Tam Tạng Pháp Số

Cửu Chủng Đại Thiền

九種大禪 (Địa trì kinh)

Thiền là tiếng Phạn, nói đủ là Thiền na, tiếng Hoa là Tịnh lự. Vì Bồ tát đã nương vào nguyện lớn đem lại lợi ích cho chúng sanh, thì phải tu tập hạnh rộng lớn. Nhưng hạnh rộng lớn thì không gì bằng thiền định. Nói thiền là thu tóm tất cả. Vì Bồ tát thành đạo, quay bánh xe pháp, vào Niết bàn, công đức nhiệm mầu, tư duy pháp tu trì, phương tiện lợi sanh, đều từ trong thiền mà ra. Vì vậy nói chín tướng thiền định.

Một, Tự tánh thiền. Vì đối với Bồ tát tạng, văn và tư là từ các việc thiện đã làm, ở trước, trong thế gian và xuất thế gian, nhất tâm an trụ, hoặc chỉ một phần, hoặc quán một phần hoặc chỉ, quán cả hai, đều nhiếp trì đầy đủ.

(Bồ tát tạng là pháp tạng mà Bồ tát đã tu. Văn tư tùng tiền sở hành thế gian xuất thế gian thiện là văn thì gìn giữ, suy tư thì nhớ nghĩ tất cả các pháp lành đã làm, ở trước, trong thế gian và xuất thế gian. Chỉ phần là vì nhiếp tâm không tán loạn, tức là định. Quán phần là vì phân biệt soi tỏ, tức là huệ. Câu phần là chỉ, quán song tu, tức định, huệ bình đẳng. Phần là vị vậy, vì chỉ, quán tương ưng là an lập vị phần rồi vậy. Đối với pháp tạng mà Bồ tát đã tu, nghe, giữ, suy tư nhớ tất cả pháp lành đã làm ở quá khứ, nhất tâm an trụ trong đại trí huệ bình đẳng của chỉ quán, làm lợi ích cho chúng sanh. Nói tự tánh là vì thiền là pháp mà Bồ tát tu tập, quán thật tướng của tâm không từ bên ngoài mà được, tức là định vốn có).

Hai, Nhất thiết thiền. Vì tu tập thiền định này thì mình tu hành và giáo hóa tất cả các pháp cho người khác, nhiếp trì đầy đủ. Tên có ba thứ: 1) Hiện pháp lạc trú thiền, nghĩa là xa rời tất cả vọ tưởng, thân tâm ngừng bặc. Đây là sự vắng lặng bậc nhất. Xa lìa tham đắm về vị và tất cả tướng; hiện tại được niềm vui của pháp hỷ mà trụ ở định. 2) Xuất sanh Tam muội công đức thiền, nghĩa là sanh ra vô lượng vô số công đức của tất cả Tam muội. 3) Lợi ích chúng sanh thiền, nghĩa là những việc làm của chúng sanh đều cộng tác, lại dùng ý nghĩa của chánh pháp dạy bảo, hướng dẫn và đem lại lợi ích cho chúng, khiến cho tất cả lìa khổ được vui.

Ba, Nan thiền.

Nan thiền là vì thiền định này khó tu. Tên có ba thứ: một) Nan thiền: Nan thiền thứ nhất là tu tập lâu thiền định nhiệm mầu vượt thắng, đối với các Tam muội tâm được tự tại, thương xót chúng sanh muốn cho chúng được thành tựu. Xả bỏ thiền lạc thứ nhất mà sanh vào cõi dục.

Nan thiền thứ hai là nương vào định này sanh ra vô số các Tam muội sâu xa, không thể nghĩ bàn, vượt lên trên cả Thinh văn, Bích chi Phật.

Nan thiền thứ ba là nương vào định này, chứng được Bồ đề vô thượng. (Đệ nhất thiền lạc tức là niềm vui của thắng diệu thiền định. Tiếng Phạn là Bích chi, gọi đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Bốn, Nhất thiết môn thiền.

Môn có nghĩa là cái để ra, vào.

Vì tất cả thiền định đều từ cửa này mà ra. Tên có bốn thứ: 1) Hữu giác hữu quán thiền: Vì tâm mới bắt đầu duyên gọi là giác; tâm vi tế phân biệt thiền vị gọi là quán, tức là sơ thiền ở cõi sắc. 2) Hỷ câu thiền: Vì được thiền định này thì trạng thái vui mừng của tâm cùng phát ra, tức là nhị thiền. 3) Lạc câu thiền: Vì được thiền định này thì trạng thái vui mừng mầu nhiệm vượt trội phát ra, tức là tam thiền. 4) Xả câu thiền: Vì vào thiền này thì tâm bình đẳng, không có các ý lành, dữ, thương, ghét, tức là tứ thiền.

Năm, Thiện nhân thiền. Vì tất cả pháp lành thu nhiếp hết, chính là căn lành lớn cùng tu của chúng sanh. Tên có năm thứ: 1) Bất vị trước: Đối với vị của thiền định không ham thích, vướng mắc. 2) Từ tâm câu: Tâm thương nhớ chúng sanh với thiền cùng phát ra. 3) Bi tâm câu: tâm thương xót chúng sanh với thiền cùng phát ra. 4) Hỉ tâm câu: Tâm vui mừng chúng sanh lìa khổ được vui với thiền cùng phát ra. 5) Xả tâm câu: Tâm bình đẳng không yêu không ghét với thiền cùng phát ra.

Sáu, Nhất thiết hành thiền. Vì tất cả pháp tu hành của Đại thừa đều chứa đựng, gìn giữ. Tên có 13 thứ: 1) Thiện thiền: Vì thiền định này hay gìn giữ tất cả pháp lành. 2) Vô ký hóa hóa thiền: Vì không đợi móng tâm, suy tưởng tự nhiên, trong định, có thể làm vô số biến hóa. 3) Chỉ phần thiền: Vì giữ tâm không tán loạn cùng với định tương ưng. 4) Quán phần thiền: Vì phân biệt rạch ròi cùng với huệ tương ưng. 5) Tự tha lợi thiền: Đã đạt được chánh định thì tự lợi và lợi tha có khả năng thực hiện. 6) Chánh niệm thiền: Vì ở trong định thì suy tư, nghĩ nhớ chân chánh, không có tạp tưởng xen vào. 7) Xuất sanh thần thông lực công đức thiền: Vì chứng được thiền định lớn này, thì tất cả công đức, thần thông đều từ đây mà sanh ra. 8) Danh duyên thiền: Vì đối với tất cả các pháp danh, tướng, nhân, duyên đều hiểu rõ không có gì trở ngại. 9) Nghĩa duyên thiền: Vì đối nghĩa lý, nhân duyên của tất cả các pháp đều thông đạt, thấu hiểu. 10) Chỉ tướng duyên thiền: Vì đối với tướng nhân duyên vắng lặng, tròn sáng thấu triệt, xa lìa vĩnh viễn tất cả tán loạn. 11) Cử tướng duyên thiền: Vì hay soi rõ nhân duyên khởi lên và diệt đi của các pháp, đều trong vắt không ngại. 12) Xả tướng duyên thiền: Vì đối với nhân duyên của tất cả pháp tướng thiện, ác đều vứt bỏ hết, trong veo không chút vướng mắc nhiễm ô. 13) Hiện pháp lạc trú đệ nhất nghĩa thiền: Vì nhờ định này, hiện giờ được niềm vui của pháp hỷ mà an trú trong nghĩa đệ nhất.

(Đệ nhất nghĩa là lý thật tướng của trung đạo, không hai không khác).

Bảy, Trừ não thiền.

Vì tu thiền định này, có thể trừ hết khổ não vô số của chúng sanh. Tên có tám thứ: 1) Chú thuật sở y thiền: Vì nhờ định này mà có thể sử dụng sức mạnh của chú thuật, trừ các độc hại của sương, mưa đá, lạnh, nóng và các bệnh do ma quỷ gây ra. 2) Trừ bệnh thiền: Vì nhờ định này có thể trừ các bệnh do đất, nước, gió, lửa nổi lên. 3) Vân vũ thiền: Nhờ định này có thể gây ra mưa lành (hợp thời), tiêu diệt hạn hán, cứu giúp những người đói khổ vì mất mùa. 4) Đẳng độ thiền: Vì nhờ định này, cứu giúp các tai nạn, khủng bố của những người ở trên nước, trên đất liền. 5) Nhiêu ích thiền: Vì nhờ định này, có thể dùng thức ăn, thức uống giúp đỡ cho chúng sanh đói khát ở những nơi hẻo lánh, hoang sơ. 6) Điều phục thiền: Vì nhờ định này mà có thể dùng tiền của hướng dẫn, dạy bảo chúng sanh theo chánh pháp. 7) Khai giác thiền: Vì nhờ định này hay làm cho chúng sanh mê mờ được giác ngộ Phật lý. 8) Đẳng tác thiền: Vì nhờ định này có thể khiến tất cả những việc chúng sanh làm đều được thành tựu.

Tám, Thử thế tha thế lạc thiền. Vì tu tập thiền định này, hay làm cho chúng sanh được an lạc hiện tại hay tương lai. Tên có chín thứ: 1) Thần túc biến hiện điều phục chúng sanh thiền: Vì nhờ vào định này mà có thể biến hiện nhiều thần túc thông điều phục được tất cả chúng sanh; 2) Tùy thuyết điều phục chúng sanh thiền: Vì nhờ định này mà có thể tùy thuận nói pháp, điều phục tất cả chúng sanh; 3) Giáo giới biến hiện điều phục chúng sanh thiền: Vì nhờ vào định này, có thể dùng chánh pháp dạy

bảo, điều phục được tất cả chúng sanh. 4) Vi ác chúng sanh thị ác thú thiền: Vì nhờ vào định này, có thể vì chúng sanh làm ác mà thị hiện các nẻo tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục… để khiến cho chúng bỏ ác làm lành. 5) Thất biện chúng sanh dĩ biện nhiêu ích thiền: Vì nhờ vào định này, mà đối với chúng sanh không có thể biện luận về chánh pháp, thì dùng biện tài đem lại ích lợi cho chúng và làm cho tâm thức của chúng khai ngộ vậy. 6) Thất niệm chúng sanh dĩ niệm nhiêu ích thiền: Vì nhờ vào định này, mà đối với chúng sanh mất chánh niệm, có thể dùng chánh niệm mà đem lại ích lợi cho chúng và kiến cho tà kiến không sanh. 7) Tạo bất điên đảo luận vi diệu tán tụng Ma đắc lặc già vi lịnh chánh pháp cửu trụ thế thiền: Vì nhờ vào định này, khai phát trí huệ nhiệm mầu, tâm không điên đảo, hay làm ra những lời tán tụng vi diệu cho luận tạng, để cho chánh pháp lưu thông lâu dài trong cõi đời. 8) Thế gian kỹ thuật nghĩa nhiêu ích nhiếp thủ chúng sanh thiền: Vì nhớ vào định này, có thể dùng bói toán làm phương pháp sanh sống. Nhiều tài năng như thế đem đến lợi ích cho tất cả chúng sanh. 9) Tạm tức ác thú phóng quang minh thiền: Vì nhờ vào định này, phóng ánh sáng lớn, tạm khiến cho các nẻo Tu la… dừng các khổ não. (Thần túc là thần thông đầy đủ. Ma đắc lặc già cũng gọi là Ma đát ký già, tiếng Hoa là Bản mẫu, tức là Luận tạng. Vì nó có thể lập nên, làm phong phú giáo nghĩa giống như là gốc cây, là bà mẹ). Chín, Thanh tịnh tịnh thiền: Vì nương vào thiền định này, tất cả phiền não, hoặc nghiệp đều dứt trừ hết và được quả đại Bồ đề thanh tịnh. Tên có mười thứ: 1) Thế gian thanh tịnh tịnh bất vị bất nhiễm ô thiền: Vì nương vào định này, tất cả thiền định mà trời, người tu tập, đều không mắc míu vào thiền vị, cũng không thấy có tướng nhiễm ô, nên gọi là thanh tịnh. Lập lại chữ tịnh là ý nói rằng tướng tịnh này cũng không thể hiện hữu. 2) Xuất thế gian thanh tịnh tịnh thiền: Vì nương vào định này, đối với thiền định mà tất cả Thinh văn, Duyên giác tu tập, đều không ô nhiễm, trở ngại, gọi là thanh tịnh. 3) Phương tiện thanh tịnh thiền: Vì nương vào định này, có thể phương tiện khéo léo, nói năng vô lượng pháp nhiệm mầu, hóa độ tất cả chúng sanh, đều không ô nhiễm và trở ngại, gọi là thanh tịnh. 4) Căn bổn thanh tịnh tịnh thiền: Vì dựa vào định này, đối với định căn bổn của Tứ thiền ở cõi sắc, đều không nhiễm ô và trở ngại, gọi là thanh tịnh. 5) Căn bổn thượng thắng tiến thanh tịnh tịnh thiền: Vì nương vào định này, đối với tứ thiền ở Sắc giới tuy được định tối thượng thù thắng vượt bậc, đều không ô nhiễm và trở ngại, gọi là thanh tịnh. 6) Nhập trụ khởi lực thanh tịnh tịnh thiền: Vì nhờ vào định này, hoặc vào hoặc ở hoặc khởi lên lực dụng đều tự tại, không nhiễm ô, trở lại, gọi là thanh tịnh. 7) Xả phục nhập lực thanh tịnh tịnh thiền: Vì nương vào định này, xả rồi lại vào, lực dụng tự tại, không nhiễm ô, không trở ngại, gọi là thanh tịnh. 8) Thần thông sở tác lực thanh tịnh tịnh thiền: Vì nương vào định này, có thể dùng nhiều thứ lực dụng của thần thông, biến hóa tự tại, lợi ích cho tất cả, đều không nhiễm ô, không trở ngại, gọi là thanh tịnh. 9) Ly nhất thiết kiến thanh tịnh tịnh thiền: Vì dựa vào định này, nên đối với tất cả nhận thức đoạn thường, hữu vô đều lìa bỏ hết mà không nhiễm ô, không trở ngại, gọi là thanh tịnh. 10) Phiền não trí chướng đoạn thanh tịnh tịnh thiền: Vì nương vào định này, đối với các phiền não mê lầm kiến, tư và trí làm chướng ngại lý tánh đều đã dứt hết, không có nhiễm ô, không trở ngại, gọi là thanh tịnh. Chữ tịnh thứ hai (kể cả ở trên) là ý nói cho đến tưởng tịnh này cũng không thể có được.

(Căn bổn định là định của tứ thiền, vì căn bổn của các thiền là hay sanh ra tất cả thiền định. Chướng lý chi trí: Thinh văn tuy chứng được trí nhân không, nhưng nếu Đại thừa Bồ tát dùng trí này tức là mê lầm và chướng ngại về lý).

Cửu Chủng Hoạnh Tử

九種橫死 (Kinh Dược sư).

Vì người sanh ra ở đời, thường siêng năng tu tập pháp Phật, tuân thủ sự giáo hóa của tổ quốc, không làm những điều xấu, hay làm những điều lành thì mới có thể sống hết tuổi trời. Không như thế, hay gặp phải những cái chết bất ngờ. Có chín thứ chết này.

Một, Đắc bệnh vô y. Vì người mắc bệnh tuy nhẹ, nhưng không thể chữa trị, không có thầy xem mạch; hoặc gặp lang băm, bốc thuốc không đúng bệnh; lại còn không biết chánh pháp, chỉ tin vào tà ma ngoại đạo ở thế gian; thầy tà gian ác nói bậy họa phước rồi sanh tâm sợ hãi; bói toán tốt, xấu giết chết chúng sanh cầu thần linh, mong phước báo, muốn được sống lâu, rốt cùng chẳng được. Mất mạng như thế, đều gọi là hoạnh tử (chết bất ngờ).

Hai, Vương pháp tru lục. Người làm việc sai trái, phạm vào luật pháp quốc gia, bị giết chết bởi luật lệ của vua. Đó là hoạnh tử.

Ba, Phi nhân đoạt tinh khí. Người, hoặc vui thú săn bắn, hoặc đam mê nhậu nhẹt, phóng túng vô độ; bất ngờ bị loài quỷ quái, phi nhân hút hết tinh khí mà chết. Đó là hoạnh tử.

Bốn, Hỏa phần. Có người bị lửa đốt cháy mà mất mạng; đó là hoạnh tử.

Năm, Thủy nịch. Có người rơi xuống nước, chìm lĩm mất mạng; đó là hoạnh tử.

Sáu, Ác thú đạm. Có người vào trong rừng, bị cọp, beo, ác thú ăn thịt; đó là hoạnh tử.

Bảy, Đọa nhai.

Có người, từ bờ vực sâu, núi cao rơi xuống đất mất mạng; đó là hoạnh tử.

Tám, Độc dược chú trớ. Có người bị trúng độc, bị nguyền rủa, bị quỷ ma hảm hại mà mất mạng; đó là hoạnh tử. Chín, Cơ khát sở khốn. Có người bị đói khát bức bách, khổ sở, không được ăn uống mà chết; đó là hoạnh tử.

Cửu Chủng Thực

九種食 (Tăng nhất A hàm).

Thực có nghĩa là nuôi lớn lên và đem lại lợi ích.

Nói chín loại là thức ăn của người thế gian; tìm tòi thức ăn của người xuất thế gian; mà phải dạy cho chúng sanh biết, chỉ dùng thức ăn người thế gian, để nuôi dưỡng sắc thân thì chớ tham đắm, mà phải tìm cầu pháp thực của người xuất thế gian, để tăng trưởng Bồ đề, huệ mạng.

Một, Đoạn thực. Đoạn là khúc, phần. Thực có nghĩa là đem lại ích lợi.

Vì lấy ba trần hương, mùi, đụng chạm làm thể, đưa vào bụng tiêu hóa nuôi dưỡng các căn; nên gọi là đoạn thực.

Luận Phật địa nói: có nhiệm vụ gìn giữ sự sống gọi là thực. Vì ăn có thể gìn giữ sự sống cho sắc thân, không để hư hoại vậy. Xưa dịch là bác thực: ăn từng nắm.

Hai, Xúc thực.

Xúc là đụng chạm.

Vì sáu thức có đối tượng là sáu trần. Các trần này mềm mại có, nhỏ nhiệm có, trơn láng có, lạnh nóng có… Chạm vào thì sanh vui thích, đều có khả năng giúp ích cho các căn, nên gọi là xúc thực.

Lại thức thứ sáu đối với cảnh đáng yêu, liền sanh vui thích, nuôi lớn các căn, nên cũng gọi là xúc thực.

Ba, Tư thực.

Tư tức là suy nghĩ của ý. Vì thức thứ sáu suy nghĩ về cảnh đáng yêu, sanh ra ý mong chờ làm cho các căn tươi nhuận lợi ích. Giống như người đói, khát đến nơi có thức ăn, thức uống, mong được ăn uống để thân không chết; nên gọi là tư thực.

(Các căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân).

Bốn, Thức thực.

Thức lấy chấp trì (giữ chặt) làm tướng, tức là thức thứ tám.

Do ba loại ăn trước có phần hành riêng biệt (nhiệm vụ khác nhau), hay làm cho thức này tăng trưởng vượt trội, giữ chặt các căn; nên gọi là thức thực.

(Bốn loại thức ăn trên gọi là thức ăn của người thế gian. Thức thứ tám tức là tàng thức. Theo Phiên dịch danh nghĩa chú thích nói: Thức gọi là thức ăn của thức. Chúng sanh trong địa ngục và các trời Vô biên thức xứ trong Vô sắc giới, đều dùng thức để duy trì sinh mạng, dùng làm thức ăn).

Năm, Thiền duyệt thực.

Vì người tu hành lấy pháp thiền nuôi tâm thần của mình và chứng được niềm vui của thiền định, thì căn lành có thể tăng trưởng lên, giúp ích thêm cho huệ mạng. Giống như thức ăn của người thế gian có thể nuôi dưởng các căn và duy trì được mạng sống; nên gọi là niềm vui trong khi thiền định là thức ăn.

Sáu, Pháp hỷ thực. Vì người tu hành nghe pháp vui mừng, căn lành liền được tăng trưởng, giúp ích cho huệ mạng. Giống như thức ăn của người thế gian hay nuôi dưỡng các căn, giữ gìn tính mạng nên gọi là thức ăn pháp hỷ.

Bảy, Nguyện thực.

Nguyện tức là thệ nguyện.

Vì người tu hành, phát thệ nguyện rộng lớn độ thoát chúng sanh, nên muốn dứt trừ phiền não để chứng Bồ đề. Lấy nguyện duy trì thân mạng, phải tu vạn hạnh, thì thiện căn được tăng trưởng, giúp ích cho huệ mạng. Giống như thức ăn của người đời hay nuôi các căn, duy trì mạng sống; nên gọi là nguyện thực.

Tám, Niệm thực. Niệm tức là hộ niệm, cũng gọi là ức niệm (nhớ nghĩ).

Vì người tu hành thường phải nhớ nghĩ, gìn giữ pháp lành xuất thế đã có, gìn tâm giữ ý, nghĩ nhớ không quên, thì căn lành được tăng trưởng, giúp ích cho huệ mạng. Giống như thức ăn của người thế gian, hay nuôi dưỡng các căn, duy trì mạng sống; nên gọi là thức ăn ức niệm hay hộ niệm.

Chín, Giải thoát niệm.

Giải thoát có nghĩa là tự tại. Vì người tu hành, nhờ tu theo đạo xuất thế của Phật, cắt đứt trói buộc của phiền não, hoặc nghiệp, không chịu các khổ sống, chết rượt đuổi (bức bách), căn lành được tăng trưởng, duy trì mạng sống; nên gọi là thức ăn giải thoát. (năm loại thức ăn trên là của người xuất thế gian).

Cửu Duyên Sanh Thức

九緣生識 (Thành duy thức luận và Tông cảnh lục).

Duyên là giúp đỡ đưa đến thành tựu.

Cửu duyên sanh là minh, không, căn, cảnh, … có chín thứ duyên để sanh ra nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, … tám thứ thức.

Vì năm thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, dựa vào tướng phần của thức thứ tám lập nên, do chủng tử của thức thứ tám sanh ra, nắm lấy các cảnh minh, không làm tướng. Thức thứ sáu duyên tướng phần của thức thứ tám mà được sanh ra, giữ lấy cảnh giới của năm trần mà phân biệt, nương vào thức thứ bảy mà có khả năng chấp thủ. Thức thứ bảy duyên tướng phần của thức thứ tám mà khởi lên, chuyển tính chất nhiễm hay tịnh của thức thứ sáu mà làm chỗ dựa vào.

Thức thứ tám là căn bổn của các thức khác, bao hàm chủng tử của các pháp, nương vào thức thứ bảy mới có thể truyền đạt, nâng đỡ cho thức của năm căn mà cho là tướng.

Do đó nên biết thức nhờ duyên mà sanh; duyên nhờ thức mà có, nương tựa, nâng đỡ nhau, nên mới có nhiều, ít không giống nhau; vì vậy nói chín duyên sanh ra thức.

(Tướng phần: Tướng tức là hình tướng. Phần nghĩa là phận. Vì thế gian có vô số cảnh giới, màu sắc hình tướng. Hễ những gì có danh, tướng đều là tướng phần của thức thứ tám).

Một, Minh duyên. Minh tức là ánh sáng của mặt trời, mặt trăng có thể làm rõ tướng của màu sắc.

Vì mắt nhờ ánh sáng mà thấy, không có ánh sáng thì nhãn thức không thể phát ra, nên ánh sáng là duyên của nhãn thức.

Hai, Không duyên. Không là bao la, không có trở ngại, và có thể làm hiển lộ tướng của sắc.

Vì mắt nhờ khoảng trống mới có thể thấy được; tai cũng vậy mới có thể nghe được. Không có khoảng trống thì thức của mắt, tai không thể phát ra tác dụng; nên khoảng không là duyên của nhãn thức là nhĩ thức.

Ba, Căn duyên. Căn là năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân.

Vì nhãn thức nương vào nhãn căn mới có thể thấy; nhĩ thức nương vào nhĩ căn mới có thể nghe; tỷ thức nương vào tỉ căn mới có thể ngửi; thiệt thức nương vào thiệt căn mới có thể nếm; thân thức nương vào thân căn mới có thể biết. Nếu không có năm căn thì năm thức không có chỗ nương, nên năm căn là duyên của năm thức.

Bốn, Cảnh duyên. Cảnh là năm trần sắc, thinh, hương, vị, xúc.

Vì năm căn, tuy có đủ năm thức, nhưng nếu không có năm trần cảnh làm đối tượng thì năm thức cũng không nguyên do để phát hiện ra; nên cảnh là duyên của năm thức.

Năm, Tác ý duyên.

Tác ý là tâm sở, có nghĩa là cảnh sát.

Vì khi mắt vừa đối diện với sắc, liền có thể hiểu ra, dẫn đến cảnh hướng tới, khiến cho thức thứ sáu liền khởi lên niệm phân biệt tốt, xấu hay thiện, ác. bốn thức còn lại cũng như vậy hiểu ra và dẫn đến cảnh hướng tới. Vì vậy tác ý có mặt tất cả các cảnh của thức; cho nên tác ý là duyên của sáu thức đầu. (Tâm sở là thọ, tưởng, hành đối với năm uẩn).

Sáu, Căn bản y duyên. Căn bản tức là thức thứ tám A lại da.

Y tức là nương tựa, ủy thác. Vì thức thứ tám là căn bản của các thức. Tướng phần của thức thứ tám là nơi ủy thác sáu thức đầu mà khởi lên, nên căn bản y là duyên của thức thứ sáu và thức thứ tám.

Bảy, Nhiễm tịnh y duyên. Nhiễm, tịnh y là thức thứ bảy Mạt na.

Vì tất cả các pháp ô uế, trong sạch đều nương vào thức này mà chuyển động.

Vì sáu thức đầu, đối với cảnh của sáu trần, khởi lên các phiền não, hoặc nghiệp, thì chuyển các pháp ô uế phiền não này trở về thức thứ tám mà trở thành hữu lậu. Nếu sáu thức trước theo các đạo phẩm (37 phẩm trợ đạo) tu tập nghiệp trong sạch, thì chuyển các pháp trong sạch này trở về thức thứ tám mà trở thành vô lậu. Vì vậy gọi là nhiễm tịnh y; nhưng thức thứ bảy cũng dựa vào thức thứ tám mới có thể chuyển động được; thức thứ tám dựa vào thức thứ bảy mà tùy duyên (thuận theo hoàn cảnh, luân phiên dựa vào, ủy thác cho nhau. Vì vậy nhiễm tịnh y là duyên của tám thứ thức.

Tám, Phân biệt y duyên. Phân biệt là thức thứ sáu. Thức này có khả năng phân biệt các pháp thiện ác, hữu lậu vô lậu, sắc tâm. Vì năm căn tuy là có khả năng nhận lấy cảnh, nhưng đều dựa vào thức này mới có thể phân biệt, nên biết rằng cảnh đối với năm căn có tốt, xấu do phân biệt mà sanh ra. Nhiễm, tịnh của thức thứ bảy do phân biệt mà biết. Tướng phần của thức thứ tám do phân biệt mà hiển lộ. Vì vậy phân biệt y là duyên của tám thứ thức. Chín, Chủng tử duyên. Chủng tử tức là chủng tử của tám thứ thức. Vì nhãn thức dựa vào chủng tử của nhãn căn mới có thể thấy sắc; nhĩ thức dựa vào chủng tử của nhĩ căn mới có thể nghe tiếng; tỷ thức dựa vào chủng tử của tỷ căn mới có thể nghe (ngửi) hương; thiệt thức dựa vào chủng tử của thiệt căn mới có thể nếm vị; thân thức dựa vào chủng tử của thân căn mới có thể nhận ra khi tiếp xúc; ý thức nương vào chủng tử của ý căn mới có thể phân biệt; thức thứ bảy nương vào chủng tử nhiễm, tịnh mới có thể tương tục; thức thứ tám nương vào chủng tử của nó chứa đựng mới có thể sanh tất cả các pháp.

Vì các thức, mỗi thứ, đều dựa vào chủng tử mà sanh, nên chủng tử là duyên của tám thức.

Cửu Kết

九結 ( A tì đạt ma tập luận).

Kết tức là cột.

Vì tất cả chúng sanh, do phiền não lầm lạc này, làm nên các nghiệp mà thành khổ đau trói buộc trôi nổi trong ba cõi, không thể xa lìa, nên gọi là cột.

Một, Ái kết.

Vì các chúng sanh bị tham lam, ái nhiễm, làm nhiều việt chẳng lành; nên bị khổ sống, chết ở đời sau vây hảm, trôi nổi trong ba cõi, không thể xa lìa. Đó gọi là yêu thương cột chặt.

Hai, Khuể kết.

Vì các chúng sanh bị sân hận, làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết ở đời sau vây hảm, trôi nổi trong ba cõi, không thể xa lìa. Đó gọi là nóng giận cột chặt.

Ba, Mạn kết.

Vì các chúng sanh bị kiêu ngạo (mạn), quá mạn, mạn quá mạn, ngã mạn, tăng thượng mạn, hạ liệt mạn, tà mạn, làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết ở đời sau vây hảm, trôi nổi trong ba cõi, không thể xa lìa. Đó gọi là kiêu ngạo cột chặt. (Mạn là cùng loại kiêu căng. Quá mạn là tương tợ nhau mà cho mình hơn. Mạn quá mạn là kẻ kia vốn hơn mình mà cố cho mình hơn. Ngã mạn là ỷ minh hơn xem thường người. Tăng thượng mạn là pháp chưa chứng được mà cho mình chứng được. Hạ liệt mạn là mình vốn không có khả năng mà lại khoe khoang. Tà mạn là chấp chặt những hiểu biết sai trái, khinh thường, kiêu ngạo với người khác).

Bốn, Vô minh kết. Vì các chúng sanh bị vô minh che lấp, đối với khổ đế, tập đế không thể hiểu nổi, làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết đời sau vây hảm, trôi nổi trong ba cõi, không thể xa lìa. Đó gọi là vô minh cột chặt.

Năm, Kiến kết.

Vì các chúng sanh bị thân kiến, biên kiến, tà kiến khởi lên sai lầm, chấp trước, làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết đời sau vây hảm, trôi lăn trong ba cõi, không thể ra khỏi. Đó gọi là kiến cột chặt. (Thân kiến là ở trong thân năm ấm, cố dựng lên chủ tể rồi cho đó là ngã (ta) và dính chặt lấy. Biên kiến là với những gì thấy trong thân cho là chết rồi hết hay chết rồi còn mãi. Chấp như vậy gọi là chấp một bên. Tà kiến là chấp có, chấp không hoặc không tin nhân quả).

Sáu, Thủ kết.

Thủ tức là giữ lấy.

Vì các chúng sanh, đối với kiến thủ, giới thủ sai lầm chấp trước, làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết ở đời sau vây hảm, trôi lăn trong ba cõi, không thể ra khỏi. Đó gọi là thủ cột chặt.

(Kiến thủ là thân kiến, biên kiến, tà kiến. Ngoại đạo vướng mắc các tà kiến này cho là chánh kiến. Giới thủ là ngoại đạo lầm cho rằng thân này từ trâu, cho đời trước đến đầu thai, nên ăn cỏ, đồ dơ bẩn; cứ như thế mà lầm cho đó là giữ giới).

Bảy, Nghi kết.

Vì các chúng sanh, đối với Tam bảo Phật, Pháp, Tăng, sanh tâm nghi ngờ lầm lạc, không tu hạnh chân chánh, làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết ở đời sau vây hảm, trôi lăn trong ba cõi, không thể ra khỏi. Đó gọi là nghi cột chặt.

Tám, Tật kết. Vì các chúng sanh ham mê lợi dưỡng, thấy người khác giàu sang, tâm nổi lên ganh ghét, làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết ở đời sau vây hảm, trôi lăn trong ba cõi, không thể ra khỏi. Đó gọi là tật kết. Chín, Xan kết. Vì các chúng sanh ham mê lợi dưỡng, với cuộc sống đầy đủ, sung túc mà tâm keo kiệt, không hề bố thí, lại làm nhiều việc ác; nên bị khổ sống, chết ở đời sau vây hảm, trôi lăn trong ba cõi, không thể ra khỏi. Đó gọi là xan kết.

Cửu Tâm Thành Luân

九心成輪 (Tông cảnh lục)

Vì tâm trong một niệm của chúng sanh, duyên với cảnh trần, tùy theo tướng mà có chín loại, giống như bánh xe xoay vòng; giáp vòng trở lại khởi điểm, không chút dừng nghỉ; nên gọi là chín thứ tâm xuất hiện thành một vòng tròn bánh xe.

Một, Hữu phân tâm

Hữu phân tức là tâm vốn có sự phân chia.

Vì chúng sanh, khi vừa thọ sanh, tâm tuy chưa có thể phân biệt, cũng có phần nhậm vận duyên cảnh một cách tự nhiên.

Hai, Năng dẫn phát tâm. Vì tâm trong một niệm này, đối với cảnh bị duyên đã có thể dẫn đến phân biệt, thì đã soi rõ trong, ngoài, nên mọi thứ đều thấy rõ ràng.

Ba, kiến tâm.

Vì tâm của một niệm này đối với cảnh sở duyên đã có thể đưa đến phân biệt thì soi thấu trong ngoài và thấy rõ tất cả.

Bốn, Tầm cầu tâm.

Vì trong một niệm, đối với cảnh đã thấy rõ ràng, thì khởi lên mong mỏi, tìm kiếm.

Năm, Quán triệt tâm. Vì tâm trong một niệm, đối với cảnh đã hay tìm kiếm, thì quán thông, toàn triệt, biết thiện, ác, tốt, xấu.

Sáu, An lập tâm.

Vì tâm trong một niệm, đối với cảnh đã thấu rõ thiện, ác mới có khả năng thiết lập ngôn ngữ, phân biệt phải, trái.

Bảy, Thế dụng tâm.

Vì tâm trong một niệm, đối với thiện, ác đã an lập, mới khởi lên tác dụng.

Tám, Phản duyên tâm. Vì tâm trong một niệm này, tác động đã nổi lên, liền bỏ bê đạo nghiệp, quay lại duyên với việc đã làm.

Chín, Hữu phân để tâm. Vì tâm trong một niệm đã xoay lại duyên với việc đã làm, lại trở về thể hữu phân như lúc ban đầu, và nhậm vận duyên cảnh một cách tự nhiên, tương tục không ngừng.

Cửu Thứ Đệ Định

久次第定 (Pháp giới thứ đệ)

Chín là từ sơ thiền đến định diệt thọ tưởng. Tất cả là chín thứ. Thứ đệ là khi người vào thiền thì trí huệ rất lanh lợi, có thể từ một thiền lại vào một thiền. Tuần tự như thế mà vào, tâm trước tâm sau tương tục, không sanh niệm khác, không gián đoạn, không xen tạp.

Định là giữ tâm không loạn.

Sơ thiền thứ đệ định. Vì người tu thiền định, xa lìa cái ác ở cõi Dục và pháp chẳng lành, có giác có quán, xa lìa sanh hỷ lạc, định và quán bằng nhau, tâm của người ấy lần lượt vào định, không có tạp niệm làm gián cách. (Có giác có quán là tâm vừa duyên gọi là giác, tâm vi tế phân biệt thiền vị gọi là quán, tức là tướng của định sơ thiền. Xa lìa sanh hỷ lạc là tâm mừng vui là hỷ; tâm điềm đạm gọi là lạc, vì sơ thiền đã lìa cái ác của cõi dục và pháp chẳng lành. Định và quán bằng nhau là quán tức huệ, chính là định huệ bình đẳng vậy).

Nhị thiền thứ đệ định. Vì người tu thiền định, khi từ sơ thiền vào nhị thiền, nhất tâm không giác không quán, do định mà sanh ra hỉ lạc, tâm của người ấy lần lượt vào định, không có tạp niệm làm gián đoạn.

(Không giác không quán là đã vào nhị thiền tứ là xa giác, quán động và tán của sơ thiền. Định sanh hỷ lạc là đã không giác không quán, nhiếp tâm tại định thì sanh mừng vui; đây là tướng định của nhị thiền).

Tam thiền thứ đệ định. Vì người tu thiền định, khi từ nhị thiền vào tam thiền, xa lìa hỷ hành xả mà thọ nhận thân lạc, chỉ có thánh mới có thể nói được, phàm phu không thể biết; lại bỏ niệm hành lạc, tâm của người ấy lần lượt vào định, không có tạp niệm làm gián đoạn.

(Xa lìa hỷ hành xả là chán ghét và xa lìa cái mừng lớn của nhị thiền làm cho tâm xúc động và tán loạn, nên nhiếp tâm không thọ nhận cái mừng ấy. Thọ nhận thân lạc là đã lìa cái mừng của nhị thiền và thân nhận cái vui của tam thiền. Thánh nhân có thể nói là niềm vui này rất vượt trội, vượt qua tất cả niềm vui khác, chẳng phải là chỗ biết của phàm phu. Bỏ niệm hành lạc là có thể bỏ cái niệm mừng của nhị thiền mà thực hành cái vui của tam thiền).

Tứ thiền thứ đệ định. Vì người tu thiền định, khi từ tam thiền vào tứ thiền, vì dứt hỷ lạc, không mừng không vui, tâm của người ấy lần lượt vào định, không có tạp niệm làm gián cách. (Dứt mừng vui là dứt tâm mừng của nhị thiền và dứt tâm vui của tam thiền. Không mừng không vui là tâm không thiện, ác, vắng lặng bình đẳng, đó là tướng định của tứ thiền.

Năm, Hư không xứ thứ đệ định. Vì người tu thiền định, từ Sắc giới vào Vô sắc giới thì diệt hết tất cả tướng của Sắc, không nhớ bất cứ tướng nào khác, vào xứ vô biên của hư không, tâm của người ấy lần lượt vào định, không có tạp niệm làm gián cách. (Diệt hết tất cả tướng của sắc là diệt căn thấy và cảnh đối tượng của tướng tất cả sắc. Đã chứng được định của tứ thiền, còn chán ghét sắc chất của cõi sắc làm trở ngại, không được tự tại. Do đó tâm mong xa lìa và diệt tướng của tất cả sắc mà tu định hư không xứ, tâm và hư không tương ưng, thì không nhớ nghĩ bất cứ tướng nào khác).

Sáu, Thức xứ thứ đệ định. Vì người tu tập thiền định, đã được định hư không xứ rồi, tâm duyên hư không, hư không vô biên; duyên nhiều thì tán định hay bị phá, liền bỏ hư không, chuyên tâm duyên thức. Tâm và thức tương ưng, thì vượt qua hư không xứ; vào vô biên thức xứ, tâm của người ấy tuần tự vào định, không có tạp niệm làm gián cách.

(Vượt qua hư không xứ là đã vào thức xứ thì siêu việt hư không xứ).

Bảy, Vô sở hữu xứ thứ đệ định.

Vô sở hữu xứ là không duyên tất cả cảnh giới trong, ngoài. Vì người tu thiền định đã được định thức xứ rồi, tâm thức ba đời, vô lượng vô biên, duyên nhiều thì tán, định hay bị phá thì bỏ cái sở duyên của thức, chuyên tâm duyên vô sở hữu xứ, tâm của người ấy tuần tự vào định, không có tạp niệm làm gián cách.

(Cảnh giới trong, ngoài là nội tức là thức xứ, ngoại tức là hư không xứ).

Tám, Phi tưởng phi phi tưởng thế đệ định.

Phi phi tưởng là chẳng phải không có tướng của vô sở hữu xứ. Vì người tu thiền định đã được định vô sở hữu xứ rồi, hiểu biết sâu xa xứ vô tưởng giống như si mê, xứ hữu tưởng giống như ung như nhọt liền bỏ xứ vô sở hữu, duyên các pháp phi hữu tưởng, phi vô tưởng. Tâm của người ấy lần lượt vào định, không có tạp niệm làm gián cách.

(Giống như si mê là dường như không có tâm tưởng. Giống như ung, như nhọt là có sự khổ sở liền biết, dường như có tâm tưởng).

Chín, Diệt thọ tưởng thứ đệ định.

Diệt thọ tưởng là tâm thọ, tưởng diệt đi rồi không nổi lên trở lại nữa.

Vì người tu thiền định, từ phi hữu tưởng phi vô tưởng vào diệt thọ tưởng định, tâm ấy sáng suốt, lanh lẹ, tuần tự vào định, không có tạp niệm làm gián cách. Đó là định diệt thọ tưởng thứ đệ. Nếu được định này thì không bao lâu thì chứng quả A la hán.

Cửu Thức

九識 (Tông cảnh lục).

Thức có nghĩa là phân biệt, vì nó hay phân biệt tất cả các pháp. một, Nhãn thức.

Vì mắt và sắc làm duyên mà sanh ra nhãn thức. Nhãn thức nương vào căn mà sanh. Nhãn căn dựa vào thức mới có thể thấy. Đó chính là năng kiến, gọi là nhãn thức.

Hai, Nhĩ thức.

Vì tai và tiếng làm duyên mà sanh ra nhĩ thức. Nhĩ thức nương vào căn mà sanh. Nhĩ căn dựa vào thức mới có thể nghe. Đó chính là năng thính, gọi là nhĩ thức.

Ba, Tị thức.

Vì mũi và hương làm duyên mà sanh ra tị thức. Tị thức nương vào căn mà sanh. Tị căn dựa vào thức mới có thể ngửi. Đó chính là năng khứu, gọi là tị thức.

Bốn, Thiệt thức.

Vì lưỡi và vị làm duyên mà sanh ra thiệt thức. Thiệt thức nương vào căn mà sanh. Thiệt căn nương vào thức mới có thể nếm. Đó chính là năng thường, gọi là thiệt thức.

Năm, Thân thức. Vì thân và xúc làm duyên mà sanh ra thân thức. Thân thức nương vào căn mà sanh. Thân căn nương vào thức mới có thể biết. Đó chính là năng giác, gọi là thân thức.

Sáu, Ý thức.

Vì ý và pháp trần làm duyên mà sanh ra ý thức. Ý thức dựa vào căn mà sanh. Ý căn dựa vào thức tức là năng phân biệt lấy cái sở duyên năng phân biệt của năm thức trước, tức là cảnh giởi của năm trần: sắc, thinh hương, … Đó gọi là ý thức. Nếu dứt được thức này thì thành Thinh văn, Duyên giác.

Bảy, Mạt na thức.

Tiếng Phạn là Mạt na, tiếng Hoa là Ý, cũng gọi là Tương tục thức, lại có tên là Phân biệt thức.

Thức này không có thể cố định mà là nhiễm phần của thức thứ tám; nương vào tự chứng phần của thức thứ tám mà sanh ra; duyên kiến phần của thức thứ tám chấp làm ngã; là chủ (nhân ông) của thức thứ sáu; chuyên chấp vào cảnh lành, dữ sở duyên của thức thứ sáu mà thành nhiễm hay tịnh đều do thức này. Thức thứ sáu ở trước gọi là ý thức. Giờ thức này cũng gọi là ý, vì thức thứ sáu nương căn mà đặt tên. Còn thức này đương thể mà đặt tên. Thức thứ sáu, tuy hay phân biệt năm trần tốt, xấu mà còn do thức này tống đạt mệnh lệnh.

Nếu dứt được thức này thì thành Bồ tát.

(Thức thứ sáu nương căn: Căn, ở đây, là ý căn. Đương thể là thể phân biệt – phân biệt là cái thể hiện của chính nó).

Tám, A lại da thức. Tiếng Phạn là A lại da, tiếng Hoa là Tàng thức.

Thức này cùng một nguồn của nhiễm, tịnh; hòa hợp của sinh, diệt và có đủ bốn phần: Tướng phần, kiến phần, tự chứng phần, chứng tự chứng phần. Giống như ngọn ma ni, thể vốn trong sạch; hay giống như tấm gương sáng có thể bao hàm vạn tượng.

Nếu căn cứ vào phần nhiễm của thức này mà nói thì vô minh nương vào đó mà nỗi lên; kết nghiệp do thức này mà sanh ra, có đầy đủ phiền não, trần lao rồi biến hiện ra căn thân, thế giới tức là bảy loại thức và cảnh (hay thức cảnh) ở trước.

Nếu căn cứ vào phần tịnh của thức này mà nói thì nó là nguồn tâm, bổn giác, lìa niệm thanh tịnh bằng với cõi hư không; tức, sau này, là thức Yêm ma la; không pháp nào là không bao hàm, không việc gì là không nhiếp thọ. Đó gọi là tàng thức. Nếu chuyển thức này thì thành Phật quả.

(bốn phần là: 1) Tướng phần: Tướng tức là hình tướng.

Vì thức này có khả năng biến hiện căn thân, thế giới và danh, nghĩa, tướng trạng của các pháp, đều do phần này của thức thứ tám sanh ra; giống như những cảnh tượng hiện ra ở trong gương. 2) Kiến phần: Kiến có nghĩa là chiếu rọi rõ ràng.

Vì thức này có khả năng soi sáng tất cả pháp và giảng giải rõ ràng nghĩa lý của các pháp. Giống như ánh sáng của cái gương có khả năng chiếu sọi muôn hình vạn tượng.

Tự chứng phần: Pháp của tự chứng phần có đầy đủ.

Vì thức này có khả năng duy trì tướng phần và kiến phần, thân chứng không trở ngại. Giống như cái gương hình tròn có khả năng giữ gìn ánh sáng của nó, có khả năng bao hàm mọi hiện tượng.

Chứng tự chứng phần:

Chứng tức là thể của năng chứng. Tự chứng tức là pháp của tự chứng phần có đầy đủ. Phần thứ tư có khả năng duy trì tự chứng phần, kiến phần, tướng phần ở trước, đều không lìa phần thứ tư này. Đó là bản thể của thức thứ tám. Giống như mặt sau của cái gương. Tiếng Phạn là ma ni, tiếng Hoa là ly cấu.

Căn thân là các căn và sắc thân).

Chín, Am ma la thức.

Tiếng Phạn là Am ma la, tiếng Hoa là thanh tịnh thức, cũng gọi là bạch tịnh vô cấu thức.

Thức này là tâm địa bổn nguyên thanh tịnh của tất cả chúng sanh; là quả đức pháp thân mà chư Phật Như lai chứng được, tại thánh không tăng, tại phàm không giảm, chẳng phải sinh tử mà có thể kiềm chế được, chẳng phải Niết bàn mà có thể làm cho vắng lặng, nhiễm tịnh đều không còn, mảy trần không lập, sáng tựa vầng trăng tròn, trong veo như bầu trời. Đó là thức thanh tịnh.

Cửu Tịnh Nhục

九淨肉 (Niết bàn kinh)

Chín loại thịt sạch (tịnh nhục) thì trong luật chỉ cho phép ba loại là không thấy, không nghe, không nghi (con vật bị giết). Kinh Lăng nghiêm yếu giải thêm hai loại nữa là tự tử, thịt do chim giết. Cộng lại thành năm loại. Kinh này còn thêm không vì mình mà giết con vật…Đó là chín loại tịnh nhục (thịt sạch). Đức Như lai chế ra giới sát là để giúp đỡ mạng sống của chúng sanh, khi để các Tỳ kheo ăn tịnh nhục này là vì đất có nhiều cát đá, rau cỏ không sống được, nên cho phép dùng để nuôi sống thân này. Đó cũng là phương tiện khéo léo vậy. Nếu có tâm từ lớn muốn đem đến lợi ích cho muôn loài thì nên dứt hết các thứ thịt ấy; nên kinh này dạy các Tỳ kheo chớ có ăn những thứ ấy là vậy.

Một, Bất kiến sát.

chính mắt mình không thấy con vật bị giết.

Hai, Bất văn sát.

Chính tai mình không nghe tiếng con vật bị giết, cũng không nghe nói vì mình mà nó bị giết.

Ba, Bất nghi vị kỷ sát. Tăng kỳ luật nói: Tỳ kheo ở nhà thí chủ thấy con dê, sau trở lại đó, thấy đầu, chân con dê ấy trên mặt đất, liền sanh nghi hỏi rằng con vật thấy lúc trước, bây giờ ở đâu? Nếu nói vì A xà lê mà giết nó để cúng dường, thì không được ăn.

Bốn, Bất vị kỷ sát.

Vì việc khác hay vì người khác mà giết, không phải chỉ vì ta mà giết con vật; đó gọi là không vì ta mà giết.

Năm, Tự tử.

Không phải do người cố sát, cũng không phải vì con vật khác làm bị thương tổn, mà do mạng của nó hết, quả báo của nó kết thúc.

Sáu, Điểu tàn.

Ở nơi rừng núi hay bị những con chim dữ làm tổn hại, bắt ăn. Do chết lâu ngày, thịt con vật ấy phải khô dưới ánh nắng mặt trời.

Bảy, sanh càn.

Không do nước sôi, lửa mà nấu chín, cũng không do các loài chim độc làm bị thương, mà chết vì lâu ngày dưới ánh nắng mặt trời làm cho khô đi.

Tám, Bất kỳ ngộ.

Không hẹn trước mà ngẫu nhiên gặp thì ăn được.

Chín, Tiền dĩ sát. Chẳng phải bây giờ vì ta mới giết, mà đã giết con vật từ trước rồi.

Cửu Trai Nhật

九齋日 (Thích thị yếu lãm và kinh Tứ thiên vương).

Trai giống như giới. Quá ngọ không ăn là trai.

Vì ngoại đạo cho rằng suốt ngày không ăn là giới. Người ở đời ăn uống vô độ, buông lung xả láng. Cả hai đều không phải là trung đạo. Phật dạy Tỳ kheo: một ngày ăn một bữa để đời sống thanh tịnh, thân tâm ngay thẳng trang nghiêm, tập thiền, tu đạo là những pháp tu thông thường hàng ngày, không kể ngày, tháng.

Nay đề cập đến ba tháng:

Giêng, năm, chín và mỗi tháng sáu ngày và chín ngày trai là vì lý do sau: Trời Đế thích và Tứ thiên vương vào ngày, tháng đó đi thị sát việc thiện, ác của con người. Người nên ăn chay, giữ giới để tu phước lành; đó cũng là lúc Như lai tùy cơ duyên mà giáo hóa cho chúng sanh bằng phương tiện khéo léo.

Một, Tháng giêng. Trời Đế thích dùng kính báu lớn, vào thánh giêng, rọi xuống châu phía nam Thiệm bộ để quan sát việc lành, việc dữ do con người làm ra. ở phương bắc, lại có vua trời Tì Sa môn tuần tra bốn châu, cũng dùng kính như trên soi rọi kiểm tra, nên người cõi nam châu, vào tháng này, nên ăn chay, giữ giới, làm việc lành.

Hai, Tháng năm. Trời Đế thích dùng kính báu lớn, từ tháng giêng rọi xuống châu Nam thiệm bộ; tháng hai rọi xuống châu phía tây Cù da ni; tháng ba rọi xuống châu phía bắc Uất đơn việt, tháng bốn rọi xuống châu phía đông Phất vu đãi; cho đến tháng năm lại chiếu xuống châu phía bắc để quán sát việc làm thiện, ác của con người.

ở phía bắc có vua trời Tì Sa môn tuần sát bốn châu; tháng năm đến châu phía nam, cũng dùng kính như thế chiếu soi, nên người ở châu này, vào tháng này, nên ăn chay, giữ giới, làm lành.

(Tiếng Phạn là Thiện bộ, tức châu Diêm phù đề, tiếng Hoa là châu Thắng kim. Tiếng Phạn là Tì Sa môn, tiếng Hoa là Đa văn. Bốn châu là phía đông, châu Phất vu đãi, phía nam, châu Diêm phù đề; phía tây, châu Cù da ni; phía bắc, châu Uất đơn việt. Tiếng Phạn là Cù da ni, tiếng Hoa là Ngưu hóa. Tiếng Phạn là Uất đơn việt, tiếng Hoa là Thắng xứ. Tiếng Phạn là Phất vu đãi; tiếng Hoa là Thắng.

Ba, Tháng chín. Trời Đế thích dùng kính báu lớn, từ tháng chín chiếu xuống châu phía nam Thiệm bộ, ba châu còn lại tuần tự chiếu rọi vào tháng sáu, bảy, tám đến tháng chín lại chiếu xuống châu phía bắc để xem xét việc thiện ác, của con người. Vua trời Tì Sa môn, phía bắc, tuần tra bốn châu, cũng dùng kính như thế để quan sát, nên người ở những châu này, trong những tháng này phải ăn chay, giữ giới, làm lành. (Phần trên là ba tháng trường trai của một năm).

Bốn, Mỗi nguyệt sơ bát nhật. Trời Đế thích xuống chiếu Tứ thiên vương, mỗi vị cai trị một phương, đến ngày này truyền cho các phụ thần đi quan sát thiện, ác người dân ở thế gian. Vào ngày này, con người nên làm lành. Đó gọi là trai nhật.

Năm, Mỗi nguyệt thập tứ nhật. Ngày này, Tứ thiên vương truyền cho bốn thái tử đi quan sát thiên hạ, xem xét việc thiện, ác của nhân dân.

Vào ngày này, người nên làm lành. Đó gọi là trai nhật.

Sáu, Mỗi nguyệt thập ngũ nhật. Vào ngày này, Tứ thiên vương tự mình đi xem xét thiên hạ coi có kẽ nào thương yêu, hiếu thảo với cha mẹ, cung kính Tam bảo và tôn trọng bậc trưởng thượng và những người tu hành theo lục độ, thì chư thiên rất mừng vui, ban cho điềm lành, cho phước lộc và tăng thêm tuổi thọ. Ngược lại, người nào không tu tập việc lành, không giữ giới, chỉ biết tạo nghiệp ác, thì chư thiên buồn phiền, giáng xuống những điềm chẳng lành, giảm bớt phước lộc, trừ đi tuổi thọ.

Bảy, Mỗi nguyệt nhị thập tam nhật.

Vào ngày này, Tứ thiên vương sai phụ thần quán sát thế gian, giống như ngày mùng tám.

Tám, Mỗi nguyệt nhị thập cửu nhật.

Vào ngày này, Tứ thiên vương sai thái tử quán sát thế gian, giống như ngày mộtbốn.

Chín, Mỗi nguyệt tam thập nhật.

Vào ngày này, chính Tứ thiên vương đi tuần tra, quan sát, giống như ngày rằm (Phần trên là sáu ngày trai).

Cửu Trú Tâm

九住心 (Đại trang nghiêm kinh luận).

Một, An trú tâm.

Người tu hành, khi tu tập thiền định hoặc sổ tức hoặc quán tâm, phải cốt vào một cảnh, niệm niệm tương tục để tâm được an trú, không cho tán loạn.

Hai, Nhiếp trụ tâm. Người tu hành, khi tu tập thiền định, nhiếp tâm an tịnh thì thiền định có thể thành tựu. Nếu nhận ra một niệm vừa máy động, liền nắm giữ lấy, khiến tâm được an trú.

Ba, Giải trú tâm. Người tu hành, khi tu tập thiền định, đã hiểu rõ tâm giác quán, vướng mắc bên ngoài rất nhiều, liền thu lại cho tâm được an trụ. (Tâm vừa mới duyên với cảnh gọi là giác. Tâm nhỏ nhiệm phân biệt thiền vị gọi là quán).

Bốn, Chuyển trụ tâm. Người tu hành, khi tu tập thiền định, giác tâm đã dứt, không còn dao động lầm lạc, chứng được công đức thiền định vắng lặng, trở thành hoan lạc an trú.

Năm, phục trú tâm. Người tu hành, khi tu tập thiền định, tâm không vắng lặng, lâu sanh chán nản, tùy theo đó mà uốn nắn cho thích hợp để càng thêm siêng năng.

Sáu, Tức trụ tâm.

Người tu hành, khi tu tập thiền định, bỗng nhận ra trong tâm loạn động mà sanh ra lầm lỗi, trong thời gian một niệm liền ngưng và dứt loạn động ấy.

Bảy, Diệt trụ tâm.

Người tu hành, khi tu tập thiền định, hoặc do ngoại duyên, bỗng những niệm tham ái khởi lên, phải liền tỉnh táo, diệt đi bằng mọi cách, không để cho chúng tăng trưởng.

Tám, Tánh trụ tâm. Người tu hành, khi tu tập thiền định, đã hay dứt hết các niệm sai lầm, thì biết tâm tánh xưa nay vốn thanh tịnh, sáng suốt an trụ một cách tự nhiên.

Chín, Trì trụ tâm. Người tu hành, khi tu tập thiền định công hạnh đã thuần thục, an trú vào chánh định, không theo vận hành của tác ý mà gìn giữ điều thiện cho không mất và gìn giữ việc ác cho không sanh.

Cửu Tưởng

九想 (Thiền ba la mật môn).

Phật vì chúng sanh tham đắm năm dục ở thế gian, cho đó là tốt đep nên đam mê, lầm lạc, sống chết luân hồi, không có ngày ra khỏi. Vì vậy, bảo tu chín thứ pháp bất tịnh này, khi tưởng và niệm đã thuần thục, thì tâm không còn phân tán.

Nếu được Tam muội thành tựu, thì ham muốn, tự nhiên, hết sạch; hoặc nghiệp không còn, chứng được đạo quả.

Chín loại này, tuy là tưởng tượng không thật, mượn làm cớ quán sát; nhưng công dụng của nó thì rất to lớn. Ví như thây ma trong biển cả, người sắp chết chìm, nhờ bám vào nó, mà được cứu thoát.

Một, Phàng trướng tưởng. Vì người tu hành, tâm tưởng thây ma, thấy nó phình to, giống như cái túi bằng da gió thổi vào, phồng to lên; khác hẳn tướng ban đầu. Đó là tưởng thây ma sình lên.

Hai, Thanh ứ tưởng. Vì người tu hành, đã quán thây ma sình chương lên rồi, lại tiếp tục quán sát, gió thổi, ánh nắng mặt trời rọi xuống cái thây ấy, da, thịt biến dần từ vàng sang đỏ; bên trong ứ ra từ màu đen, sang màu xanh đến màu chàm. Đó là tưởng máu biến thành màu xanh đọng trong thây ma.

Ba, Hoại tưởng.

Vì người tu hành đã quán sát thây ma sình lên và gió, nắng đã làm cho nó biến sang màu xanh. Lại tiếp tục quán sát thây ma nữa, đã bị gió, nắng làm biến đổi, da, thịt đã tan rữa; sáu bộ phận đã rã rời, năm tạng đã hư nát; hôi thúi nồng nặc; máu mủ chảy tràn lan trên mặt đất. Đó là tưởng thây ma hư hoại.

(Sáu bộ phận là đầu, thân mình, hai tay, hai chân. năm tạng là lá lách: tỳ; phổi: phế; gan: can; tim: tâm; trái cật: thận).

Bốn, Huyết đồ mạn tưởng.

Vì người tu hành đã quán sát thây ma tan rã, lại quán cái thây ấy từ đầu tới chân, khắp thân máu hôi hám chảy tràn ra, tanh dơ vương vãi. Đó là tưởng thây ma máu mủ chảy tràn lan, mùi hôi tanh nồng nặc xông lên.

Năm, Nùng lạn tưởng. Vì người tu hành đã quán sát dơ bẩn, tanh hôi rồi, quán sát lại thây ma nữa, chín lỗ trên thân, giòi, mủ chảy ra; da, thịt, tan rã, thịt vung vãi khắp nơi, hôi tanh khó ngửi mỗi lúc một tăng lên. Đó là mủ tanh hôi của thây ma.

(chín lỗ là hai mắt, hai lỗ tai, hai lỗ mũi, đại tiện, tiểu tiện, miệng).

Sáu, Trùng hám tưởng. Vì người tu hành đã quán sát máu mủ tanh hôi rồi, quán sát lại thây ma nữa thấy trùng giòi lúc nhúc tranh nhau ăn; chim, thú cắn xé nhau ăn, tan nát chẳng còn gì. Đó là tưởng trùng, giòi; chim, thú tranh nhau ăn trên xác chết.

Bảy, Tán tưởng. Vì người tu hành đã quán sát trùng giòi tranh nhau ăn, lại quán sát thây ma bị chim, thú ăn; xẻ nát thân thể tan tành; xương, thịt vung vãi; đầu, chân lộn xộn, nằm la liệt trên mặt đất. Đó là tưởng thây ma tan nát ra từng mảnh.

Tám, Cốt tưởng.

Vì người tu hành, đã quán sát sự tan rã, lại quán sát thây ma da, thịt không còn, xương cốt phơi ra, chỉ còn thấy màu trắng vương vãi khắp nơi. Đó là tưởng xương trắng rải rác trên mặt đất.

Cửu, Thiêu tưởng. Vì người tu hành đã quán sát xương trắng, lại còn quán sát thây ma bị lửa đốt cháy, phừng phừng khói tỏa hôi tanh, xương trắng cũng chẳng còn. Đến khi củi hết, lửa tắt giống như tro, đất không còn thấy gì. Đó là tưởng thây ma thiêu cháy hết không còn, ngoài nắm tro tàn nhợt nhạt.

Đại Hải Bát Bất Tư Nghì Dụ Niết Bàn

大海八不思議喻涅槃 (Niết bàn kinh).

Một, Tiệm tiệm chuyển thâm. Như lai nói pháp Niết bàn, tuỳ thuận theo căn tánh của chúng sanh, dù lợi, dù độn, dù đại, dù tiểu, tất cả đều thu hoạch được ích lợi, lần lượt tu chứng mà đến chỗ cứu cánh.

Như kinh đã nói: giới ưu bà tắc, giới Sa di, giới Tỳ kheo, giới Bồ tát, quả tu đà hoàn cho đến quả Bồ tát, quả Phật giống như các dòng chảy của biển lớn, từ cạn đến sâu.

Hai, Thâm nan đắc để. Vì Như lai nói pháp Niết bàn, viên dung lý, trí; nhiệm mầu không xác định được. Tất cả Nhị thừa, Bồ tát đều không thể suy lường nỗi. Như Kinh nói: hoặc nói ngã, vô ngã; hoặc nói thường, vô thường; hoặc nói tịnh, bất tịnh; hoặc nói không, bất không; cho đến nói năm ấm tức là Phật tánh. Đối với các pháp như thế, nói không cùng tận. Giống chiều sâu của biển lớn, khó mà đến đáy được.

Ba, Đồng nhất hàm vị. Vì Như lai nói pháp Niết bàn, tuy bốn giáo khác nhau, nhưng chúng sanh thảy đều cùng chứng được lý thật tướng, cùng đến bậc đại học. Như Kinh nói: tất cả chúng sanh đều có tánh Phật, có chung một con đường giải thoát, có chung một định luật nhân quả; cho đến tất cả đều có thường, lạc, ngã, tịnh.

Giống như biển lớn, tuy nhận 100 sông, cùng một vị mặn.

Bốn, Triều bất quá hạn. Như lai nói thời Niết bàn, giúp đỡ luật lệ thông thường, chế ra giới cấm, khiến cho các đệ tử như pháp thọ trì, không được vượt qua. Như kinh đã nói: Cấm các Tỳ kheo không được cất chứa tám thứ bất tịnh, giống như thuỷ triều lên xuống sớm tối không trể hẹn. (Tám vật bất tịnh là: 1) mua bán ruộng nhà, 2) trồng trọt, 3) chứa lúa gạo, 4) nuôi đầy tớ, 5) nuôi súc vât, 6) chứa của quý, 7) ngà voi chạm khắc, 8) chứa nồi niu xoang chảo bằng đồng bằng sắt).

Năm, Hữu chủng chủng bảo tàng.

Như lai nói pháp Niết bàn là trân bảo của thế gian rất đáng tôn quý. Tất cả chúng sanh thiếu thốn pháp tài, làm cho họ tu tập, đều được thoát khỏi khổ nạn bức bách, mà trở thành an vui, đầy đủ của người xuất thế.

Như kinh đã nói về các thứ châu báu: Tứ niệm xứ, tứ chánh cần cho đến trí huệ, công đức của Như lai, tất cả đều đầy đủ; giống như biển lớn chứa vô số châu báu.

Sáu, Đại thân chúng sanh cư trú.

Như lai nói pháp Niết bàn sâu xa vô lượng. Tất cả Phật và Bồ tát đều nương đây mà ở.

Như kinh nói: Phật, Bồ tát có trí huệ lớn, có thần thông lớn cho đến có từ bi lớn, tất cả giáo pháp của Phật đều được gìn giữ ở đây; giống như biển lớn, tất cả loài to lớn như cá côn cá kình đều nương biển cả mà ở.

Bảy, Bất túc tử thi. Như lai nói pháp Niết bàn chỉ vì giữ gìn giới luật và bàn bạc về thường trụ (không sanh diệt), làm cho chúng sanh không khởi lên tà kiến đoạn diệt. Ở thời mạt pháp, chúng sanh sanh tâm thanh tịnh chánh tín, xa lìa người tà ác. Như kinh nói: Xiển đề dèm pha Đại thừa; phi pháp nói là pháp phi pháp; thọ nhận và chứa cất tám thứ vật bất tịnh; sử dụng vật dụng của Phật, của tăng tuỳ ý; hoặc Tỳ kheo, Tỳ kheo ni làm những việc phi pháp đều là những thây ma. Kinh này xa lìa tất cả những thứ như vậy, giống như biển lớn không chứa tử thi.

Tám, Vạn lưu đại vũ bất tăng bất giảm.

Như lai nói pháp Niết bàn, rộng bàn về tánh Phật, nói nhiều về viên thường, thanh tịnh bình đẳng, không sanh không diệt. Chúng sanh và chư Phật cùng một nguồn giác, không có gì sai khác.

Như kinh nói: Vì không giới hạn về thời gian và không gian; vì không bắt đầu không kết thúc; vì thường còn không sanh không diệt; vì tất cả chúng sanh đều bình đẳng; vì tất cả tánh Phật cùng một tánh giống như vạn sông mưa lớn chảy về biên cả mà biển không tăng không giảm.