Tam Tạng Pháp Số

Tam Giác

三觉 (Viên giác kinh và Khởi tín luận).

Một, Bổn giác.

Tất cả chúng sanh có tự tánh tâm thể vắng lặng, xưa nay đã giác ngộ hoàn toàn, xa lìa vọng niệm, nên gọi là bổn giác.

Hai, Thỉ giác.

Thể của bổn giác, bổng khởi lên vọng niệm mà thành bất giác. Bây giờ giác ngộ hoàn toàn các pháp, tức là bình đẳng bất nhị của chân như, nên gọi là thỉ giác.

Ba, Cứu cánh giác.

Cứu cánh cuối cùng hoàn toàn không thay đổi. Biết rõ nguồn gốc làm tâm ô nhiễm, cuối cùng dứt sạch các ô nhiễm đó và không thay đổi nữa, giống như bổn giác, nên gọi là cứu cánh giác.

Tam Giác

三覺 (Phiên dịch danh nghĩa).

Giác có ba nghĩa là tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn. Chỉ Phật mới đầy đủ ba nghĩa trên mà thôi. Kinh Hoa nghiêm nói: Lạ thay! Đấng đại đạo sư, tự mình giác ngộ, còn có thể giác ngộ cho người khác.

Một, Tự giác.

Hiểu biết ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai, tất cả các pháp thường và vô thường, liễu ngộ được tánh chơn không, chấm dứt lầm lạc, hư vọng, thành tựu được trí nhiệm mầu, đạo chứng được viên giác. Vì vậy gọi là tự giác.

Hai, Giác tha.

Phật vận dụng tâm từ bi độ cho tất cả chúng sanh, khiến cho xa lìa khổ sanh tử, được an vui. Vì vậy gọi là giác tha.

Ba, Giác hạnh viên mãn. Ba hoặc hoàn toàn chấm dứt, đức độ đầy đủ, lên quả vị Phật, hạnh quả tròn đầy. Vì vậy gọi là giác hạnh viên mãn. ( ba hoặc: Kiến tư hoặc, trần sa hoặc, vô minh hoặc)

Tam Giải Thoát Môn

三解脫門 (Pháp giới thứ đệ)

Giải thoát là tự tại, môn là thông thương. Từ ba giải thoát môn này thì có thể thông suốt đến Niết bàn, nên gọi là ba cửa giải thoát.

Một, Không giải thoát môn. Quán tất cả pháp đều do nhân duyên hoà hợp sanh ra, vốn không có tự tánh, không có ta và những thứ của ta. Nếu hiểu thấu như thế thì được tự tại đối với các pháp, nên gọi là không giải thoát môn. (Ngã là đối với ngũ ấm ở trong, chúng sanh cưỡng cho rằng đấy là chủ tể. Ngã sở là chúng sanh lầm chấp cho thân ngũ ấm này, con cái mình sanh ra và của cải đều là của mình).

Hai, Vô tướng giải thoát môn. Đã biết tất cả các pháp là không và quan sát tướng mạo khác nhau của nam hay nữ, thật sự, không thể có được. Nếu thấu hiểu các pháp vô tướng như thế, thì được tự tại, nên gọi là cửa vô tướng giải thoát.

Ba, Vô tác giải thoát môn.

Vô tác còn gọi là vô nguyện. Đã biết tất cả pháp vô tướng, thì không có mong cầu đối với ba cõi. Nếu không mong cầu thì không tạo nghiệp sanh tử. Nếu không có nghiệp sanh tử thì không có quả báo khổ đau, được tự tại, nên gọi là vô tác giải thoát môn.

Tam Giới

三界(Hoa nghiêm khổng mục).

Giới là hạn, là cách biệt. ba cõi có giới hạn riêng biệt không giống nhau, nên gọi là giới.

Một, Dục giới.

Dục có bốn thứ là: 1/ tình dục; 2/ Sắc dục; 3/ Thực dục; 4/ dâm dục.

Thấp nhất là A tỳ địa ngục, cao nhất cõi trời thứ sáu Tha hoá; nam, nữ chung chạ nhau sanh nhiều đắm nhiễm, ham muốn; gọi là dục giới. (Tiếng Phạn la A tỳ, tiếng Hoa vô gián cõi trời thứ sáu tha hoá: trời cõi này mượn bộ phận dục lạc của kẻ khác rồi hoá ra tự vui sướng lấy).

Hai, Sắc giới.

Sắc là sắc chất. Tuy lìa xa sắc xấu xa của dục giới, nên có được sắc trong sạch. Bắt đầu từ trời Phạm thiên sơ thiền đến cõi cuối cùng là trời A ca nhị tra (trời sắc cứu cánh). Sắc giới có 18 cõi trời và không có hình thể nữ giới, cũng không có ham muốn tham đắm, tất cả đều hoá sanh, vẫn còn sắc chất, nên gọi là sắc giới. (Tiếng Phạn là A ca nhị tra, tiếng hoa là Chất ngại cứu cánh, 18 cõi là trời Phạm chúng, trời Phạm Phụ, trời Đại Phạm, trời Thiểu quang, trời vô lượng quang, trời Quang âm; trời Thiểu tịnh, trời Vô lượng tịnh, trời Biến tịnh, trời Vô vân; trời Phước sanh, trời Quảng quả, trời Vô tưởng, trời Vô phiền, trời Vô nhiệt, trời Thiện kiến, trời Thiện hiện, trời Sắc cứu cánh).

Ba, Vô sắc giới.

Chỉ có tâm thức không có sắc chất. Bắt đầu từ trời không xứ. Có tất cả bốn cõi, chỉ có bốn tâm. Thọ, tưởng, hành, thức mà không có hình chất, nên gọi là vô sắc giới. (bốn cõi trời vô sắc là: không vô biên xứ thiên, thức vô biên xứ thiên, vô sở hữu xứ thiên, Phi phi tưởng xứ thiên).

Tam Hạnh Cũng Gọi Là Tam Chủng Nghiệp

三行 (Đại trí độ luận và chánh pháp niệm xứ kinh)

Một, Phước hạnh. Nhờ tu thập thiện và các phước lành khác nữa, quả báo sanh lên cõi dục giới hoặc làm trời, hoặc làm người và A tu la hưởng thọ phước lạc, nên gọi là phước hạnh.

Hai, Tội hạnh.

Do làm các tội ngũ nghịch, thập ác, quả báo sanh vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, gánh chịu tội khổ, nên gọi là tội hạnh. ( ngũ nghịch là giết cha mẹ, phá hoà hợp tăng, làm thân Phật chảy máu, giết A la hán, phá yết ma tăng).

Ba, Vô động hạnh. Cũng gọi là bất động hạnh. Tu thiền định ở thế gian, quả báo sanh lên cõi trời sắc giới, vô sắc giới. Tâm định không động, nên gọi là vô động hạnh.

Tam Hiền

三贤 (Nhân vương hộ quốc kinh sớ)

Chư vị Bồ tát tu Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, đều gọi là hiền. Đây là dựa vào biệt giáo mà luận. Vì các vị Bồ tát này chỉ dứt hết kiến, tư hoặc, còn vô minh hoặc, chưa vào thánh vị; nên gọi là hiền.

Một, Thập trụ.

Tâm hiểu rõ lý, an trụ không động nên gọi là trụ. Thập trụ là 1) Phát tâm trụ; 2) Trị địa trụ; 3) Tu hành trụ; 4) Sanh quí trụ; 5) Cụ túc phương tiện trụ; 6) Chánh tâm trụ; 7) Bất thối trụ; 8) Đồng chân trụ; 9) Pháp vương tử trụ; 10) Quán đỉnh trụ.

Hai, Thập hạnh.

Hạnh là thẳng tiến. Tu tập hạnh này thì có thể đạt được quả vị nên gọi là hạnh. Thập hạnh là 1) Hoan hỷ hạnh; 2) Nhiêu ích hạnh; 3) Vô vi nghịch hạnh; 4) Vô khuất nạo hạnh; 5) Vô si loạn hạnh; 6) Thiện hiện hạnh; 7) Vô trước hạnh; 8) Nan đắc hạnh; 9) Thiện pháp hạnh; 10) Chân thật hạnh.

Ba, Thập hồi hướng.

Trở về các nhân, hướng đến quả, gọi là hồi hướng. Thập hồi hướng là; 1) Cứu chư chúng sanh ly chúng sanh tướng hồi hướng; 2) Bất hoại hồi hướng; 3) Đẳng nhất thiết chư Phật hồi hướng; 4) Chí nhất thiết xứ hồi hướng; 5) Vô tận công đức tạng hồi hướng; 6) Nhập nhất thiết bình đẳng thiện căn hồi hướng;7) Đẳng tuỳ thuận nhất thiết chúng sanh hồi hướng; 8) Chân như tướng hồi hướng; 9) Vô phược vô trước giải thoát hồi hướng; 10) Nhập pháp giới vô lượng hồi hướng.

Tam Học

三学 (Phiên dịch danh nghĩa).

Phật lập ra giáo pháp. Pháp ấy có ba: Giới luật, thiền định, trí huệ; nhưng không giới thì không lấy gì để sanh định; không có định thì không lấy gì sanh huệ. ba pháp này tương quan mật thiết với nhau, không thể thiếu một, và đều đáng học cả ba.

Học như trang sức. Vật dụng không trang sức thì nhìn không đẹp. Người không học thì không lấy gì để thành đạo đức của bậc thánh. Vì vậy nương vào đây mà tu, ắt chứng được thánh quả.

Một, Giới học.

Giới là ngăn cấm, là ngăn ngừa ác nghiệp do thân, khẩu, ý gây ra, nên gọi là giới học.

Hai, Định học.

Định là thiền định, là ngăn chặn sự tán loạn, là lắng trong tinh thần để thấy tính ngộ đạo, nên gọi là định học.

Ba, Huệ học.

Hụê là trí huệ, có khả năng dứt trừ phiền não, hiển lộ bản tánh, nên gọi là huệ học.

Tam Hối Pháp

三悔法 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Một, Sám hối.

Sám là tu bổ cái sắp tới. Hối là sửa đổi cái đã qua. Tu bổ quả lành sắp tới, sửa đổi nhân ác đã qua. Đó gọi là sám hối.

Hai, Khuyến thỉnh.

Có hai.1) Trong mười phương thế giới có Phật sắp vào Niết bàn thì kính xin Ngài ở lại cõi đời để làm lợi ích cho chúng sanh. 2) Trong mười phương thế giới có Phật vừa thành chánh giác thì kính xin Ngài chuyển pháp luân, để độ cho chúng sanh. Tuy không gặp Phật, nhưng chí thành cung thỉnh cũng đạt được sở nguyện. Đó gọi là khuyến thỉnh.

Ba, Hồi hướng.

ba nghiệp đã tu tất cả pháp lành, cho đến vô vàn công đức sám hối và khuyến thỉnh hồi hướng cho tất cả chúng sanh trong pháp giới cùng chứng được quả Bồ đề. Đó gọi là hồi hướng.

Tam Huệ

三慧 (Thành thật luận)

Một, Văn huệ.

Do lắng nghe mà sanh trí huệ. Hoặc nghe từ kinh, luận, hoặc nghe từ thiện tri thức. Nhờ nghe như vậy mà sanh được trí huệ vô lậu của bậc thánh.

Hai, Tư huệ

Hoặc là tư duy về kinh, luận, hay nghe thiện tri thức nói về nghĩa lý của giáo pháp, đều có thể sanh trí huệ vô lậu của bậc thánh.

Ba, Tu huệ.

Do tu tập mà sanh trí huệ. Đã nghe giáo pháp, đã tư duy nghĩa lý, thì có thể tuỳ thuận tu tập. Do việc tu tập này, có thể sanh trí huệ vô lậu của bậc thánh.

Tam Khoa

三科 (Tỳ bà sa luận và A tỳ đạt ma phẩm loại túc luận).

Luận nói: nếu mê tâm không mê sắc thì hiệp sắc khai tâm. Đó là năm uẩn. Nếu mê sắc không mê tâm thì hiệp tâm khai sắc. Đó là 12 nhập. Nếu sắc và tâm đều mê thì khai cả sắc và tâm. Đó là 18 giới. Khai hiệp như thế là khiến cho chúng sanh, đối với chỗ mê, quán sát thật kỹ lưỡng, nên có ba khoa không giống nhau.

Một, năm uẩn.

Cũng gọi là năm ấm. Uẩn là chứa nhóm, nghĩa là chứa nhóm năm pháp sắc, thọ, tưởng, hành, thức để thành thân mạng. Phật vì người mê tâm quá nặng, nên hiệp năm căn nhãn, nhỉ, tỷ, thiệt, thân; gọi đó là sắc. Mở ra một ý căn. Đó là thọ, tưởng, hành, thức. Khiến cho chúng sanh quán kỹ tâm. Đó là hiệp sắc khai tâm, nên nói năm uẩn.

Hai, 12 nhập.

Nhập là hoà vào. Lục căn, lục trần hoà vào lẫn nhau. Phật vì người mê sắc quá nặng nên mở sắc ra là nhãn, nhỉ, tỷ, thiệt, thân và sắc, thinh, hương, vị, xúc, hiệp với bốn loại tâm pháp thọ, tưởng, hành, thức; gọi là ý. Đối tượng của ý là pháp trần. Khiến cho chúng sanh quán sát thật kỹ sắc. Đó là khai sắc hiệp tâm; nên nói là 12 nhập.

Ba, 18 giới.

Giới là giới hạn cũng có nghĩa là cách biệt. Trong 18 giới, mỗi giới có thể riêng biệt, không lộn xộn giới này với giới kia. Phật vì người mê cả tâm lẫn sắc, nên nói 18 giới.

Tam Không

三空 (Kim cang kinh san định ký)

Một, Ngã không.

Đối với pháp ngũ uẩn, gượng lập chủ tể, gọi là chấp ngã. Nếu tìm kiếm năm pháp sắc, thọ, tưởng, hành, thức hoàn toàn không có tự tánh, không có cái ngã. Đó gọi là ngã không.

Hai, Pháp không.

Đối với pháp ngũ uẩn suy tính cho là thật có, gọi là chấp pháp. Nếu tìm kiếm pháp ngũ uẩn thì như ảo, như hoá, đều từ duyên sanh, không có tự tánh. Đó là pháp không.

Ba, Câu không.

Hai chấp ngã và pháp đã không có tự tánh. Giờ đến chấp không cũng trừ bỏ. Chấp ngã và chấp pháp đều không còn, mới khế hợp với bổn tánh. Đó gọi là câu không.

Tam Kinh Thông Biệt

三 經 通 別 (Pháp hoa huyền nghĩa).

Nội dung các kinh Đức Phật nói trong một đời có đầy đủ ba điều này: giáo, hạnh, lý.

Bất cứ sự khác biệt nào cũng đều khế hợp với tính thống nhất (Bất cứ cái riêng nào cũng hợp với cái chung). Lấy tính thống nhất đáp ứng từng sự khác biệt. Thống nhất là thống nhất đối với các kinh. Khác biệt là khác biệt từ nguyên nhân. Vì vậy giáo lý có chung có riêng. Nương giáo lý làm sáng tỏ công hạnh. Hạnh thì có chung, có riêng. Từ hạnh làm sáng tỏ lý. Lý có chung, riêng.

Một, Giáo kinh thông biệt.

Biệt giáo là những giáo lý tuỳ theo căn cơ mà nói. Phàm giáo lý vốn đáp ứng theo căn cơ, mà căn cơ thì không giống nhau, mỗi bộ phái khác biệt nhau; nên gọi là sự khác nhau của giáo lý.

Các kinh tuy khác nhau, nhưng đều có chung những điều Phật nói, nên gọi là có cái chung của giáo lý. Nói chung, theo duyên mà có giáo lý khác nhau, theo lý thuyết mà có giáo lý giống nhau.

Hai, Hạnh kinh thông biệt.

Hạnh là nương theo lời dạy của Phật mà tu hành, cũng có nghĩa là thẳng tiến (trên đường tu). Niết bàn là pháp bảo chân chánh, có vô số cửa cho chúng sanh vào. Giáo lý đã là cửa không giống nhau, nên việc tu hành ắt phải khác nhau. Cửa vào có khác nhưng lý khế hợp thì giống nhau. Đó là lý do nói vì sự khế hợp mà tu hành khác nhau và vì sự khế hợp mà tu hành giống nhau.

Ba, Lý kinh thông biệt. Lý là nghĩa lý của tất cả giáo lý đã được Phật nói. Lý thì không hai. Tên gọi chẳng phải một, nên luận nói rằng: Bát nhã là một pháp mà Phật nói đến vô số tên. Hoặc nói thật tướng, hoặc nói pháp giới v.v… tên riêng nên khác. Vì vậy mà nói do lý theo tên mà khác, tên theo lý mà giống.

Tam Lạc

三樂 (Đại bảo tích kinh).

Một, Thiên lạc.

Thiên là thiên nhiên, là tự nhiên là nơi an vui thù thắng, là nơi thân thể đẹp đẽ nhất, nên gọi là trời

(thiên)

Hai, Thiền lạc.

Người tu hành vào các thiền định, nhất tâm thanh tịnh, muôn mối lo nghĩ đều dứt hết, tự nhiên an vui trong cõi thiền, nên gọi là thiền lạc.

Ba, Niết bàn lạc.

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ. Người tu hành đã lìa bỏ khổ sanh tử, chứng được sự an vui của Niết bàn. Kinh nói: sanh, diệt hết rồi; vắng lặng là an vui.

Tam Luân Thể Không

三輪体空 (Năng đoạn kim cang kinh luận)

Khi bố thí phải hiểu người cho, người nhận và vật đem cho đều vốn không, thì mới có thể vượt thoát tướng chấp trước. Đó là tam luân thể không

Một, Thí không.

Đã biết vô ngã thì tâm mong cầu phước báo cũng không. Đó là thí không.

Hai, Thọ không.

Đã hiểu được người cho vốn vô ngã, cũng không có người nhận. Đó là thọ không.

Ba, Thí vật không. Vật là tiền của quí báu, có thể hiểu thấu tất cả đều không, há có vật để mà cho sao. Đó là thí vật không

Tam Luân

三輪 (Kim quang minh kinh văn cú).

Luân là bánh xe, có công dụng là nghiền nát, bẻ gảy mọi thứ trên đường nó đi, để ví dụ cho thân nghiệp của Phật biểu hiện không trở ngại, khẩu nghiệp thuyết pháp, ý nghiệp xem xét căn cơ của chúng sanh, để có thể nghiền nát phiền não sai lầm của chúng sanh. Vì vậy gọi là tam luân.

Một, Thân luân.

Cũng gọi là thần thông luân. Phật nói pháp, trước, hiện thần thông, làm căn cơ, tình cảm của chúng sanh tỉnh ngộ để sanh chánh tín.

Hai, Khẩu luân.

Cũng gọi là chánh giác luân. Pháp Phật nói ra đều làm cho chúng sanh bỏ tà trở về chánh, là nơi nương tựa để tu hành.

Ba, Ý luân.

Cũng gọi là ký tâm luân. trước khi thuyết pháp, Phật quán sát căn tánh nhanh, chậm của chúng sanh, tuỳ theo đó mà diễn nói không có sai sót.

Tam Luận

三論 (Mỗi thứ trích ra từ một bộ luận)

Một, Bách luận.

Pháp sư Tăng triệu nói: Phật nhập diệt hơn 800 năm sau, ngoại đạo rối rắm, dị đoan đua nhau nổi lên, tà thuyết lấn át lẽ phải, sợ làm loạn chánh đạo, Bồ tát Đề bà bèn làm luận này, để bảo vệ chánh đạo, ngăn cản tà đạo. Thật là một người tài giỏi, thông minh bậc nhất của tông phái.

Luận có 100 bài kệ, nên gọi là bách luận. (Tiếng Phạn là Đề bà, tiếng Hoa là Thiên, đệ tử của Ngài Long Thọ)

Hai, Trung luận.

Tức là quán luận. Pháp sư Tăng duệ nói: Luận có 500 bài kệ, Bồ tát Long Thọ tạo ra, lấy trung để đặt tên. Xem xét nội dung của nó, chỉ có luận nầy là xứng đáng. Nói đến cùng thì thật thể chẳng đặt tên không hiểu được, vì thế ký thác vào Trung để giải bày. Lời nói chẳng giảng giải thì không tường tận, nên mượn luận làm sáng tỏ thực thể. Bởi vì người tu hành, trong tâm cố kết sự lầm lạc, hoặc sanh ra thấy điên đão, hoặc chấp chặc sự hiểu biết một bên, nên làm ra luận này để phán xét, sử dụng lý trung đạo, khiến cho cắt đứt được tướng hai bên (thường, đoạn) và nghĩa chẳng hai (bất nhị) của chơn, tục. Vì vậy gọi là trung đạo.

Ba, Thập nhị môn luận.

Do Bồ tát Long Thọ tạo. Nói là 12 là đề cập đến số nhiều. Môn là khai thông, không để cho ngưng trệ. Luận là muốn đến tận cùng nguồn gốc, tận cùng lý thể của nó. Vì vậy bắt đầu là quán nhân duyên môn, đến cuối là quán môn. Tổng cộng có 12, phần rõ ràng của nó là phần giữa, thì hữu và vô đều thông suốt, sự đến cùng tận, lý có đầy đủ, nên gọi là thập nhị môn luận. (12 cửa là: 1) Nhân duyên môn, 2) Hữu vô quả môn, 3) Duyên môn, 4) Tướng môn, 5) Hữu vô tướng môn, 6) Dị môn, 7) Hữu vô môn, 8) Tánh môn, 9) Nhân quả môn, 10) Tác môn, 11) Tam thời môn, 12) Sanh môn).

Tam Minh

三明 (Tạp A hàm kinh).

Một, Túc mạng minh.

Biết được những việc ở đời trước, gọi là túc mạng thông. Lại biết đời trước từ một đời đến trăm ngàn vạn đời, nào là họ, là tên, là khổ đau, là vui sướng bao nhiêu việc đều có thể biết được hết. Đó gọi là túc mạng minh.

Hai, Thiên nhãn minh. Thấy được chết đời này sanh ra đời sau, nên gọi là thiên nhãn thông. Lại còn thấy mình và chúng sanh lúc nào chết, lúc nào sanh ra và các việc làm lành, dữ của thân, miệng, ý; hoặc sanh vào đường ác hay đường lành, đều có thể thấy hết. Đó gọi là thiên nhãn minh.

Ba, Lậu tận minh. Chúng sanh vì kiến hoặc và tư hoặc trong ba cõi, rơi vào đường sống, chết, nên gọi là lậu. Chỉ có các vị La hán dứt hết kiến, tư hoặc nên chứng được thần thông; gọi là lậu tận thông. Lại còn biết, sau khi dứt hết nhị hoặc, không còn chịu sống, chết nữa. Đó gọi là lậu tận minh.

Tam Nghĩa Hoan Hỉ

三義歡喜 (Quán kinh diệu tông sao)

Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ, nhân giải thích cho A nan và trời, rồng… hiểu rõ nên nghe pháp vui mừng, làm lễ rồi lui ra, nên có ba nghĩa này.

Một, Ngộ nhân hoan hỷ. Nhân là Phật. Phật có đầy đủ bốn trí vô ngại, nói pháp về kinh quán vô lượng thọ của Phật A di đà, không hề sai lầm. Nay gặp được Phật thật là vui mừng. Đó là ngộ nhân hoan hỷ. (bốn trí vô ngại là Pháp vô ngại trí, nghĩa vô ngại trí, từ vô ngại trí, nhạo thuyết vô ngại trí).

Hai, Văn pháp hoan hỷ. Pháp Phật nói có mười cửa, là khúc ca rất mầu nhiệm, khiến cho tâm phàm phu vào sâu Tam muội, nghe pháp như thế, há lại không vui mừng. Đó là văn pháp hoan hỷ. ( mười sáu quán môn là nhật quán, thuỷ quán, địa quán, bảo thọ quán, bát công đức thuỷ quán, tổng quán, hoa toà quán, tượng quán, Phật chân thân quán, Quán thế âm quán, Đại thế chí quán, phổ tưởng quán, tạp tưởng quán, thượng bối quán, trung bối quán, hạ bối quán).

Ba, Đắc quả hoan hỷ.

Quả là do tu quán mà được. Bà Vi đề hy và nhiều người khác, nghe Phật nói kinh Quán vô lượng, nương vào đó mà tu, có phần kết quả chân thật, thị nữ và các trời cũng được quả tương tự. Được quả như thế há không vui mừng. Đó là đắc quả hoan hỷ. (Tiếng Phạn là Vi đề hy, tiếng Hoa là Tư duy; Phần chân là chứng một phần trung đạo).

Tam Nghiệp

三業 (Tích huyền ký).

Một, Thân nghiệp.

Thân nghiệp là những gì mà thân làm ra; có lành, có dữ. Nếu sát sanh, trộm cắp, tà dâm là nghiệp ác của thân. Không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm là nghiệp lành của thân.

Hai, Ngữ nghiệp.

Ngữ nghiệp là những gì, mà miệng nói ra, có lành, có dữ. Lời dối trá, lời thêu dệt; lời ác độc; hai lưỡi. Đó là nghiệp ác của miệng. Nói ngược lại là nghiệp thiện của miệng.

Ba, Ý nghiệp.

Ý nghiệp la những gì từ ý móng lên, có thiện, có ác. Nếu ý móng lên tham muốn, sân hận, tà kiến, đó là nghiệp ác của ý. Nếu ngược lại là nghiệp lành của ý.

Tam Nghiệp Cúng Dường

三業供養 (Pháp hoa văn cú)

Một, Thân cúng dường.Thân chí thành kính lễ chư Phật, Bồ tát. Đó là thân cúng dường.

Hai, Khẩu cúng dường. Miệng nói lời tán thán, khen ngợi công đức chư Phật, Bồ tát. Đó là khẩu nghiệp cúng dường.

Ba, Ý nghiệp cúng dường. Tâm ý trang nghiêm ngay thẳng nghĩ nhớ đến tướng tốt chư Phật, Bồ tát. Đó là ý nghiệp cúng dường.

Tam Nghiệp

三業 (Tích huyền ký)

Một, Thân nghiệp.

Thân nghiệp là nghiệp do thân làm ra, có thiện có ác. Nếu sát sanh, trộm cướp, tà dâm, tức là nghiệp ác của thân . Nếu không sát, không dâm, không đạo, tức là nghiệp lành của thân.

Hai, Ngữ nghiệp.

Ngữ nghiệp là nghiệp do miệng nói ra, có thiện, có ác. Nếu nói lời vọng ngôn, ỷ ngữ, ác khẩu, lưỡng thiệt là nghiệp ác khẩu. Nếu không nói theo bốn cách trên là khẩu thiện nghiệp.

Ba, Ý nghiệp.

Ý nghiệp là nghiệp do ý khởi lên, có thiện, có ác. Nếu tham dục, sân nhuế, tà kiến là nghiệp ác của ý; ngược lại là nghiệp thiện của ý.

Tam Nhân Phật Tánh

三因佛性 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa).

Tiếng Phạn là Phật đà, tiếng Hoa là Giác. Giác tức là ba trí viên minh, bao trùm mọi nơi, không nơi nào là không chiếu rọi tới, không gì là không hiểu rõ, gọi là tánh đại viên giác, tức là không đổi thay. Vì tánh đại giác không tăng không giảm, chẳng đổi chẳng dời; tất cả chúng sanh đều có đầy đủ ba nhân Phật tánh này.

Nhân này nếu hiển lộ thì thành kết quả nhiệm mầu của ba đức. (ba trí là nhất thiết trí, đạo chủng trí, nhất thiết chủng trí ba đức là pháp thân, Bát nhã, giải thoát đức).

Một, Chánh nhân Phật tánh. Chánh là trung chánh. Trung thì song chiếu ba đế đẩy đủ, gọi là chánh nhân Phật tánh. (Trung chánh là xa lìa hai bên tà kiến. Song chiếu là soi xét không và giả. Không là buông bỏ tất cả tướng, tức là chân đế. Giả là lập nên tất cả pháp, tức là tục đế. Phi không phi giả, tức là trung đế; nên gọi là ba đế đầy đủ.

Hai, Liễu nhân Phật tánh. Liễu là soi xét. Do chánh nhân, phát khởi trí soi xét này. Trí và lý tương ưng (khế hợp) nên gọi là liễu nhân Phật tánh.

Ba, Duyên nhân Phật tánh.

Duyên là giúp đỡ. Tất cả công đức và căn lành đều do sự giúp đỡ của liễu nhân mới khai mở, phát triển được tánh của chánh nhân, nên gọi là duyên nhân Phật tánh.

Tam Nhân Quán Thập Nhị Nhân Duyên

三人觀十二因緣 (Niết bàn kinh).

Ba người là đối với thông giáo: Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát, tuy cùng quán 12 nhân duyên, nhưng tuỳ theo trí huệ sâu, cạn mà thành tựu có cao, thấp; nên có ba thứ khác nhau.

Một, Hạ trí quán cố đắc Thinh văn Bồ đề. Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo.

Thinh văn dùng thể không của trí, bắt đầu quán 12 nhân duyên sanh, kế quán 12 nhân duyên diệt. Quán sanh diệt này thì ngộ được chẳng sanh chẳng diệt, phá dẹp kiến, tư hoặc, chứng được lý chân không. Đó là hạ trí quán, nên được Bồ đề của bậc Thinh văn. (Thể không là thấu đạt các pháp tánh vốn không).

Hai, Trung trí quán cố đắc Duyên giác Bồ đề.

Duyên giác cũng dùng thể không của trí, ban đầu quán 12 nhân duyên sanh, kế đến quán 12 nhân duyên diệt. Quán sanh diệt này thì ngộ được chẳng sanh chẳng diệt, phá dẹp kiến, tư hoặc, tiến lên diệt trừ tập khí. Vì còn dùng trí năng quán nên so với Thinh văn thì kém hơn một chút, do lý chơn không chứng được cũng sâu xa. Đó là trung trí quán cố đắc Duyên giác Bồ đề.

Ba, Thượng trí quán cố đắc Bồ tát Bồ đề.

Bậc Bồ tát tuy cũng dùng thể không của trí, quán 12 nhân duyên sanh, diệt; ; hiểu rõ chẳng sanh chẳng diệt và có thể dứt trừ nhanh chóng kiến hoặc, tư hoặc, tập khí; vì dùng trí năng quán so với Duyên giác lại hơn lên, do chứng được lý chân không rất sâu xa. Đó là thượng trí quán cố đắc Bồ tát Bồ đề.

Tam Nhân

三因 (Phật tánh luận).

Một, Ưng đắc nhân.

Nương vào lý không chân như mà tu nhân hạnh, được quả Bồ đề, nên gọi là ưng đắc nhân.

Hai, Gia hạnh nhân.

Nương vào tâm Bồ đề dốc sức tu hành, lấy đó làm nhân, thì chứng được quả pháp thân, nên gọi là da hạnh nhân.

Ba, Viên mãn nhân.

Do da hạnh nên nhờ đó mà hạnh được viên mãn, gọi là viên mãn nhân.

Tam Nhẫn

三忍 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Nhẫn hay nhẫn nại đều được. Đối với tất cả cảnh thuận, nghịch thiện, ác mà có thể an tâm nhận lấy không lay động, nên gọi là nhẫn.

Một, Nại oán hại nhẫn. Người dùng oán ghét độc ác đem đến cho ta, mà có thể an tâm chịu đựng và không có tâm trả thù; Đó gọi là nại oán hại nhẫn.

Hai, An thọ khổ nhẫn Tất cả những bức bách, đau khổ từ tật bệnh, nước, lửa, dao gậy mà có thể an tâm nhận chịu, điềm nhiên không động. Đó gọi là an thọ khổ nhẫn.

Ba, Đế sát pháp nhẫn. Ngẫm xem các pháp thể tánh hư ảo, vốn không sanh, diệt. Với niềm tin chắc chắn và sự hiểu biết đúng đắn, tâm không vọng động, an nhận một cách tự nhiên, nên gọi là đế sát pháp nhẫn.

Tam Như Lai Tạng

三如來藏 (Viên giác kinh lược sớ)

Như lai là lý tánh Như lai, trong nhân mà nói quả, nên gọi là Như lai. Tạng là bao hàm, vì bao hàm tất cả pháp thiện, ác. Đó là chỉ về thể của nó, tức thức thứ tám, gọi là Như lai tạng.

Một, Ẩn phú tạng. Tất cả chúng sanh vốn có lý thể của pháp thân chân như ở trong thức thứ tám, vì bị vô minh, phiền não che lấp mà không thể thấy được, nên gọi là ẩn phú tạng.

Hai, Hàm nhiếp tạng.

Thức thứ tám là nơi tựa của nhiễm và tịnh, chứa đựng tất cả chủng tử thiện và ác; nên gọi là hàm nhiếp tạng.

Ba, Xuất sanh tạng.

Đệ bát thức là gốc của nhiễm và tịnh, gặp duyên huân tập rồi xuất sanh các pháp hữu tình và vô tình ở thế gian và xuất thế gian; nên gọi là xuất sanh tạng.

Tam Niết Bàn

三涅槃 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa).

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ, cũng gọi là bất sanh bất diệt.

Một, Tánh tịnh Niết bàn. Lý thật tướng của các pháp, không thể làm nhơ, không thể gạn sạch, không nhơ là không sanh, không sạch là không diệt. Không sanh không diệt, nên gọi là tánh tịnh Niết bàn (Thật tướng của các pháp là pháp nhân quả trong mười giới, xưa nay xa lìa tướng hư vọng, mọi tướng đều chân thật, nên gọi là thật tướng, không thể làm nhơ, không thể gạn sạch là lý của thật tướng vì mê lầm không thể làm nhơ, trí không thể gạn sạch. Không làm nhơ tức là không sanh, đã không nhiễm mê lầm, há có pháp để sanh. Không gạn sạch tức là không diệt, đã không có trí để sạch, há có pháp để diệt. chính vì vậy gọi là bất sanh bất diệt).

Hai, Viên tịnh Niết bàn. Trí cùng lực gọi là viên (tròn đầy), mê lầm dứt hết gọi là tịnh (sạch). Căn cứ vào tánh mà nói, tuy không nhiễm tịnh. Nhưng theo tu tập mà nói hoặc nghiệp và trí tuệ dường như giống nhau. Trí nếu khế hợp với lý, hoặc nghiệp chắc chắn không sanh, không diệt gọi là viên tịnh Niết bàn. (Hoặc trí uyển nhiên: hoặc và trí dường như giống nhau. Hoặc là phiền não bị dứt trừ, trí tức là trí tuệ dứt trừ phiền não).

Ba, Phương tiện tịnh Niết bàn. Phương tiện giống như thiện xảo (khéo léo).

Trí có thể khế hợp với lý, tức là chiếu rọi căn cơ của chúng sanh. Chiếu rọi chắc có ứng hiện, cơ cảm tức là sanh. Đây là sanh mà chẳng sanh. Cơ duyên đã hết thì ứng thân liền diệt. Đây là diệt mà chẳng diệt. Không sanh không diệt gọi là phương tiện tịnh Niết bàn. (Đây là sanh mà chẳng phải sanh là cơ cảm tức là sanh, nhưng tâm thường tịch tịnh. Đây là diệt mà chẳng phải diệt là duyên hết tức là diệt, nhưng ứng dụng vẫn còn luôn).

Tam Phần Khoa Kinh

三分科經 (Pháp hoa kinh văn cú).

Trong các kinh đều có phần tựa, phần chánh tông và phần lưu thông. Ban đầu từ đời Tấn pháp sư Đạo an phân chia các kinh làm ba phần đầy đủ. Về sau luận sư Thân quang từ Ấn độ sang Trung Quốc xác định quả nhiên có thuyết chia các kinh là ba phần.

Một, Tự phần. Phần tựa có thông tự: tựa chung và biệt tự: tựa riêng.

Tựa chung là: Như thị ngã văn, nhất thời Phật tại mỗ xứ, dữ mỗ đại chúng câu. Tất cả các kinh đều có đoạn này ở đầu, nên gọi là tựa chung.

Tựa riêng, vì khi Phật nói kinh ắt phải có nguyên do. Ví dụ kinh Lăng nghiêm là do Ngài A Nan gặp ảo thuật của Ma Đăng Già. Phật nhân đó mới dẫn Ngài A Nan và Ma Đăng Già về chỗ Phật, nên nói Kinh này. Đó là tựa riêng.

Nói là tựa riêng, vì các kinh Phật nói đều có duyên khởi không giống nhau. Tuy nói là chung, riêng, nhưng đều gọi là phần tựa.

Hai, Chánh tông phần.

Tông là chủ yếu, quan trọng. Bởi vì Phật nói kinh ắt phải nói phần chính yếu làm trọng tâm, cũng gọi là làm rõ nghĩa chủ yếu của một kinh. Ví dụ quyển một của kinh Lăng

Nghiêm. Từ khi Ngài A Nan thấy Phật, đảnh lễ, buồn rầu; khóc lóc, hỏi tâm phân biệt cái thấy; phân biệt chơn, vọng; qui vạn pháp về Như lai tạng, cho đến cầu mật chú cầu xa lìa ma sự; khiến cho A Nan và đại chúng từ bỏ phiền não chứng đạo quả, đến quyển mười chú trọng về việc tìm hiểu ngũ ấm, nhận ra Niết bàn, không còn quyến luyến ba cõi. Đây là phần chính của kinh, nên gọi là chánh tông phần.

Ba, Lưu thông phần.

Lưu (chảy) thì không ngừng. Thông là không ứ (đọng). Phần chính yếu đã trình bày, lo truyền lại đời sau, đem lại lợi ích cho chúng sanh; nhờ đó nguồn chánh pháp lưu thông bất tận. Ví dụ ở kinh Lăng Nghiêm thì lưu thông phần bắt đầu từ: A Nan hoặc là người khác trong mười phương có bảy báu đầy khắp hư không, dùng hiến dâng chư Phật nhiều như vi trần, cho đến chỗ: đãnh lễ rồi đi. Đây là so sánh phước truyền không dứt.

Tam Pháp Ấn

三法印 (Pháp hoa huyền nghĩa)

Thích luận nói: Các kinh Tiểu thừa đề cập đến ba ấn là vô thường, vô ngã, Niết bàn. Ấn là gắn chặc, in vào không thể xoá được về những giáo lý Phật nói. Nếu không có ba pháp ấn này tức là ma nói. Giống như giấy tờ của triều đình, quan lại có đóng dấu mới đáng tin cậy, nên gọi là ba pháp ấn.

Một, Vô thường ấn. Sống, chết ở đời và tất cả các pháp đều là vô thường. Chúng sanh không hiểu rõ, đối với các pháp vô thường mà chấp chặc cho là thường. Vì vậy Phật nói vô thường để phá bỏ sự điên đảo của những kẻ chấp thường. Đó là vô thường ấn.

Hai, Vô ngã ấn.

Sống, chết ở đời và tất cả các pháp đều do nhân duyên hoà hợp mà có, hư dối không thật, vốn không có ngã. Vì thế Phật nói vô ngã. Chúng sanh không hiểu rõ, đối với các pháp cưỡng dựng lên có chủ tể, chấp cho là ngã, vì vậy Phật nói vô ngã, phá bỏ sự điên đảo của những kẻ chấp ngã. Đó gọi là vô ngã ấn.

Ba, Niết bàn ấn.

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là tịch diệt (vắng lặng). Tất cả chúng sanh không biết sống, chết là khổ, mà còn khởi lên bao mê lầm, tạo ra nghiệp chướng, trôi lăn trong ba cõi. Vì vậy Phật nói pháp Niết bàn khiến cho chúng sanh xa lìa đau khổ của sanh, tử và được sự an vui vắng lặng. Đó là Niết bàn ấn.

Tam Phật Độ

三佛度 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Pháp tánh độ.

Là quốc độ mà pháp thân của

Phật nương tựa, chính là lý độ (quốc độ thuộc về lý tánh) căn bản thức của Phật tiềm tàng trong thân làm nơi nương náu, duy trì, luôn có biến đổi bất ngờ ở thế giới bên ngoài, nên cõi pháp tánh thông suốt và làm thể của các cõi. (Khí giới là vi thế giống như khí cụ).

Hai, Thọ dụng độ.

Là cõi thọ dụng báo thân của Phật. Thọ dụng có hai: một/ Nếu lấy sự tương ưng giữa bạch tịnh thức và kết quả tự lợi do tu tập viên mãn thì từ khi mới thành Phật đến hết thời vị lai, liên tục biến thành cõi Phật đã thuần tịnh, bao trùm tất cả, trang nghiêm bằng châu báu. Đó gọi là thọ dụng thân. hai/ Nếu lấy sức đại từ bi và kết quả lợi tha do tu tập viên mãn thì, theo chỗ thích hợp với Bồ tát Thập địa mà biến thành tịnh độ, hoặc lớn, hoặc nhỏ, hoặc đẹp, hoặc xấu.

Ba, Biến hóa độ

Là cõi do biến hóa ứng thân của Phật. Phật dùng bất tư nghị thần lực, tùy nghiệp thiện, ác của chúng sanh, biến ra các cõi nước dơ, sạch, để làm phương tiện giáo hóa.

Tam Phát Tâm

三發心 (Thích thị yếu lãm).

Một, Yếm ly hữu vi phát tâm.

Người chán ghét các pháp hữu vi ở thế gian hay chiêu tập khổ sống, chết trong ba cõi. Muốn xa lìa khổ này thì phải phát tâm tu hành. Đó là yếm ly hữu vi phát tâm.

Hai, Sở cầu Bồ đề phát tâm.

Người sẵn có căn lành đời trước, đầy đủ chánh tri kiến, muốn cầu đạo xuất thế, liền phát tâm tu hành. Đó là sở cầu Bồ đề phát tâm.

Ba, Nhiêu ích hữu tình phát tâm.

Hữu tình tức là chúng sanh. Người phát khởi tâm từ bi thương nhớ tất cả chúng sanh chịu khổ sanh tử trong thế gian, liền phát tâm tu hành, nguyện dứt trừ khổ đau ấy và đem đến an vui cho chúng sanh. Đó là nhiêu ích hữu tình phát tâm.

Tam Phát Tâm

三發心 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Phát đại trí tâm. Muốn dùng trí huệ, rộng cầu tất cả Phật pháp, khiến cho tất cả chúng sanh đều được niềm vui của pháp hỉ. Đó là phát đại trí tâm.

Hai, Phát đại bi tâm.

Thương yêu tất cả chúng sanh luân hồi sanh tử, chịu vô vàn đau khổ, thệ nguyện cứu giúp và trừ hết khổ đau của chúng sanh. Đó là phát đại bi tâm.

Ba, Phát đại nguyện tâm. Nương vào bốn thệ nguyện lớn, phát tâm vô thượng Bồ đề, trên cầu Phật đạo, dưới giáo hoá chúng sanh. Đó là phát đại nguyện tâm.

Tam Phật Tánh

三 佛 性 (Hoa nghiêm khổng mục).

Chơn tánh bình đẳng, giống như hư không, đối với phàm, thánh đều không trở ngại, nên gọi là Phật tánh.

Một, Tự tánh trụ Phật tánh. Lý chân như thì tự tánh thường trụ, không hề thay đổi. Tức là Phật tánh của tất cả chúng sanh vốn có.

Đó gọi là tự tánh trụ Phật tánh.

Hai, Dẫn xuất Phật tánh. Tất cả chúng sanh Phật tánh tuy đầy đủ, vẫn phải nhờ sức tu tập thiền định, trí huệ, mới có thể dẫn đến sự phát huy tánh Phật vốn có.

Đó gọi là dẫn xuất Phật tánh.

Ba, Chí đắc quả Phật tánh. Nhân tu đã đầy đủ, thì Phật tánh vốn có, đã đến lúc chứng được quả vị một cách hiển nhiên. Đó gọi là chí đắc quả Phật tánh.

Tam Phật Thân

三佛身 (Tông cảnh lục).

Một, Tự tánh thân. Chư Phật công đức thường còn vô lượng vô biên. Đó là thật tánh bình đẳng của các pháp. Tức là tự tánh cũng gọi là pháp thân. Đó gọi là tự tánh thân.

Hai, Thọ dụng thân.

Thọ dụng thân có hai loại: 1/ Tự thọ dụng thân. Chư Phật tu tập vô lượng phước huệ, phát khởi công đức chân thật vô biên, luôn thọ dụng được pháp lạc rộng lớn. 2/ Tha thọ dụng thân. Chư Phật, từ trí bình đẳng, thị hiện vô số công đức thanh tịnh vi diệu, ở cõi thuần tịnh; vì Bồ tát Thập địa hiện đại thần thông, chuyển bánh xe chánh pháp, khiến cho Bồ tát thọ được pháp lạc Đại thừa. (Thập địa: hoan hỉ, ly cấu, phát quang, diệm huệ, nan thắng, hiện tiền, viễn hành, bất động, thiện huệ, pháp vân).

Ba, Biến hoá thân. Chư Phật dùng thần lực không thể nghĩ bàn, biến hiện vô lượng hóa thân, tùy từng loại, ở các cõi tịnh hay uế, vì những Bồ tát chưa lên Thập địa và Nhị thừa, theo đúng căn cơ, hiện thần thông thuyết pháp, khiến cho những bậc ấy được nhiều lợi lạc. Đó gọi là biến hóa thân.

Tam Phật Tử

三佛子 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Ngoại tử.

Những kẻ phàm phu chưa từng vào đạo, chưa từng tiếp nối giống Phật. Đó là ngoại tử.

Hai, Thứ tử.

Thinh văn, Duyên giác chỉ nhận giáo lý Tiểu thừa, sống với pháp thân, mà không theo Phật sống với Đại thừa. Đó là thứ tử.

Ba, Chân tử.

Đại thừa Bồ tát, nhận Đại thừa của Phật và sống với pháp thân. Đó là chân tử.

Tam Phước Điền

三福田 (Ưu bà tắc giới kinh)

Một, Báo ân phước điền. Ân cha mẹ nuôi dưỡng. Ân thầy tổ dạy bảo. Nếu hay cúng dường, cung kính, không những báo đền những công ân ấy, lại còn được phước. Đó là báo ân phước điền.

Hai, Công đức phước điền. Nếu hay cung kính, cúng dường ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng, chẳng những thành tựu công đức vô lượng mà còn được nhiều phước báo. Đó là công đức phước điền.

Ba, Bần cùng phước điền. Nếu thấy người nghèo nàn, khốn khổ, mở lòng thương xót, dùng những gì mình nuôi sống để cung cấp cho họ. Tuy không cầu báo đáp, nhưng cũng được phước. Đó là bần cùng phước điền.

Tam Phước Điền

三福田 (Ưu bà tắc giới kinh).

Một, Báo ân phước điền.

Ân nuôi dưỡng của cha mẹ, ân dạy dỗ của sư trưởng, nếu có thể cúng dường, cung kính không chỉ báo đáp được các ân ấy mà còn được phước. Đó là báo ân phước điền.

Hai, Công đức phước điền.

Nếu có thể cung kính, cúng dường Tam bảo Phật, Pháp, Tăng không những thành tựu vô lượng công đức mà còn được phước. Đó là công đức phước điền.

Ba, Bần cùng phước điền.

Nếu thấy người khổ sở, bần cùng nên khởi tâm thương xót, dùng tiền của ta có được đem bố thí cho họ, tuy không mong báo đền mà tự nhiên cũng được phước. Đó là bần cùng phước điền.

Tam Phước Nghiệp

三福業 (Tăng nhất A hàm)

Một, Thí phước nghiệp. Người tu hành, nếu gặp người nghèo khổ đến xin ăn thì có cơm cho cơm, có áo cho áo, cho đến toạ cụ, thuốc thang, tuỳ theo ý muốn của họ đều đem san sẻ. Nhờ đó được phước. Đó là thí phước nghiệp.

Hai, Bình đẳng phước nghiệp. Người tu hành, hay giữ gìn giới luật, không nổi lên lòng ác, phạm hạnh đoan nghiêm, yêu thương che chở cho tất cả chúng sanh, khiến cho được an ổn. Dùng tâm bình đẳng nên có thể đem lại phước đức cho mình. Đó là bình đẳng phước nghiệp.

Ba, Tư duy phước nghiệp. Người tu hành, dùng trí huệ quan sát, hiểu rõ những pháp quan yếu, xa lìa tư tưởng trần duyên tạp loạn của thế gian. Bằng tư duy này, làm nên nghiệp phước thiện xuất thế. Đó là tư duy phước nghiệp.

Tam Phước Nghiệp

三福業(Kinh Tăng nhất a hàm).

Một, Thí phước nghiệp.

Người tu hành, nếu gặp người bần cùng đến xin nên đem cho họ thức ăn, quần áo, thuốc men theo nhu cầu của họ. Nhờ bố thí mà được phước, đó gọi là thí phước nghiệp.

Hai, Bình đẳng phước nghiệp.

Người tu hành có khả năng giữ gìn giới luật, không sanh tâm ác, phạm hạnh nghiêm túc, nói năng hoà nhã. Bằng tâm từ bi che chở, thương yêu cho tất cả loài hữu tình, khiến chúng được an vui, yên ổn. Bằng tâm bình đẳng mà đem lại phước đức, đó là bình đẳng phước nghiệp.

Ba, Tư duy phước nghiệp.

Người tu hành bằng trí huệ quán sát, biết rõ pháp yếu, xa lìa tâm tạp nhiểm trần duyên của thế gian. Bằng tư duy này, là phước nghiệp lành ra khỏi thế gian, đó là tư duy phước nghiệp.

Tam Phương Tiện

三方便 (Tịnh danh kinh sớ).

Sớ nói: Phương là trí thông suốt phương pháp. Tiện là khả năng sử dụng một cách khéo léo các phương pháp, tuỳ cơ làm lợi ích mọi loài; nên gọi là phương tiện.

Một, Tự hành phương tiện. Là lý tánh không thể nghĩ bàn của nhị đế mà Phật và bốn mươi mốt vị đã chứng được ở trong tâm. Đó gọi là tự hành phương tiện. ( 41 vị Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa Bồ tát và đẳng giác Bồ tát. Nhị đế là chân đế là không còn một pháp nào hết, tục đế là lập nên tất cả pháp).

Hai, Hoá tha phương tiện. Bốn giáo là tạng, thông, biệt, viên đều có phương pháp hướng dẫn chúng sanh và các vị Bồ tát giác ngộ một điều không hề đoạn trừ phiền não; vô lượng pháp môn giáo hoá chúng sanh trong ba cõi. Đó gọi là hoá tha phương tiện. (Tạng là ba tạng giáo Thông là thông với tạng và biệt giáo Biệt riêng biệt với tạng, thông và Viên giáo Viên là tròn đầy mầu nhiệm).

Ba, Tự tha phương tiện.

hai phương tiện ở trước là tự hành và hoá tha hợp lại gọi là tự tha phương tiện.

Tam Quỹ Hoằng Kinh

三軌弘經 (Pháp hoa kinh và Pháp hoa văn cú).

Truyền bá rộng rãi kinh điển, giáo pháp, phải có đủ ba cách thức sau: Từ bi, nhẫn nhục, pháp không. Kinh Pháp hoa văn cú nói: Muốn đem đến lợi ích cho muôn loài phải lấy từ bi làm đầu. Muốn gần gũi với chúng sanh phải lấy nhẫn nhục làm căn bản. Muốn thuyết pháp cho mọi loài phải lấy vô ngã làm gốc. Thi hành được ba cách thức này thì có thể tự lợi và lợi tha.

Một, Từ bi thất.

Người hoằng bá kinh điển, phải có đủ từ bi để che chở, giúp đỡ tất cả chúng sanh. Bằng tâm đại từ thì có thể đem an vui đến cho chúng sanh. Bằng tâm đại bi thì có thể trừ hết khổ đau cho chúng sanh. Từ bi che chỡ cho vạn vật, giống như cái nhà che chở mưa nắng… cho con người, nên kinh nói: Tâm từ bi lớn là cái nhà.

Hai, Nhẫn nhục y.

Người truyền bá chánh pháp, phải tu hạnh nhẫn nhục, để che chở các chướng ác, xấu xa và bao nhiêu phiền não cho tất cả chúng sanh; giống như cái áo che chỡ thân thể cho con người, nên Kinh nói: Tâm nhu hoà nhẫn nhục là cái áo.

Ba, Pháp không toà.

Người hoằng dương chánh pháp, phải hiểu được tính không của tất cả pháp và ngã không thì mới có thể nói pháp. Nếu tâm an định; đối với không, thì mới có an định được cho người khác. Mình và người đều được an định giống như bảo toà, nên Kinh nói: Các pháp không là bảo toà vậy.

Tam Quy Y

三歸依 (Pháp giới thứ đệ).

Phật mới thành chánh giác, vì ông trưởng giả Vi đề mở đàn tràng thọ giới tam quy, bỏ tà về chánh, là con đường căn bổn vào đạo, là nguyên nhân cho người tu Tam thừa. Tu nhân chứng quả, đều từ con đường này. Hoa nghiêm kinh sớ nói: Điềm tốt lành của Tam bảo, ấy là duyên lành tối thắng. Người đã quy y thì có thể làm thành việc lớn, sanh các căn lành, xa lìa khổ sanh tử, được Niết bàn an vui. Đó gọi là tam quy. (Tam thừa: Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát)

Một, Quy y Phật.

Tiếng Phạn là Phật đà, tiếng Hoa là Giác giả (người giác ngộ) gồm có tự giác (tự mình giác ngộ) và giác tha (giác ngộ cho người), nên gọi là Phật.

Quy có nghĩa là trở về. Bỏ tà trở về chánh. Y là nương tựa. Nương tựa vào Phật thì ra khỏi ba đường dữ và chết, sống trong ba cõi. Kinh nói: Trở về nương tựa với Phật thì trọn không trở lại nương tựa với thiên thần ngoại đạo. (Tam đồ: đao đồ, huyết đồ, hoả đồ).

Hai, Quy y Pháp.

Pháp có nghĩa là nguyên tắc. Tất cả giáo lý Phật đã nói đều là nguyên tắc cho chúng sanh noi theo tu hành, nên nói là Pháp. Quy là bỏ tà pháp trở về tu theo chánh pháp. Y là nương theo những lời Phật dạy tu tập thì ra khỏi ba đường dữ và ba cõi sống, chết. Kinh nói: Trở về nương tựa với chánh pháp, vĩnh viễn xa lìa sự giết hại.

Ba, Quy y Tăng.

Tăng, Tiếng Phạn là Tăng già, tiếng Hoa là Hoà hợp chúng. Những người xuất gia, tâm của họ hoà hợp những điều Phật nói về sự và lý của các pháp, nên gọi là Tăng. Quy là bỏ bạn bè ngoại đạo tà hạnh, đem lòng trở về làm bạn Tam thừa chánh hạnh. Y là nương tựa vào bạn xuất gia chân chánh, để được ra khỏi ba đường dữ và ba cõi sống, chết. Kinh nói: Người quy y tăng thì vĩnh viễn không còn trở lại nương tựa với ngoại đạo.

Tam Sám

三懺 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Sám là tiếng Phạn, gọi đủ là Sám ma; tiếng Hoa là Hối quá ( sửa đổi lỗi lầm), nghĩa là sửa đổi những lỗi lầm đã xảy ra. Sự sám có hai. Lý sám có một. Lý sám là chính, sự sám là phụ. Nếu hợp cả lý và sự cùng thực hiện thì bất cứ tội nào cũng tiêu trừ và không phước nào mà không sanh.

Một, Tác pháp sám.

Đó là thân lễ bái, miệng đọc tụng, ý suy nghĩ. ba nghiệp cùng thực hành đúng theo nghi thức, trần tình hết tội lỗi, cần cầu sám hối. Đó gọi là tác pháp sám.

Hai, Thủ tướng sám. Chú tâm và giữ đúng nghi thức trong thời gian làm lễ ở trong đạo tràng. Hoặc thấy Phật sờ đầu, hoặc thấy hào quang, hoặc thấy hoa bay, hoặc mộng thấy điềm tốt, hoặc nghe tiếng trong không trung. Đối với các tướng chỉ được một thì tội liền tiêu diệt. Đó là thủ tướng sám.

Ba, Vô sanh sám.

Tất cả tội ác đều từ một niệm không liễu ngộ do tâm sanh ra. Nếu liễu ngộ được tâm tánh vốn không; tội, phước không có tướng; thì tất cả pháp đều vắng lặng; thì tội từ đâu sanh ra. Đó là vô sanh sám.

Tam Sự Giới

三事戒 (Đại bảo tích kinh)

Một, Thân tịnh giới.

Thân nhận các giới không có sai sót, không vi phạm. Đó là thân tịnh giới.

Hai, Ngôn tịnh giới. Tất cả lời ăn tiếng nói của mình không có nịnh hót, dối trá, không đúng sự thật. Đó là ngôn tịnh giới.

Ba, Ý tịnh giới.

Trừ hết ý nghĩ ác, xa lìa tham dục. Đó là ý thanh tịnh.

Tam Sự Nhân Thắng Chư Thiên

三事人勝諸天 (Đại tỳ bà sa luận)

Một, Năng dũng mãnh. Chư thiên ham mê dục lạc, không chịu tiến tu, còn người, tuy chưa thấy quả thường lạc, nhưng hay tu các khổ hạnh, siêng năng không lười biếng. Đó là sự dũng mãnh hơn chư thiên.

Hai, Năng ức niệm. Chư thiên ham mê, dục lạc, trí huệ thường mờ tối, còn người thì hay nhớ những gì đã nói, đã làm xa xưa, rành mạch rõ ràng, chắc chắn, không quên mất. Đó là nhớ nghĩ hơn chư thiên.

Ba, Năng phạm hạnh. Phạm là tịnh (trong sạch). Chư thiên ham mê dục lạc, không chịu tiến tu tịnh nghiệp, con người lúc mới phát tâm, hay trồng thiện căn thù thắng, thích giữ giới luật, cuộc sống trong sạch. Đó là hay làm hạnh lành hơn chư thiên.

Tam Sự Vô Tận

三事無尽 (Chúng đức Tam muội kinh).

Một, Bố thí vô tận.

Bồ tát ưa thích bố thí, không keo kiệt tiền của, cho đến mạng sống cũng có thể đem cho, tâm không biết chán. Đó là bố thí vô tận.

Hai, Trì giới vô tận.

Bồ tát giữ gìn giới cấm, chưa từng sai phạm. Thấy người phạm giới, thương xót buồn rầu. Thấy người giữ giới tôn trọng, kính yêu. Lại dùng giới pháp truyền trao cho người khác, tâm không biết chán.

Đó là trì giới vô tận.

Ba, Bác văn vô tận. Bồ tát nghe pháp như thế, liền ra sức phụng hành, suy nghĩ cách đem dạy cho người khác, nên phải học rộng tất cả kinh điển, những nghệ thuật ở thế gian, tất cả đều am tường, lão luyện; luôn mong được nghe được học, tâm không chán nản. Đó là Bác văn vô tận.

Tam Tam Muội

三三昧 (Thành thật luận).

Một, Phần tu Tam muội.

Định, huệ hai phần, tuỳ mình chọn tu một phần. Hoặc tu định không tu huệ, hoặc tu huệ không tu định. Đó gọi là phần tu Tam muội. (Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là điều trực định, cũng gọi là chánh định, chánh thọ).

Hai, Cộng tu Tam muội. Tu định và tu huệ, hay ngược lại. Đó gọi là cộng tu Tam muội.

Ba, Thánh chánh Tam muội. Từ sơ quả tu đà hoàn trở đi, thánh vị tu được gọi là thánh chánh. Nghĩa là dùng tâm tu định, nhân đó mà hụê phá tan phiền não, dùng tâm tu hụê, nhân đó mà định phá tan phiền não, đến một lúc định, huệ đầy đủ, nên gọi là thánh chánh Tam muội.

Tam Tam Muội

三三昧 (Pháp giới thứ đệ).

Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định, cũng gọi là Chánh tâm hành xứ. Nghĩa là tâm của chúng sanh, từ vô thỉ đến nay, thường không ngay thẳng. Nếu chứng được Tam muội này thì tâm, hành ngay thẳng, nên gọi là Tam muội.

Một, Hữu giác hữu quán Tam muội.

Tâm bắt đầu vào thiền gọi là giác. Tâm tinh tế phân biệt được thiền vị gọi là quán. Dùng tâm tương ưng: không, vô tướng, vô tác vào sơ thiền, thì tất cả giác và quán đều được chánh trực, nên gọi là hữu giác, hữu quán Tam muội (không, vô tướng, vô tác là ba cửa giải thoát).

Hai, Vô giác hữu quán Tam muội.

Dùng tâm tương ưng không, vô tướng, vô tác, lúc tâm vào nhị thiền, tâm giác tri đã mất, nhưng niệm phân biệt thiền vị vẫn còn, tất cả định quán đều chánh trức, nên gọi là vô giác hữu quán Tam muội.

Ba, Vô giác vô quán Tam muội. Dùng tâm tương ưng không, vô tướng, vô tác, lúc vào nhị thiền cho đến diệt thọ tưởng định, thì tâm giác tri, niệm phân biệt thiền vị đều mất hoàn toàn, nên gọi là vô giác vô quán Tam muội.

Tam Tâm

三心 (Tông cảnh lục)

Một, Căn bản tâm.

Đó là thức thứ tám tâm vương có khả năng chứa đựng tất cả chúng tử thiện, ác và làm sanh ra các pháp nhiễm, tịnh; nên gọi là căn bản tâm. (Thức thứ tám tức là tàng thức).

Hai, Y bản tâm.

Đó là thức thứ bảy, dựa vào căn bản tâm mà sanh ra, có khả năng cùng thức thứ tám trao đổi các việc nhiễm, tịnh; nên gọi là y bản tâm.

(Thức thứ bảy là mạt na thức).

Ba, Khởi sự tâm.

Đó là sáu thức mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý đối với sáu trần cảnh: sắc, tiếng, hương, vị, xúc, pháp, có khả năng khởi lên phân biệt các việc nhiễm, tịnh; nên gọi là khởi sự tâm.

Tam Tạng Thuyên Tam Học

三藏詮三学 (Tứ giáo nghi)

Tam tạng là kinh, luật, luận. Tam học là giới, định, huệ. Tam tạng giải thích đầy đủ về tam học cả sự lẫn lý.

Một, Kinh thuyên định học.

Nội dung rõ ràng của các kinh A hàm là pháp an tâm. Nương vào đây mà nhiếp tâm thì không tán loạn. Lại nữa, khi Phật nói kinh, trước tiên phải nhập định, nên nói là kinh giải thích về định học.

Hai, Luật thuyên giới học. Tạng luật Tỳ ni nhân sự việc xảy ra mà chế giới luật ngăn ngừa. Đó là phương pháp chuyên phòng ngừa, ngăn chặn thân, khẩu, ý. Lại giới là điều được giải thích bởi hành động. Luật là làm rõ những gì đã dạy; nên gọi là luật thuyên giới học.

Ba, Luận thuyên huệ học. A tỳ đàm và các luận khác, chọn lựa, biện luận nghĩa của tất cả các pháp. Đều dùng trí huệ để phân biệt, nên gọi là luận thuyên huệ học.