rượu.

Sáu, Ly cao quảng đại sàng giới.

Vì giường nằm, không cao hơn một thước sáu, rộng không hơn bốn thước; nếu vượt quá kích thước này thì gọi là giường lớn cao rộng, không nên ngồi (nằm); Đó gọi là giới tránh xa giường lớn cao rộng.

(một thước = .33m).

Bảy, Ly hoa man đẳng giới. Vì không cài hoa lên tóc, không đeo chuổi ngọc lên cổ, không thoa dầu thơm lên thân; đó gọi là giới xa lìa hoa, hương, chuổi ngọc.

Tám, Ly ca vũ đẳng giới. Vì không tự mình ca, múa cũng không đi xem, nghe; đó gọi là giới lìa xa ca múa.

Chín, Ly kinh bảo vật giới.

Vì không nên cất chứa vàng, bạc, châu báu, cùng không được phép cầm giữ; đó gọi là giới lìa bỏ vàng, bạc, châu báu.

Mười, Ly phi thực thời giới.

Vì Phật chế giờ ngọ là giờ ăn, nếu quá giờ ngọ không nên ăn; đó gọi là giới không ăn phi thời.

Sự Lý Vô Ngại Thập Môn

事理無礙十門 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Lý là tánh của nhất chân pháp giới, là tướng của tất cả thế gian; vì chân như không giữ chặt tự tánh mà tùy duyên thành ra tất cả pháp, cho nên tất cả pháp hoàn toàn là lý, thì đâu có chướng ngại muôn tướng nảy sanh; chân lý hoàn toàn là sự, thì đâu có chướng ngại sự biểu hiện của một tánh.

Phẩm Thập hồi hướng nói: Ở trong cõi hữu vi hiện diện có pháp vô vi, mà tướng hữu vi không hoại diệt; ở trong cõi vô vi hiện diện pháp hữu vi, mà không phân biệt tánh của vô vi. Lý và sự cùng xuất hiện dung thông không chướng ngại, cùng hiện hữu mà không giống nhau, nên mở ra mười môn.

Một, Lý biến ư sự môn.

Lý biến ư sự môn là lý của nhất môn pháp giới biến khắp tất cả pháp sự; nhưng lý không phân chia, giới hạn mà sự thì có phân chia, giới hạn. Sự đã tức là lý thì cũng không phân chia, giới hạn; nên mọi vi trần đều đầy đủ chân lý.

Kinh nói: Pháp tánh biến khắp tất cả chúng sanh và cõi nước, ba đời đều không thiếu sót, không dư thừa, cũng không có hình tướng để có thể được.

Hai, Sự biến ư lý môn. Vì lý đã bao trùm sự và sự cũng bao trùm lý, lấy có phân chia, giới hạn của sự mà bao dung với cái không có ranh giới của lý, nên một vi trần tức là bao quát pháp giới vậy.

Ba, Y lý thành sự môn. Nương vào lý chân như mà thành sự việc của thế gian; sự không thể riêng biệt hoàn toàn thành được mà là từ lý; giống như sóng nương nước mà thành.

Bốn, Sự năng hiển lý môn. Vì lý không có hình tướng, nhờ sự mà rõ ra. Sự đã nương nơi lý mà thành, lý lại nhờ sự mà hiển lộ; giống như hết sóng thì nước hoàn toàn hiện ra.

Năm, Dĩ lý đoạt sự môn. Vì tướng của sự đã không thực, toàn thể là lý nên tất cả pháp sự hoàn toàn không thể được. Bát nhã tâm kinh nói: Cho nên trong không không có sắc, không có thọ, tưởng, hành, thức, là vậy.

Sáu, Sự năng ẩn lý môn.

Vì chân lý đã tùy duyên mà thành sự tướng, nên làm cho sự hiển lộ mà lý không hiện ra; giống như nước thành sóng, động thì hiện, tĩnh thì ẩn.

Kinh nói: Pháp thân trôi lăn trong năm đường, gọi là chúng sanh, là vậy.

Bảy, Chân lý tức sự môn. Vì lý tánh của chân như tức là pháp sự, không thể có lý ở ngoài sự; giống như nước tức là sóng, không có sóng ở ngoài nước. Bát nhã tâm kinh nói: Không tức là sắc, là vậy.

Tám, Sự pháp tức lý môn. Tất cả pháp sự ở thế gian vốn không có tự tánh, đều do nhân duyên kết hợp mà có. Toàn thể tức là chân tánh mà không ra ngoài pháp sự.

Bát nhã tâm kinh nói: Sắc tức là không, là vậy.

Chín, Chân lý phi sự môn. Vì sự tức là chân lý, nhưng không phải là sự, vì lý thì dứt hết các tướng. Chân, vọng khác nhau; vọng từ chân mà ra vì khác với vọng; giống như tính ướt của nước thì chẳng phải là tướng động của sóng.

Mười, Sự pháp phi lý môn. Vì toàn lý là sự mà chẳng phải là lý, vì sự thì có sai biệt nên tánh, tướng khác nhau, vì vậy toàn lý là thể mà sự, tướng dường như nhau; giống như tướng động của sóng thì không phải là tánh ướt của nước.

Tánh Hư Không Thập Nghĩa

性虚空十義 (Tông kính lục).

Vì thể của chân như rộng rãi không lường, giống như hư không.

Nó có mười nghĩa:

Một, Vô chướng ngại nghĩa. Thể tánh của chân như, đối với tất cả pháp viên dung thông đạt, không hề chướng ngại.

Hai, Chu biến nghĩa. Vì thể tánh của chân như, đối với mọi nơi đều trùm khắp.

Ba, Bình đẳng nghĩa. Vì thể tánh của chân như, đối với tất cả pháp đều bình đẳng không sai khác.

Bốn, Quảng đại nghĩa. Vì thể của chân như rộng không giới hạn, lớn không gì ngoài.

Năm, Vô tướng nghĩa. Vì thể tánh của chân như tròn đầy sáng suốt, vắng lặng hoàn toàn, xa lìa các sắc tướng.

Sáu, Thanh tịnh nghĩa. Vì thể tánh của chân như vắng lặng, trong sáng, không có gì ô nhiễm.

Bảy, Bất động nghĩa. Vì thể tánh của chân như tròn đầy trong veo, không chút thay đổi.

Tám, Hữu không nghĩa. Vì thể tánh của chân như xưa nay vắng lặng, hay diệt trừ tất cả pháp hữu vi.

Chín, Không không nghĩa. Vì thể tánh của chân như xưa nay vốn lặng im, đối với tướng không cũng không thể có.

Mười, Vô đắc nghĩa.

Vì thể tánh của chân như chư Phật và chúng sanh xưa nay vốn đầy đủ, tuy có trí năng chứng, nhưng lý sở chứng thể vốn vắng lặng hoàn toàn cũng không thể được.

Thập Ác Quả Báo

十惡果報 (Hoa nghiêm kinh).

Vì chúng sanh, ở kiếp trước, tạo mười nghiệp ác nên bị quả báo trong ba đường ác: Ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục. Chịu hết khổ rồi, hoặc sanh làm người, dư nghiệp chưa hết, trong mỗi nghiệp ác lại chia ra hai tội, nên gọi là mười quả báo ác.

Một, Sát sanh quả báo.

Tội sát sanh có thể làm cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu sanh làm người thì chịu hai loại quả báo: một) Chết yểu, hai) Nhiều bệnh. Đó là quả báo sát sanh.

Hai, Thâu đạo quả báo. Tội trộm cắp cũng khiến cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu sanh làm người chịu hai thứ quả báo: 1) Nghèo khổ, 2) Của chung không trọn quyền sử dụng.

Đó là quả báo trộm cắp.

Ba, Tà dâm quả báo. Tội tà dâm cũng làm cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu sanh làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1t) Vợ không trinh tiết, 2) Họ hàng không được vừa lòng. Đó là qủa báo tà dâm.

Bốn, Vọng ngữ quả báo. Tội vọng ngữ cũng khiến cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu sanh làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1) Bị gièm pha nhiều, 2) Bị người khác lừa bịp. Đó là quả báo vọng ngữ.

Năm, Lưỡng thiệt quả báo. Tội lưỡng thiệt cũng làm cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu được làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1) Họ hàng phân tán, 2) Thân tộc xấu ác. Đó là quả báo lưỡng thiệt.

Sáu, Ác khẩu quả báo. Tội ác khẩu cũng làm cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1) Thường nghe lời ác, 2) Nói ra là cãi cọ. Đó là quả báo ác khẩu.

Bảy, Ỷ ngữ quả báo.

Tội ỷ ngữ cũng khiến cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1) Nói không ai tin, 2) Nói không rõ ràng. Đó là quả báo ỷ ngữ.

Tám, Tham dục quả báo. Tội tham dục cũng khiến cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1) Tâm không biết đủ, 2) Muốn hoài không chán. Đó là quả báo tham dục. Chín, Sân khuể quả báo. Tội nóng giận cũng khiến cho chúng sanh rơi vào ba đường ác. Nếu được làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1) Thường bị người khác moi móc, yêu sách, 2) Thường bị người khác làm phiền phức, tổn hại. Đó là quả báo sân khuể.

Mười, Tà kiến quả báo. Tội tà kiến cũng khiến cho chúng sanh rơi vào ba đường dữ. Nếu được làm người thì chịu hai thứ quả báo: 1) Sanh vào nhà tà kiến, 2) Tâm nịnh nọt, cong quẹo. Đó là quả báo tà kiến.

Thập Ác

十惡 (Pháp giới thứ đệ).

Ác là làm trái lý. Vì chúng sanh gặp cảnh điên đảo, buông thả theo tình cảnh sai lầm này, đưa đến mọi động tác của thân, miệng, ý đều sai trái với lý lẽ và hình thành mười điều ác.

Một, Sát sanh.

Sát sanh là tự mình giết hay bảo người khác giết, cắt đức mạng sống của tất cả chúng sanh.

Hai, thâu đạo. Thâu đạo là lén lấy tiền của của người khác.

Ba, Tà dâm.

Tà dâm là không phải thê thiếp của mình mà làm việc dâm dục.

Bốn, Vọng ngữ. Vọng ngữ là ưa nói giả dối, không thật lừa bịp người khác.

Năm, Lưỡng thiệt.

Lưỡng thiệt là đến người này nói chuyện người kia và ngược lại làm cho cả hai xích mích lẫn nhau.

Sáu, Ác khẩu.

Ác khẩu là nói lời hung dữ, thô tục, làm nhục người khác, làm cho họ bực bội, khổ não.

Bảy, Ỷ ngữ.

Ỷ ngữ là nói lời sai trái với sự thật bằng ngôn từ bay bướm cốt làm người vui lòng.

Tám, Tham dục.

Tham dục là gặp cảnh vừa lòng, tham lam dục lạc, tâm không biết chán.

Chín, Sân khuể. Sân khuể là gặp cảnh trái ý, không vừa lòng, sanh tâm nóng nảy, giận dữ.

Mười, Tà kiến.

Tà kiến là bác bỏ nhân quả, thực hành tà đạo, tâm không có chánh tín.

Thập Ba La Mật

十波羅密 (Hoa nghiêm kinh).

Tiếng Phạn là ba la mật, tiếng Hoa là đáo bỉ ngạn.

Vì Bồ tát tu mười pháp này, giáo hóa cứu độ chúng sanh, vượt qua biển sanh tử đến bờ Niết bàn.

Một, Đàn na ba la mật. Tiếng Phạn là Đàn na, tiếng

Hoa là bố thí.

Tâm bao quát gọi là bố. Hẹp với mình, rộng với người gọi là thí. Kinh nói: Bồ tát muốn cho tâm chúng sanh đầy đủ, trong ngoài đều buông, không vướng mắc cái gì. Đó gọi là Bố thí đáo bỉ ngạn. (Trong tức là đầu, mắt, thân mạng, ….; ngoài tức là tiền của, vàng bạc…).

Hai, Thi la ba la mật. Tiếng Phạn là Thi la, tiếng Hoa là Thanh lương. Vì xa lìa nóng bức não loạn nên được mát mẻ; còn gọi là ngăn ngừa, vì rèn luyện ba nghiệp không để phát sanh tội lỗi, thích đi trên đường lành, không để mình buông lung. Giới kinh nói: Bồ tát giữ đủ các giới mà không vướng mắc, đó gọi là Trì giới đáo bỉ ngạn.

Ba, Sằn đề ba la mật. Tiếng Phạn là Sằn (sàn) đề, tiếng hoa là nhẫn nhục.

Người khác đem đến sự phiền phức, bực bội là nhục; nhận lấy nhục là nhẫn; nội tâm có khả năng nhận lấy sự phiền nhiễu ở bên ngoài tác động.

Kinh nói: Bồ tát có thể chịu tất cả xấu ác, đối với chúng sanh tâm của các Ngài luôn bình đẳng, không hề dao động. Đó gọi là Nhẫn nhục đáo bỉ ngạn.

Bốn, Tỳ lê da ba la mật.

Tiếng Phạn là Tỳ lê da, tiếng Hoa là tinh tấn. Đối với chánh pháp tâm luyện tập đến chỗ tinh anh, gọi là tinh. Tâm chuyên nhất cố đạt thành gọi tấn. Đó gọi là tâm không lười biếng, siêng tu tập pháp lành vậy.

Kinh nói: Bồ tát nguyện rộng lớn, luôn luôn tu tập không biết lười biếng, những gì làm được, luôn không thối lui. Đó gọi là Tinh tấn đáo bỉ ngạn.

Năm, Thiền na ba la mật. Tiếng Phạn là Thiền na, tiếng

Hoa là tịnh lự.

Niệm và lự (nghĩ và suy) đều quên, an tâm vào lý cảnh, còn có tên là trí sanh; vì dựa vào định mà sanh trí.

Kinh nói: Bồ tát đối với cảnh ngũ dục, không thèm muốn, vướng mắc; thiền định theo thứ lớp đều thành tựu được. Đó gọi là Tịnh lự đáo bỉ ngạn.

(Thiền định theo thứ lớp là sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền… tuần tự mà vào).

Sáu, Bát nhã ba la mật. Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng

Hoa là trí huệ.

Quyết định rõ ràng, xem xét kỹ lưỡng gọi là trí; bắt đầu tâm phân biệt gọi là huệ. Vì chiếu soi hết các pháp, đều không thể có được (thật có), nên hiểu biết vô ngại.

Kinh nói: Bồ tát ở chỗ Phật, giỏi quán sát các pháp, được ấn thật tướng, đi vào tất cả trí. Đó gọi là Trí huệ đến bờ bên kia.

(Thật tướng là tướng thật. Ấn tức là vô tướng nên gọi là thật tướng. Ấn tức là ấn định (gắn chặt) rằng tất cả pháp đều vô tướng.

Bảy, Phương tiện ba la mật.

Phương tức là phương pháp.

Tiện tức là thích đáng (tiện nghi).

Vì vận dụng phương tiện khéo léo, tùy theo căn cơ giúp đỡ chúng sanh, đúng lúc đúng duyên. Kinh nói: Bồ tát giáo hóa chúng sanh không biết mỏi mệt, nhàm chán, tùy theo sự ưa thích của chúng sanh mà hiện thân thích hợp nói pháp. Đó là Phương tiện đến bờ bên kia.

Tám, Nguyện ba la mật. Nguyện tức là thệ nguyện, chí mong được đầy đủ. Trên cầu Phật đạo, dưới giáo hóa chúng sanh đến hết vị lai hạnh nguyện thành tựu. Kinh nói: Bồ tát thành tựu cho tất cả chúng sanh, cúng dường tất cả Phật, đến hết kiếp vị lai, chứng được trí huệ của Như lai. Đó gọi là Nguyện đến bờ bên kia.

Chín, Lực ba la mật. Lực tức là lực dụng (tác dụng của lực). Vì hạnh viên mãn, công hoàn thành đối với vạn cảnh không động, có khả năng làm tốt nhiều việc vậy.

Kinh nói: Bồ tát tâm lực đầy đủ sâu thẳm, không có tạp nhiễm, cho đến đầy đủ sức gia trì để tin, hiểu và lãnh thọ. Đó gọi là Lực đến bờ bên kia.

Mười, Trí ba la mật. Trí tức trí huệ. Vì quyết đoán không lầm lạc, chứng pháp làm cho tinh thần an vui, giỏi vào huệ của Phật, thấu suốt vô ngại.

Kinh nói: Bồ tát biết tất cả pháp chân thật, biết tất cả Như lai lực, hiểu rộng khắp pháp giới môn. Đó gọi là Trí huệ đến bờ bên kia.

Thập Bất Năng Trưởng Nghiệp

十不能長業 (Du già sư địa luận).

Một, Mộng sở tác nghiệp. Mộng sở tác nghiệp là hành vi trong mộng không phải do ý thức khởi động, cũng không phải do thân, miệng tác động. Đó là nghiệp không tăng trưởng.

Hai, Vô tri sở tác nghiệp. Vô tri sở tác là người không có tri giác cái nghiệp họ làm ra, không phải do ý thức khởi động. Đó là nghiệp không tăng trưởng.

Ba, Vô cố tư sử tác nghiệp. Vô cố tư sở tác là nghiệp do thân, miệng làm ra mà không cố ý.

Đó là nghiệp không tăng trưởng.

Bốn, Bất lợi bất sở tác nghiệp. Bất lợi bất sở tác là không vì lợi dưỡng mà làm, cũng không làm thường xuyên. Đó là nghiệp không tăng trưởng.

Năm, Cuồng loạn sở tác nghiệp.

Cuồng loạn sở tác là người ngu si cuồng loạn, với những việc do thân, miệng làm ra, vốn không cố ý, cũng chẳng tri giác. Đó là nghiệp bất tăng trưởng.

Sáu, Thất niệm sở tác nghiệp. Thất niệm sở tác là người đã mất chánh niệm thì giống như si mê. Tất cả nghiệp làm ra đều không do ý thức, phát khởi. Đó là nghiệp không tăng trưởng.

Bảy, Phi lạc dục sở tác nghiệp. Phi lạc dục sở tác là tất cả những nghiệp làm ra ắt từ tâm ham muốn khởi lên. Nếu làm những việc không phải xuất phát từ lòng ham muốn thì đó là nghiệp không tăng trưởng.

Tám, Tự tánh vô ký nghiệp. Tự tánh vô ký là những động tác của tánh vô ký, không phải nhân duyên bất thiện. Đó là nghiệp không tăng trưởng. (Tánh vô ký là tánh không thiện không ác).

Chín, Hối sở tổn nghiệp.

Hồi sở tổn nghiệp là trước làm ra nghiệp, rồi sanh hổ thẹn, sửa ác làm lành, thì nghiệp ấy liền giảm.

Đó là nghiệp không tăng trưởng.

Mười, Đối trị sở tổn nghiệp. Đối trị sở tổn là nghiệp làm ra là phương tiện đối trị. Như tâm sân nổi lên thì phải dùng từ bi trị nó, nghiệp ấy sẽ giảm dần. Đó là nghiệp không tăng trưởng.

Thập Bất Nhị Môn

十 不 二 門 (Pháp hoa huyền nghĩa thích thiêm).

Lập ra thập môn để làm gì? Bởi vì đại sư Kinh khê khi giải thích Pháp hoa huyền nghĩa, trong đó ý nghĩa của thập diệu rất là rộng sâu, bao trùm pháp tướng, học giả khó hiểu được; nên ở trong hai môn Tích và Bổn, đối với thập diệu ở trước mà lập ra thập môn này. Lại nữa, từng môn dưới đây qui kết về một niệm, làm cho người tu học, ở trong một niệm, tâm khai mở, hiểu rõ lẽ nhiệm mầu, lập nên diệu hạnh. Vì vậy nói rằng không thể không hiểu giềng mối của thập diệu, nên tóm tắt thập diệu làm thành đại thể của quán pháp. Nhưng mười môn này dùng Bất nhị để đặt tên. Bởi kinh Pháp hoa, tứ thời, tam giáo trở về trước, luận bàn về mười sắc, tâm riêng biệt, khác nhau, gọi đó là hai. Đến khi kinh Pháp hoa mở bày Tứ thời, Tam giáo, luận bàn về pháp Thiên, Quyền đều là lý chân thật tròn đầy, đã nói rõ các pháp sắc và tâm viên dung, tự tại, thu nhiếp lẫn nhau, không có gì ngoài, đều gọi là Bất nhị.

Thập môn đối với thập diệu mà lập; diệu tức là không hai, không hai tức là diệu; nên thập môn này lấy Bất nhị làm mắt. Môn có nghĩa là thông suốt, vì muốn dùng sự dễ dàng của thập môn để thông hiểu được sự khó khăn của thập diệu. (Tứ thời là Hoa nghiêm thời, Lộc uyển thời, Phương đẳng thời, Bát nhã thời. Tam giáo là Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo. Thiên, Quyền, Viên, Thật. ba giáo Tạng, Thông, Biệt là Thiên, là Quyền. Viên giáo là Viên, là Thật).

Một, Sắc tâm bất nhị môn. Pháp có hình tướng, vật thể trở ngại mà không có tri giác, khác với tâm, nên gọi là sắc. Có tri giác mà không vật thể trở ngại, có khả năng duyên lự (suy gẫm) gọi là tâm. Trong kinh văn thường gọi là danh sắc. Tâm không thể thấy, chỉ có tên thôi, nên danh là tâm vậy.

Luận Trí độ nói: Trong tất cả các pháp, chỉ có danh và sắc, không có pháp nào ra ngoài danh và sắc. Nhưng về tình mà nói thì sắc, tâm là hai pháp có khác nhau; về lý mà bàn thì tất cả pháp vốn đầy đủ trong tâm. Tức là diệu sắc, diệu tâm; tâm tức là sắc, sắc tức là tâm; ngoài tâm không sắc, ngoài sắc không tâm; tương quan tương liên, nên gọi là Bất nhị.

Bất nhị này không ra ngoài một niệm, cho nên lấy cái nhiệm mầu của tâm pháp làm cửa.

Hai, Nội ngoại bất nhị môn. Lấy hai cảnh trong, ngoài để bàn hai quán trong, ngoài.

Vì chúng sanh, chư Phật và y báo gọi là ngoại cảnh. Tâm pháp của mình gọi là nội cảnh. Đối với hai cảnh nội, ngoại này, đều dùng tam quán mà quán sát, tức gọi là hai quán nội, ngoại. Nhưng nếu bàn về thứ lớp tu quán, thì trước phải quán nội tâm; nếu luận về căn cơ thâm nhập không giống nhau, thì nên quán nội, ngoại song song; để làm hiển lộ nghĩa nhiệm mầu của nó, thì phải thấu đạt lý tương dung của nội, ngoại. Tuy là quán một cảnh mà có khả năng bao hàm tất cả, nên gọi là Bất nhị.

Bất nhị này không ra ngoài một niệm, nên lấy sự nhiệm mầu của tâm pháp làm cửa vậy. (Y báo là quốc độ nơi thân thể nương tựa. Tam quán là không quán, giả quán, trung quán. Lìa tánh, lìa tướng gọi là không; có mà không thật gọi là giả; chẳng phải không chẳng phải giả gọi là trung).

Ba, Tu tánh bất nhị môn. Tu là sửa chửa, tạo tác, tùy duyên mà làm ra mọi việc. Tánh là cái vốn có, không thay đổi, tức là lý chân như bất biến. Tánh đức chính là Tam quán. Nay nói bằng toàn tánh bắt đầu tu, thì các hành là vô tác; hoàn toàn tu tại tánh thì một niệm là viên thành (kết quả hoàn toàn). Cho nên tu không ngoài tánh, ngoài tánh không tu, liên hệ mật thiết với nhau, nên gọi là Bất nhị. Bất nhị này không ra ngoài một niệm, vì vậy lấy tâm pháp nhiệm mầu làm cửa.

Bốn, Nhân quả bất nhị môn. Nhân là từ mê mà nói, còn quả là đứng trên quá trình giác ngộ mà nói.

Ban đầu từ trời, người, cuối cùng là Đẳng giác, Bồ tát đều gọi là nhân; chỉ đến Diệu giác hay Phật mới gọi là quả. Bởi vì chúng sanh trong chín cõi bị vô minh che lấp, lý thật tướng chưa hiển lộ nên gọi là nhân; chỉ có Diệu giác, Phật đã hoàn toàn không còn vô minh, lý thật tướng hoàn toàn hiển lộ, theo cơ mà ứng hiện, hóa độ không giới hạn, nên gọi là quả.

Mười cõi, tuy mê, ngộ khác nhau, nhưng thật tướng trước sau chỉ có một, nên gọi là Bất nhị. Bất nhị này không ra ngoài một niệm, cho nên vì sự nhiệm mầu của tâm pháp mà lấy làm cửa. (chín cõi là Bồ tát, Duyên giác, Thinh văn, Thiên, Nhân, Tu la, Ngạ quả, Súc sanh, Địa ngục và Phật).

Năm, Nhiễm tịnh bất nhị môn.

Dụng của vô minh là lây nhiễm. Dụng của pháp tánh là trong sạch. Thể của vô minh và pháp tánh vốn không hai, nhưng dụng thì có khác. Mê thì toàn pháp tánh trở thành vô minh. Dụng của vô minh khi khởi lên do tâm ràng buộc tạo tác, biến đổi các pháp; niệm niệm liên tục vướng mắc, nên gọi là nhiễm. Ngộ thì toàn thể vô minh trở thành pháp tánh. Dụng của pháp tánh khởi lên do xa lìa tâm chướng ngại, ứng phó với các duyên; niệm niệm liên tục rời bỏ, nên gọi là tịnh.

Nhưng khi tâm bị ràng buộc, ô nhiễm mà lý mầu nhiệm vốn có đầy đủ, so với tịnh không khác, nên gọi là bất nhị. Bất nhị này không ra ngoài một niệm; vì vậy, lấy sự mầu nhiệm của tâm pháp làm cửa. (Tâm ràng buộc là tâm thức của chúng sanh bị hoặc nghiệp trói buộc. Xa lìa tâm chướng ngại là tâm tưởng của Phật hoàn toàn dứt sạch hoặc nghiệp, đâu còn chướng ngại gì nữa).

Sáu, Y chánh bất nhị môn. Y là nơi được nương tựa, tức xứ sở đang ở. Chánh là kẻ đang nhận quả báo của mình, tức là thân thể đang nương tựa một nơi nào đó; như Phật thị hiện ba cõi nước ở dưới, gọi là y báo; thị hiện ba giáo chủ và thân trong chín cõi ở trên gọi là chánh báo.

Kinh Pháp hoa chỉ rõ ba cõi, tức là Tịch quang, chín giới đều là viên Phật (pháp thân). Tịnh quang là cõi sở y, viên Phật là thân năng y. Vì Tịch quang, viên Phật về lý vốn không hai, nên có thể nói trong y có chánh, trong chánh có y. Quả đã là y, chánh, không hai, nhân cũng như thế, do lý giống nhau vậy, nên phải biết, chư Phật và chúng sanh, thể và dụng không hai. Lý không hai này không ra ngoài một niệm, vì vậy, lấy sự mầu nhiệm của tâm pháp làm cửa. (ba cõi ở dưới là cõi Đồng cư, cõi Phương tiện, cõi Thật báo, đối với cõi Thường tịch quang ở trên, nên ba cõi ấy gọi là dưới).

Bảy, Tự tha bất nhị môn. Tự tức là tự mình. Tha tức là căn cơ của người khác. Đây chính là Tam pháp luận; Phật, Pháp, chúng sanh đều gọi là tha (cái khác, người khác); chỉ có tâm pháp là tự (ta). Vì do mười giới đầy đủ hỗ tương thì tâm, Phật và chúng sanh, mỗi thứ đều có thể sanh ra Phật. Nếu tâm mình sanh ra Phật thì hiển nhiên rồi, với Phật do tâm người khác sanh ra như nhau, đều là khả năng thay đổi tự nhiên; chỉ khi tâm của những chúng sanh khác sanh ra Phật, đó là được thay đổi. Cho nên nói rằng người khác sanh ra Phật khác còn đồng với tâm, huống nữa là tâm ta sanh ra Phật, lại trái với nhất niệm sao? Đã đồng một niệm thì ta và kia đâu có khác; nên gọi là Bất nhị.

Bất nhị này không ra ngoài một niệm, nên lấy sự nhiệm mầu của tâm pháp làm cửa.

Tám, Tam nghiệp bất nhị môn. Tam nghiệp là sau khi Như lai chứng quả rồi giáo hóa chúng sanh thanh tịnh các nghiệp thân, miệng, ý.

Vì thân thể đang ổn định hòa hợp, miệng đang thuyết pháp, ý đang xem xét căn cơ, còn phải biết rằng thân chẳng phải là thân, nói chẳng phải là nói. Thân, miệng bình đẳng cùng với ý luân. Tâm, sắc như một, nên gọi là Bất nhị. Bất nhị này không ra ngoài một niệm, vì vậy lấy sự nhiệm mầu của tâm pháp làm cửa. (Thân, khẩu, ý luân là vì luân: Bánh xa có công dụng nghiền nát, dụ cho Phật quan sát căn cơ hiện thân thuyết pháp, có thể nghiền nát hoặc nghiệp của chúng sanh, nên gọi là luân. Tâm, sắc như một là tâm tức ý, sắc tức thân, miệng. Vì ba nghiệp thân, miệng ý đều cùng một tánh không khác nhau). Chín, Quyền thật bất nhị môn. Quyền là mưu kế để đối phó với hoàn cảnh bất thường, tức là chín giới, bảy phương tiện. Thật là chân thật, tức cõi Phật, pháp viên thừa.

Bởi từ Pháp hoa về trước, bốn thời Quyền, Thật chưa từng hòa hợp, đến thời Pháp hoa mở ra thì chín giới, bảy phương tiện tức là chân thật viên thừa Phật giới. Thật tức Quyền, Quyền tức Thật. Thật không ngoài Quyền, Quyền không ngoài Thật đều gọi là nhiệm mầu, bí mật, nên gọi là Bất nhị. Bất nhị này không ra ngoài một niệm. Vì vậy, lấy sự nhiệm mầu của tâm pháp làm cửa.

(bảy phương tiện là phương là pháp; tiện là tiện nghi. Vì hai giáo Nhị thừa Tạng, Thông là bốn và ba giáo Tạng, Thông, Biệt Bồ tát công lại là bảy, do cùng tu theo đường lối phương tiện).

Mười, Thọ nhuận bất nhị môn.

Thọ nhuận là từ dụ mà đặt tên. Thọ tức là lãnh nạp, dùng ba cỏ, ba cây dụ bảy phương tiện chúng sanh có thể lãnh nạp. Nhuận tức thấm nhuần. Vì bốn thời ba giáo trước của Như lai, như mây gặp lạnh kết thành mưa, nên cây, cỏ được thấm nhuần. Pháp hoa trình bày trước bốn thời, ba giáo là pháp viên mãn. bảy phương tiện chúng sanh đều mong được thọ ký thành Phật; giống như ba cỏ hai cây đều sống trên một mảnh đất, được thấm nhuần một trận mưa, không hề sai khác, nên gọi là Bất nhị.

Bất nhị này không ra ngoài một niệm, nên lấy sự mầu nhiệm của tâm pháp làm cửa.

(Ba cỏ hai cây dụ cho bảy phương tiện là hạ thảo dụ cho người, trời; trung thảo dụ cho Thinh văn, Duyên giác; thượng thảo dụ cho tạng giáo Bồ tát. Tiểu thọ dụ cho Thông giáo Bồ tát; đại thọ dụ cho Biệt giáo Bồ tát.

Bảy, Phương tiện này, do đối với hạ thảo, nên lấy trời, người hợp với bậc Nhị thừa Tạng, Thông. Đối pháp Quyền, Thật không đề cập đến trời, người).

Thập Biến Xứ Định

十徧處定 (Pháp giới thứ đệ).

Trí độ luận nói: Bát bối xả là sơ môn, Bát thắng xứ là trung hạ, Biến nhất thiết xứ là thành tựu. Quán ba thứ đầy đủ, thiền thể mới thành tựu. Định này gọi là Biến nhất thiết xứ, theo cảnh sở quán rộng khắp đầy đủ mà đặt tên như vậy.

(Bát bối xả là 1) Nội hữu sắc tướng ngoại quán sắc, 2) Nội vô sắc tướng ngoại quán sắc, 3) Tịnh bối xả thân tác chứng, 4) Hư không xứ bối xả, 5) Thức xứ bối xả, 6) Vô sở hữu bối xả, 7) Phi hữu tưởng phi vô tưởng bối xả, 8) Diệt thọ tưởng bối xả.

Bát thắng xứ là 1) Nội hữu sắc tướng ngoại quán sắc thiểu, 2) Nội hữu sắc tướng ngoại quán sắc đa, 3) Nội vô sắc tướng ngoại quán sắc thiểu, 4) Nội vô sắc tướng ngoại quán sắc đa, 5) Thanh thắng xứ, 6) Hoàng thắng xứ, 7) Xích thắng xứ, 8) Bạch thắng xứ).

Một, Thanh biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định này dùng lại Bát bối xả, thấy được sắc xanh trong Bát thắng xứ, làm cho khắp cả xứ đều màu xanh; nên gọi là Thanh biến nhất thiết xứ định.

Hai, Hoàng biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được sắc vàng trong Bát thắng xứ, làm cho khắp cả xứ đều màu vàng; nên gọi là Hoàng biến nhất thiết xứ định.

Ba, Xích biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được sắc đỏ trong Bát thắng xứ, làm cho khắp tất cả xứ đều màu đỏ; nên gọi là Xích biến nhất thiết xứ định.

Bốn, Bạch biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được sắc trắng trong Bát thắng xứ, làm cho khắp tất cả đều màu trắng; nên gọi là Bạch biến nhất thiết xứ định.

Năm, Địa biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được màu đất trong Bát thắng xứ, làm cho tất cả mọi nơi đều trùm khắp màu ấy; nên gọi là Địa biến nhất thiết xứ định.

Sáu, Thủy biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được màu nước trong Bát thắng xứ, làm cho tất cả mọi nơi đều trùm khắp màu ấy; nên gọi là Thủy biến nhất thiết xứ định.

Bảy, Hỏa biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được màu lửa trong Bát thắng xứ, làm cho tất cả mọi nơi đều trùm khắp màu ấy, nên gọi là Hỏa biến nhất xứ định

Tám, Phong biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được màu gió trong Bát thắng xứ, làm cho tất cả mọi nơi đều trùm khắp màu ấy; nên gọi là Phong biến nhất xứ định. Chín, Không biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được màu sắc của không gian trong Bát thắng xứ, làm cho tất cả mọi nơi đều bao trùm màu ấy; nên gọi là Không biến nhất thiết xứ định.

Mười, Thức biến nhất thiết xứ định.

Ở trong định dùng lại Bát bối xả, thấy được màu sắc của thức trong Bát thắng xứ, làm cho tất cả mọi nơi đều bao trùm màu ấy; nên gọi là Thức biến nhất thiết xứ định.

Thập Cảnh

十境 (Ma ha chỉ quán).

Thập cảnh đều là những cảnh mà thập thừa quán pháp đã quán.

Nếu luận về sự sanh khởi của mười cảnh thì đều do quán năm ấm và 12 nhập mà phát sanh chín cảnh ở dưới, năng, sở giúp đỡ lẫn nhau; lần lượt sanh ra, mới thành được mười cảnh.

Nếu luận về chín cảnh ở dưới, phát sanh lẫn nhau không ngừng, thì không còn theo thứ lớp, nên biết cảnh của năm ấm thường tự hiện ra trước mặt. Nếu phát hay không phát cũng luôn thực hành quán pháp về các cảnh ấy. Chín cảnh ở dưới phát sanh nên dùng Thập thừa quán pháp để quán, nếu không phát sanh thì không quán.

(Năng, sở giúp đỡ lẫn nhau là như cảnh của ấm đầu tiên sanh phiền não; các cảnh còn lại lần lượt cũng như thế).

Một, Ấm cảnh.

Ấm có nghĩa là che đậy, tức là năm ấm sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng gọi là năm uẩn. Uẩn có nghĩa là chứa nhóm.

Nếu nói che đậy tất cả pháp lành thì đây là đứng về nhân mà đặt tên; nếu nói chứa nhóm sự sống, chết không cùng thì đây là đứng về quả mà đặt tên.

Mười cảnh lấy ấm đứng hàng đầu, có hai ý nghĩa hiện tiền và dựa theo kinh. Hiện tiền là cái thân chịu quả báo trong một giai đoạn thời gian, tức là năm ấm. năm ấm nhiều lớp che phủ thường hiện tiền, nên lấy nó làm đối tượng pháp quán ban đầu. Dựa vào kinh thì Đại phẩm kinh Bát nhã nói: Thinh văn nương Tứ niệm xứ mà tu tập, năm ấm là cảnh sở quán của Tứ niệm xứ. Trong kinh lại nói: Tất cả pháp môn đều lấy năm ấm làm đầu; nên đó cũng là đối tượng của pháp quán đầu tiên. Đây là đề cập chung về năm ấm, nếu nói riêng về cảnh sở quán, thì phải trừ bốn ấm trước trong năm ấm, chỉ dùng cảnh sở quán cả thức ấm thứ năm.

Hai, Phiền não cảnh. Tối tăm, bức rức, não loạn tâm thần, lại tham lam, giận dữ… đó là phiền não. Vì từ xưa đến nay chất chứa vô số lầm lạc, nay nhờ quán sát cảnh năm ấm thì phiền não liền phát sanh. Giống như dòng sông chảy bình thường không biết được sự gấp gáp, nhanh chóng của nó. Nếu dùng cây chặn nó lại thì dòng nước sẽ vọt tung lên, không sao ngăn chặn được. Lúc ấy, nên bỏ cảnh năm ấm mà quán cảnh phiền não.

Ba, Bệnh hoạn cảnh. Nguyên nhân sanh ra tuy nhiều, không ra ngoài bốn đại thịnh, suy; hoặc do quán sát phiền não, năm ấm làm kích động bốn đại đưa đến sinh mệnh. Nếu thân đã nhiễm bệnh thì bỏ nửa chừng tu tập thánh đạo. Nếu có quán sát lại càng phải dụng tâm, phải hiểu rõ nguyên do của bệnh, nên dùng phương pháp nào để trị nó; hoặc là bằng sức quán bên trong, hoặc là bằng y thuật, thì bệnh có thể bớt và thánh đạo mới có thể tu. Ấy là nên quán sát cảnh bệnh hoạn.

Bốn, Nghiệp tướng cảnh. Nghiệp tức là hành động của thân và miệng làm ra.

Vì người tu hành, từ vô lượng kiếp đến nay, làm ra các nghiệp thiện, ác; hoặc đã đến lúc thọ báo, lại không phát ra; hoặc chưa đến lúc thọ báo, ở trong tâm yên lặng bỗng phát ra. Bởi vì nghiệp lành sắp thọ báo phát ra, thì nghiệp dữ lại đến đòi trả báo cũng phát ra. Khi hai nghiệp thiện, ác này hiện ra cùng lúc, đừng mừng cũng đừng sợ mà lại càng tu tập quán pháp hơn thì nghiệp từ từ tiêu diệt, một lòng giữ đạo là phải quán sát cảnh tướng của nghiệp.

Năm, Ma sự cảnh.

Ma là tiếng Phạn, gọi đủ là Ma la, tiếng Hoa là kẻ sát hại, vì hay cướp mất đời sống trí tuệ của con người.

Nói ma sự thì luận Đại trí độ nói rằng ma lấy việc phá hoại pháp lành của con người làm sự nghiệp; lại nữa Thiên ma lấy việc làm thối lui tâm Bồ đề của chúng sanh thuận dòng sinh, tử, tham đắm năm dục, làm sự nghiệp; nên gọi là ma sự. Đây là do quán các cảnh trước, nếu chưa phá được, Thiên ma, càng sợ, làm xuất hiện cảnh giới ấy, mà còn dạy dỗ kẻ khác thoát khỏi cảnh sanh tử, mất dân chúng, quyến thuộc của nó và cung điện của nó trống không. Lại nữa, người tu tĩnh lự chứng được thần thông lớn, trí huệ lớn, thì ta sẽ bị điều phục và khống chế. Nay, ta phải phá hoại căn lành kẻ ấy trước, nên phải phát động ma sự.

Pháp trị mà có ba cách: ban đầu quát mắng, đuổi đi. Giống như người canh cửa, chận kẻ bất lương không cho vào. hai, phải quán sát thật kỹ lưỡng từ đầu đến chân, thân và tâm hoàn toàn không thể nắm bắt được (hiểu được) thì ma từ đâu mà đến, sẽ não loạn cái gì. Giống như kẻ ác vào nhà phải theo dõi nó mọi nơi mọi lúc, không để nó ở lại trong nhà. ba, quán sát nó mà không trừ được, thì bằng tâm lực vững chãi chống cự nó, cho đến chết mới thôi. Nhất tâm dùng quán pháp để cho đạo hạnh thành tựu, hay là phải quán sát cảnh của ma sự.

(Thiên ma tức là thời thứ sáu Tha hóa tự tại, cõi Dục.

Sáu, Thiền định cảnh. Thiền là tiếng Phạn, gọi đủ là Thiền na, tiếng Hoa là Tịnh lự. Vì ma sự đã qua mà sự sáng suốt thật sự chưa hiển lộ, nên phải tu quán; phát hiện ra nhiều loại thiền tu tập từ kiếp trước, phải vứt bỏ ma sự, dùng quán pháp để quán sát nó, mới mong niềm vui mầu nhiệm của thiền phát sanh sự đam mê thiền vị. Tuy tránh được nguy hại của ma cảnh, lại bị cột vào định. Giống như tránh lửa lại rơi xuống nước, chẳng có ích gì cho chánh hạnh, vì thể phải quán cảnh thiền định. (Nhiều loại thiền là sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền trong cõi sắc).

Bảy, Chư kiến cảnh. Hiểu sai lệch là kiến. Vì suy lý không đúng, hiểu biết lệch lạc rồi lại cho đó là hiểu biết chắc chắn, nên gọi là kiến. Các kiến giải này, hoặc do thiền mà có, hoặc do nghe (học tập) mà có. Do thiền mà có; vì ban đầu nhờ tâm yên lặng, sau do quán mà dần dần sáng suốt, hiểu biết thông thạo, thấu đáo, dường như có ngộ ra sự nhiệm mầu. Do học hỏi mà có; vì học hỏi không nhiều, mà có khả năng thấu ngộ, hiểu biết rành mạch, hỏi đáp rành rẽ, thông minh. Tuy nhờ thiền, nhờ học hỏi mà có sự thông đạt như vậy, nhưng vì suy lý đã sai thì đều thuộc tà kiến. Thật chẳng phải sự hiểu biết thấu triệt. Với những kiến giải này, thì phải dùng quán pháp để quán sát chúng, hầu mong thông đạt chánh đạo để không bị chướng ngại, nên phải dùng quán cảnh các kiến giải này.

Tám, mạn cảnh. Tâm trọng mình khinh người gọi là mạn.

Vì đã khuất phục được các tà kiến và tâm lầm chấp đã chấm dứt; người vô trí cho đó là Niết bàn, lạm dụng cho rằng địa vị đã chánh hạnh, nên phải quán sát cảnh kiêu mạn. Chín, Nhị thừa cảnh. Thinh văn, Duyên giác tu tập theo pháp Tứ đế, thì có khả năng ra khỏi khổ sống, chết; nên gọi là thừa.

Vì tâm tà kiến và kiêu mạn, đã nhờ tu quán mà chấm dứt. Đó là chí nhỏ ở đời trước đã ôm ấp, tu tập; dựa vào im lặng mà sanh ra chí ấy. Vì chí nhỏ ưa chìm đắm vào không tịch, nên không thể vươn lên mãnh đất cứu cánh của Đại thừa. Vì vậy mà nói rằng thà khởi lên cái tâm của con chồn ghẻ hủi, chớ không học cái hạnh của Thinh văn, Duyên giác; nên nếu cảnh giới của Nhị thừa nổi lên, phải dùng quán pháp để quán sát, chớ sanh đắm nhiễm, thì phải quán cảnh của Nhị thừa.

Mười, Bồ tát cảnh.

Bồ tát là tiếng Phạn, gọi đủ là Bồ đề tát đỏa, tiếng Hoa là Giác hữu tình. Đại sư Thiên thai giải rằng dùng Phật đạo hướng dẫn cho chúng sanh thành tựu. Do ở trên tâm tà kiến và kiêu mạn đã chấm dứt, hoặc phát sanh do tu tập ở đời trước, hoặc nhớ đến nguyện cũ, thì không rơi vào cảnh của Nhị thừa, mà phát tâm của cảnh giới tam giáo Bồ tát. Nay tu quán là đã nương vào giáo lý mầu nhiệm Viên, Đốn của Đại thừa để mở mang, hiểu biết và lập hạnh. Vì vậy nếu cảnh giới Bồ tát của ba giáo phát ra, cũng phải quán sát, đừng để sanh tâm đắm nhiễm, thì phải quán sát cảnh Bồ tát.

Thập Chủng Bất Tư Nghì Pháp

十種不思議法 (Bồ tát tạng chánh pháp kinh).

Tư tức là tâm suy nghĩ. Nghị tức là miệng bàn bạc. Vì mười loại pháp này không thể dùng tâm để suy nghĩ, miệng để bàn bạc.

Một, Tối thắng thân tướng bất tư nghị.

Thân tướng của Như lai thanh tịnh siêu việt, chứa nhóm phước đức vô lượng, trang nghiêm đầy đủ bằng tất cả công đức nhiệm màu hơn hết. Giống như các gương lớn hiện nhiều cảnh sắc trong ấy; giống như cõi hư không bao quát tất cả khiến cho chúng sanh vượt khỏi phân biệt, xa lìa nghi ngờ và hối hận; tin tưởng thấu hiểu trong sáng; phát sanh ý tưởng hy hữu; nên gọi là Thân tướng tuyệt vời không thể nghĩ bàn.

Hai, Diệu hảo âm thinh bất tư nghì.

Âm thinh Như lai nói ra ở trong pháp hội đều để điều phục chúng sanh nên tùy nghi thuyết giảng, làm nhiều việc thiện đem lại lợi ích cho mọi người; khiến cho ai nấy cũng đều hiểu được, sanh tâm yêu thương, vui vẻ, thích thú; giống như tiếng rống của sư tử; nên gọi là Âm thinh tuyệt hảo không thể nghĩ bàn.

Ba, Tối thượng đại trí bất tư nghì.

Như dùng đại trí tối thượng, tri kiến vô ngại nói tất cả pháp, khiến cho chúng sanh tin, hiểu hoàn toàn, phát sanh ý tưởng ít có; nên gọi là Trí lớn cao siêu không thể nghĩ bàn.

Bốn, Vi diệu quang minh bất tư nghì.

Ánh sáng của Như lai, to lớn nhiệm mầu, chiếu khắp mười phương thế giới, vượt xa ánh sáng của các vị trời, khiến cho chúng sanh nào thấy được ánh sáng ấy thì tin, hiểu hoàn toàn, vượt ra khỏi phân biệt, xa lìa các nghi ngờ, hối hận; thân tâm vui tươi, phát sanh ý tưởng ít có; nên gọi là Ánh sáng mầu nhiệm không thể nghĩ bàn.

Năm, Viên mãn giới định bất tư nghì.

Thân, miệng, ý nghiệp của Như lai đều thanh tịnh, định vắng lặng lớn, luôn luôn an trụ, đầy đủ viên thành, khiến cho chúng sanh phát sanh ý tưởng ít có, cũng có khả năng làm cho ba nghiệp thanh tịnh, tu các thiền định, được ba la mật đa tối thượng; nên gọi là Giới định tròn đầy không thể nghĩ bàn.

Sáu, Quảng đại thần túc bất tư nghì.

Như lai có thần thông đầy đủ, đứng bậc nhất trong chúng sanh. Thần lực của Ngài Mục liên, Thinh văn, Bồ tát đều không thể bằng thần lực của Phật; nên gọi là Thần túc to lớn không thể nghĩ bàn.

Bảy, Như lai trí lực bất tư nghì.

Như lai có đầy đủ sức trí huệ tối thắng, ở trong cõi trời, người chuyển pháp luân như tiếng sư tử gầm. Những gì mà trời, người, ma vương, phạm thiên vương có được không thể so sánh bằng trí lực của Như lai, làm cho tất cả chúng sanh hiểu biết như thật, vượt lên trên phân biệt, xa lìa các nghi ngờ sai lầm; nên gọi là Trí lực của Như lai không thể nghĩ bàn.

Tám, Vô sở úy bất tư nghì. Như lai thành tựu vô thượng chánh giác, đầy đủ thắng trí vô thượng, ở trong các đám đông chuyển diệu pháp luân, như sư tử gầm, được đại tự tại; nên gọi là vô úy không thể nghĩ bàn. Chín, Đại bi tâm bất tư nghì. Như lai không bỏ bất cứ chúng sanh nào, tâm thường thương xót không hạn lượng; nhưng các chúng sanh không ở trong chánh pháp thì không thể hiểu được. Như lai vận dụng tâm đại bi khiến cho chúng đều hiểu biết được, tin tưởng, hiểu rõ hoàn toàn, phát sanh ý tưởng hy hữu; nên gọi là Tâm đại bi không thể nghĩ bàn.

Mười, Bất cộng pháp bất tư nghì.

Như lai đầy đủ công đức, trí huệ, ở trong đại chúng, chuyển pháp luân nhiệm mầu, như sư tử rống. Các Sa môn, Bà la môn, ma vương, phạm thiên không thể chuyển được như vậy, làm cho chúng sanh vượt lên phân biệt, xa lìa nghi hoặc, tin hiểu hoàn toàn, phát sanh ý tưởng chưa từng có; nên gọi là Pháp bất cộng không thể nghĩ bàn.

Thập Chủng Bổ Đặc Già La

十種補特伽羅 (Địa tạng thập luận kinh).

Tiếng Phạn là Bổ đặc già la, tiếng Hoa là Hữu tình, còn gọi là nhân (người).

Phật vì loài hữu tình, tội nghiệp sâu nặng, sanh tử luân hồi, khó được thân người, nên mới nói mười loại khác nhau.

Một, Bất chủng thiện căn. Vì các loài hữu tình, ở đời trước và đời hiện tại, không trồng căn lành Bồ đề mà chỉ làm việc ác, nên luân hồi trong sáu nẽo.

Hai, Vị tu phước nghiệp. Vì các loài hữu tình, ở đời trước và đời hiện tại, chưa từng tu tập các nghiệp lành bố thí, trì giới mà còn làm nhiều việc ác, nên luân hồi trong sáu nẻo.

Ba, Tạp nhiễm tương tục. Vì các loài hữu tình, ở đời trước và đời hiện tại, bị các tạp loạn tham, sân, si, … làm cho nhiễm ô liên tục không ngừng. Do ác hạnh này, nên luân hồi sáu nẻo.

Bốn, Tùy ác hữu hành.

Vì các loài hữu tình, ở đời trước và đời hiện tại, bắt chước bạn ác tập tành theo các việc ác, nên luân hồi trong sáu nẻo.

Năm, Bất úy hậu thế khổ quả. Vì loài hữu tình, ở đời hiện tại, chỉ tại nghiệp ác, không sợ quả báo khổ đau ở đời sau. Do ác hạnh này nên luân hồi trong sáu nẻo.

Sáu, Mãnh lợi tham dục. Vì loài hữu tình không biết các ham muốn ở thế gian, đó là cái gốc của bao nhiêu khổ đau, mà chi háo hức tham cầu, không biết đủ. Do hạnh ác này nên luân hồi trong sáu nẻo.

Bảy, Mãnh lợi sân khuể. Vì loài hữu tình, đối với tất cả cảnh trái ngược ở thế gian, không thể ôm lòng chịu đựng mà chỉ nổi nóng giận dữ, không biết ngăn chặn. Do ác hạnh này nên luân hồi trong sáu nẻo.

Tám, Mãnh lợi ngu si. Vì loài hữu tình, không hiểu rõ đối với cảnh mê lầm, nên nổi lên tà kiến, xem thường chánh pháp. Do hạnh ác này, nên luân hồi trong sáu nẻo.

Chín, Kỳ tâm mê loạn. Vì loài hữu tình, không làm chủ tâm được, mê lầm cuồng loạn, buông thân, miệng, ý làm các nghiệp ác. Do ác hạnh này, nên luân hồi trong sáu nẻo.

Mười, Thủ ác tà kiến. Vì loài hữu tình không tin chánh giáo của Như lai, chấp chặt tà kiến của ngoại đạo. Do hạnh ác này, luân hồi trong sáu nẻo.