Tam Tạng Pháp Số

Tam Chủng Bất Kiên Dịch Tam Kiên Pháp

三種不堅易三堅法 (Bổn sự kinh)

Một, Bất kiên tài mậu dịch kiên tài.

Tất cả tài sản ở thế gian vốn không chắc chắn, có đó rồi mất đó vô thường, không thể giữ gìn lâu. Nếu được người tu phạm hạnh dùng vào việc bố thí thanh tịnh, mong cầu vô thượng an vui Niết bàn, hoặc cầu được quả báo an lạc trời, người đời sau thì liền trở thành tài sản chắc chắn, vĩnh cửu không lui mất. Đó là dùng tiền của không chắc chắn biến thành tiền của chắc chắn.

Hai, Bất kiên thân mậu dịch kiên thân.

Thân do cha mẹ sanh ra, là do tứ đại tạm bợ hợp thành, bất an không thật. Thân thể không chắc chắn, còn mất khó lường, không thể giữ gìn lâu xa. Nếu có khả năng giữ gìn ngũ giới, sạch sẽ không ô nhiễm, tu tập đạo vô thượng Bồ đề, để chứng được thân kim cang bất hoại. Đó là biến đổi thân không chắc chắn thành thân chắc chắn.

Ba, Bất kiên mạng mậu dịch kiên mạng.

Mạng sống mà con người có được đây; thọ, yểu chẳng giống nhau, tựa như mộng ảo, thể của nó chẳng vững chắc mà còn vô thường mau chóng, không thể nào giữ lâu được. Nếu thấu hiểu Tứ đế, tu tập chánh pháp, vượt ra ngoài sanh tử để tiếp nối huệ mạng thường còn.

Đó là dùng mạng không vững bền biến đổi thành mạng vững bền.

Tam Chủng Bệnh Tướng

三種病相 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn)

Người tu thiền, phải giỏi biết về nguyên nhân gây ra bệnh. Nếu không biết thì khó chữa trị được tướng các khổ đau, vì vậy việc tu hành bị tổn thương. Nên biết rõ tướng của bệnh do tứ đại, ngũ tạng, năm căn phát sanh, để khéo trị liệu thì thân tâm được an ổn, không bỏ mất đạo nghiệp.

Một, Tứ đại tăng động bệnh tướng.

Tứ đại là đất, nước, gió, lửa. một đại không điều hoà thì bao nhiêu tai hoạ cùng nỗi lên. Vì địa đại tăng lên, bụng trướng lên, ăn uống không tiêu, bao nhiêu bệnh hoạn phát sinh.

Vì hoả đại tăng lên, lạnh, nóng quá sức, gân cốt đều đau nhức, bao nhiêu bệnh hoạn phát sinh.

Vì phong đại tăng lên, cảm thấy trống rỗng, lơ lững, óc ách, thổ tả liên tục, bao nhiêu bệnh hoạn sanh ra. Đó là tứ đại tăng động bệnh tướng.

Hai, Ngũ tạng sanh hoạn chi tướng.

Ngũ tạng là tim, gan, phổi, lá lách, thận.

Nếu bệnh hoạn từ tim sanh thì thân ắt lạnh, nóng, miệng khô, vì tim chủ của miệng.

Người bị bệnh từ phổi, thân thể phình lên, tứ chi đau nhức, lỗ mũi lạnh, vì phổi chủ mũi.

Người bị bệnh từ gan, hay lo buồn, giận dữ, đầu nhức, mắt đau, vì gan chủ mắt.

Người bị bệnh từ lá lách có cảm giác ngứa ngáy, ăn, uống lạt miệng, vì lá lách chủ lưỡi.

Người bị bệnh từ thận, cuống họng bị nghẽn, bụng bự, tai ù, vì thận chủ tai. Đó là ngũ tạng sanh hoạn chi tướng.

Ba, Ngũ căn trung hoạn tướng. năm căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Thân bệnh thì tứ chi đau đớn, trăm đốt xương nhức nhối. Lưỡi bệnh, hoặc trên lưỡi mọc nhọt, hoặc lưỡi cứng, ăn, uống nhạt nhẽo.

Mũi bệnh, mũi nghẹt, hoặc chảy nước mũi. Tai bệnh, hoặc nhức, hoặc điếc, hoặc lùng bùng trong tai. Mắt bệnh, hoặc đỏ, hoặc đau, hoặc hiện hoa đóm. Đó là ngũ căn trung hoạn tướng.

Tam Chủng Chí Giáo

三種至教 (Hiển dương chánh giáo luận)

Một, Thánh ngôn sớ nhiếp. Người tu hành, đối với chánh pháp do Phật và đệ tử của Ngài nói ra, nên nương vào ý nghĩa đúng đắn, tin, hiểu tu tập; tôn trọng giới luật của Phật, không sai trái. Đó là thánh ngôn sở nhiếp.

Hai, Đối trị tạp nhiễm.

Người tu hành, tu thiện bỏ ác, ắt phải có phương pháp đối trị, như tâm loạn thì dùng thiền định đối trị; tâm tham đắm thì quán bất tịnh đối trị; cho đến dứt vọng về chân, vào được chánh đạo. Đó là đối trị tạp nhiễm.

Ba, Bất vi pháp tướng.

Người tu hành, đối với giáo lý do Phật nói, phải tôn trọng pháp tướng, như lý suy nghĩ và tu hành, nhất tâm tinh tấn, không dám sai trái. Đó là bất vi pháp tướng.

Tam Chủng Chứng Tướng Bất Đồng

三種証相不同 (Pháp hoa sám nghi)

Tu tập Pháp hoa Tam muội, trong 21 ngày, nhất tâm siêng năng có ba tướng chứng được không giống nhau, do nguyên nhân của người tu, căn tánh không giống nhau.

Một, Hạ căn chứng tướng.

Người tu tập trong 21 ngày, chứng được giới căn thanh tịnh. Trong đó tướng chứng được cũng có ba phẩm không giống nhau. Nếu trong 21 ngày, hoặc thấy được mộng lành linh ứng, hoặc hiểu ra các căn sáng tỏ thanh tịnh, thân tứ đại nhẹ nhàng lanh lợi, tâm đạo phát khởi mạnh mẽ. Đó là tướng từ thanh tịnh của giới căn hạ phẩm. Nếu trong 21 ngày, trong lúc tu tập, toạ thiền bỗng thấy ánh sáng ngũ sắc thanh tịnh, nghe được mùi hương mầu nhiệm và tiếng khen ngợi vi diệu; thân, tâm vui sướng chứng được niềm vui của pháp. Đó là tướng thanh tịnh giới căn trung phẩm. Nếu trong 21 ngày, thân tâm vắng lặng, hoặc tự thấy được thân mình mặc pháp phục thanh tịnh, oai nghi nghiêm chỉnh, thân tướng đoan nghiêm, tín tâm rộng mở, chứng được niềm vui của pháp, không còn gì sợ sệt. Đó là tướng thanh tịnh giới căn thượng phẩm. ba phẩm này là tất cả tướng chứng được của hành giả hạ căn.

Hai, Trung căn chứng tướng. Khi người tu tập thiền định, chứng được thanh tịnh định căn, tướng trong đó chứng được cũng có ba phẩm không giống nhau. Nếu lúc tọa thiền, bỗng nhận ra thân tâm trong sạch, phát khởi các thiền định, phân biệt rõ ràng giác, quán. Tâm thái hoàn toàn vui mừng. Đó là tướng thanh tịnh căn hạ phẩm. Nếu lúc tọa thiền, thân tâm an định, nhận rõ hơi thở ra vào dài hay ngắn, nhẹ nhàng. Các lỗ chân lông toàn thân thở ra, hít vào không trở ngại. Hoặc thấy các tướng bất tịnh ở thân thể của mình, nhờ phát khởi thiền định, thân tâm được yên vui, trong thiền định vắng lặng. Đó là tướng thanh tịnh định căn trung phẩm.

Nếu lúc toạ thiền, thân tâm an ổn vắng lặng, nhờ thân ngũ ấm này mà hiểu ra vô thường, khổ, không, là mộng ảo không thật, cho đến tất cả các pháp không sanh không diệt, giống như hư không, vô vi vắng lặng, chán ghét, xa lìa thế gian, thương xót nhớ nghĩ tất cả. Đó là tướng thanh tịnh căn thượng phẩm. Ba tưởng này nằm trong những tướng hành giả trung căn chứng được.

Ba, Thượng căn chứng tướng.

Lúc tu tập thiền định chứng được huệ căn thanh tịnh, trong đó tướng chứng được cũng có ba phẩm khác nhau.

Nếu trong khi tu tập toạ thiền, niệm Phật, tụng kinh, bỗng thấy thân tâm như mây như khói, mộng ảo không thật. Nhờ tâm hiểu biết này mà trí huệ được phát triển, thấu hiểu các pháp chẳng thấy chướng ngại. Đối với kinh, luận hiểu rõ, giải thích ý nghĩa theo từng căn cơ; những câu hỏi khó đều trả lời thông suốt. Đó là tướng chứng được của huệ căn hạ phẩm. Nếu khi tu tập tọa thiền, niệm Phật, tụng kinh, thân tâm vắng lặng tựa như hư không. Ở trong trí huệ chân chánh, tận mắt thấy Bồ tát Phổ hiền và vô lượng Bồ tát. chính mình đi nhiễu cung kính trước cảnh hiện tiền ấy. Đó là đã chứng được trí huệ lớn. Đối với pháp Phật đã nói, hiểu rõ ý nghĩa nhiệm mầu, có nói cũng không cùng. Đó là tướng của huệ căn trung phẩm. Nếu khi tu tập toạ thiền, niệm Phật, tụng kinh, thân tâm bỗng nhiên thanh tịnh, vào sâu trong thiền định giác, huệ rõ ràng, chứng được tổng trì vô ngại, được sáu căn thanh tịnh, mở ra tri kiến của Phật, đứng vào hàng Bồ tát. Đó là tướng chứng được của huệ căn thượng phẩm. Đây là tướng ba phẩm mà hành giả thượng căn chứng được.

Tam Chủng Đại Sư

三種大師 (Bổn sự kinh).

Một, Như lai.

Các đức Phật xuất hiện thế gian, xiển dương pháp lớn, dạy cho chúng sanh xa lìa sanh tử, khiến được vô lượng lợi ích, an lạc. Đó là bậc sư phạm của chúng sanh.

Hai, A la hán.

Tiếng Phạn A la hán, tiếng Hoa là vô học. A la hán là bậc các phiền não đã dứt hết, phạm hạnh đầy đủ, xuất hiện thế gian; chỉ dạy Tứ đế, khiến cho chúng sanh xa lìa sanh tử.

Ba, Hữu học đệ tử. Hữu học là phiền não chưa dứt hết, có thể học giáo pháp. Đó là sơ quả Tu đà hoàn, nhị quả Tư đà hoàn, tam quả A na hàm, tinh tấn tu hành phạm hạnh, học rộng. Đối với kinh điển, biết rõ nghĩa lý của các pháp, các Ngài xuất hiện thế gian, chỉ dạy Tứ đế, khiến cho chúng sanh xa lìa sanh tử, đều được vô lượng lợi ích, an lạc. Đó là bậc sư phạm của chúng sanh.

Tam Chủng Định Nghiệp Luân

三種定業輪 (Địa tạng thập luân kinh)

Định là thiền định. Nghiệp là hạnh nghiệp. Luân là xoay tròn, nghiền nát. Phật dùng thiền định để tụng, tu tập xoay chuyển bánh xe pháp, nghiền nát tất cả phiền não, hoặc nghiệp mà thành vô thượng Bồ đề; cùng khiến cho chúng sanh tu hành theo lời Phật dạy mà chứng được đạo quả. Vì vậy nói ba thứ định nghiệp luân này.

Một, Kiến tập tu định chánh quán.

Quán sát tướng nổi lên và diệt mất của vô minh, phiền não và quán sát cuộc đời như mộng ảo, như phù du. Dùng phương pháp sổ tức để thanh lọc suy nghĩ, thì có thể phá hết hoặc nghiệp, tâm ở trong chánh định. Đó là kiến lập tu định nghiệp luân.

Hai, Kiến lập tập tụng nghiệp luân.

Dạy bảo chúng sanh tu tập, đọc tụng kinh điển Đại thừa. Đầu, giữa, cuối đêm siêng năng không lười biếng. Tâm không tán loạn thì có thế phá hết hoặc nghiệp. Đó là kiến lập tập tụng nghiệp luân.

Ba, Kiến lập doanh phước nghiệp luân.

Dạy dỗ chúng sanh tu tập bố thí, giữ giới, đắp tượng, xây tháp, cúng dường Phật, Pháp, Tăng, lại còn làm nhiều việc phước báo, thì có thể phá hết hoặc nghiệp. Đó là kiến lập doanh phước nghiệp luận.

Tam Chủng Duyên Từ

三種緣慈 (Phật địa luận).

Duyên là trói buộc, từ là lòng thương. Bởi vì Bồ tát thường dùng tâm đại từ, luôn nhớ đến tất cả chúng sanh, khiến cho chúng được an lạc, nên gọi là duyên từ.

Một, Hữu tình duyên từ. Cũng còn gọi là chúng sanh duyên từ. Bồ tát dùng trí bình đẳng, quán sát tất cả chúng sanh, giống như con đỏ, vận dụng tâm đại từ mà cứu độ, khiến cho chúng được an lạc. Đó gọi là hữu tình duyên từ.

Hai, Pháp duyên từ. Bồ tát dùng trí bình đẳng, quán sát tất cả pháp, đều từ nhân duyên hoà hợp mà sanh ra, hoàn toàn không có tự tánh. Tuy không tự tánh, nhưng có thể vận dụng tâm đại từ rộng độ chúng sanh, khiến cho tất cả đều được an lạc. Đó gọi là pháp duyên từ.

Ba, Vô duyên từ.

Bồ tát dùng trí bình đẳng liên hệ một cách vô tâm với tất cả chúng sanh và đối với tất cả chúng sanh tự nhiên được lợi ích. Vận dụng tâm từ bi này bao trùm khắp pháp giới, cho nên có khả năng dứt trừ khổ đau, tự nhiên đem đến an vui. Đó gọi là vô duyên từ.

Tam Chủng Huân Tập

三種熏習 (Hoa nghiêm khổng mục)

Huân là xông, ướp tập tành nhiều lần thành thói quen. Thức thứ tám huân tập là vô minh nhiễm ô, tức là từ chân khởi lên vọng.

Một, Danh ngôn huân tập. Danh là tên và chữ (danh từ và chữ viết). Ngôn là nói năng (ngôn thuyết). Đây là thức phân biệt danh tự và ngôn thuyết. Đó là thức thứ sáu: ý thức. Do thức thứ bảy truyền đạt những huân tập của thức thứ tám, nên có được tướng phần nhiễm ô. Vì vậy gọi là danh ngôn huân tập.

Hai, Sắc thức huân tập. Sắc là đối tượng của mắt. Vì có sắc này mới sanh ra nhãn thức, gọi là sắc thức. Từ sự phân biệt này, tức là ý thức thứ sáu, đều do sự truyền đạt của thức thứ bày và sự huân tập chủng tử của thức thứ tám mà thành được tướng phần nhiễm ô, Vì vậy gọi là sắc thức huân tập.

Ba, Phiền não huân tập.

Phiền não là tham, sân v.v… Những phiền não này do thức thứ sáu khởi lên, cũng do thức thứ bảy truyền đạt những chủng tử huân tập của thức thứ tám mà thành được tướng phần ô nhiễm. Vì vậy gọi là phiền não huân tập.

Tam Chủng Kỳ Đặc Sự

三種奇特事 (Quá khứ, hiện tại nhân quả kinh)

Một, Thần thông kỳ đặc.

Phật, Thế Tôn, thích ứng căn cơ của chúng sanh, hiện ra thần thông biến hoá không thể nghĩ bàn, khiến cho tất cả chúng sanh, tà ma ngoại đạo đều trở về sự giáo hoá của Phật. Đó là thần thông kỳ đặc.

Hai, Huệ tâm kỳ đặc. Trí huệ của Phật, tâm sáng tịch tĩnh, hiểu rõ tất cả các pháp, thành tựu trí nhất thiết chủng. Đó là huệ tâm kỳ đặc.

Ba, Nhiếp thọ kỳ đặc.

Phật hiểu rõ căn tánh nhanh, chậm của chúng sanh, tuỳ theo căn cơ của chúng sanh mà nhiếp thọ và dạy dỗ, khiến cho chúng nghe và hiểu pháp yếu, tiến tu theo hạnh giải thoát và xa lìa sanh tử, đó là nhiếp thọ kỳ đặc.

Tam Chủng Lễ Phật

三種禮佛 (Hoa nghiêm kinh khổng mục).

Một, Thành quá lễ.

Khi lễ Phật, thân không ngay thẳng, mà còn khinh mạn. Lễ giống như giả gạo. Phật bảo là có lỗi. Đó là thành quá lễ.

Hai, Tương tự lễ.

Khi lễ Phật, thân thể dường như ngay thẳng, nhưng trong tâm xen nhiều niệm tạp. Đó là tương tự lễ.

Ba, Thuận thật lễ.

Khi lễ Phật, thân thể ngay thẳng và cùng chánh trí tương ưng, thuận với lý chân thật. Đó là thuận thật lễ.

Tam Chủng Nhẫn Hạnh

三種忍行 (Chư kinh yếu tập)

Một, Thân nhẫn hạnh. Khi Bồ tát tu tập thì xả bỏ thân mạng, tài sản không chút luyến tiếc; thân thể, tuy bị cắt xéo, nhưng vẫn chịu đựng. Đó là thân nhẫn hạnh.

Hai, Khẩu nhẫn hạnh. Khi Bồ tát tu tập, tuy bị người xem thường, ghen ghét, mắng chưởi, đánh đập; nghe rồi nên nhẫn, không nổi tâm hơn thua, đấu tranh. Đó là khẩu nhẫn hạnh.

Ba, Ý nhẫn hạnh.

Lúc Bồ tát tu tập tuy bị người chỉ trích, chê bai, mắng chưởi, làm nhục, sân hận, trách móc; nghe rồi nên nhịn, đừng nổi tâm giận dữ, thù hận. Đó là ý nhẫn hạnh.

Tam Chủng Nhân Nan Báo

三種人難報 (Đại tỳ bà sa luận)

Phật bảo Tỳ kheo, ta thấy có ba loại người, ở trong các loài hữu tình, thu thập được nhiều lợi ích, và ân đức của họ khó đền trả. Giả sử dùng y phục đến hết tuổi thọ của thân mạng này tốt nhất, thức ăn, nước uống hảo hạng, ngoạ cụ, thuốc thang thượng hạng đến những nhu cầu khác, để cúng dường các vị đó cũng không thể báo đền.

Một, Linh xuất gia giả.

Nếu có người vì ta mà nói pháp, khuyên bảo ta xuất gia, cạo tóc, nhuộm áo, dùng tâm chánh tín giữ gìn tịnh giới, cho đến khi thành tựu Bồ đề. Ân ấy khó đền trả.

Hai, Linh tri tập pháp giả. Tập là chứa nhóm. Chúng sanh chứa nhóm phiền não hoặc nghiệp nên hay rước lấy bao nhiêu đau khổ sống chết. Nếu có người vì ta mà nói pháp, khiến cho biết được tai hoạ của phiền não mà diệt trừ nó đi. Ân ấy khó đền đáp.

Ba, Linh đắc lậu tận giả.

Chúng sanh sống chết, mê lầm vừa hết, không còn rơi vào ba cõi. Nếu có người vì ta mà nói pháp, khiến cho như pháp tu hành, phá trừ được phiền não, xa lìa khổ sanh tử và chứng được cái vui chân không Niết bàn. Ân ấy khó đền đáp

Tam Chủng Phát Bồ Đề Tâm

三種發菩提心 ( khởi tín luận)

Một, Trực tâm.

Là tâm thường thật thà ngay thẳng, xa lìa nịnh hót quanh co, hay thực hành chánh pháp, tức là tâm Bồ đề.

Hai, Thâm tâm.

Là đối với chánh pháp, sanh tâm tin tưởng sâu xa và lại còn ưa tu tất cả hạnh lành, tức là tâm Bồ đề.

Ba, Đại bi tâm.

Bi là thương xót, lo toan. Thương xót tất cả chúng sanh chịu khổ, thường suy nghĩ cứu giúp chúng, khiến cho chúng được an lạc, tức là Bồ đề tâm.

Tam Chủng Phát Tâm

三種發心 (Quán kinh diệu tông sao).

Kinh quán vô lượng thọ Phật nói: nếu có chúng sanh muốn sanh về nước Cực Lạc, thì phải phát ba loại tâm mới được vãng sanh về cõi ấy.

Một, Chí thành tâm.

Chí là chuyên nhất; thành là thành thật.

Chúng sanh ở cõi Ta bà muốn sanh về nước Cực lạc, phải phát tâm thành thật, chuyên nhất, chánh niệm chân như (trước sau như một), cầu nguyện vãng sanh, nên gọi là chí thành tâm.

Hai, Thâm tâm.

Cầu Phật quả vô thượng thì tâm phải khế hợp với lý sâu xa, phải trồng căn lành sâu dày. Kinh Niết bàn nói: Căn sâu khó nhổ, nên gọi là thâm tâm ( tâm sâu).

Ba, Phát nguyện tâm.

Dùng tâm chân như chân thật, hướng về kết quả của thiện tâm. Công đức của hai tâm này, khéo léo hồi hướng, phát nguyện vãng sanh tịnh độ, mau chứng pháp nhẫn, rộng trừ tất cả khổ não của chúng sanh, nên gọi là phát nguyện tâm. (pháp nhẫn là đối với pháp vô sanh, tin tưởng và chứng được).

Tam Chủng Phát Tâm

三種發心 (Khởi tín luận)

Một, Tín thành tựu phát tâm. Thập tín, hạnh đầy đủ, tín tâm thành tựu. Mới vừa phát tâm vào Thập trụ; nên gọi là tín thành tựu phát tâm. (Thập tín là: 1) Tín tâm, 2) Niệm tâm, 3) Tinh tấn tâm, 4) Huệ tâm, 5) Định tâm, 6) Bất thối tâm, 7) Hộ pháp tâm, 8) Hồi hướng tâm, 9) Giới tâm, 10) Nguyện tâm).

Hai, Giải hạnh phát tâm.

Giải là hiểu rõ. Hạnh là tu hành. Vào vị Thập hạnh hiểu rõ pháp tánh vốn không, tu theo hạnh lục độ, phát tâm hồi hướng vào Thập hồi hướng; nên gọi là giải hạnh phát tâm.

Ba, Chứng phát tâm.

Chứng là chứng nhập vào sơ địa cho đến địa thứ mười và chứng ngộ này thì không có cảnh giới mà chỉ có trí chân như; gọi là pháp thân. Pháp thân hiển lộ, nên gọi chứng phát tâm.

Tam Chủng Quán Pháp

三種觀法 (Chỉ quán nghĩa lệ).

Là pháp mà người tu xử dụng. Trước là dựa vào sự giúp cho pháp, có hai thứ. Lúc giảng kinh Pháp hoa Trí giả đại sư, tông Thiên thai, vì biết chúng trong pháp hội có người tu quán, tuỳ theo từng việc đều dùng quán pháp đối chiếu, khiến cho họ biết cách tu tập, gọi là thác sự quán (quán sát dựa vào sự việc), hoặc xử lý tất cả pháp tướng khi gặp phải, hay nương tựa vào đó lập thành pháp quán cho họ tu tập, gọi là phụ pháp quán. Sau đó chuyên vê phương pháp tu tập. Lại nói về Ma ha chỉ quán và giảng rõ về phương pháp tu hành của các kinh, gọi là ước hành quán. Vì vậy có ba loại không giống nhau.

Một, Thác sự quán pháp (pháp quán nương vào sự).

Nương vào các việc ở Vương Xá, núi Kỳ xà quật để lập phép quán, gọi là nương sự mà lập, mượn sự lập thành phép quán, để khai thông tính chấp. Vì vậy gọi là thác sự quán. (Vương xá đẳng sự là biểu trưng đối tượng của pháp quán. Vương thay thế tâm vương Xá tượng trưng ngũ ấm xá là quán sát ngũ ấm. Tiếng Phạn là Kỳ xà quật, tiếng Hoa là Linh thứu. Nếu biểu trưng thì Linh là tâm vương. Thứu là thọ, tưởng, hành Sơn là sắc ấm, cũng chỉ cho quán ngũ ấm).

Hai, Phụ pháp quán pháp. Nương vào các pháp Tứ đế, tâm hướng vào đó để mà quán, niệm, nên gọi là phụ pháp quán.

Ba, Ước hành quán pháp. Chuyên tâm vào phương pháp hành trì mà tu quán, niệm, nên Chỉ quán nghĩa lệ nói: Đối với vạn cảnh mà quán tâm, vạn cảnh tuy khác nhau, nhưng lý nhiệm màu chỉ có một, nên gọi là ước hành quán.

Tam Chủng Tam Quán

三種三觀 (Tông cảnh lục).

Là dùng quán để quán sát tâm, không cần theo thứ tự, nên có ba thứ không giống nhau.

Một, Biệt tướng tam quán. Là quán riêng từng đế trong tam đế. Nếu từ giả vào không thì chỉ quán được chân mà không quán được tục, lẽ nào quán được trung đạo. Nếu từ không vào giả thì chỉ quán được tục, chưa quán được trung đạo. Nếu vào trung đạo chánh quán thì quán chiếu được cả hai đế.

Đó gọi là biệt tướng tam quán. (Từ giả vào không là quán sát giả hợp của sanh, tử vào chân không Niết bàn Quán chân, quán tục, quán trung đạo, chân là lý chân không, tức là chân đế Tục là các pháp dương như có, dường như không, …, tức là tục đế Trung đạo tức là trung đế).

Hai, Thông tướng tam quán. Tức là trong một quán mà hiểu rõ hoàn toàn ba đế. Nếu từ giả vào không, không những biết được tục, giả là không, mà trung đạo chân đế cũng thông với không. Nếu từ không vào giả, không những biết tục, giả là giả, mà chân đế trung đạo cũng thông với giả. Nếu vào trung đạo chánh quán, không những biết trung đạo là trung, mà tục, giả, chân không cũng thông với trung. Chỉ dùng tên một quán mà hiểu rõ tâm một cách thông suốt.

Đó gọi là thông tướng tam quán.

Ba, Nhất tâm tam quán. Trong một niệm của tâm mà có đầy đủ ba quán và ba đế. Quán sát một niệm của tâm từ đâu đến rồi đi về đâu, hoàn toàn không có, tựa như hư không, gọi là không quán. Tâm năng quán và cảnh sở quán rõ ràng phân minh, gọi là giả quán. Tuy phân minh rõ ràng, nhưng tánh vốn là không, không mà không hẳn không, giả mà không hẳn giả, gọi là trung quán, tức là ba mà là một, một mà là ba. Đó gọi là nhất tâm tam quán.

Tam Chủng Tăng

三種僧 (Niết bàn kinh)

Một, Phạm giới tạp tăng. Những vị này tuy trì giới cấm, nhưng vì lợi dưỡng, cùng với kẻ phạm giới kết bè giúp đỡ cùng chung sự nghiệp, tiêm nhiễm nhiều thứ, cư trú không đúng nơi. Do đó mà đưa đến phá giới. Đó là phạm giới tạp tăng.

Hai, Ngu si tăng.

Những vị này, tuy ở nơi thanh tịnh mà các căn không lanh lợi, ngu si, chậm chạp, không hiểu rõ kinh, luật, luận. Đối với các đệ tử hoặc phạm giới, cũng không thể dạy bảo, khiến cho sám hối được thanh tịnh. Đó là ngu si tăng. (Tiếng Phạn là A lan nhã, tiếng Hoa là Nhàn tịnh xứ).

Ba, Thanh tịnh tăng.

Những vị này bổn tánh của họ thanh tịnh, nghiêm giữ giới luật, thông hiểu kinh, luận, không bị các ma làm trở ngại, lại hay khéo dạy dỗ và đem đến lợi ích cho tất cả chúng sanh, vì mọi người nói tướng khinh, trọng của giới, đáng được xưng tụng là bậc vô thượng đại sư hộ giới. Đó là thanh tịnh tăng.

Tam Chủng Thần Biến

三種神变 (Đại bảo tích kinh).

Thần là thần thông, biến là biến hoá.

Một, Thuyết pháp thần biến. Phật có trí lớn vô ngại, biết nghiệp nhân thiện, ác của chúng sanh và quả báo lành, dữ, hoặc dùng pháp Thinh văn, Duyên giác và pháp Đại thừa để họ được giải thoát. Đã biết như thế. Phật hiện tất cả thần biến nói pháp cho họ. Đó gọi là thuyết pháp thần biến.

Hai, Giáo giới thần biến. Giáo là răn dạy; giới là ngăn ngừa, cảnh giác. Phật dạy các đệ tử cái gì đáng làm, cái gì không đáng làm; cái gì đáng tin, cái gì không đáng tin; cái gì đáng gần gũi, cái gì không đáng gần gũi; pháp nào tạp nhiễm, pháp nào thanh tịnh. Tu hành theo con đường như thế thì chứng Thinh văn thừa; Tu hành con đường như thế thì chứng Duyên giác thừa; Tu hành con đường như thế thì thành tựu Đại thừa. Phật hiện các thần biến vì họ dạy bảo.

Đó gọi là giáo giới thần biến.

Ba, Thần thông thần biến. Phật muốn điều phục tánh kiêu mạng của chúng sanh, hoặc hiện một thân thành nhiều thân và ngược lại; vào ra sườn núi, vách đá không hề chướng ngại; thân trên ra lửa, thân dưới ra nước và ngược lại; vào ra trong đất, nước một cách tự nhiên; Phật hiện ra các thần biến để điều phục chúng sanh. Đó gọi là thần thông thần biến.

Tam Chủng Thân

三種身 (Đại thừa ngũ uẩn luận)

Thân nghĩa là tụ tập. Du già sư địa luận nói: Phật, Bồ tát là người nói Ngôn ngữ là tướng nói. Danh cú văn thân là nội dung của tướng âm thanh. Danh, cú, văn, hòa hợp thì có thể nói rõ thể tánh của giáo lý.

Một, Danh thân.

Danh là danh tự (tên gọi). Kinh Lăng già nói: danh thân là dựa vào sự việc mà đặt tên. một danh chẳng thành thân, nhiều danh họp lại thì danh mới thành thân. Lại duy thức luận nói: Danh là nói lên tự tánh, đó là danh thân. (Danh nói lên tự tánh, nghĩa là tự tánh của các pháp, nhờ danh mà hiển bày ra được).

Hai, Cú thân.

Cú là cú đậu. Đậu là dừng lại. Luận Đại trí độ nói: Ngữ pháp của tiếng Thiên trúc thì nhiều lời hoà hợp thành câu. Ví dụ: một chữ bồ, một chữ đề, không họp lại thì không thành lời (ngữ). Nếu hai chữ hoà hợp thì gọi là Bồ đề. Lại nữa, luận Duy thức nói: Cú nói lên sự sai khác là cú thân. (Cú nói lên sự sai khác là vì tướng của các pháp sai khác, nhờ cú mà nói rõ lên được).

Ba, Văn thân.

Văn là văn tự. Dựa vào hai cách để làm danh cú. Luận Duy thức nói: văn là chữ nương tựa vào nhau. Kinh Lăng già nói: danh là tự thân, nghĩa là tướng của tiếng có dài, ngắn, âm vận có cao, thấp. Đó là văn thân.

Tam Chủng Thắng Dũng Mãnh

三種勝勇猛 (Đại thừa trang nghiêm kinh luận).

Một, Nguyện thắng dũng mãnh. Nguyện tức là thệ nguyện. Lúc bắt đầu tu hành phải phát bốn thệ nguyện lớn, phát tâm thật mạnh mẽ, thành Phật (giác ngộ), rộng giáo hoá chúng sanh biết được công đức tối thắng. Đó là nguyện thắng dũng mãnh. (bốn thệ nguyện lớn là 1/ Thề nguyện độ hết chúng sanh không giới hạn; 2/ Thề nguyện dứt hết phiền não không kể xiết; 3/ Thề nguyện học hết vô lượng pháp môn; 4/ Thề nguyện thành vô lượng Phật đạo Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là đạo).

Hai, Hạnh thắng dũng mãnh.

Hạnh là công việc mình làm. Chí tâm học đạo thì có thể làm được hạnh nhiệm mầu. Phát tâm mạnh mẽ, quyết hướng về Bồ đề.

Đó là hạnh thắng dũng mãnh.

Ba, Quả thắng dũng mãnh. Quả là kết quả do tu nhân mà ra. Nhất tâm siêng năng tu các hạnh mầu nhiệm, phát tâm mạnh mẽ, quyết cầu thành Phật. Vào một ngày kia sẽ cùng tất cả Phật bình đẳng, không hai. Đó là quả thắng dũng mãnh.

Tam Chủng Thanh Tịnh

三種清凈 (Đại trí độ luận)

Một, Tâm thanh tịnh.

Bồ tát tu học Bát nhã, không sanh tâm nhiễm trước, không sanh tâm kiêu mạng, không sanh tâm keo kiệt, không sanh tâm tà kiến. Đó là tâm thanh tịnh.

Hai, Thân thanh tịnh.

Bồ tát tu học Bát nhã, tâm đã thanh tịnh, thọ lại thân sau, thường được hoá sanh. Đó là thân thanh tịnh.

Ba, Tướng thanh tịnh. Bồ tát tu học Bát nhã; tâm, thân đều đã thanh tịnh, thì đầy đủ tướng tốt, trang nghiêm thân thể. Đó là tướng thanh tịnh.

Tam Chủng Thị Đạo

三種示導 (Bát nhã kinh)

Thị là khai thị (chỉ bày). Đạo là dẫn đạo (dẫn dắt). Bồ tát thấy chúng sanh ở trong địa ngục, chịu rất nhiều quả báo cực khổ, thì khởi tâm cứu giúp, nên có ba loại thị đạo (chỉ bày đạo pháp).

Một, Thần biến thị đạo. Bồ tát thương xót chúng sanh ở trong địa ngục khổ đau, nên hiện sức thần thông, diệt trừ tất cả khí cụ làm cho chúng sanh đau khổ như vạc dầu sôi, lửa cháy, rừng đao, núi kiếm, khiến cho chúng sanh nương nhờ thần biến ra khỏi địa ngục, sanh vào cõi trời, người; hưởng thọ an vui. Đó là thần biến thị đạo.

Hai, Ký thuyết thị đạo. Bồ tát thương xót chúng sanh ở địa ngục khổ đau kia, nên luôn luôn nhớ đến không quên, và vì họ mà nói pháp, khiến cho nương nhờ pháp lực ra khỏi địa ngục, sanh vào cõi trời, người được hưởng an vui.

Đó là ký thuyết thị đạo.

Ba, Giáo giới thị đạo.

Bồ tát thương chúng sanh chịu khổ trong địa ngục, liền phát tâm từ bi, hỉ xả, nói pháp dạy dỗ, khiến cho họ nhờ vào sự dạy dỗ này ra khỏi địa ngục, sanh vào cõi trời, người, hưởng an vui. Đó là giáo giới thị đạo.

Tam Chủng Thiên

三種天 (Niết bàn kinh)

Thiên là thiên nhiên (vũ trụ) là tự nhiên (tự nó vốn như vậy). Mọi thứ tốt hơn, nên gọi là thiên.

Một, Thế gian thiên.

Các vị vua trong những nước lớn của tất cả mọi nơi trong mười phương thế giới. Những vị này, tuy ở cõi người mà hưởng thọ phước cõi trời. Đó là thế gian thiên.

Hai, Sanh thiên.

Tất cả chúng sanh tu nhân thập thiện, hưởng thọ quả báo ấy, hoặc sanh lên cõi trời dục giới, hoặc sanh lên cõi trời sắc giới, hoặc sanh lên cõi trời vô sắc giới. Đó là sanh thiên.

Ba, Tịnh thiên.

Thinh văn, Duyên giác dứt các phiền não, được thần thông lớn, biến hóa tự tại, trong sạch không nhiễm ô. Đó là Tịnh thiên.

Tam Chủng Thường

三種常 (Phật địa luận)

Một, Bản tánh thường. Tức là pháp thân. Bản tánh của pháp thân thường còn, không sanh, không diệt.

Hai, Bất đoạn thường.

Tức là báo thân. Báo thân thường nương nơi pháp thân, không gián đoạn.

Ba, Tương tục thường. Tức ứng thân, cũng gọi là biến hoá thân. Trong mười phương thế giới, hiện thân không ngừng nghỉ để dạy dỗ vô lượng chúng sanh.

Tam Chủng Tịnh Nghiệp

三種凈業 (Quán vô lượng thọ Phật kinh)

Kinh nói: Vi đề hy bạch Phật rằng: Thưa đức Thế Tôn, con nay rất thích sanh về thế giới Cực lạc, nước của Phật A di đà, xin đức Thế Tôn, dạy con tư duy, dạy con thiền định. Khi ấy Thế Tôn dùng ba thứ tịnh nghiệp để đáp lại cách tư duy và mộtsáu pháp quán nhiệm mầu về thiền định. Vì vậy nên biết ba thứ tịnh nghiệp là nhân vãng sanh về tịnh độ. (Tiếng Phạn là Vi Đề Hy, tiếng Hoa là Tư duy. Tiếng phạn là A di đà, tiếng Hoa là Vô lượng thọ 16 pháp quán vi diệu là nhật quán, thuỷ quán, địa quán, bảo thọ quán, bát công đức thuỷ quán, tổng quán, hoa toà quán, tượng quán, Phật chân thân quán, Quán thế âm quán, Đại thế chí quán, phổ tướng quán, tạp tướng quán, thượng bối quán, trung bối sanh quán, hạ bối sanh quán).

Một, Hiếu dưỡng phụ mẫu đẳng nghiệp.

Nếu hay hiếu dưỡng cha mẹ, nuôi nấng kính trọng sư trưởng, thì tâm từ chắc chắn không giảm bớt, tu mười nghiệp lành. Đó là tịnh nghiệp.

Hai, Thọ từ tam quy đẳng nghiệp.

Quy y ba ngôi Phật, pháp, tăng Tam bảo, giữ giới đầy đủ, oai nghi nghiêm chỉnh. Đó là tịnh nghiệp.

Ba, Phát Bồ đề tâm đẳng nghiệp.

Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo. Phát tâm vô thượng Bồ đề, tin sâu nhân quả, tụng kinh Đại thừa, khuyến khích người tu hành tấn tới. Đó là tịnh nghiệp.

Tam Chủng Tinh Tấn

三種精進 (Bồ tát thiện giới kinh)

Một, Trang nghiêm tinh tấn.

Trang là đoan trang. Nghiêm là nghiêm sức.

Khi Bồ tát phát tâm, siêng năng tu tập tất cả phạm hạnh, trang nghiêm đạo quả, lại còn giáo hoá chúng sanh, thị hiện thọ sanh trong tam giới; cho đến vì từ bi vào trong địa ngục, thay thế chúng sanh chịu khổ, tâm chưa từng nghỉ ngơi. Đó là trang nghiêm tinh tấn.

Hai, Nhiếp thiện pháp tinh tấn. Bồ tát đã tu lục độ, phạm hạnh, không bị phiền não, tà kiến khuynh đảo, lay động; thu giữ tất cả pháp lành thế gian và xuất thế gian, tâm không buông lung. Đó là nhiếp thiện pháp tinh tấn.

Ba, Lợi ích chúng sanh tinh tấn. Bồ tát luôn luôn tu tập thánh đạo, đem lợi ích cho tất cả chúng sanh, dùng vô lượng pháp dạy dỗ, dìu dắt chúng sanh, khiến cho hết thảy diệt trừ nhân ác, thành tựu quả lành; dù trải qua vô số kiếp như vi trần, tâm không mỏi mệt. Đó là lợi ích chúng sanh tinh tấn.

Tam Chủng Tướng

三種相 (Thành thật luận)

Một, Phát tướng.

Phát là thúc dục. Lúc tâm hôn trầm, nên thực hành tinh tấn để thúc dục, phát động nó. Vì vậy gọi là phát tướng.

Hai, Chế tướng.

Chế là cấm ngăn. Lúc tâm trạo cữ (xao động), nên dùng phương pháp tịch tĩnh (giữ tâm vắng lặng) để ngăn ngừa nó. Vì vậy gọi là chế tướng.

Ba, Xả tướng.

Xả là vứt bỏ. Lúc tâm không hôn trầm, không tán loạn mà điều hoà vừa phải thì bỏ hai tướng (chế, phát) đã nêu trên. Vì vậy gọi là xã tướng.

Tam Chủng Viên Mãn An Lạc

三種圓滿安樂 (Du già sư địa luận)

Một, Thành tựu da hạnh viên mãn.

Người tu hạnh Bồ tát, ở trong tình không dám sai phạm. Đối với thân, miệng, ý không để ô nhiễm. Nếu có lỗi lầm thì liền sám hối, để cho giới thể tròn đầy không khuyết. Đó là thành tựu gia hạnh viên mãn.

Hai, Thành tựu ý lạc viên mãn. Người tu hạnh Bồ tát, vì pháp xuất gia, không vì sự sống của thân mạng; chỉ cầu vô thượng Bồ đề và cầu an vui Niết bàn, dũng mãnh tinh tấn, không sanh tâm lười biếng, không lẫn lộn những pháp ác, không chịu khổ sanh, lão, bệnh, tử ở đời sau. Đó là thành tựu ý lạc viên mãn.

Ba, Thành tựu túc nhân viên mãn.

Người tu hạnh Bồ tát, ở trong đời trước, từng tu phước thiện, nên đời này đầy đủ mọi thứ để nuôi thân, không hề thiếu thốn; lại còn bố thí cho người khác, tâm không keo kiệt. Đó là thành tựu túc nhân viên mãn.

Tam Chủng Vô Thường

三種無常 (Thuận trung luận).

Một, Niệm niệm hoại diệt vô thường.

Tâm niệm khởi lên do căn và trần gặp nhau. Niệm trước đã diệt, niệm sau lại sanh, sanh rồi lại diệt, niệm niệm không dừng, đều là vô thường. Đó là niệm niệm hoại diệt vô thường.

Hai, Hoà hợp ly tán vô thường. Tất cả pháp đều do nhân duyên hoà hợp mà thành, vốn không có thật thể; nhân, duyên xa cách liền tan rã. Giống như thân của chúng sanh do tứ đại hoà hợp mà thành. Nếu tứ đại lìa xa thì tan mất. Đó là hoà hợp ly tán vô thường.

Ba, Tất cánh vô thường.

Tất cánh giống như quyết định (chắc chắn). Biết rõ chắc chắn tất cả các pháp đều do nhân duyên giả hợp mà sanh ra, hư ảo chẳng thật có, cuối cùng hoại diệt. Đó là tất cánh vô thường.

Tam Chủng Ý Sanh Thân

三種意生身 (Lăng già kinh).

Ở thông giáo khi lên quả vị Bồ tát, chứng được như ảo Tam muội, có thể thấy vô lượng tự tại bằng thần thông, có thể đi vào tất cả cõi Phật tuỳ ý không trở ngại. Ý muốn đến đó thì thân đến đó. Nên gọi là ý sanh thân.

Một, Tam muội lạc chánh thọ ý sanh thân.

Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Trực định hay Chánh thọ, vì Tam muội lấy định tánh làm vui, khác với sự lãnh thọ khổ, vui thông thường, nên gọi là chánh thọ. Khi nói Tam muội lạc chánh thọ là gọp chung cả tiếng Phạn và tiếng Hoa. Bồ tát của thông giáo ở địa thứ ba, bốn, năm lúc tu Tam muội được cái vui chân không vắng lặng, đi vào tất cả cõi Phật, tuỳ ý không trở ngại, nên gọi là Tam muội lạc chánh thọ ý sanh thân.

Hai, Giác pháp tự tánh ý sanh thân.

Thông giáo, Bồ tát ở địa thứ tám hiểu rõ tự tánh của tất cả các pháp, như ảo như hoá, hoàn toàn không thực có, dùng vô lượng thần lực, đi vào khắp tất cả cõi Phật, nhanh chóng như ý, tự tại vô ngại. Đó gọi là giác pháp tự tánh ý sanh thân.

Ba, Chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân.

Thông giáo, Bồ tát ở địa thứ tám, thứ chín hiểu biết tất cả pháp đều là Phật pháp, cùng lúc hiện ra một thân hay vô số thân, như nhìn thấy bóng trong gương. Tuỳ theo các loài khác nhau mà sanh ra đầy đủ thân hình. Tuy hiện ra vô số thân hình mà chưa từng dụng công. Đó gọi là chủng loại câu sanh vô hành tác ý sanh thân.

Tam Chuyển Pháp Luân

三轉法輪 (Pháp hoa văn cú).

Ba lần nói Tứ đế khổ, tập, diệt, đạo, gọi là tam chuyển. Ở đời chế ra bánh xe là dùng vào việc lăn tới lăn lui. Pháp Phật nói là để nghiền nát phiền não của chúng sanh, nên gọi là chuyển pháp luân.

Một, thị chuyển.

Thị là chỉ thị. Như nói đây là khổ; đây là tập; đây là diệt; đây là đạo. Đó gọi là thị chuyển (Khổ là sống, chết thúc dục, dồn ép khổ đau. Tập là chất chứa phiền não, mê lầm. Đạo là giới, định, huệ. Diệt là an vui, tịch tĩnh).

Hai, Khuyến chuyển.

Khuyến là khuyên răn gắng sức. Như nói: đây là khổ ngươi nên biết đây là tập ngươi nên trừ đây là diệt ngươi nên chứng đây là đạo ngươi nên tu. Đó gọi là khuyến chuyển.

Ba, Chứng chuyển.

Là nghiệm xem có thực hay không. Dẫn ra những gì mà mình đã chứng được để làm bằng cớ cho mọi người. Như nói: Đây là khổ tôi đã biết, không thể lại không biết. Đây là tập tôi đã dứt, không thể lại không dứt. Đây là diệt tôi đã chứng, không thể lại không chứng. Đây là đạo tôi đã tu, không thể lại không tu. Đó là chứng chuyển.

Tam Cúng Dường

三供養 (Phổ hiền hạnh nguyện sớ)

Một, Tài cúng dường. Dùng của báu ở thế gian và vô vàn phẩm vật tốt đẹp nhất cúng dường đầy đủ chư Phật, Bồ tát. Đó là tài cúng dường.

Hai, Pháp cúng dường. Nương theo giáo pháp Phật nói, tu tập các hạnh, cho đến không rời hạnh nghiệp Bồ tát, không xa lìa tâm Bồ đề. Đó là dùng pháp cúng dường chư Phật, Bồ tát. Đó là pháp cúng dường.

Ba, Quán hạnh cúng dường. Nương theo trung đạo diệu quán mà quán sát ở một niệm của tâm có đầy đủ pháp của tam đế; không hề thiếu sót. Chúng sanh, chư Phật bình đẳng không có hai, Phiền não, sanh tử tức là Bồ đề, Niết bàn. Quán sát từng niệm từng niệm, đó là cúng dường chư Phật, Bồ tát. Đó là quán hạnh cúng dường.

Tam Cúng Dường

三供養 (Phổ Hiền hạnh nguyện sớ).

Một, Tài cúng dường.

Lấy của báu ở thế gian và lấy những phẩm vật tốt nhất cúng dường chư Phật, Bồ tát. Đó là tài cúng dường.

Hai, Pháp cúng dường.

Dựa vào giáo pháp Phật nói ra tu tất cả hạnh, cho đến không buông bỏ việc làm của Bồ tát, không xa lìa tâm Bồ đề. Đó là lấy pháp cúng dường chư Phật và Bồ tát, nên gọi là pháp cúng dường.

Ba, Quán hạnh cúng dường.

Dựa vào diệu quán trung đạo, quán sát tâm trong một niệm, có đầy đủ pháp của ba đế, không hề thiếu sót. Chúng sanh và chư Phật bình đẳng không hai. Phiền não và sanh tử tức là Bồ đề, Niết bàn. Từng niệm quán sát như vậy, ấy là cúng dường chư Phật, Bồ tát. Đó là quán hạnh cúng dường.(Tan đế là chân đế, tục đế và trung đế).

Tam Đà La Ni

三陀羅尼 (Đại trí độ luận)

Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là Năng trì. Đối với tất cả pháp lành có khả năng giữ gìn và không để mất mát. Còn đọc là Tổng trì nghĩa là giữ điều lành không mất, giữ cho điều ác không sanh.

Một, Văn trì đà la ni.

Người được Đà la ni này, đối với tất cả ngôn ngữ các pháp, tai đã nghe được, đều không quên mất.

Đó gọi là văn trì đà la ni.

Hai, Phân biệt Đà la ni. Người được Đà la ni này, đối với tất cả chúng sanh và tất cả các pháp phân biệt không sai lầm. Đó gọi là phân biệt đà la ni.

Ba, Nhập âm thanh Đà la ni. Người được Đà la ni này, nghe tất cả những tiếng nói xấu xa, chưởi mắng của tất cả chúng sanh, tâm không ghen ghét, giận hờn; nghe tất cả âm thanh hay ho và khen ngợi của tất cả chúng sanh, tâm không giao động. Đó gọi là nhập âm thanh Đà la ni.

Tam Đại Thừa

三大乘 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa)

Một, Lý thừa.

Lý tánh rổng không chuyên chở (hà vận) các pháp một cách tự nhiên, nên gọi là lý thừa (Hà: vác, vận: chuyển động. Mọi pháp đều có đủ tánh này, nên gọi là hà. Có khả năng đi đến cực quả, nên gọi là vận).

Hai, Tuỳ thừa.

Trí tuỳ theo nội dung của lý, tuỳ theo lý mà chuyên chở, nên gọi là tuỳ thừa.

Ba, Đắc thừa.

Đắc là chứng quả, hiểu thấu căn cơ. Nghĩa là tự giải thoát và khiến cho người khác được giải thoát, nên gọi là đắc thừa. (Chứng quả là chứng Phật quả. Đắc cơ là hiểu được căn cơ của chúng sanh mà giáo hoá chúng sanh).

Tam Đại

三大 (Khởi tín luận sớ)

Một, Thể đại.

Lý chân như, thể tánh bình đẳng, chứa đựng được tất cả, nên gọi là thể đại. (Thể tánh bình đẳng là các pháp phàm, thánh, nhiễm, tịnh đều nương vào thể của chân như, tính chất của nó không có thấp, cao)

Hai, Tướng đại.

Tướng là đức tướng. Thể của chân như đầy đủ công đức nhiệm màu. Tất cả công đức đều khế hợp với thể tánh mà hiển lộ, nên gọi là tướng đại.

Ba, Dụng đại.

Thể của chân như có khả năng sanh tất cả nhân lành, quả lành của thế gian và xuất thế gian, nên gọi là dụng đại (Thế gian là trời, người, xuất thế gian là Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát).

Tam Đẳng Lưu

三等旒(Tông cảnh lục).

Đẳng là bình đẳng, lưu là loài, cùng loài.

Một, Chân đẳng lưu. Tánh thiện, tánh ác, tánh vô ký làm nhân, dẫn đến quả thiện, quả ác, quả vô ký đồng loại. Quả và nhân thật sự tánh giống nhau; nên gọi là chân đẳng lưu.

Hai, Giả đẳng lưu.

Đời trước sát sanh, đời này chết yểu, nên cảm ứng đời trước đời này tự động cũng đoản mạng, có nghĩa là tương tự là mượn tên cùng loại; nên gọi là giả danh đẳng lưu.

Ba, Phần vị đẳng lưu.

Nhãn, nhĩ, tỷ… các thức tuỳ theo từng loại tự chuyển biến. Như từ nhãn thức đến thân thức đều từ chủng tử thức thứ tám sanh ra. Đối với các trần như sắc, thanh, hương…đều gọi là quả cùng loại. Nếu thức thứ sáu từ chủng từ của thức thứ tám mà sanh ra các nhân phân biệt, cũng gọi là quả cùng loại, nhưng thức và trần mỗi thứ cùng tương ứng, nên gọi là phân vị đẳng lưu. (Đẳng lưu quả là nhân và quả tương ứng, như nhãn thức cùng với sắc trần cho đến thân thức cùng với xúc trần là đẳng lưu quả; thức và trần đều gọi là quả).

Tam Đế

三諦 (Pháp hoa huyền nghĩa).

Đế là phán xét kỹ lưỡng. Phán xét một cách kỹ lưỡng tất cả pháp là không, là giả, là trung. Là không tức là chân đế. Là giả tức tục đế. Là trung tức trung đế. ba đế này không lẫn lộn nên theo đúng thứ tự.

ba và một không chướng ngại, tức là tam đế viên dung. (Cách lịch là ba đế không lộn xộn, mà theo thứ tự: chân, tục, trung. Đây là tam đế của biệt giáo Viên dung là nêu lên một thì đủ cả ba, cả ba thì có đủ trong một. Đây là tam để của Viên giáo).

Một, Chân đế.

Chân tức là chân không, ý nói là tất cả pháp đã hoàn toàn diệt hết. Bởi vì các pháp vốn không, chúng sanh không hiểu, chấp là thật có nên thấy sai lầm. Nếu dùng không quán diệt hết thì chấp trước không còn. Chấp không còn thì có thể xa lìa các tướng. Nếu đã xa lìa các tướng thì lý chân không tự nhiên hiển bày, nên gọi là chân đế.

Hai, Tục đế.

Tục là thế tục. Đó là cách lập thành tất cả pháp. Các pháp, tuy vốn không, nhưng đối với chúng sanh, không thể hiểu được. Nếu dùng giả quán quán sát thì có thể hiểu rõ đầy đủ tính chất của các pháp một cách rõ ràng, nên gọi là tục đế.

Ba, Trung đế.

Trung là trung chánh. Ý nói tất cả pháp quan hệ với nhau. Các pháp xưa nay không xa lìa hai bên, không phải là hai bên, nên dùng trung quán quán sát thì có thể hiểu rõ các pháp, chẳng phải chân, chẳng phải tục, là chân, là tục, thanh tịnh thấu suốt, viên dung vô ngại. Là một mà là ba, là ba mà là một, không thể nghĩ bàn, nên gọi là trung đế.

Tam Đế

三諦 (Nhân vương hộ quốc Bát nhã kinh sớ).

Đế là phán xét đúng đắn. Quán sát các pháp thế gian và xuất thế gian không ra ngoài không, sắc và tâm. Kinh nói: Ta dùng tam đế thu nhiếp tất cả pháp.

Một, Không đế.

Không có nghĩa là hư ảo. Thẩm xét thật kỹ tất cả chúng sanh và các pháp trong thế giới, tánh, tướng vốn không, hư giả không thật, nên gọi là không đế.

Hai, Sắc đế.

Sắc có nghĩa là vật chất trở ngại. Thẩm xét sắc thân của chúng sanh ở thế gian và vô vàn hình tướng của sông, núi, đại địa, cho đến tất cả cảnh giới do ý thức duyên, đều là sắc pháp. Đó gọi là sắc đế.

Ba, Tâm đế.

Tâm là thức thứ tám tâm vương căn thân của chúng sanh, hư không, thế giới, cho đến các pháp lành, dữ, đều từ tâm này sanh ra. Đó gọi là tâm đế.

Tam Điền Dụ Tam Chủng Nhân

三田喻三種 人 (Niết bàn kinh).

Đệ nhất điền

Ruộng này có kênh rạch dẫn nước tiện lợi, không có cát, muối, gạch đá, gai gốc. Trồng một thu hoạch được 100. Dùng để dụ cho căn tánh lanh lợi của Bồ tát. Trí huệ sáng suốt, lợi ích cho chúng sanh, không bao giờ hết. Đó là ruộng số một. Đệ nhị điền.

Ruộng này tuy không cát muối, gạch đá, gai gốc; kênh rạch dẫn nước vào khó khăn; thu hoạch mùa màng giảm đi một nữa; lấy để dụ căn tánh Thinh văn hơi chậm lụt, tuy chứng được vô lậu, chỉ để lợi mình, không thể độ sanh. Đó là ruộng số hai, (vô lậu là Thinh văn hoặc nghiệp đã dứt, không còn rơi vào sanh tử trong ba cõi).

Đệ tam điền.

Ruộng này tuy kênh rạch dẫn nước khó khăn, có nhiều cát muối, gạch đá, gai nhọn, trồng một được một, vì bị cỏ dại mọc đầy; lấy để dụ người xiển đề, không có tín tâm đối với Phật pháp. Đó là ruộng số ba (xiển đề, tiếng Phạn là Nhất xiển đề, tiếng Hoa là Tín bất cụ, tên của ngoại đạo).

Tam Đoạn

三断 (A tì đạt ma phẩm loại túc luận).

Một, Kiến sở đoạn.

Người chứng sơ quả Thinh văn, dứt hoặc thấy lý, gọi là kiến đạo. Nhờ dứt trừ kiến hoặc 88 sử trong ba cõi; nên gọi là sở đoạn. (88 sử là mười sử: thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới thủ, tà kiến, tham, sân, si, mạn, nghi. Mười sử này trải qua ba cõi Tứ đế dưới đây tăng, giảm không giống nhau; thành ra 88. Dục giới, khổ đế có mười sử đủ tập đế, diệt đế có bảy sử ( trừ thân, biên kiến, giới thủ). Đạo đế có tám sử (trừ thân, biên kiến). Tổng cộng dục giới Tứ đế có 32 sử. Sắc giới và Vô sắc giới mỗi đế trong bốn đế trừ sân sử, còn lại như ở dục giới. Tổng cộng hai giới là 56.

Như vậy tất cả là 32+56=88 sử trong ba cõi phối hợp với Tứ đế).

Hai, Tu sở đoạn.

Ở quả thứ hai và thứ ba của Thinh văn, tu chân đoạn hoặc; gọi là tu đạo; nhờ dứt mười tuỳ miên trong ba cõi nên gọi là sở đoạn. (mười tuỳ miên là tư hoặc, vì lúc nào cũng tiềm ẩn theo sát không rời, che mất chân tánh, nên gọi là tuỳ miên).

Dục giới có bốn: tham, sân, si, mạn

Sắc giới, vô sắc giới có ba:

tham, si, mạn Tổng cộng là mười tuỳ miên.

Ba, Phi sở đoạn.

Quả thứ tư Thinh văn, phiền não trong ba cõi đều dứt hết, chứng quả vô lậu, không còn phiền não phải dứt; nên gọi là phi sở đoạn.

Tam Đoạn

三断 (Tông cảnh lục).

Một, Tự tánh đoạn. Lúc trí huệ phát khởi thì phiền não ám chướng tự nó dứt trừ; nên gọi là tự tánh đoạn.

Hai, Bất sanh đoạn.

Lúc chứng được pháp không, khiến cho quả khổ tam đồ ác đạo vĩnh viễn không sanh; nên gọi là bất sanh đoạn.

Ba, Duyên phược đoạn. Phiền não trong tâm đã dứt thì tham, sân ở cảnh trần bên ngoài không nỗi lên. Đối cảnh tuỳ duyên mà không sanh nhiễm trước; nên gọi là duyên phược đoạn.

Tam Dư

三餘 (Hoa nghiêm Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Một, Phiền não dư.

Còn gọi là chướng dư. Bậc Nhị thừa, tuy đã dứt hết kiến, tư hoặc trong ba cõi, nhưng vẫn còn vô minh hoặc; nên gọi là phiền não dư.

Hai, Nghiệp dư.

Còn gọi là đạo dư. Bậc Nhị thừa, tuy đã dứt hết nghiệp trói buộc trong ba cõi, nhưng còn nghiệp biến dịch sanh tử; nên gọi là nghiệp dư.

Ba, Khổ dư.

Còn gọi là quả dư. Bậc Nhị thừa đã ra khỏi phần đoạn sanh tử trong ba cõi, nhưng vẫn còn khổ về biến dịch sanh tử; nên gọi là khổ dư.

Tam Đức

三德 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Ân đức.

Phật nương đại nguyện lực, cứu giúp chúng sanh, giống như mẹ yêu thương con đỏ. Đó là ân đức.

Hai, Đoạn đức.

Cũng gọi là giải thoát. Phật dứt trừ hoàn toàn tất cả phiền não mê lầm. Đó là đoạn đức.

Ba, Trí đức.

Phật dùng trí huệ bình đẳng, hiểu rõ tất cả các pháp, viên dung không chướng ngại. Đó là trí đức.

Tam Đức

三德 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa)

Pháp thân, Bát nhã, giải thoát, đó là ba.

Thường, lạc, ngã, tịnh đó là đức. (Thường là không thay đổi. Lạc là an ổn, vắng lặng. Ngã là tự tại vô ngại. Tịnh là xa lìa nhiễm ô. Đây là bốn đức của Phật)

Một, Pháp thân đức.

Pháp là nguyên tắc (quỹ pháp). Chư Phật noi theo nguyên tắc này mà được thành quả Phật. Vì vậy gọi là pháp thân. Với pháp thân này, ở Phật không tăng, ở chúng sanh không giảm. Chúng sanh lầm lạc điều đó mà thành điên đão. Phật liễu ngộ điều đó mà được tự tại. Mê, ngộ tuy khác, tánh thể chỉ một, đầy đủ thường, lạc, ngã, tịnh. Đó gọi là pháp thân đức.

Hai, Bát nhã đức.

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là Trí tụê. Phật đã rốt ráo chứng được trí thỉ giác, mà còn có thể giác ngộ hoàn toàn các pháp, không sanh không diệt, thanh tịnh vô tướng, bình đẳng không hai, không tăng không giảm, đầy đủ thường, lạc, ngã, tịnh. Đó gọi là Bát nhã đức.

Ba, Giải thoát đức.

Không trói buộc gọi là giải. Được tự tại gọi là thoát. Phật vĩnh viễn xa lìa sự ràng buộc của hoặc nghiệp, được đại tự tại, đầy đủ thường, lạc, ngã, tịnh. Đó gọi là giải thoát đức.

Tam Giả

三假 (Chỉ quán phụ hành)

Một, Nhân thành giả. Tất cả các pháp, ắt phải có nhân hòa hợp mới được. Như tất cả chúng sanh do cha mẹ sanh thành mà có thân này. Đó gọi là nhân thành. hiểu rõ thân thể hư ảo, không thật. Đó gọi là giả. Tất các pháp cũng đều như thế. Vì vậy gọi là nhân thành giả.

Hai, Tương tục giả.

Chúng sanh đều biết niệm niệm nối nhau không ngừng. niệm trước vừa diệt, niệm sau liền sanh ra. Đó gọi là tương tục. Hiểu rõ được sự tương tục này vốn không thật thể. Đó gọi là giả. tất cả các pháp tương tục không ngừng cũng giống như thế. Vì vậy gọi là tương tục giả.

Ba, Tương đãi giả. Đãi là đối đãi. Tất cả các pháp có tên do đối đãi mà có, như đối với dài và ngắn, đối với ngắn là dài, đối với vô là hữu, đối với hữu là vô. Đó gọi là tương đãi. Hiểu rõ tất cả các pháp đối đãi này, vốn không có thật thể, đều là giả danh. Đó gọi là giả. Lại như trong thân của chúng sanh lấy sống đối lại với chết, lấy trẻ đối lại với già, cũng giống như thế. Vì vậy gọi là tương đãi giả.