Tam Tạng Pháp Số

Thất Kiến

七見 (Hoa nghiêm khổng mục).

Phân biệt gọi là kiến.

Ở trong các pháp, ngoại đạo chấp mình là phải, cho đúng là trái, mê lầm không hiểu, đối với lý chánh đáng cho là sai trái; nên có bảy thứ phân biệt.

Một, Tà kiến. Vì không chánh tín, phỉ báng chánh pháp, cho đến đối với quả báo thiện, ác và nhân duyên đúng đắn sanh ra pháp lành, đều bát là không. Đó là tà kiến.

(Nhân duyên đúng đắn là sáu căn là nhân, sáu trần là duyên có khả năng sanh ra tất cả các pháp; chứ không phải như ngoại đạo cho rằng các pháp sanh ra từ Phạm thiên, hoặc từ vi trần. Đây là tà nhân duyên).

Hai, Ngã kiến.

Vì không biết thân này do năm uẩn mà thành, hư dối, không thật, lầm cho đó là thân, cưỡng lập ra chủ tể, luôn chấp làm ngã. Đó là ngã kiến.

Ba, Thường kiến. Vì không biết thân mình và ngoại vật đều là vô thường, rốt cùng hoại diệt (hư hoại, không còn). Ngược lại, sai lầm cho là thường còn; đó là thường kiến.

Bốn, Đoạn kiến. Vì không biết bản tính không tịch của các pháp, thường còn không hư hoại, mà lại cho là đoạn diệt, lầm lẫn cho rằng thân này chết rồi không sanh lại nữa. Đó là đoạn diệt.

Năm, Giới đạo kiến hay là kiến thủ.

Vì không biết giới luật đúng đắn của Như lai, mà ở trong tà giới tự mình phân biệt sai lầm, rồi giữ lấy thực hành, như giới trâu, giới chó v.v… chấp chặt cho là đúng và tự lấy làm đủ. Thiết nghĩ đó là tà vạy, mà lại không chịu tu nhân chân chánh. Đó là giới đạo kiến. (Giới trâu, chó là vì ngoại đạo cho rằng, đời trước, từ loài trâu, loài chó mà đến, nên lấy cỏ, vật ô uế làm thức ăn cho là giữ giới và tu khổ hạnh).

Sáu, Quả đạo kiến.

Vì không biết chánh nhân chánh quả, đối với việc bất thiện, lại sanh ra tư tưởng cho là điều thiện huyền diệu, rồi siêng năng tinh tấn, như lấy việc chịu đựng lạnh, nóng, lấy than thoa lên người ngồi trên gai nhọn chấp cho là cách tu hành đúng đắn. Tu hành như thế chẳng được lợi ích bao nhiêu, thiết nghĩ, đó là sai lầm mà cho là cực quả. Đó là quả đạo kiến. (Lạnh, nóng, lấy than thoa lên người, ngồi trên gai nhọn là mùa lạnh thì ở trần chịu lạnh; mùa nóng thì dùng năm sức nóng đốt thân; hoặc lấy than thoa lên người; hoặc ngủ trên gai nhọn, tự cho là khổ hạnh, mong cầu chứng quả. Năm sức nóng là bốn phương dùng lửa và phía trên là mặt trời).

Bảy, Nghi kiến.

Đối với các pháp hoặc chấp có, hoặc chấp không, hoặc chấp thường, hoặc chấp đoạn v.v… sanh tâm do dự, không thể quyết đinh.

Đó là nghi kiến.

Thất Kim Sơn

七 金 山 (Phiên dịch danh nghĩa).

Thất kim sơn là vì núi có sắc vàng sáng rỡ. bảy lớp vòng ngoài núi Tu di; hình thể cao, rộng, giảm dần một nửa theo thứ tự; như núi Tu di cao 84000 do tuần thì núi song trì chỉ cao 42000 do tuần. (một lý: dặm = 500 m. Một do tuần = 80 dặm; 60 dặm).

Một, Song trì sơn.

Song trì sơn là hai núi dựa vào nhau, còn gọi là trì song. Cao và rộng của núi này, mỗi chiều 42000 do tuần.

Hai, Trì mục sơn.

Trì mục sơn là ngọn núi cao vọt lên trời, có hình như cái trục của xe. Cao, rộng mỗi chiều 2100 do tuần.

Ba, Diêm mộc sơn. Diêm mộc sơn tên cây, hình thù của núi giống cây này, nên đặt tên như vậy. Cao, rộng mỗi chiều 1500 do tuần.

Bốn, Thiện kiến sơn. Thiện kiến sơn là vì người thấy nó đều khen là thiện. Cao, rộng mỗi chiều 5250 do tuần.

Năm, Mã nhĩ sơn.

Mã nhĩ sơn là núi hình thù như cái tai con ngựa. Cao, rộng mỗi chiều 2625 do tuần.

Sáu, Chướng ngại sơn. Chướng ngại sơn là vì núi này có thần chướng ngại, cũng có tên là tượng tỵ sơn, vì hình nó giống như mũi con voi. Cao, rộng mỗi chiều 1312 do tuần.

Bảy, Trì địa sơn.

Trì địa sơn là đứng vững trên đất, lại có tên là địa trì, cũng có tên ngư chủy sơn. Vì trong núi có con cá mỏ nhọn, núi này giống như con cá; cũng có tên là trì biên sơn, vì núi này bao quanh sáu núi ở bên trong. Cao, rộng mỗi chiều 656 do tuần.

Thất Lưu

七流 (Hoa nghiêm khổng mục).

Lưu tức là kiến hoặc và tư hoặc.

Hai hoặc này hay làm cho chúng sanh trôi nổi trong biển sống chết.

Vì hàng tứ quả, nhờ tu pháp Tứ đế, có thể dứt trừ hai hoặc kiến, tư mà không trôi nổi trong ba cõi; nên hai hoặc mới có bảy nghĩa. (Ý căn đối với pháp trần khởi lên các phân biệt gọi là kiến hoặc. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân năm căn đối với năm trần sắc, thinh, hương, vị, xúc khởi lên các tham ái gọi là tư hoặc).

Một, Kiến đế sở diệt lưu. Bậc sơ quả thấy được lý chân đế, dứt được kiến hoặc ở dục giới. Nhờ diệt hoặc này, không trôi lăn trong cõi dục; nên gọi là kiến đế sở diệt lưu.

(Sơ quả tức là quả Tu đà hoàn).

Hai, Tu đạo sở diệt lưu. Các bậc ở quả thứ hai và thứ ba, nhờ tu quán Tứ đế, dứt trừ được tư hoặc ở dục giới.

Nhờ diệt hoặc này, không bị trôi lăn trong cõi dục; nên gọi là tu đạo sở diệt lưu.

(Quả thứ hai là quả Tư đà hàm. Quả thứ ba là quả A na hàm).

Ba, Viễn ly sở diệt lưu. Các bậc ở quả thứ bốn, nhờ tu quán Tứ đế mà dứt hết kiến hoặc và tư hoặc, xa lìa ba cõi, không bị trôi lăn trở lại trong biển sống chết; nên gọi là viễn ly sở diệt lưu.

Bốn, Số sự sở diệt lưu. Số sự là năm uẩn; 12 nhập; 18 giới.

Vì bậc A la hán quán các pháp năm uẩn, 12 nhập, 18 giới tất cả đều không tịch (vắng lặng như hư không) và hai hoặc kiến, tư đều hết sạch, không trở lại trôi lăn trong ba cõi; nên gọi là số sự sở diệt lưu.

Năm, Xả sở diệt lưu. Vì quả thứ bốn A la hán đã chứng được tính không năm uẩn và các pháp; cái không của pháp đã không, cái năng không của tâm cũng bỏ. Năng, sở cả hai đều buông; thương, ghét không còn, chỉ có một vị bình đẳng, chứng được bậc vô học; không trôi lăn trong ba cõi nữa; nên gọi là xả sở diệt lưu. (Vô học là vì A la hán không còn kiến, tư hoặc nên không có pháp nào nữa đáng học).

Sáu, hộ sở diệt lưu. Vì bậc A la hán kiến, tư hoặc đã hết, chứng được vô học. Đối với thành quả đã chứng đắc, e ngại còn chỗ thoái thất nên khéo giữ gìn để cho tập khí của kiến, tư không còn trở lại lần nữa, không còn lưu chuyển trong tam giới; nên gọi là hộ sở diệt lưu.

(Kiến, tư tập khí là phần tập khí còn sót lại của kiến hoặc và tư hoặc).

Bảy, Chế phục sở diệt lưu. Vì bậc A la hán, ràng buộc của kiến, tư hoặc đã dứt xong, nhưng quả là sắc thân này vẫn còn, nên phải chế phục tập khí của kiến, tư vĩnh viễn không cho tái phát. Nhờ vậy, trôi lăn trong ba cõi tức thì dừng lại; nên gọi là chế phục sở diệt lưu.

Thất Pháp Bất Khả Tị

七法不可避 (Pháp uyển châu lâm).

Một, Sanh bất khả tỵ.

Người khi sanh ra đều do nghiệp lành hay dữ đời trước. Nếu đời trước làm việc lành, thì đời này sanh vào chỗ lành. Nếu đới trước làm việc ác, thì đời này sanh vào chỗ ác.

Nếu muốn tránh quả báo ác mà mong chỗ lành; hoặc muốn từ bỏ chỗ lành mà theo quả báo ác, đều không thể được. Đó gọi khi sanh không thể tự chọn lựa.

Hai, Lão bất khả tỵ. Khi trẻ tuổi, nhan sắc con người xinh đẹp, tóc đen răng trắng, sức khỏe kiên cường. một ngày kia, con người già cả, tóc trắng răng rụng, sức khỏe hao mòn, bệnh tật khổ sở rên rỉ, tinh thần quờ quạng, muốn không già rốt không thể được; nên gọi là già không thể tránh.

Ba, Bệnh bất khả tỵ. Khi người khỏe mạnh, đi lại nhanh nhẹn nhẹ nhàng, ăn uống thoải mái. Nếu thân tứ đại không an ổn, hoặc quả báo do nghiệp duyên cảm nhận, cuối cùng tật bệnh cũng đến. Khi ngủ nghỉ thì nằm vùi trên giường gối, không sao thức dậy, bước ra khỏi được. Dẫu muốn an ổn, không đau bệnh, nào đâu có được; gọi là bệnh không thể tránh.

Bốn, Tử bất khả tỵ.

Người sống ở đời, quả báo trong một đời, hoặc yểu hoặc thọ, đều do nghiệp ở đời trước, không sai chạy mảy may. Nghiệp hết quả báo kết thúc, làm sao chạy trốn; nên gọi là chết không thể tránh.

Năm, Tội bất khả tỵ. Vì con người ngu si hiểu biết sai lầm, không tin Tam bảo, không trung thực, không hiếu thảo, tạo nhiều nghiệp ác, sống chịu pháp luật thế gian, chết đọa xuống đường ác, như bóng theo hinh, muốn mong thoát khỏi, không thể nào được; nên gọi là tội đã làm không thể tránh.

Sáu, Phước bất khả tỵ.

Vì người đời trước kính trọng Tam bảo, giữ giới, tu thiện, thường hay bố thí, trung hiếu vẹn toàn.

Nhờ vậy, giàu sang, hưởng thọ tùy ý.

Phước báo như thế, tợ vang theo tiếng, không mất mảy may; nên gọi là phước không thể tránh.

Bảy, Nhân duyên bất khả tỵ. Cái gì có khả năng sanh ra là nhân.

Cái gì giúp đỡ đi đến kết quả là duyên.

Do nhân đời trước như thế, nên đời này gặp duyên như thế. chính vì vậy mà cha mẹ, anh em, vợ chồng, nhà cửa, sản nghiệp v.v…, hoặc vừa lòng, hoặc không vừa lòng, đều do nghiệp nhân đời trước của mình thiện hay ác; cho nên đời này chiêu cảm quả báo của duyên nghiệp nghèo, giàu, khổ, vui khác nhau. Vì vậy gọi là nhân duyên không thể tránh.

Thất Phật

七佛 (Phiên dịch danh nghĩa).

Thất Phật là ba Phật ở kiếp Trang nghiêm thời quá khứ, bốn Phật ở trong Hiền kiếp thời hiện tại.

(Kiếp là tiếng Phạn, gọi đủ là kiếp ba, tiếng Hoa là phân biệt thời tiết hay phân biệt thời gian. Trang nghiêm kiếp là trong kiếp này hầu hết đều được trang nghiêm. Hiền kiếp là trong kiếp này hầu hết là người hiền).

Một, Phật Tì bà thi.

Tiếng Phạn là Tì bà thi, tiếng Hoa là Hữu tứ. Vì đức Phật này có trí viên mãn, giống như mặt trăng tròn và gọi là Biến kiến (thấy khắp tất cả); Đức Phật này hoặc nghiệp không còn nữa, giống như phần tối trong mặt trăng hết sạch và gọi là Tịnh quán; Đức Phật này có trí tuệ viên mãn, hoặc nghiệp thanh tịnh và gọi là Thắng quán, Thắng kiến. Đó là vị Phật đứng đầu trong bảy vị.

Hai, Phật Thi khí.

Tiếng Phạn là Thi khí, tiếng Hoa là Hỏa, còn gọi là Trí kế, vị trí vô phân biệt, được tôn trọng nhất, ở ngay trên đỉnh đầu. Ngài Thi khí sau Phật Tì bà thi ba kiếp thì thành chánh giác.

(Vô phân biệt trí tức là căn bản trí, vì trí này là gốc của những trí khác).

Ba, Phật Tì xá phù.

Tiếng Phạn là Tì xá phù, tiếng Hoa là Biến nhất thiết tự tại. Vì dứt hết phiền não, tự tại đối với tất cả, Tì xá phù là vị Phật cuối cùng của 1000 vị Phật trong kiếp trang nghiêm.

(Phiên não là vô minh).

Bốn, Phật Câu lưu tôn. Tiếng Phạn là Câu lưu tôn, tiếng Hoa là Sở ưng đoạn; vì tất cả phiền não hoàn toàn dứt hết không còn chút nào. Ở kiếp giảm thứ chín trong hiền kiếp, khi mạng sống giảm đến sáu vạn tuổi thì Phật Câu lưu tôn ra đời, tu hành thành Phật, là vị Phật đứng đầu của mười vị.

Năm, Phật Câu na hàm mâu ni.

Tiếng Phạn là Câu na hàm mâu ni, tiếng Hoa là Kim tịch. Vì kim thì ánh sáng hiện ra; Tịch thì không trở ngại.

Đại trí độ luận nói còn có tên là Ca na ca mâu ni, tiếng Hoa là Kim tiên nhân, vì thân ông tiên này sắcvàng. Khi thọ mạng của con người giảm đến bốn vạn tuổi, thì vị Phật này ra đời ở cõi Diêm phù đề thành Phật).

Sáu, Phật Ca diếp. Ca diếp là tiếng Phạn, gọi đủ là Ca diếp ba, tiếng Hoa là Ẩm quang; vì ánh sáng từ thân chiếu ra rực rỡ, có thể che lấp tất cả ánh sáng khác. Khi thọ mạng con người giảm đến hai vạn tuổi, thì vị Phật này ra đời, tu hành thành Phật.

Bảy, Phật Thích ca mâu ni. Tiếng Phạn là Thích ca mâu ni, tiếng Hoa là Năng nhân tịch mặc.

Năng nhân là họ, Tịch mặc là tên. Vì Tịch mặc nên không ở trong sanh, tử; vì Năng nhân nên không ở trong Niết bàn. Ngài vận dụng cả từ bi và trí huệ để đem đến lợi ích cho muôn loài; nên mới có tên hiệu này. Khi thọ mạng con người đến mười tuổi, thì Ngài xuất thế làm vị Phật thứ bốn trong hiện kiến.

Thất Phương Tiện Hay Thất Hiền

七方便 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Phương là phương pháp. Tiện là tiện nghi. Giống như thiện xảo (khéo léo)

Vì tất cả chúng sanh muốn ra ngoài ba cõi phải đoạn trừ phiền não, hoặc nghiệp để chứng lý Bát nhã chân không; trước hết phải dùng bảy pháp môn này làm phương tiện.

Một, Ngũ đình tâm.

Đình là chỉ, ngưng, dừng. Tâm tức là tâm suy lường.

Ví chúng sanh tham lam nhiều thì dùng quán bất tịnh để trị; sân hận nhiều thì dùng quán từ bi để trị; tán loạn nhiều thì dùng quán sổ tức để trị; ngu si nhiều thì dùng quán nhân duyên để trị; chướng ngại nhiều thì dùng quán niệm Phật để trị.

Tu năm pháp này thì đình chỉ năm thứ vọng tâm; nên gọi là ngũ đình tâm.

Hai, Biệt tướng niệm. Biệt là khác nhau. Tướng là hành tướng. Niệm tức là quán. Đó là tứ niệm xứ: quán thân bất tịnh; quán thọ thị khổ; quán tâm vô thường; quán pháp vô ngã. bốn hành tướng này, mỗi thứ khác nhau; nên gọi là biệt tướng niệm.

Ba, Tổng tướng niệm. Tổng tướng là lấy bốn thứ thân, thọ, tâm, pháp quán chung trong một niệm. Như quán thân bất tịnh thì nhận biết thọ, tâm, pháp đều bất tịnh; cho đến quán pháp vô ngã; nên gọi là tổng tướng niệm.

Bốn, Noãn vị. Noãn là theo ví dụ mà đặt tên.

Lấy biệt tướng, tổng tướng niệm xứ ở trước, quán cảnh của Tứ đế, hay phát sanh sự hiểu biết giống nhau, để chế phục phiền não, mê lầm và chứng được phần nhỏ Phật pháp. Giống như dùi cây tìm lửa, lửa tuy chưa hiện ra, mà trước hết nhận được hơi ấm của nó; nên gọi là noãn vị.

(Tương tự chỉ giải là đối với lý chơn không, tuy chưa thực chứng, nhưng đã có sự hiểu biết tương tự).

Năm, Đỉnh vị. Đỉnh là vì tu pháp Tứ đế đã có được sự hiểu biết tương tự, dần dần đi lên đỉnh núi, nhìn khắp bốn phương đều đã thấy rõ ràng; nên gọi là đỉnh vị.

Sáu, nhẫn vị.

Nhẫn là chịu đựng được. Vì do trước đã có được sự hiểu biết tương tự, tăng tiến căn lành, đối với bốn cảnh Tứ đế, có thể chịu đựng được lạc dục; nên gọi là nhẫn vị.

Bảy, Thế đệ nhất vị.

Thế tức là thế gian. Vì tu Tứ đế, đến đây đã đần dần thấy được pháp tánh, sắp vào sơ quả. Tuy chưa được thánh đạo, nhưng đối với thế gian đáng gọi là đệ nhất; nên gọi là thế đệ nhất vị.

(Sơ quả là quả tu đà hoàn).

Thất Tài

七財 (Thập tụng luật và vị tằng hữu nhân duyên kinh).

Tài là bảy thứ pháp tài ra khỏi thế gian.

Tất cả chúng sanh thực hành bảy pháp này, nhờ đó mà thành đạo quả; nên gọi là tài.

Một, Tín tài.

Tín tức là lòng tin.

Vì lòng tin quyết định thọ trì chánh pháp và giúp đỡ thành Phật; nên gọi là tín tài (lòng tin là tiền của, tài sản).

Hai, Tiến tài.

Tiến tức tinh tiến (siêng năng). Vì chưa thể thấy được lý của chân đế, nhưng một lòng siêng năng cầu đạo xuất ly (ba cõi). Đó là điều cốt yếu để thành Phật; nên gọi là tiến tài.

Ba, Giới tài.

Giới tức là giới luật.

Vì giới là căn bản của giải thoát, có thể ngăn ngừa những sai trái của thân, miệng, ý; chặn đứng những việc ác của thân, miệng, ý; đó là điều cốt yếu để thành Phật; nên gọi là giới tài.

Bốn, Tàm quý tài. Tàm là hổ thẹn với mình. Quý là hổ thẹn với người.

Vì đã biết tàm quý, thì không còn làm các việc ác; đó là cốt yếu để thành Phật; nên gọi là tàm quý tài.

Năm, Văn tài.

Văn đứng đầu trong tam huệ. Nghe rồi ắt suy nghĩ; suy nghĩ rồi ắt thực hành.

Nếu hay nghe giáo lý của Phật, thì sẽ mở ra sự hiểu biết và theo đó mà thực hành; đó là điều cốt yếu để thành Phật, nên gọi là văn tài.

Sáu, Xả tài. Xả tức là bỏ ra bố thí cho người khác.

Nếu hay vận dụng tâm bình đẳng, không yêu không ghét. Từ mạng sống đến tiền của, tùy theo yêu cầu mà cấp cho, không chút tiếc rẻ. Đó là điều cốt yếu để thành Phật; nên gọi là xả tài.

Bảy, Định huệ tài.

Định huệ tức là chỉ quán. Định thì giữ tâm không để tán loạn, dừng các vọng niệm. Huệ thì soi sáng các pháp, phá các tà kiến. Đó là điều cốt yếu để thành Phật; nên gọi là định huệ tài.

Thất Thức Trụ

七識住 (A tỳ đàm luận).

Thức tức là tâm thức. Trụ là vì thức này tùy theo kết quả của nó mà an trụ.

Trong luận không đề cập đến tâm thức trời tứ thiền, trời Phi tưởng phi phi tưởng. Kệ nói: chỗ lành ở cõi dục,

Và ba địa ở sắc giới,

Vô sắc giới cũng vậy, Đó là nói về chỗ ở của thức. (Sắc giới tam địa là sơ thiền, nhị thiền, tam thiền. Vô sắc giới cũng có ba địa là không xứ, thức xứ, vô sở hữu xứ).

Một, Dục giới nhân thiên thức trụ.

Vì người ở trong cõi Dục, nếu vừa thọ thai, thì thức này thác sanh vào trong thai mẹ, rồi nương hơi thở ra vào của của mẹ, đến sau khi sinh ra thì nương thân thể mà ở. Nếu người tu theo năm giới và mười giới, thì cảm thọ quả báo sanh lên Lục dục thiên. Thức này nương nơi thân hóa sanh mà ở. Đó là thức trụ của người, trời ở cõi dục.

Hai, Sơ thiền thiên thức trụ. Khi tu tập thiền định ở Dục giới, bỗng nhận ra thân tâm ngưng đọng lại, chuyển động xoay vòng như mây như bóng, cảm thọ quả báo mà sanh lên trời sơ thiền ở cõi sắc.

Thức này nương nơi thân hóa sanh mà ở. Đó gọi là thức trụ ở trời sơ thiền.

Ba, Nhị thiền thiên thức trụ. Vì chán giác quán của sơ thiền lúc đọng lúc tan, nhờ nhiếp tâm đại định một cách yên tĩnh trong veo, nên giác quán liền diệt, rồi phát khởi niềm vui của thắng định, cảm nhận quả báo sanh lên trời nhị thiền ở cõi sắc.

Thức này nương nơi thân hóa sanh mà ở. Đó là thức trụ của trời nhị thiền.

(Giác quán: giác gọi là tâm mới duyên; quán là tâm vi tế phân biệt).

Bốn, Tam thiền thiên thức trụ. Vì chán tâm vui mừng lao chao của nhị thiền làm cho định không kiên cố, nhờ nhiếp tâm quán sát kỹ lưỡng, hỷ tâm liền mất, hoàn toàn vào trong định; niềm vui nhè nhẹ từ trong phát ra, cảm nhận quả báo sanh lên trời tam thiền ở cõi Sắc. Thức này nương vào thân hóa sanh mà ở. Đó là thức trụ của trời tam thiền.

Năm, Không xứ thiên thức trụ. Đã chứng được định tam thiền thiên, còn chán cái sắc thân trói buộc, lại càng cố công thêm, quán sát sắc thân, giống như mạng lưới, trong ngoài thông suốt. một tâm niệm cũng không, không có các sắc tướng; cảm nhận quả báo mà sanh lên không xứ thiên ở cõi Vô sắc. Thức này thì nương vào không xứ mà ở. Đó là thức trụ của trời không xứ.

Sáu, Thức xứ thiên thức trụ. Vì đã chứng được định không xứ thiên. Thức duyên không xứ, định tâm còn tán loạn, thì bỏ hư không, chuyển tâm sang duyên thức. Định tâm không còn động, cảm nhận quả báo sanh lên Thức xứ thiên ở cõi Vô sắc. Thức này nương thức xứ mà ở. Đó là thức trụ của trời Thức xứ

Bảy, Vô sở hữu xứ thiên thức trụ.

Vì đã chứng được định thức xứ thiên. Tâm này duyên thức, vô lượng vô biên, hay làm hư hoại định. Chỉ có cõi vô thức tâm không có nơi nương tựa, mới là an ổn. Cảm nhận quả báo sanh lên trời vô sở hữu xứ, ở vô sắc; thức này nương vào vô sở hữu xứ mà ở. Đó là thức trụ của trời vô sở hữu xứ.

Thất Thường Trụ Quả

七常住果 (Lăng nghiêm kinh) Thường trụ là không diệt không sinh, không thay đổi. Quả là khi tu gọi là nhân, khi chứng gọi là quả.

Vì bảy thức này là quả đức của pháp thân mà chư Phật chứng được. Quả này thanh tịnh tròn đầy, tánh thể chắc chắn, gọi là quả thường trụ.

Một, Bồ đề.

Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo, tức là lý rốt ráo thanh tịnh mà chư Phật chứng được, vì lý ấy không diệt không sinh, không thay đổi; nên gọi là thường trụ quả.

Hai, Niết bàn

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ, tức là quả pháp thân cứu cánh mà Như lai chứng được. Vì pháp thân không diệt không sinh, không di chuyển không biến đổi. Đó gọi là quả thường trụ.

Ba, Chân như.

Xa lìa sai lầm gọi là chân.

Không đổi khác là như. Tức là đức chân thật mà chư Phật chứng được. Vì đức ấy không diệt không sanh, không thay đổi; nên gọi là quả thường trụ.

Bốn, Phật tánh.

Phật tánh là tánh giác, tức là tánh sáng suốt chân giác mà Phật chứng được. Tánh ấy không sanh không diệt, ly quá tuyệt phi, không dơ, không sạch, không thay đổi. Đó là thường trụ quả.

Năm, Am ma la thức. Tiếng Phạn là am ma la, tiếng Hoa là thanh tịnh hay bạch tịnh vô cấu.

Thức này là tâm thể cội nguồn thanh tịnh của chư Phật, vắng lặng như thái hư, mảy trần không dấy lên, không dính mắc vào sanh tử, không vướng vào tịch tịnh Niết bàn.

Sáu, Không Như lai tạng. Không Như lai tạng là bao hàm vạn pháp mà không pháp nào bị chất chứa; tức là thể chân thanh tịnh mà Phật chứng được, phiền não không còn, ứng dụng vô cùng. Vì thể này không diệt không sanh, không đổi dời, nên gọi là quả thường trụ.

Bảy, Đại viên cảnh trí. Đại viên cảnh trí là trí chiếu rõ vạn pháp, không gì không biết; tức là trí viên minh giác chiếu vốn có mà Phật đã chứng được. Trí này ứng vật không lưu dấu, thể không lay động, không diệt không sanh, không đổi dời; đó là quả thường trụ.

Thất Tịnh Hoa

七淨華 (Phiên dịch danh nghĩa)

Không nhơ là sạch, Hoa là đối với quả mà nói, tức là nhân của hạnh tu.

Vì Nhị thừa tu tập nghiệp vô lậu, lấy bảy thứ tịnh hành làm hoa (nhân), mà chứng được đạo quả; nên gọi là thất chủng hoa. Kinh Duy ma nói: Nước định vắng lặng, đó chính là bảy loài hoa thanh tịnh đầy khắp.

(Vô lậu nghiệp là tu giới, định, huệ, không rơi vào ba cõi sống chết).

Một, Giới tịnh hoa. Giới tịnh hoa là nuôi dưỡng luật nghi các giới, tức là chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng.

Vì hàng Nhị thừa giữ gìn giới pháp, giữ gìn nghiệp thân, khẩu, ý. Nếu giới hạnh thanh tịnh, thì đạo quả tự nhiên thành. (Nhiếp luật nghi là giữ gìn, nuôi dưỡng tất cả giới pháp. Chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng là ba nghiệp của thân, miệng, ý. Nếu ba nghiệp không sai trái thì giới thể thanh tịnh).

Hai, Tâm tịnh hoa. Tâm tịnh hoa tức là tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Vì hành Nhị thừa tu tập thiền định, phải siêng năng, chánh niệm. Nếu nội tâm thanh tịnh, thì đạo quả tự nhiên thành.

Ba, Kiến tịnh hoa.

Kiến tịnh hoa là chánh kiến, chánh tư duy.

Vì hàng Nhị thừa tu hạnh vô lậu, thường suy nghĩ chân chánh, thì chánh kiến hiện ra trước mặt. Nếu sở kiến đã thanh tịnh, thì đạo quả tự nhiên thành.

Bốn, Đoạn nghi tịnh hoa. Đoạn nghi tịnh hoa là kiến đạo vậy.

Vì sở quả tu đà hoàn tu quán vô lậu hạnh, đoạn trừ nghi ngờ sai lầm; khi thấy đạo rõ ràng thì nội tâm thanh tịnh, đạo quả tự nhiên thành.

(Tiếng Phạn là Tu đà hoàn, tiếng Hoa là dự lưu. Nghi hoặc tức là kiến hoặc, nghĩa là ý căn đối với pháp trần khởi lên phân biệt).

Năm, Phân biệt tịnh hoa.

Phân biệt tịnh hoa là nhị quả Tư đà hàm, tam quả A na hàm, tu hạnh vô lậu, đoạn trừ tư hoặc. Đối với lý chân không, giỏi phân biệt, thì nội huệ thanh tịnh, đạo quả tự nhiên thành.

(Tiếng Phạn là Tư đà hàm, tiếng Hoa là Nhất lai. Tiếng Phạn là A na hàm, tiếng Hoa bất lai. Tư hoặc là năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân đối với sắc, thinh, hương, vị, xúc năm trần khởi lên các tham ái).

Sáu, Hạnh tịnh hoa. Hạnh tịnh hoa là quả thứ hai và quả thứ ba, tu vô lậu hạnh, đoạn trừ tư hoặc, thì tri kiến rõ ràng, huệ, hạnh thanh tịnh, đạo quả tự nhiên thành.

Bảy, Niết bàn tịnh hoa. Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ.

Niết bàn tịnh hoa là vô học đạo. Vì quả thứ bốn A la hán đã dứt hai hoặc kiến, tư không còn pháp gì để học; tri kiến thanh tịnh, thì quả Niết bàn tự nhiên thành.

Thất Tri Cũng Gọi Là Đại Thừa Thất Trượng Phu

七知 (Niết bàn kinh).

Thất tri là vì Phật, ở trên hội Niết bàn bảo các Bồ tát, đối với Đại thừa, biết bảy pháp lành, gọi là phạm hạnh đầy đủ.

Một, Tri pháp. Tri pháp là biết 12 bộ kinh nói về các pháp.

(12 bộ kinh là khế kinh; trùng tụng; phúng tụng; nhân duyên; bổn sự; bổn sanh; hy hữu; thí dụ; luận nghị; tự thuyết; phương quảng; thọ ký)

Hai, Tri nghĩa.

Tri nghĩa là biết nghĩa lý được chuyên chở bằng văn tự, ngôn ngữ trong 12 bộ kinh.

Ba, Tri thời. Tri thời là biết rõ khi nào có thể tu tịch tĩnh; có thể tu tinh tấn; có thể tu xả định; có thể cúng dường Phật; có thể cúng dường thầy; có thể tu bố thí, nhẫn nhục cho đến Bát nhã.

Bốn, Tri túc.

Tri túc là thường biết dừng, biết đủ về ăn uống, y phục, thuốc thang, đi lại, ngồi nằm, ngủ thức, nói năng im lặng…

Năm, Tri tự.

Tri tự là biết rõ mình có đức tin như thế, giữ giới như thế, học lực như thế, xả bỏ như thế, trí huệ như thế, chánh niệm như thế, làm lành như thế.

Sáu, Tri chúng. Tri chúng là biết rõ chúng sát lợi, bà là môn, cư sĩ, Sa môn và phải biết đi, đứng thuyết pháp, hỏi đáp như thế nào. (Tiếng Phạn là sát lợi, nói đủ là sát đế lợi, tiếng Hoa là điền chủ thuộc vương gia).

Bảy, Tri nhân tôn ty. Người có hai loại: loại một có đức tin; loại hai không có đức tin.

Loại có đức tin là người lành, biết họ là người đáng tôn trọng. Loại không có đức tin là người ác, biết họ là người thấp hèn. Giống như bậc Nhị thừa, chỉ có thể tự độ, không thể độ người; biết Nhị thừa là thấp kém. Nếu là bậc Bồ tát, không mong độ mình, chỉ muốn độ người và còn dùng tâm từ bi đem đến lợi ích, an vui cho tất cả chúng sanh, thì phải biết tôn trọng hàng Bồ tát.

Thất Tụ

七聚 (Phiên dịch danh nghĩa)

Tụ tức là tích tụ (chứa nhóm), nghĩa là tập trung các luật lại để làm thành từng loại. Tùy theo trường hợp sai phạm mà chế ra; nên gọi là thất tụ.

Một, Ba la di.

Tiếng Phạn là ba la di, tiếng Hoa là cực ác; có ba nghĩa: 1) thối một: do pham tội này, đạo quả không có phần, đắm chìm vào đường ác; 2) bất cộng trụ: chẳng những đạo quả mất phần, mà còn không được ở chung trong cuộc họp nói giới yết ma tăng; 3) Đọa lạc: bỏ thân này rồi, rơi vào địa ngục a tỳ.

Hai, Tăng tàn.

Tàn như người bị chém, tuy chưa chết, nhưng thân thể bị thương tích, tàn phế. Nếu phạm vào tội này, chư tăng làm pháp yết ma, sám hối trừ bỏ lỗi lầm ấy; nên gọi là tăng tàn.

Ba, Thâu lan già.

Tiếng Phạn là thâu lan, tiếng Hoa là đại; Già là ngăn che thiện đạo. Tội này chướng ngại rất lớn cho căn lành.

Bốn, ba dật đề. Tiếng Phạn là ba dật đề, tiếng Hoa là đọa.

Vì phạm tội này, chết đọa vào địa ngục.

Năm, Đề xá ni. Tiếng Phạn là Đề xá ni, tiếng Hoa là hướng bỉ hối.

Luật tăng kỳ nói: tội này nên đối trước chúng tăng sám hối.

Sáu, Đột kiết la.

Tiếng Phạn là Đột kiết la, tiếng Hoa là Ác tác ác thuyết, nghĩa là thân làm ác, miệng nói ác. Luật căn bổn tứ phần còn gọi tội này là Thức xoa ca la ni, tiếng Hoa là Ưng đươmg học. Vì tội này rất nhỏ nhiệm khó giữ, nên tùy theo sức học mà giữ. Đó gọi là Ưng đương học.

Bảy, Ác thuyết. Ác thuyết là miệng ưa nói ác, thích luận bàn, tức là từ tội đột kiết la mà ra.

Thất Tùy Miên Còn Gọi Là Thất Sử

七隨眠 (A tỳ đạt ma tỳ bà sa luận)

Phiền não mê lầm nương tựa không lìa xa gọi là tùy. năm tình tối tăm gọi là miên. Vì chủng tử của vô minh núp ẩn trong thức thứ tám, nên sanh ra tất cả kết nghiệp phiền não; nên gọi là tùy miên, còn gọi là thất sử. Sử là sai khiến; vì do vọng hoặc này sai khiến tâm thần trôi lăn trong ba cõi.

Một, Tham tùy miên.

Tham là tìm kiếm, gom góp, nắm giữ mọi thứ không biết chán. Đây là sự mê lầm do tham dục ( ham muốn), núp sâu trong tạng thức, đeo đẳng không rời trở thành chủng tử, có khả năng sanh ra tất cả ham muốn tham nhiễm; nên gọi là tham tùy miên.

Hai, Sân tùy miên. Sân là giận dữ không thôi. Đây là phiền não thuộc về sân hận, chìm sâu trong tạng thức, đeo đẳng không rời trở thành chủng tử; có thể sanh tất cả phẩn nộ thô lỗ ra ngoài; nên gọi là sân tùy miên.

Ba, Ái tùy miên. Ái là đối với tình cảnh thuận lòng yêu mến, giữ lấy không bỏ. Vì chủng tử yêu thương lầm lẫn này, chìm sâu trong tạng thức, đeo đẳng không buông, hay sanh ra ái dục thô trọng trong ba cõi; nên gọi là ái tùy miên.

Bốn, Mạn tùy miên.

Mạn là ỷ mình khinh người. Vì chủng tử sai lầm của mạn chìm sâu trong tạng thức, đeo đẳng không buông, hay sanh ra nhiều kiêu mạn thô trọng; nên gọi là mạn tùy miên.

Năm, Vô minh tùy miên.

Vô minh là không hiểu biết rõ ràng cái gì cả.

Vì chủng tử vô minh này chìm sâu trong tạng thức, đeo đẳng không buông ra, hay sanh nhiều phiền não thô trọng; nên gọi là vô minh tùy miên.

Sáu, Kiến tùy miên.

Kiến là phân biệt giữ lấy. Vì chủng tử phân biệt sai lầm này chìm sâu trong tạng thức, đeo đẳng không buông, hay sanh ra nhiều phân biệt sai lầm trong ba cõi; nên gọi là kiến tùy miên.

Bảy, Nghi tùy miên.

Nghi là do dự không quyết. Vì chủng tử nghi ngờ sai lầm này, núp sâu trong tạng thức, đeo đẳng không buông, hay sanh ra nghi ngờ sai lầm thô trọng trong ba cõi; nên gọi là nghi tùy miên.

Thất Xứ Trừng Tâm

七處徵心 (Lăng nghiêm kinh).

Thất xứ trừng tâm là ở hội Lăng nghiêm, Phật hỏi A nan bảy chỗ ở của tâm và mắt, việc này xảy ra là do A nan gặp ảo thuật của Ma đăng già. Phật bảo Văn Thù đem chú đến cứu ra và dẫn A nan về chỗ Phật. Phật hỏi ông nguyên nhân nào phát tâm xuất gia. A nan đáp: vì thấy tướng của của Phật đẹp. Phật liền hỏi tâm và mắt ở chỗ nào? A nan đáp: Mắt ở ngoài, tâm ở trong.

Phật lại hỏi: tâm của ông ở trong sao?

A nan lại cho rằng tâm ở ngoài. Cứ như thế hỏi cho đến khi không còn vướng mắc vào chỗ nào nữa, để cho biết vọng tâm của ông ( A nan) không có chỗ nương tựa. Lý do là vì A nan không biết tâm diệu tịnh minh (tâm mầu nhiệm, lặng lẻ, sáng suốt) trùm khắp mọi nơi, không đâu là không có. Do nhận lầm trần duyên, phân biệt hình bóng, đó là tướng của tâm. Phật muốn phá vọng tưởng, tâm duyên ấy, mới hiển lộ thể mầu nhiệm, vắng lặng sáng suốt của tâm; nên mới có chuyện bảy chỗ hỏi tâm. (Tiếng Phạn là Ma đăng già, tiếng Hoa là Bổn tánh).

Một, Tại nội (ở trong). Tại nội là do Phật hỏi A nan tâm, mắt ở chỗ nào? A nan trả lời: tâm ở trong thân, mắt ở ngoài.

Phật liền hỏi nếu tâm của ông ở trong thân, thì đúng ra, trước phải thấy những vật ở trong thân như tim, gan, lá lách, bao tử, sau mới thấy cảnh ở ngoài.

Nếu, trước, không thấy các vật ở trong thân, thì tâm của ông ở trong thân sao? Vì thế ông nói rằng tâm hay hiểu biết của ông ở trong thân là hoàn toàn không đúng.

Hai, Tại ngoại.

Tại ngoại là vì Phật bảo cho A nan biết tâm không ở trong thân, nên ông lại cho rằng tâm ở bên ngoài thân; nên mới lấy ánh sáng của đèn làm thí dụ cho tâm.

Vì tâm của chúng sanh ở ngoài thân, nên không thấy bên trong của thân được; như đèn sáng để ngoài nhà, không thể soi tỏ bên trong nhà.

Phật lại hỏi nếu tâm ở ngoài thân, thì thân và tâm là hai cái khác nhau, không thể biết lẫn nhau được. Nếu biết lẫn nhau, thì sao lại nói là tâm ở ngoài thân cho được; nên ông nói tâm hiểu biết ở ngoài thân, là hoàn toàn không đúng.

Ba, Tiềm căn.

Tiềm căn là vì A nan bị Phật quở rằng tâm không ở ngoài thân, lại cho rằng tâm núp trong con mắt (nhãn căn); nên lấy chén ngọc lưu ly úp lên mắt làm ví dụ. Nghĩa là mắt hợp với tâm, như chén lưu ly úp lên trên con mắt. Nếu khi mắt thấy vật, tâm liền theo đó mà có thể phân biệt, không có chướng ngại nào cả; giống như chén lưu ly hợp với mắt, không cản trở cho việc mắt thấy vật.

Phật liền quở rằng pháp và dụ của ông không thể như nhau. Nếu ông lấy chén lưu ly dụ cho mắt, thì mắt cũng có thể thấy. Nếu mắt có thể thấy, thì giống như cảnh rồi.

Mắt mà, nếu, giống với cảnh, thì tâm, cảnh khác nhau; sao lại nói tâm núp trong con mắt, theo đó liền phân biệt. Vì vậy, ông nói tâm hiểu biết núp trong con mắt, là hoàn toàn không đúng.

Bốn, Tại ám nội.

Tại ám nội là vì A nan bị Phật quở rằng tâm không ở trong mắt, thì A nan lại cho rằng thân thể của chúng sanh, lục phủ, ngũ tạng ở bên trong; khiếu huyệt ở bên ngoài. Như của tôi đây, mở mắt thì thấy sáng, là thấy ở ngoài, nhắm mắt thấy tối, là thấy ở trong.

Phật bèn hỏi A nan: khi ông nhắm mắt thấy tối. Cái đối diện với mắt là cái tối ở ngay trước mắt, sao lại nói là ở trong? Nếu cái tối không đối diện với mắt, sao lại nói là thấy; vì vậy, ông nói thấy tối là thấy bên trong thân, là hoàn toàn sai.

Năm, Tuỳ sở hợp xứ. Tuỳ sở nhập xứ là vì A nan bị Phật quở là tối không ở bên trong, ông lại cho rằng tuỳ theo chỗ gặp nhau, thì tâm theo đó mà có.

Phật bèn hỏi rằng tuỳ theo chỗ gặp nhau, thì tâm theo đó mà có, nhưng tâm không hình thể, thì làm sao có chỗ gặp nhau.

Nếu tâm có hình thể, thì ông lấy tay gải vào thân, tâm của ông chắc chắn nhận biết. Tâm nhận biết này, là từ trong ra hay từ ngoài vào?

Nếu từ trong ra, thì phải thấy trong thân; nếu từ ngoài vào, thì trước khi gặp nhau phải thấy mặt.

Tâm nhận biết đã không phải ở trong, không phải ở ngoài, thì cũng không có vào, ra. Vào, ra của tâm ấy đã không, thì thể tánh làm làm sao có.

Nếu không có hình thể, thì lấy gì để gặp nhau. Vì vậy nói tuỳ theo chỗ gặp nhau, thì tâm theo đó mà có, là hoàn toàn sai.

Sáu, Tại trung gian.

Tại trung gian là vì A nan bị

Phật quở rằng tâm chẳng phải tuỳ theo chỗ gặp nhau mà có, thì lại cho tâm ở khoảng giữa căn và trần.

Phật lại hỏi rằng nếu tâm ông ở giữa căn và trần, thì tâm thể của nó gồm cả căn và trần hay không gồm cả căn và trần? Nếu tâm thể gồm cả căn và trần thì căn có hiểu biết, còn trần không hiểu biết. Như thế thì căn và trần hai đối lập (một bên biết, còn một bên không biết), làm sao gọi là ở giữa.

Nếu tâm thể không gồm cả căn và trần, không thuộc căn cũng không thuộc trần, thì không có thể tánh, thì ở giữa lấy gì làm tương quan. Vì vậy ở khoảng giữa, là hoàn toàn sai.

Bảy, Vô trước.

Vô trước là vì A nan bị Phật quở là tâm không ở khoảng giữa, thì ông lại cho rằng tất cả những gì không dính mắc gọi đó là tâm.

Phật lại hỏi rằng ông nói không dính mắc gọi là tâm; như thế gian, hư không, tất cả hình tượng của vạn vật, nước, đất, bay trên không, đi ở mặt đất; tâm ông không dính mắc, thì tất cả những vật tượng này là có hay là không?

Nếu nói là không thì giống như lông rùa, sừng thỏ thì còn nói không dính mắc làm chi. Nếu nói có, thì vật có, tâm cũng có, sao lại nói không dính mắc. vì vậy, nói tất cả những gì không dính mắc, gọi là tâm hiểu biết, là hoàn toàn sai.

Thế Gian Thất Trượng Phu

世間七丈夫 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Vì có thể giữ tâm xa lìa dục vọng, thân không tội ác, tâm luôn nuôi dưỡng đạo đức, tu các hạnh thanh tịnh. Đầy đủ bảy pháp này, thì gọi là trượng phu ở đời.

Một, Trường thọ. Trường thọ là mạng sống dài lâu, ở lâu trong cõi thế gian, hay tu hạnh thanh tịnh; nên gọi trượng phu.

Hai, Diệu sắc.

Diệu sắc là hình thể oai nghi, to đẹp, sắc tướng đoan trang, hay tu hạnh thanh tịnh; nên gọi là trượng phu.

Ba, Vô bệnh.

Vô bệnh là phước đời trước sâu dày, không bệnh đau, ít buồn phiền, hay tu hạnh thanh tịnh; nên gọi là trượng phu.

Bốn, Phi bán trạch ca. Tiếng Phạn là Bán trạch ca, tiếng Hoa là Biến, nghĩa là có thể biến ra thân thể nam, nữ; tức không phải nam, chẳng phải nữ. Những phi bán trạch ca ấy hay tu hạnh thanh tịnh; gọi là trượng phu.

Năm, Trí huệ.

Vì có thể mới tin và làm theo chánh pháp, đem lại lợi ích rất nhiều cho thân, tâm, hay tu hạnh thanh tịnh; nên gọi là trượng phu.

Sáu, Oai túc.

Oai túc là hình dung đầy đủ oai nghi, tề chỉnh, lời nói người ta tin theo, hay tu hạnh thanh tịnh; nên gọi là trượng phu.

Bảy, Đại tông diệp.

Đại tông diệp là gia thế giàu có, sang trọng, dòng dõi đông đúc, vinh hiển lâu dài, hay tu hạnh thanh tịnh; nên gọi là trượng phu.

Thiện Hữu Thất Sự

善友七事 (Lăng nghiêm kinh sớ)

Các vị Bồ tát thường vì lợi ích của chúng sanh, thị hiện ra đời làm bạn lành để khuyên bảo, hướng dẫn, chỉ dạy cho họ.

Một, Tao khổ bất xả. Vì Bồ tát vận dụng tâm đại bị, thương xót chúng sanh trong sáu đường chịu khổ não, nên hiện hình tùy loại và bằng nhiều cách chỉ bày, làm cho chúng xa lìa khổ đau. Tuy Bồ tát chịu khổ thế cho chúng sanh, nhưng không bao giờ bỏ chúng sanh. Đó là tao khổ bất xả.

Hai, Bần tiện bất khinh. Vì Bồ tát vận dụng tâm bình đẳng, nhìn thấy tất cả chúng sanh, tuy thiếu thốn công đức, pháp tài để tự trang nghiêm cho mình, nhưng biết rằng pháp thân vốn có của chúng đầy đủ công đức; do đó tâm thường thương nhớ, không sanh khinh mạng. Đó là nghèo nàn mà không khinh.

Ba, Mật sự tương cáo. Vì Bồ tát thấy bổn tánh của tất cả chúng sanh tròn đầy sáng suốt, phước đức vốn đầy đủ; Từ xưa đến nay, bị khách trần phiền não che đậy, không thể hiển lộ, nên bằng mọi cách nói cho biết, khiến cho chúng sanh trừ bỏ, phát huy bổn tánh. Đó là nói cho nhau nghe những điều bí mật.

(Khách trần là vô minh, bỗng từ ngoài đến nên gọi là khách và hay nhiễm ô chân tánh nên gọi là trần).

Bốn, Đệ tương phú tàng. Vì Bồ tát thấy căn lành của chúng sanh chưa chín, chưa thể tin sâu đạo chân thật, nên chưa chỉ bày lý chân thật, mà chỉ bày pháp phương tiện. Đến khi căn lành đã chín, đủ sức nhận sự dạy dỗ về thật lý, thì lúc ấy mới dùng lý chân thật giáo hóa cho chúng sanh ấy. Đó là đệ tương phú tàng (quyền, thật theo thứ lớp hay giáo hóa theo thứ lớp).

Năm, Nan tác năng tác. Bồ tát chỉ vì muốn luôn hướng dẫn chúng sanh, nên những gì chúng sanh làm không được, thì Bồ tát đều làm được. Vì vậy, tuy mặc áo dơ cũ mà không cho là nghèo, tay cầm vật dụng bẩn thỉu mà không cho là hèn. Đó là việc khó làm mà có thể làm.

Sáu, Nan dữ năng dữ. Vì Bồ tát tự mình ngộ được lý chân thật, dùng phương tiện dạy bảo cho tất cả chúng sanh cũng được tánh chân thật vốn có. Giống như mở búi tóc ra, tìm được hạt minh châu, rồi đem tặng cho người, tâm không tiếc rẻ; đó là khó cho mà cho được.

Bảy, Nan nhẫn năng nhẫn.

Vì Bồ tát thấy chúng sanh làm những việc ngược lại với lời dạy của Phật. Như làm các nghiệp ác nên sanh vào trong đường ác, thì Bồ tát sanh tâm thương xót, tìm cách cứu độ, giải thoát cho; tuy trải qua nhiều kiếp, cũng không thoái lui. Đó là những việc khó nhẫn nhịn cũng có thể nhẫn nhịn được.

Tiểu Thừa Thất Chủng Tánh

小乘七種性 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Thất chủng tánh cũng gọi là thất sĩ phu thú, hay là thất trượng phu.

Thánh là chánh. Bỏ tánh phàm phu đi vào tánh chân chánh, thì gọi là thánh.

Tông Hiền thủ lập ra thất sĩ phu thú, cũng gọi là thất trượng phu.

Tên khác mà nghĩa đồng.

Một, Tùy tín hành.

Hành tức là tiến tới, tiến nhanh. Vì người có căn tánh chậm chạp, phải nhờ người khác giảng giải kỷ lưỡng, mới tin và làm theo, hầu tiến nhanh trên đường đạo; nên gọi là nương theo niềm tin mà tu hành.

Hai, Tùy pháp hành. Vì người có căn tánh nhanh nhẹn, bằng sự hiểu biết của mình, nương theo pháp Phật mà tu hành, tiến nhanh trên đường đạo; nên gọi là nương theo pháp mà tu hành.

Ba, Tín giải.

Người đã tin và tu tập theo Phật pháp, như đã nói ở trên, bắt đầu vào tu đạo; tánh chậm chạp, nhờ vào tín lực mà hiểu được đúng đắn giáo lý Phật đà; nên gọi là tín giải.

(Tu đạo là quả thứ hai Tư đà hàm, quả thứ ba A na hàm).

Bốn, Kiến đắc.

Trước đã nói, người tu hành theo chánh pháp, bắt đầu vào tu đạo, vì căn tánh nhanh nhẹn, hiểu rõ các pháp, chứng được lý thể; nên gọi là kiến đạo.

Năm, Thân chứng.

Vì tâm thọ, tưởng hết, thì ngay thân này chứng được định vắng lặng của Niết bàn; nên gọi là thân chứng.

Sáu, Thời giải thoát.

Vì người có căn tánh chậm chạp mà đã tin tưởng và tu hành theo chánh pháp, như đã nói ở trên; phải chờ thời gian và đủ duyên mới có thể vào đạo; nên gọi là có thời gian tu tập đủ mới giải thoát. (Đủ duyên có sáu: y phục, thức ăn, giường nằm, nơi chốn, người nói pháp và người cùng học).

Bảy, Bất thời giải thoát. Trên đã nói, người có căn tánh lanh lẹ, đã tu tập theo Phật pháp. Người này luôn luôn tu theo nghiệp lành, không chờ thời gian và đủ duyên mới vào đạo; nên gọi giải thoát không chờ thời gian.

Tư Tu Lục Ý

思修六意 (Nhiếp Đại thừa luận).

Một, Quảng đại ý. Vì Bồ tát tu hành, phát tâm rộng lớn, trải qua vô số kiếp mới được giác ngộ. Vào thời gian ấy, thường bỏ thân mạng và vô số bảy thứ báu cúng dường cho Phật. Từ khi bắt đầu cho đến cuối cùng, mà tâm của các vị Bồ tát đó vẫn không thấy đủ. Đó gọi là Bồ tát quảng đại ý.

Hai, Trường thời ý. Vì, Bồ tát tu hành, từ khi mới phát tâm, cho đến thành Phật, luôn không buông lung, thường bố thí, giữ giới, trải qua vô số kiếp, vẫn không thấy chán nản.

Đó gọi là Bồ tát trường thời ý.

Ba, Hoan hỉ ý.

Vì Bồ tát tu hành, thường tu lục độ vạn hạnh, làm lợi ích cho tất cả chúng sanh. Đối mình và người đều sanh hoan hỉ. Đó gọi là Bồ tát hoan hỉ ý.

Bốn, Hữu ân đức ý. Vì Bồ tát tu hành, thường tu lục độ vạn hạnh, đem lợi ích cho tất cả chúng sanh. Tuy thấy người kia đối với ta có nhiều ân đức, mà không thấy mình ban ân cho họ. Đó gọi là Bồ tát hữu ân đức ý.

Năm, Đại chí ý.

Vì Bồ tát tu hành, thường tu lục độ vạn hạnh; những căn lành công đức các Ngài có được, không hề chấp trước, mà hướng về bố thí cho tất cả chúng sanh, để cho chúng đều được quả báo tốt đẹp. Đó gọi là Bồ tát đại chí ý.

Sáu, Thiện hảo ý.

Vì Bồ tát tu hành, thường tu lục độ vạn hạnh, sanh ra căn lành công đức, khiến cho tất cả chúng sanh đều nhận được một cách bình đẳng, và còn làm cho chúng hồi hướng vô thượng Bồ đề. Đó gọi là Bồ tát thiện hảo ý.

Xả Do Lục Duyên

捨由六緣 (Câu xá luận).

Cách gọi cũ là xả tâm do lục.

Một, Do thọ tâm đoạn hoại cố xả.

Vì, trước kia, tâm đã nhận tất cả pháp ác, nay đã tu được giới, định; suy nghĩ và nói rằng ta từ giờ bỏ tất cả những gì đã lãnh thọ trước kia; Đó gọi là do tâm lãnh thọ những điều bại hoại nên bỏ.

Hai, Do thế lực đoạn hoại cố xả.

Vì do tín lực thanh tịnh, nên sức não loạn của phiền não tự nhiên tiêu hoại. Giống như cung bắn tên; tên bay hết sức thì dừng lại. Đó gọi là do thế lực tiêu hoại; nên bỏ.

Ba, Do tác nghiệp đoạn hoại cố xả.

Giống như đã thọ các pháp ác, làm các việc ác. Do cải hối, sau không làm nữa. Đó gọi là do làm nghiệp bại hoại nên bỏ.

Bốn, Do sự vật đoạn hoại cố xả.

Vì những vật bố thí và các việc bố thí đều bại hoại, vô thường. Đó gọi là do sự vật bại hoại nên bỏ.

Năm, Do thọ mạng đoạn hoại cố xả.

Vì chỗ nương tựa là mạng sống không vững chắc; vì vậy gọi là thọ mạng đoạn hoại cố xả.

Sáu, Do thiện căn đoạn hoại cố xả.

Vì gia hạnh vừa khởi lên; dứt sạch tất cả pháp lành phi sắc ở cõi dục; nên gọi là do căn, lành dứt hết nên bỏ.

(pháp lành phi sắc là pháp lành chẳng phải ở cõi sắc mà chính là pháp lành ở cõi dục đã dứt hết, thì sanh lên cõi sắc).

Xan Pháp Thất Báo

慳法七報 (Thành thật luận)

Tài sản và chánh pháp không thể bố thí thì gọi là xan. Đây chỉ đề cập không bố thí pháp cho người thì bị bảy thứ quả báo.

Một, Sanh manh báo. Vừa sanh ra khỏi bụng mẹ, đã không thể thấy ánh sáng mặt trời, mặt trăng, gọi là sanh ra đã mù. Vì đời trước keo kiệt chánh pháp với người, nên sanh ra trong đời này bị quả báo như thế.

Hai, Ngu si báo.

Là ở trong các pháp mê mờ, lầm lạc, không hiểu rõ gọi là ngu si.

Vì đời trước keo kiệt chánh pháp với người, nên sanh ra trong đời này bị quả báo như thế.

Ba, Sanh ác gia báo.

Vì không tin Tam bảo, làm nhiều tội nặng nên gọi là ác gia; oan gia củng gọi là ác gia. Do đời trước keo kiệt chánh pháp với người, mà sanh ra trong đời này, bị quả báo như thế.

Bốn, Thai yểu báo.

Thai yểu là chết ở trong thai; do đời trước keo kiệt chánh pháp với người, nên sanh ra trong đời này bị quả báo như thế.

Năm, Vật khủng báo. Vật khủng là bị tất cả mọi thứ làm cho sợ sệt; do đời trước keo kiệt chánh pháp với người, nên sanh ra trong đời này bị quả báo như thế.

Sáu, Thiện nhân viễn ly báo. Thiện nhân viễn ly báo là người hiền, người thiện đều xa lánh, không muốn gần gũi. Do đời trước keo kiệt chánh pháp với người, nên sanh ra trong đời này chịu quả báo như thế.

Bảy, Vô ác bất tác báo. Vô ác bất tác là, đối với mọi việc ác, không việc ác nào là không làm. Do đời trước tự mình keo kiệt chánh pháp với người, cũng không dạy giáo pháp cho người, làm cho hạt giống Phật pháp không còn; chư Phật ba đời mười phương cho đó là oán tặc, do đó sanh ra trong đời hiện tại bị quả báo như thế.

Y Chánh Vô Ngại Lục Cú

依正無礙六句 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Y là y báo, đó là quốc gia, lãnh thổ ở thế gian, là chỗ nương tựa của thân; nên gọi là y báo.

Chánh là chánh báo, đó là thân năm uẩn. Thân này chính là do nghiệp lực cảm báo; nên gọi là chánh báo.

Đã có thân năng y, thì phải có chỗ sở y là cõi nước (quả đất này, …), nên cõi nước cũng gọi là y báo.

Chúng sanh trong sáu đường, vì nghiệp hữu lậu mà cảm nhận cái thân sống, chết này, thì phải nương vào cõi nước dơ bẩn, gian ác này mà ở.

Chư Phật và Bồ tát nhờ nghiệp vô lậu thanh tịnh mà cảm thọ thân pháp tánh, thì nương vào cõi nước thanh tịnh mà ở.

Gọi chánh, y vô ngại là nói Phật ở cõi thường tịch quang, nhưng về sau hiện xuống ba cõi nước và hiện thân trong chín cõi dạy dỗ chúng sanh, bằng sức thần thông không thể nghĩ bàn. Hoặc trong thân hiện cõi nước, hoặc trong cõi nước hiện thân; thân và cõi nước viên dung (trong nhau); biến, hiện tự tại; nên gọi là y, chánh vô ngại. (Nghiệp hữu lậu là chúng sanh trong sáu đường, do nghiệp mà mình đã làm ra, nên rơi rớt vào sống, chết. Nghiệp vô lậu là hàng Nhị thừa va Bồ tát do tu tập nghiệp thanh tịnh là giới, định, huệ, nên không rơi rớt vào sống, chết. Cõi Thường tịch quang: Thường là pháp thân; Tịch là giải thoát; Quang là Bát nhã. Ba cõi ở dưới là Đồng cư, Phương tiện, Thật báo. chín cõi là Bồ tát giới, Duyên giác giới, Thinh văn giới, Thiên giới, Nhân giới, A tu la giới, Ngạ quỷ giới, Súc sanh giới, Địa ngục giới.

Một, Y nội hiện y. Y nội hiện y là ở trong một cõi nước, lại hiện ra tất cả cõi nước. Như kệ của phẩm thành tựu nói rằng: khó nghĩ hết cõi nước trong từng hạt bụi; tuỳ tâm của chúng sanh mà hiện ra trước mắt. Tất cả cõi nước (nhiều như nước biển) không một cõi nào là không bao trùm. Đó chính là phương tiện vô sai biệt.

(sát là tiếng Phạn, gọi đủ là sát ma, tiếng Hoa là thổ điền, nói gọn là sát tức là cõi nước).

Hai, Chánh nội hiện chánh. Chánh nội hiện chánh là ở trong một thân lại hiện ra tất cả thân. Như kệ của Tăng kỳ phẩm nói rằng: ở trên đầu một sợi lông nhỏ xíu, còn không thể nói là bao nhiêu Phổ hiền. Trên đầu một sợi lông như thế, mà tất cả cũng như vậy. Đó chính là nói cho đến cả khắp pháp giới cũng như thế.

Ba, Chánh nội hiện y. Chánh nội hiện y là trong một thân, lại hiện tất cả cõi nước. Như kinh kệ nói: ở trong cái lỗ của một sợi lông rất nhỏ, không thể nói được bao nhiêu cõi nước lần lượt đi vào trong đó. Cái lỗ của sợi lông có thể nhận được các cõi nước ấy, mà các cõi ấy không thể đầy khắp cái lỗ của sợi lông.

Bốn, Y nội hiện chánh. Y nội hiện chánh là ở trong tất cả cõi nước hiện ra tất cả thân. Như kệ của hiện tướng phẩm nói: Tất cả cõi nước nhiều như số vi trần, thường hiện thân nhiều như mây đầy khắp. Vì chúng sanh phóng đại hào quang; mỗi người đều nhận được mưa pháp hợp với tâm của mình.

Năm, Y nội hiện y. Y nội hiện y là ở trong cõi nước nhiều như vi trần, hiện vô số thân Phật, lại hiện tất cả cõi Phật. Như bài kệ hiện tướng phẩm nói: có vô lượng thân trong từng hạt bụi, lại hiện vô số cõi trang nghiêm.

Sáu, Chánh trung hiện chánh y.

Chánh trung hiện y chánh là ở trong tự thân tức là hiện thân của chư Phật, lại còn hiện cõi nước của Phật. Như kệ của phẩm thành tựu nói: Tất cả cõi nước đều vào trong thân tôi, chỗ ở của chư Phật cũng như thế. Các ngươi nên quán sát các lỗ chân lông của ta, nay ta bảo cho các ngươi biết đó chính là cảnh của Phật.