Tam Tạng Pháp Số

Đại Nhân Bát Niệm

大人八念 (Trung A hàm kinh) Ngài A na luật đà ở bờ nước Chi đề sấu, trong rừng, ngồi thư giản suy tư. Tâm nghĩ như thế này: Đạo có là từ vô dục. Không phải từ hữu dục mà có, cho đến đạo có là từ trí huệ, không phải ngu si mà có.

Vì đức Thế tôn có tha tâm thông, biết được những suy tư trong tâm ông, nên hiện ra trước mặt ông, vì ông mà nói tám điều nhớ nghĩ của bậc đại nhân.

(Tiếng Phạn là A na luật đà, tiếng Hoa là Vô diệt, là đệ tử của Phật).

Một, đạo tùng vô dục, phi hữu dục đắc.

Vì Tỳ kheo tu đạo, đối với tất cả cảnh trần, không nên sanh tâm mong cầu. Tuy mình đã được vô dục, không nên cho người khác biết. Đây là nguyên nhân có thể chứng được đạo; đó là đạo tùng vô dục, phi hữu dục đắc.

Hai, đạo tùng tri túc, phi vô yếm đắc.

Vì Tỳ kheo tu đạo, áo mặc chỉ để che thân, ăn chỉ đủ sống qua ngày, tất cả nhu cầu của đời sống đều phải biết tri túc. Đây là nguyên nhân đắc đạo; nên gọi là đạo tùng tri túc, phi hữu yếm đắc (chứng được đạo là từ biết đủ, chắng phải không biết chán ghét nhu cầu cho sự sống mà được).

Ba, Đạo tùng viễn ly, phi tụ hội đắc.

Vì Tỳ kheo tu đạo, đối với các pháp ở thế gian và thân tâm của mình, đều phải xa lìa. Đây là nguyên nhân đắc đạo; nên gọi là đạo tùng viễn ly, phi tụ hội đắc.

Bốn, Đạo tùng tinh cần phi giải đãi đắc.

Vì Tỳ kheo tu đạo, thường phải siêng năng tu tập, dứt bỏ việc bất thiện, tu các pháp lành, luôn tự cảnh giác, chuyên nhất vững chắc, không bỏ phương tiện lợi tha. Đây là nguyên nhân chứng được đạo; nên gọi là đạo tùng tinh tấn, phi giải đãi đắc.

Năm, Đạo tùng chánh niệm phi tà niệm đắc.

Vì Tỳ kheo tu đạo, phải quán sát các pháp trong, ngoài thân, tâm thảy đều không tịch, không có tà niệm. Đây là nguyên nhân chứng được đạo; nên gọi là đạo tùng chánh niệm, phi tà niệm đắc.

Sáu, Đạo tùng định ý phi loạn ý đắc.

Vì Tỳ kheo tu đạo, nên xa lìa các pháp ác, chuyên tâm thiền định, không để cho tán loạn. Đây là nguyên nhân đắc đạo; nên gọi là đạo tùng định ý, phi loạn ý đắc.

Bảy, Đạo tùng trí huệ phi ngu si đắc.

Vì Tỳ kheo tu đao, nên quán sát các pháp thạnh, suy ở thế gian, mà chứng được trí huệ sáng suốt, phân biệt rõ ràng, đều dứt trừ được hoặc nghiệp, không còn khổ của sanh, tử. Đây là nguyên nhân có thể chứng được đạo; nên gọi là đạo tùng trí huệ, phi ngu si đắc.

Tám, Đạo tùng bất hí lạc phi hí hạnh đắc.

Vì Tỳ kheo tu đạo, nên ở nơi vắng vẻ, xa lìa đùa giởn vui vẻ, tham quan du lịch, an trụ trong lý vô vi, bằng ý nghĩ chân chánh mà thấu hiểu. Đó là lý do chứng được đạo, nên gọi là đạo tùng bất hí lạc, phi hí hạnh đắc.

Đại Thừa Cửu Bộ

大乘九部 (Đại trí độ luận).

Phật nói các kinh Đại thừa, không ngoài ba bộ nhân duyên, luận nghị, thí dụ.

Lý do nói là chín bộ là vì Đại thừa nói thẳng đến pháp lớn, không qua nhân duyên, chỉ nói lý tánh viên dung, nên dứt hết bàn luận, chỉ hiển bày chân thường, không cậy vào thí dụ. Vì thế các kinh Đại thừa, chỉ còn lại chín bộ phương quảng. Nói riêng thì chỉ có vậy, nhưng nếu nói chung thì gồm có kinh Đại thừa, Tiểu thừa. Tất cả không ngoài 12 bộ.

Một, Tu đa la.

Tiếng Phạn là Tu đa la, tiếng Hoa là Khế kinh. Khế là trên phù hợp với lý của chư Phật, dưới phù hợp căn cơ của chúng sanh. Kinh là pháp, là thường; gọi chung là lời dạy của Phật.

Nay nói Tu đa la là chỉ cho văn trường hàng trong các kinh. Vì nói thẳng tướng của các pháp, tùy theo nghĩa lý ngắn, dài không kể đến câu, chữ; đó là trường hàng.

Hai, Kỳ dạ.

Tiếng Phạn là Kỳ dạ, tiếng Hoa là Ứng cúng, còn gọi là Trùng tụng

hay là Kệ. Vì ứng với phần trườ hàng ở trên mà nói lại nghĩa của phần ấy, dưới hình thức hai câu, bốn câu, sáu câu, tám câu cho đến nhiều câu, đều gọi là tụng.

Ba, Già đà.

Tiếng Phạn là Già đà, tiếng Hoa là Phúng tụng. Không nói lại phần văn trường hàng, mà nói thẳng ra dưới hình thức kệ, như Không phẩm của kinh Kim quang minh, cũng gọi là Cô khởi; như trong kinh Lăng nghiêm, kệ của A nan khen ngợi Phật: Diệu trạm tổng trì bất động tôn, … (Lăng nghiêm là tiếng Phạn, gọi đủ là Thủ lăng nghiêm, tiếng Hoa là Kiện tướng phân biệt).

Bốn, Y đế mục đa. Tiếng Phạn là Y đế mục đa, tiếng Hoa là Bổn sự. Như lai nói về nhân địa của các vị Bồ tát đã làm. Như trong kinh Pháp hoa nói Bồ tát Dược vương đã từng ở chỗ đức Phật Nhật nguyệt tịnh minh đức, chứng được pháp hoan hỷ, tự đốt cánh tay cúng dường Phật, tu tập các khổ hạnh để cầu đạo Bồ đề.

Năm, Xà đa ca.

Tiếng Phạn là Xà đa ca, tiếng Hoa là bổn sanh. Phật nói về sự thọ sanh đời trước của các Bồ tát và tự nói khi Phật còn là Bồ tát, tu các khổ hạnh. Như kinh Niết bàn nói: Tỳ kheo nên biết, ở đời quá khứ, ta đã làm con nai, con mang, con heo, con thỏ, Túc tán vương, Chuyển luân vương, rồng, xí điểu… để thực hành Bồ tát đạo phải làm nhiều thân như vậy.

Sáu, A phù đạt ma.

Tiếng Phạn là A phù đạt ma, tiếng Hoa là Vị tằng hữu, cũng gọi là Hi hữu. Như khi Phật vừa sanh ra, liền đi bảy bước, chân bước đến đâu có hoa sen mọc lên đở chân ở đó, ánh sáng lớn tỏa ra, soi sáng khắp cả mười phương thế giới, và nói như vầy: Ta là người độ tất cả sanh, lão, bệnh, tử của chúng sanh. Lúc ấy đại địa chấn động, trời mưa hoa xuống, cây phát ra âm thinh làm thành nhạc trời. Những việc hy hữu vô lượng như thế, đó gọi là chưa từng có và bốn chúng nghe điều chưa từng nghe, thấy điều chưa từng thấy, đều gọi là chưa từng có.

Bảy, Ưu đà na.

Tiếng Phạn là Ưu đà na, tiếng Hoa là Tự thuyết. Vì không có ai hỏi, Như lai dùng trì tha tâm, quán sát căn cơ của chúng sanh mà tự thuyết giảng. Như ở hội Lăng nghiêm, nói 50 việc của ma, mà không chờ A nan hỏi; lại như kinh A di đà, không có duyên cớ gì, mà tự Phật kêu Xá lợi phất, … để nói. (50 thứ ma sự là trong năm ấm, mỗi ấm có mười thứ ma sự. Tổng cộng là 50 ma sự. Tiếng Phạn là Xá lợi phất, tiếng Hoa là Thứu tử).

Tám, Tì Phật lược Tiếng Phạn là Tì Phật lược, tiếng Hoa là Phương quảng. Lý đúng đắn gọi là phương. bao quát gọi là quảng.

Vì các kinh điển Đại thừa phương đẳng có ý nghĩa to lớn, bao quát tất cả, giống như hư không, tức là lý thể của các kinh.

Chín, Hòa ca la.

Tiếng Phạn là Hòa ca la, tiếng Hoa là Thọ ký. Như lai vì Bồ tát, Thinh văn, Duyên giác thọ ký làm Phật sau này. Như kinh Pháp hoa nói: Này ông A dật đa, ở đời tương lai, ông sẽ thành Phật, hiệu là Di Lặc…

(Tiếng Phạn là A dật đa, tiếng Hoa là Vô năng thắng. Tiếng Phạn là Di lặc, tiếng Hoa là Từ thị).

Địa Động Bát Duyên

地動八緣 (Tăng nhất A hàm kinh).

Một, Nhân thủy hỏa phong động cố địa động.

Kinh nói: Đất Diêm phù đề này, phía nam, phía bắc rộng hai vạn một ngàn do tuần; phía đông, phía tây rộng bảy ngàn do tuần; dày sáu vạn tám ngàn do tuần; dưới đất có nước dày tám vạn bốn ngàn do tuần; dưới nước có lửa dày tám vạn bốn ngàn do tuần; dưới lửa có gió dày sáu vạn tám ngàn do tuần; dưới gió có một vòng kim cang, xá lợi của các Phật quá khứ đều ở trong đó. Có khi phong đại thình lình động thì hỏa đại, thủy đại động theo và địa đại cũng động theo; nên gọi là vì thủy, hỏa, phong động nên địa động.

Hai, Bồ tát xử mẫu thai cố địa động.

Kinh nói: Bồ tát từ trời Đâu suất giáng trần đến ở trong thai mẹ, lúc ấy đất cũng chấn động.

Ba, Bồ tát xuất mẫu thai cố địa động.

Kinh nói: Khi Bồ tát ra khỏi thai mẹ, lúc ấy đất chấn động.

Bốn, Bồ tát thành đạo cố địa động.

Kinh nói: Bồ tát xuất gia học đạo, thành vô thượng chánh giác gọi là Phật, lúc ấy đất chấn động lớn.

Năm, Phật nhập Niết bàn cố địa động.

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ, lúc ấy đất cũng chấn động lớn.

Sáu, Tỳ kheo dục hiện thần thông cố địa động.

Kinh nói: Vị Tỳ kheo có đại thần thông, muốn hiện ra nhiều thứ biến hóa, hoặc phân một thân thành 100, 1000 thân, rồi thu về một thân, bay trên không trung, xuyên qua núi, đi qua đá tảng dễ dàng, nổi chìm trong nước sâu như ý, lúc ấy đất cũng chấn động.

Bảy, Chư thiên xả bổn hình vị đắc tác thiên chủ cố địa động.

Kinh nói: Các trời có thần thông lớn, sức thần thông to; thân này chết đi, lại sanh ở xứ khác. Do đức của Phật, bỏ hình thể trời vốn có, được làm Đế thích, hoặc làm Phạm chủ; lúc ấy đất cũng chấn động.

Tám, Cơ cẩn đao binh tương khởi cố địa động.

Kinh nói: Nếu phước hết, chúng sanh chết, hoặc đánh giết nhau, hoặc gặp phải đói khát, hoặc gặp binh đao; lúc ấy đất cũng chấn động.

Dung Tam Thế Gian Thập Thân融

三世間十身 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Dung là thông suốt, hợp nhau. Tam thế gian là: 1) Hữu tình thế gian, 2) Khí thế gian, 3) Trí cháng giác thế gian.

Vì Bồ tát biết tâm niệm của các chúng sanh, tùy theo sự ưa thích của chúng mà hòa hợp vào trong ba loại thế gian để hóa hiện ra mười thân. Lại dùng mười thân và thân mình, lần lượt tác động lẫn nhau, dung thông không chướng ngại. Đó gọi là mười thân hòa hợp với ba loại thế gian.

(Thế là cách biệt, mọi thứ đều có một khoảng cách với nhau. Gian là sự khác nhau về thời gian. Hữu tình thế gian tức là chúng sanh ở trong thế gian. Khí thế gian tức là cõi nước, quốc gia, thế giới; vì thế giới giống như một dụng cụ. Trí chánh giác thế gian tức là Phật ở trong thế gian. Vì mỗi thứ thế gian đều có ranh giới, khác biệt nên gọi chung là thế gian. Đệ hỗ tương tác: Lần lượt tác động lẫn nhau là vì Bồ tát hoặc lấy thân hình chúng sanh làm thân mình, hay thân cõi nước, cho đến thân hư không các loại. mười thân như thế cùng với thân của Bồ tát lần lượt tác động lẫn nhau, dung thông không trở ngại).

Một, Chúng sanh thân. Chúng sanh thân là thân do năm uẩn hòa hợp mà sanh ra, tức là thân của chúng sanh hữu tình ở thế gian. Bồ tát biết những ước muốn trong tâm của chúng sanh, nên lấy thân chúng sanh là thân mình, lấy thân quốc độ, cho đến làm thân hư không.

Hai, Quốc độ thân. Quốc độ thân là thân của cõi nước của khí thế gian như sông núi, đất đai, …Bồ tát biết những ước muốn trong tâm của chúng sanh, nên lấy thân quốc độ làm thân mình, làm thân chúng sanh, cho đến làm thân hư không.

Ba, Nghiệp báo thân. Nghiệp báo thân là bắt đầu từ phiền não để cảm nhận thân quả báo. Bồ tát biết những ước muốn trong tâm của chúng sanh, nên lấy thân nghiệp báo làm thân mình, làm thân chúng sanh, cho đến làm thân hư không.

Bốn, Thinh văn thân. Thinh văn thân là nghe giáo lý của Phật, ngộ được lý chân đế mà chứng được thân Thinh văn. Bồ tát biết những ước muốn ở trong tâm của chúng sanh, nên lấy thân Thinh văn làm thân mình, thân chúng sanh làm thân mình, cho đến thân hư không làm thân mình.

Năm, Độc giác thân. Độc giác thân là những người sinh ra đời không gặp Phật xuất thế, một mình ở trong núi cao cô quạnh, quán sát sự biến hóa của vạn vật, không có thầy mà tự mình liễu ngộ thì chứng được thân Độc giác. Bồ tát biết những ước muốn ở trong tâm của chúng sanh, nên lấy thân Độc giác làm thân mình, thân chúng sanh làm thân mình, cho đến thân hư không làm thân mình.

Sáu, Bồ tát thân.

Bồ tát là tiếng Phạn, gọi đủ là Bồ đề tát đỏa, tiếng Hoa là Giác hữu tình.

Vì Bồ tát ở trong hữu tình tự mình đã giác ngộ, cũng có thể giác ngộ cho kẻ khác, chứng được thân Bồ đề. Bồ tát tùy theo tâm ước muốn của những kẻ ấy, nên lấy thân mình hiện ra thân chúng sanh, cho đến thân hư không.

Bảy, Như lai thân. Như lai thân là nương vào đạo như thật, đi đến thành tựu chánh giác là thân của Như lai. Bồ tát tùy những ước muốn trong tâm của chúng sanh, thì lấy thân Như lai làm thân mình, thân chúng sanh làm thân mình, cho đến thân hư không.

Tám, Trí thân.

Trí thân là trí huệ hoàn toàn sáng suốt có thể quyết định được tất cả các pháp là thân của trí tuệ. Bồ tát tùy những ước muốn trong tâm của chúng sanh, thì lấy thân trí huệ làm thân mình, lấy thân chúng sanh làm thân mình, cho đến thân hư không.

Chín, Pháp thân.

Pháp thân là đã chứng được thể vô lậu của pháp giới mà thành thân. Bồ tát tùy theo những ước muốn của chúng sanh, lấy thân pháp giới làm thân mình, lấy thân chúng sanh làm thân mình, cho đến thân hư không.

(Vô lậu là phiền não dứt trừ hết, không rơi vào sống chết trong ba cõi).

Mười, Hư không thân. Hư không thân là thân chẳng phải chúng sanh, cõi nước mà là thân không tên gọi, không hình tướng thuộc hư không. Bồ tát tùy theo ước muốn của kẻ kia thì lấy thân hư không làm thân mình, lấy thân chúng sanh làm thân mình, cho đến pháp thân.

Giáo Khởi Thập Duyên

教起十緣 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Y thời.

Thời tức là thời gian nói kinh. Vì tâm của Như lai đến chỗ tận cùng sâu xa của đạo thì bao quát cả xưa, nay; thời gian trong một niệm và nhiều kiếp là một, thời gian ấy vốn không thể phân chia hay hạn lượng. Nay lấy thời gian không thể phân chia ấy, trình bày tóm lược thành mười, mà kinh này thường nói.

Kinh nói: Chư Phật chứng được Bồ đề, thật sự, không thể tính bằng ngày. chính là ý này.

(mười thời là nhất niệm thời, tận thất nhật thời, biến tam tế thời, nhiếp đồng loại kiếp thời, thu dị loại kiếp thời, dĩ niệm nhiếp kiếp thời, kiếp niệm trùng thu thời, dị loại giới thời, bỉ thử tương nhập thời, dĩ bổn thu mạt thời).

Hai, Y xứ.

Xứ tức là chỗ nói kinh. Vì chư Phật và Bồ tát, đối với mười phương cõi nước nhiều như vi trần, trùm khắp pháp giới, hết cả hư không; cho đến từng nơi nhỏ bé như trên đầu sợi lông, đều có bảy chỗ, chín hội để nói kinh đốn giáo này. Giống như cái lưới của Đế thích, những hạt châu trong ấy chiếu ánh sáng lẫn nhau muôn lớp không thể lường; nên nói là y xứ. (bảy chỗ là: 1) Bồ đề tràng, 2) Phổ quang minh điện, 3) Trời Đao lợi, 4) Trời Dạ ma, 5) Trời Đâu suất, 6) Trời Tha hóa, 7) Rừng Thệ đa.

Chín hội là sáu chỗ, mỗi chỗ nói một hội; riêng điện Phổ quang minh nói ba hội).

Ba, Y chủ.

Chủ tức là giáo chủ nói kinh. Vì Phật Tì lô giá na hiện ra thân nhiều như mây trong pháp giới vô tận, trùm khắp sát hải như vi trần trong mười phương, thường nói kinh Hoa nghiêm.

Kinh nói: Như có người ở đây mà thấy Phật ngồi đang nói pháp, thì chúng sanh ở trong vô số thế giới khác cũng thấy y như vậy; nên gọi là y chủ.

Bốn, Y Tam muội. Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định.

Vì Phật nói kinh, trước tiên phải vào Tam muội, im lặng quan sát lý tính của các pháp; quyền, thật rõ ràng; sau đó từ trong định mà khởi dụng, nói pháp đúng căn cơ của chúng sanh; nên gọi là nương vào chánh định. (Quyền, thật rõ ràng là nói pháp Tiểu thừa là Quyền, nói pháp Đại thừa là Thật).

Năm, Y hiện tướng. Hiện tướng là tướng lành hiện ra khi sắp nói kinh.

Hoặc là chiếu hào quang, hoặc là đất rung động, hoặc là mưa hoa, mây thơm đều là điềm lành báo trước khi Phật nói pháp. Vì vậy ở các pháp hội, sắp sửa nói pháp, trước tiên đều có phóng quang làm cho vạn vật chú ý; nên gọi là y hiện tướng.

Sáu, Y thuyết nhân. Thuyết nhân tức là người nói pháp.

Vì pháp không có suy tàn, không có hưng thịnh; mà suy tàn hay hưng thịnh là do người. Kinh nói: Pháp của Phật không có người thuyết giảng, dù có trí huệ nào ai có thể hiểu thấu được. Vì vậy mà nói là y nhân thuyết.

Bảy, Y thính nhân.

Thính nhân tức là người nghe pháp.

Vì Phật nói, nếu không có người nghe thì nói để làm gì; nên gọi là y thính nhân.

Tám, Y đức bổn.

Đức bổn là người đàm luận về kinh, phải có trí huệ, hạnh, nguyện làm căn bổn.

Nếu, bên trong, không có căn bổn về đức, bên ngoài làm sao có thể đàm luận được. Vì vậy Phật bảo Bồ tát Kim cang tràng rằng do trí huệ của ông thanh tịnh; bảo Bồ tát Phổ hiền rằng cũng vì ông tu tập các hạnh nguyện của Bồ tát, ông mới vào được chánh định mà diễn nói pháp mầu; nên gọi là y đức bổn.

Chín, Y thỉnh nhân. Thỉnh nhân tức là người thỉnh cầu pháp nhiệm mầu.

Vì người nói pháp có tâm từ bi sâu rộng, tuy không người mời, hỏi mà vẫn tự hỏi. Nếu có người kính trọng giáo pháp và pháp sư, thì phải thành tâm cung thỉnh rồi sau mới nói; nên gọi là y thỉnh nhân.

Mười, Y năng gia. Năng gia là Như lai dùng thần lực gia bị cho Bồ tát để các vị ấy nói pháp. Gia bị có hai thứ: một) Hiển gia là Phật dùng thân của ba nghiệp giúp đỡ hiển nhiên; hai) Minh gia là Phật bí mật ban cho trí huệ giúp cho người kia nói pháp; nên nói là y năng gia.

Giáo Khởi Thập Nhân

教起十因 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Vì Như lai xuất hiện, nói kinh Hoa nghiêm ắt phải có nhân duyên; nên phẩm Xuất hiện nói: Không vì một duyên cớ, không vì một sự việc, mà Như lai xuất hiện, Như lai xuất hiện vì vô lượng nhân duyên mới thành tựu được.

Nay phát khởi giáo pháp này, chỉ vì có hai chữ nhân duyên. Mỗi chữ mở ra mười nghĩa, để hiển thị ý nghĩa vô tận. Trước bàn rõ mười nhân; sau trình bày mười duyên; nên gọi là nhân duyên mở đầu giáo pháp.

Một, Pháp ưng nhĩ.

Pháp ưng nhĩ là lý vốn như thế. Vì Như lai xuất hiện, pháp phải nói là kinh Hoa nghiêm này. Đó là nguyên nhân chư Phật ở vô tận thế giới đều thường chuyển pháp luân vô tận, khiến cho chúng sanh trở về gốc, quay lại nguồn. Phật này đến Phật kia, đạo vốn như nhau, pháp đều như thế.

Hai, Thù túc nhân. Thù túc nhân là Như lai nói pháp để đáp ứng cái nhân nguyện từ đời trước vậy. Bởi Như lai ở trong nhân ấy mà siêng năng tu tập đạo hạnh, nguyện độ chúng sanh.

Nay đã thành Phật, phải đáp lại nguyện xưa; cho nên vận dụng cả bi và trí, đầy đủ cả hạnh và nguyện, để nói pháp rộng lớn độ các chúng sanh.

Ba, Thuận cơ cảm. Vì Như lai nói pháp, đều do cơ duyên mà cảm nhận. Nếu không thích hợp căn cơ của chúng sanh, có nói cũng vô ích; cho nên nói pháp phải tùy thuận cơ duyên.

Bốn, Vi giáo bổn.

Trước tiên, Như lai nói pháp Viên đốn Nhất thừa này, đây là gốc của các giáo pháp; nhưng về sau, nói Tiểu giáo của Thinh văn và Duyên giác, để thích hợp với căn cơ nhỏ. Khi căn khí đã chín muồi, thì khiến cho Nhị thừa đi vào trí huệ của Như lai.

Năm, Hiển quả đức. Như lai nêu lên quả mầu nhiệm, đức thù thắng làm cho mọi người tin tưởng, ham thích Phật quả. Nếu không biết quả đức của Phật thì làm sao có lòng khao khát mong cầu, vì thế Phật mới nêu lên quả đức, y báo, chánh báo của mười thân vi diệu trong thế giới hoa tạng, cho chúng sanh thấy. chính là ý này.

(Y chánh quả đức có hai loại: 1) Y quả tức là thế giới Hoa nghiêm; 2) Chánh quả tức là mười thân của Như lai: Bồ đề thân, Nguyện thân, Hóa thân, Lực trì thân, Tướng hảo trang nghiêm thân, Oai thế thân, Ý sanh thân, Phước đức thân, Pháp thân, Trí thân).

Sáu, Chương địa vị.

Vì kinh này trình bày rõ ràng địa vị tu hành của Bồ tát, từ nhân đến quả, cấp bậc khác nhau. Có hai loại: 1) Nhất hạnh bố vị tức là có thứ lớp và sắp đặt thăng tiến rõ ràng; 2) Tam viên dung vị tức là địa vị thu nhiếp tất cả địa vị. Như sơ địa…, trong một địa thu nhiếp công đức tất cả các địa. (Sơ địa tức là Hoan hỉ đại trong mười địa).

Bảy, Thuyết thắng hạnh. Vì Như lai rộng nói các hạnh thù thắng, mầu nhiệm, khiến cho con người tin tưởng, hướng về. Bởi muốn lên ngôi vị nhiệm mầu, không thực hành không bước lên được, nên nói vô lượng hạnh thù thắng, để cho tất cả Bồ tát và các chúng sanh nương vào giáo pháp lập nên hạnh nguyện, đi đến tu hành, chứng đắc và thâm nhập vào kinh tạng.

Tám, Thị chân pháp. Vì Như lai ra đời dạy bảo pháp lớn chân thật, khiến cho người hiểu rõ. Bởi muốn tu hạnh thù thắng, phải quyết hiểu rõ lý của pháp. Không hiểu lý của pháp, có làm cũng chẳng đúng.

Kinh nói: Vì chúng sanh không hiểu rõ pháp chân thật, nên chư Phật mới ra đời.

Chín, Khai nhân tín. Như lai cho tất cả chúng sanh tánh đức vốn có vậy. Bởi như trên đã nói nhân quả của pháp chân chánh, hạnh thù thắng, trong bổn tánh của chúng sanh vốn có rồi; chỉ vì tướng biến đổi, thể đã khác, sanh tính, xa trí không thể giác ngộ rốt ráo. Vì vậy đàm luận kinh này để chúng sanh liễu ngộ tánh đức vốn có ấy.

(Tướng biến đổi, thể đã khác là tướng Phật của chúng sanh đã biến đổi, thể của lý tánh cũng khác xa).

Mười, Lợi kim hậu. Như lai nói pháp đem đến lợi ích cho chúng sanh đời này, đời sau.

Kinh nói: Chư Phật của chúng ta giúp đỡ, gìn giữ pháp này, để cho tất cả Bồ tát, đời sau đều nghe được pháp, và thu hoạch được nhiều lợi ích.

Hoa Nghiêm Cửu Hội Thuyết

華嚴九會說 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Hoa nghiêm là Như lai lấy vạn hạnh làm nhân của hoa, trang nghiêm pháp thân làm quả đức. chín hội nói kinh Hoa nghiêm là Như lai cùng Bồ tát, bốn chúng thiên, long, bát bộ ở đạo tràng Bồ đề, … chín lần hội họp để rộng nói pháp này.

Đệ nhất hội.

Hội này ở đạo tràng Bồ đề, Bồ tát Phổ hiền nói về pháp môn nhân quả, y báo của Như lai từ quyển thứ một đến quyển thứ 11 có sáu phẩm.

(Y báo là đất nước đang ở. sáu phẩm là Thế chủ diệu nghiêm phẩm, Như lai hiện tướng phẩm, Phổ hiền Tam muội phẩm, Thế giới thành tựu phẩm, Hoa nghiêm thế giới phẩm, Tỳ lô giá na phẩm).

Đệ nhị hội.

Hội này ở điện Phổ quang minh, Bồ tát Văn thù sư lợi, … nói về pháp môn Thập tín từ quyển 12 đến quyển 15 có sáu phẩm. (Điện Phổ quang minh là điện được làm thành do các thứ châu báu, ánh sáng rạng ngời, có Phật ở giữa nói pháp, ánh sáng phóng ra khắp bốn phía chung quanh. Tiếng Phạn là Văn thù sư lợi, tiếng Hoa là Diệu đức. Thập tín là tín tâm, niệm tâm, tinh tấn tâm, huệ tâm, định tâm, bất thối tâm, hộ pháp tâm, hồi hướng tâm, giới tâm, nguyên tâm. Sáu phẩm là Như lai danh hiệu phẩm, Tứ thánh đế phẩm, Quang minh giác phẩm, Bồ tát vấn minh phẩm, Tịnh hạnh phẩm, Hiền thủ phẩm).

Đệ tam hội.

Hội này ở cung trời Đao lợi, Bồ tát Pháp Huệ nói pháp môn Thập trụ từ quyển 16 đến quyển 18 có sáu phẩm). (Tiếng Phạn là Đao lợi, tiếng Hoa là 33, tức là chỗ ở của Đế thích là tầng trời thứ 33. Thập trụ là phát tâm trụ, trị địa trụ, tu hành trụ, sanh quán trụ, phương tiện cụ túc trụ, chánh tâm trụ, bất thối trụ, đồng chân trụ, pháp vương tử trụ, quán đảnh trụ. Sáu phẩm là Thăng Tu du sơn đảnh phẩm, Tu di sơn đảnh kệ tán phẩm, Thập trụ phẩm, Phạm hạnh phẩm, Sơ phát tâm công đức phẩm, Minh pháp phẩm), Đệ tứ hội.

Hội này ở cung trời Dạ ma. Bồ tát Công đức lâm nói pháp môn Thập hạnh từ quyển 19 đến quyển 21 có bốn phẩm.

(Tiếng Phạn là Dạ ma, tiế Hoa là Thiện thời phân, vì trời này lúc nào cũng an vui, khoái lạc. Thập hạnh là Hoan hỉ hạnh, Nhiêu ích hạnh, Vô sân hận hạnh, Vô tận hạnh, Ly si loạn hạnh, Thiện hiện hạnh, Vô trước hạnh, Tôn trọng hạnh, Thiện pháp hạnh, Chân thật hạnh. Bốn phẩm là Thăng Dạ ma thiên cung phẩm, Dạ ma thiên cung trung kệ tán phẩm, Thập hạnh phẩm, Thập vô tận tạng phẩm).

Đệ ngũ hội.

Hội này ở cung trời Đâu suất. Bồ tát Kim cang tràng nói pháp môn Thập hồi hướng từ quyển 22 đến quyển 33 có ba phẩm. (Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là Tri túc vì các vị trời này, đối với năm dục, biết đủ, biết dừng. Thập hồi hướng là Cứu hộ chúng sinh ly chúng sanh tướng hồi hướng, Bất hoại hồi hướng, Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng, Chí nhất thiết xứ hồi hướng, Vô lượng công đức hồi hướng, Tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sanh hồi hướng, Chơn như tướng hồi hướng, Vô phược giải thoát hồi hướng, Pháp giới vô lượng hồi hướng. ba phẩm là Đâu suất thiên cung phẩm, Đâu suất thiên cung kệ tán phẩm, Thập hồi hướng phẩm).

Đệ lục hội.

Hội này ở cung trời Tha hóa. Bồ tát Kim cang tạng nói pháp môn Thập địa từ quyển 34 đến quyển 39 có một phẩm.

(Tha hóa là các cảnh dục lạc tự hóa hiện ra, không cần cực nhọc mới có, đều do cái khác hóa hiện ra, mình dùng thoải mái, tức là trời Tha hóa tự tại. Thập địa là Hoan hỉ địa, Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm huệ địa, Nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện huệ địa, Pháp vân địa. Một phẩm tức là Thập địa phẩm).

Đệ thất hội.

Hội này lại ở điện Phổ quang. Như lai Tỳ lô giá na nói pháp môn A tăng kỳ số lượng; Bồ tát Phổ hiền nói pháp môn mười đại tam muôi và đẳng giác từ quyển 40 đến quyển 52 có 11 phẩm. (Tiếng Phạn là Tỳ lô giá na, tiếng Hoa là Biến nhất thiết xứ. Tiếng Phạn là A tăng kỳ, tiếng Hoa là Vô số. Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định. Đẳng giác là ngôi vị cách Diệu giác (Phật) một bậc.

Mười đại Tam muội là Thứ đệ biến vãng chư Phật quốc độ đại Tam muội, Thanh tịnh tâm nhập hạnh đại tâm muội, Tri quá khứ trang nghiêm tạng đại Tam muội, Trí quang minh tạng đại Tam muội, Liễu tri nhất thiết thế giới Phật trang nghiêm đại Tam muội, Chúng sanh sai biệt thân Tam muội, Pháp giới tự tại đại Tam muội, Vô ngại luân đại Tam muội.

11 phẩm là Thập định phẩm,

Thập tụng phẩm, Thập nhẫn phẩm, A tăng kỳ phẩm, Như lai thọ lượng phẩm, Chư Bồ tát trụ xứ phẩm, Phật bất tư nghì pháp phẩm, Như lai thập thân tướng hải phẩm, Như lai tùy hảo quang minh công đức phẩm, Phổ hiền hạnh phẩm, Như lai xuất hiện phẩm).

Đệ bát hội. Hội này lại ở điện Phổ quang minh. Bồ tát Phổ hiền nói pháp môn xa lìa thế gian từ quyển 53 đến quyển 59 có một phẩm. (Pháp xa lìa thế gian là pháp Đại thừa siêu việt khỏi thế gian. Một phẩm là phẩm Ly thế gian).

Đệ cửu hội.

Hội này ở rừng Thệ đa. Bồ tát Văn thù sư lợi nói về pháp môn Nhập pháp giới từ quyển 60 đến quyển 80 có một phẩm. (Tiếng Phạn là Thệ đa, tiếng Hoa là thắng lâm, tức là vườn của ông Cấp cô độc. Pháp giới là kết hợp, hòa quyện với nhau hoàn toàn, tức là lý bình đẳng pháp thân của chư Phật. Một phẩm là phẩm Nhập pháp giới).

Hoa Nghiêm Thập Loại Kinh

華嚴十類經 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Vì Như lai Tỳ lô giá na bằng nguyện lực vốn có, thị hiện thân vô lượng pháp giới nhiều như mây, khắp tất cả chỗ, thường chuyển pháp luân vô thượng, làm cho chúng sanh vào biển Hoa nghiêm rộng lớn không giới hạn. Nên biết kinh này, khó suy lường giới hạn, nhưng từ hẹp đến rộng, tóm tắt vào mười loại. Vì vậy phẩm Hiện tướng nói rằng: Phật Tỳ lô giá na nguyện lực bao trùm khắp pháp giới, trong tất cả cõi nước, thường chuyển pháp luân vô thượng.

Một, Lược bổn kinh. Kinh này một bộ 39 phẩm, 80 quyển, hiện lưu hành ở đời: ấy là bốn vạn 5000 kệ trong mười vạn kệ của bổn hạ chưa được đầy đủ; nên gọi là bổn kinh tóm lược.

Hai, Hạ bổn kinh. Kinh này do Văn thù và A nan kết tập, Long thần đem về Long cung. Sau, nhân Bồ tát Long thọ vào Long cung, xem kinh này có ý nghĩa không thể nghĩ bàn, có tất cả là ba bổn (quyển) thượng, trung, hạ. Bổn hạ có mười vạn kệ, 48 phẩm; Long thọ ghi chép rồi đem về lưu truyền trên đời, nên gọi là bổn kinh sau.

(Đại bất tư nghì kinh là kinh Hoa nghiêm).

Ba, Trung bổn kinh.

Kinh này Long thọ thấy được ở Long cung có 8800 kệ, 12 phẩm; nên gọi là bổn kinh giữa.

Bốn, Thượng bổn kinh. Kinh này Long thọ thấy được ở long cung, có mười bộ kinh này chứa số kệ như vi trần trong 3000 đại thiên thế giới, số phẩm như vi trần trong bốn thiên hạ; nên gọi là bổn kinh ở trên.

(Bốn thiên hạ là phía đông châu Phất vu đãi, phía nam châu Diêm phù đề, phía tây Cù đà ni, phía bắc châu Uất đơn việt).

Năm, Phổ nhãn kinh. Trong kinh này nói về pháp môn Phổ nhãn. Với pháp môn này ở trong một pháp có thể thấy vô lượng pháp, là pháp môn Tỳ kheo Hải vân đang tu trì. Lấy nước biển lớn làm mực, lấy núi Tu di làm bút viết một môn trong một phẩm của các pháp môn này, một pháp trong một môn, một nghĩa trong một pháp, một câu trong một nghĩa còn không được một phần nhỏ, huống chi viết được hết nghĩa lý trong đó; nên gọi là kinh Phổ nhãn.

(Tỳ kheo Hải vân là nơi tham kiến thiện tri thức thứ ba của Thiện tài đồng tử. Tỳ kheo này dùng pháp môn Phổ nhãn hướng dẫn cho Thiện tài).

Sáu, Đồng thuyết kinh. Vì Phật ước chừng 100 ức thế giới đồng loại, trùm khắp hư không, đều có chủ và bạn, cùng nói pháp luân vô tận.

Phẩm Bất tư nghì nói: Giống như một thân Phật, chuyển pháp luân vô tận như thế. Cõi nước nhiều như hư không cũng chuyển pháp luân như thế. Số lượng nơi chốn phân chia ở mỗi đầu sợi lông, có một hóa thân Phật đều nói pháp như thế. Âm thanh, văn tự và nghĩa lý trong từng câu thuyết giảng như thế đầy ắp cả pháp giới; nên gọi là kinh chư Phật cùng nói.

Bảy, Dị thuyết kinh. Vì Phật phỏng chừng các loại hình thức thế giới khác, quả báo của chúng sanh ở trong đó cũng khác nhau; Phật thị hiện thân hình nói pháp trong các nơi ấy, hướng dẫn giáo hóa dân cư ở đó cũng không giống nhau; nên gọi là dị thuyết kinh.

(Thọ hình là hình thức thế giới giống như thân cây).

Tám, Chủ bạn kinh.

Tì lô giá na và mười phương Phật luôn làm chủ, bạn cho nhau trong lâu đài hết mức mà nói kinh này. Như ở phương này, Giá na làm chủ, khi nói pháp này, thì mười Phật làm bạn và ngược lại. Như khi ở phương này nói Thập trụ thì mười phương Phật đến chứng minh và ngược lại; nên gọi là chủ bạn kinh.

Chín, Quyến thuộc kinh. Phật tùy theo căn cơ của chúng sanh mà giáo hóa cho thích hợp. Chúng sanh ấy là quyến thuộc của kinh này. Vì căn cơ thấp kém không thể nghe được pháp Đại thừa Viên đốn, nên Phật theo đó nói giáo lý Tam thừa, là phương tiện tối ưu dẫn vào cửa này.

Kinh nói: Kinh Phổ nhãn lấy kinh của cõi Phật nhiều như vi trần cho quyến thuộc; nên gọi là quyến thuộc kinh.

Mười, Viên mãn kinh. Kinh này có tên là Viên mãn nhân luân, dung hợp chín kinh trên làm một. Biến kế kinh vô tận, tùy theo từng hội, từng phẩm, từng câu đều thu nhiếp vào biển pháp vô tận, viên mãn đầy đủ.

Kinh nói: Thị hiện rõ ràng sức tự tại là nói kinh viên mãn, tất cả chúng sanh đều được thọ ký Bồ đề; nên gọi là kinh viên mãn.

(Nhân luân tức là căn bổn của pháp luân nếu căn bổn pháp luân chuyển thì tất cả pháp luân đều chuyển).

Hựu Bát Phước Điền

又八福田

Tám ruộng phước này là hoặc cứu người khi gặp nguy hiểm, giúp đỡ người khi thiếu thốn, cung kính Tam bảo, hiếu thảo phụng dưỡng cha mẹ, rộng độ chúng sanh chốn u linh thoát khỏi cảnh khổ, cũng đều là việc gieo trồng phước đức.

Một, Khoáng lộ nghĩa tĩnh.

Dọc theo con đường xa vắng vẻ, đào giếng giúp người qua lại, khát nước dọc đường. Đó là ruộng phước.

Hai, Kiến tạo kiều đường. Ở những nơi đò đưa, bến cảng, sửa sang, xây dựng cầu cống để giúp cho người qua lại bớt cái khổ lặn lội. Đó là ruộng phước.

Ba, Bình trị hiểm ải.

Con đường qua chỗ hiểm nguy lồi lõm, lấp lại cho bằng phẳng, rộng ra để người qua lại tránh khỏi tai nạn té ngả. Đó là ruộng phước.

Bốn, Hiếu dưỡng phụ mẫu. Cha, mẹ là nguồn gốc làm nên thân hình mạng sống của ta, nuôi nấng dạy dỗ, thương yêu hết mực, con phải hết sức phụng dưỡng, làm cho cha mẹ vừa lòng để báo đáp ân khó nhọc. Đó là ruộng phước.

Năm, Cung kính Tam bảo. Tam bảo là Phật, Pháp, Tăng đáng tôn đáng quí nên gọi là báu. Tam bảo có đầy đủ công đức lớn, cứu giúp muôn loài, vượt lên bờ giác, nên phải quay về nương tựa cung kính. Đó là ruộng phước.

Sáu, Cấp sự bệnh nhân. Người bị bệnh hoạn, mọi khổ đau kéo đến thân thể, thật đáng thương xót, nên cung cấp thuốc thang và những vật cần thiết để bốn đại điều hòa, thân được an lạc. Đó là phước điền.

Bảy, Cứu tế bần cùng. Người nghèo khổ thiếu thốn mọi bề, đói khát bức bách, không ai để kêu cứu, nên có tâm thương xót, tùy theo nhu cầu giúp đỡ cho họ.

Đó là phước điền.

Tám, Thiết vô giá hội.

Vô giá tức là khắp cả. Tổ chức trai đàn chẩn tế, để cho tất cả cô hồn vất vưởng nương nhờ từ lực Tam bảo, đều được thoát khỏi đường khổ mà vượt lên đường lành. Đó là phước điền.

Kim Cang Cửu Dụ

金 剛九喻 (Kim cang kinh luận thích)

Kim cang cửu dụ là chín ví dụ trong kinh Kim cang.

Kinh này có ba bản dịch: 1) Pháp sư Cưu ma la thập, đời Diêu tần, dịch; 2) Pháp sư Bồ đề lưu chi, đời Ngụy, dịch; ba) Pháp sư Chân đế, đời Trần, dịch.

Chín thứ ví dụ này nằm trong văn bản được dịch vào đời Ngụy. Đó là: Nhất thiết hữu vi pháp, như tinh, ế, đăng, ảo, lộ, bào, mộng, điện, vân, ưng tác như thị quán. Tất cả pháp hữu vi giống như tinh tú, vảy cá, ánh đèn, ảo ảnh, giọt móc, bọt nước, mộng cảnh, điện chớp, mây trời.

(Tiếng Phạn là Cưu ma la thập, tiếng Hoa là Đồng thọ. Tiếng Phạn là Bồ đề lưu chi, tiếng Hoa là Giác hy).

Một, Tinh dụ.

Vì tinh tú đêm thì sáng láng, ngày mặt trời chiếu soi thì muôn sao đều dấu mình để ví dụ sự tối tăm của chúng sanh, vướng mắc vào các kiến thức rồi tự cho là sáng tỏ. Nếu dùng tâm chánh trí chiếu rọi vào thì các kiến thức ấy đều tiêu diệt.

Luận nói: Ví như tinh tú bị ánh sáng mặt trời chiếu soi mà không hiện ra được, mặt trời trí huệ chiếu vào tâm và pháp cũng như thế.

Hai, Ế dụ.

Vì người có vảy cá trong mắt, thì hay thấy hoa đóm giữa hư không, để ví dụ chúng sanh bị vô minh che lấp và chướng ngại thì thấy tất cả cảnh giới vốn hư vọng của pháp hữu vi.

Luận vân: Ví như mắt bị vảy cá thì thấy hoa đóm giữa hư không, chúng sanh thấy các pháp hữu vi cũng như thế.

Ba, Đăng dụ. Vì đèn nhờ dầu mà cháy liên tục, để ví dụ vọng thức của chúng sanh nương vào tham ái cảnh giới mà liên tục sanh sanh không dứt. Luận nói: Ví như ánh sáng đèn, vọng thức của chúng sanh cũng như thế, nương vào tham ái các pháp mà hiện hữu.

Bốn, Ảo dụ.

Vì các việc do ảo thuật làm ra, không có mà bỗng nhiên có, thể vốn không thật có, đều do ảo sư làm ra vô số hình tướng, ví dụ sông núi, đất đai ở thế gian đều là ảo hóa hư vọng, chỉ vì do nghiệp cảm mê mờ của chúng sanh mà có vô số cảnh giới không thật.

Luận nói: Ví như trò ảo thuật biểu diễn mọi thứ, cảnh giới nơi chốn cũng giống như vậy, vì thể của khí thế gian vốn không có thật.

Năm, Lộ dụ.

Vì hạt móc đọng trên cây, cỏ chẳng được bao lâu thì bị gió thổi rơi xuống đất, để ví dụ thân giả dối của chúng sanh, tuy là ở tạm cõi đời mà gió vô thường thổi rơi xuống không biết lúc nào, biến mất trong chốc lát.

Sáu, Bào dụ.

Bào là bọt nước.

Vì bọt nước do ba yếu tố tụ điểm, nước và gió hợp lại thành, để ví dụ căn, cảnh, thức là ba pháp hòa hợp thành chúng sanhh, mà có thọ dụng cảnh khổ, vui.

Luận nói: Ví như bọt nước và những thọ, dụng của chúng sanh cũng như thế, do ba pháp căn, cảnh, thức hợp thành. (Căn, cảnh, thức là sáu căn, sáu trần, sáu thức tức là 18 giới).

Bảy, Mộng dụ.

Vì ban ngày duyên các cảnh thì ban đêm ngủ thấy mộng, vốn không có thật, chỉ nhờ tưởng tượng mà sanh ra, để ví dụ chúng sanh duyên những nhớ nghĩ ở quá khứ, tạo ra các việc, cảnh tuy đã mất, duyên tưởng thì còn. Bởi vì các pháp hữu vi, đều do vọng tưởng làm nên, cũng như cảnh trong mộng.

Luận nói: Giống như cảnh trong mộng, các pháp ở quá khứ cũng y như thế.

Tám, Điện dụ.

Vì ánh sáng của điện chớp không tồn tại trong một sát na, để ví dụ tất cả các pháp hiện tại, giống như điện chớp giữa bầu trời, có đó bỗng nhiên mất đó.

Luận nói: Ví như điện chớp, không tồn tại được một sát na, các pháp hiện tại cũng như thế. (Tiếng Phạn là sát na, tiếng Hoa là nhất niệm).

Chín, Vân dụ.

Vì mây trời có thể làm mưa rơi, lại hay biến hiện không lường, để ví dụ thức A lại da chứa đựng các pháp của chúng sanh, có khả năng giữ gìn vô số cảnh giới tương lai, biến hiện bất định.

Luận nói: Ví như bóng mây, các pháp ở tương lai, cũng như vậy đó; vì thức A lại da và tất cả pháp là căn bản chủng tử.

Lập Tụng Bát Ý

立頌八意 (Hoa Nghiêm kinh sớ).

Một, thiểu tự nhiếp đa nghĩa. Nghĩa là trong một chữ chứa đựng nhiều nghĩa. Như phần trường hàng trong kinh Viên giác, Phật vì Bồ tát Phổ nhãn nói về hoà hợp của bốn đại mà tướng mỗi thứ xa lìa nhau, văn nghĩa rất dài. Đến phần trùng tụng thì dùng bốn câu thu tóm nhiều nghĩa. Kệ rằng: Thân tướng thuộc tứ đại, Tâm tánh quy lục trần.

Tứ đại thể các ly, Thuỳ vi hoà hợp giả đẳng thị dã. Nghĩa:

Thân tướng thuộc bốn đại Tâm tánh trở về sáu trần

Thể bốn đại lìa nhau Ai hòa hợp, ai không hòa hợp? (Trường hàng là phần tản văn trong kinh. Trùng tụng là phần kệ văn).

Hai, Tán thán đa dĩ kệ tụng. Vì trong kinh, hầu hết Bồ tát đều khen ngợi công đức tốt đẹp của Phật, phần nhiều bằng kệ tụng.

Ba, Vị độn căn trùng thuyết.

Phật vì đệ tử nói xong phần trường hàng của kinh, nhưng có người căn tánh chậm chạp không thể hiểu rõ, vì họ mà dùng kệ tụng nói lại.

Bốn, Vị hậu lai chi đồ.

Phật vì đệ tử nói xong phần trường hàng của kinh, hoặc có người tới sau, không nghe được phần đầu, Phật dùng kệ tụng nhắc lại.

Năm, Vị tuỳ hỷ lạc. Vì Phật theo căn cơ của người nghe ưa thích kệ tụng, nên vì họ nói bằng kệ tụng.

Sáu, Vị dị thọ trì.

Vì văn trường hàng dài và phức tạp, e khó thọ trì, (đọc tụng) nên nói kệ tụng để dễ nhớ. Như vì ông Bàn đặc mà nói kệ rằng:

Thủ khẩu nhiếp ý thân mạc phạm,

Như thị hành giả đắc độ thế đẳng dã.

Nghĩa:

Giữ miệng, nhiếp ý, thân chớ phạm,

Người tu như vậy, vượt qua cõi đời.

(Bàn đặc là tiếng Phạn, gọi đủ là Bàn đà già, tiếng Hoa là Kế đạo).

Bảy, Tăng minh tiền thuyết. Vì ở văn trường hàng ban đầu nói chưa hết nghĩa. Phần trùng tụng ở sau, nói rộng và rõ nghĩa ấy ra.

Tám, Trường hàng vị thuyết. Vì phần tường hàng không nói mà nói thẳng ở phần kệ tụng; như ở phẩm Không trong kinh Kim quang minh.

Ngoại Đạo Kế Cửu Chấp Sanh Thế Gian

外 道 計 九 執 生 世 間 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Vì ngoại đạo không hiểu pháp vốn không sanh, cũng không diệt; nhân, duyên hợp tạm gọi có sanh, diệt là tùy duyên, vốn không có tự tánh; chẳng phải theo tình cảm, tính toán mà chỉ là chấp chặt lấy giả danh, rồi cho rằng mộtvật mà có thể sanh ra muôn vật trong thế gian. Vì vậy có chín loại nghị luận về tà kiến.

Một, Chấp thời.

Thời tức là thời gian.

Vì ngoại đạo chấp rằng muôn vật sanh ra đều theo thời gian; như trồng cây cối phải có thời gian; mới sanh ra quả, có thời gian không sanh; rồi cho rằng do thời gian tác dụng vào. Khi chậm khi nhanh, cành nhánh của những cây ấy, theo thời gian mà tốt tươi hay khô héo. Thời gian rất là vi tế, không thể thấy được, nhờ thời tiết, hoa quả các loại cây, nên biết có thời gian. Vì thế, chấp thời gian là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn.

Hai, Chấp phương. Phương tức là phương sở (nơi chốn).

Vì luận sư về phương sở cho rằng, bốn phương đông, tây, nam, bắc đều có thể sanh ra con người; người sanh ra trời đất. Sau khi diệt mất rồi trở về nhập vào phương sở. Bởi vậy, gọi là khắp cõi hư không, chính là phương, là sở. Tất cả con người, sinh vật, hoặc sống, hoắc chết, không rời khỏi phương sở. Ví thế, chấp phương là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn.

Ba, Chấp vi trần.

Vi trần là hạt bụi rất nhỏ. Vì luận sư Lộ già da cho rằng các pháp sắc, tâm… đều được sanh ra từ vi trần. Tứ đại nhỏ nhất là thường còn, có thể sanh ra thô sắc. Tuy là ở nhỏ nhất mà thể thì thật có. Các vật to lớn ỏ thế gian thì vô thường nhưng cái nhân nhỏ nhất thì không hư hoại. Vì thế, chấp cực vi là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn. (Tiếng Phạn là Lộ già da, tiếng Hoa là thuận thế).

Bốn, Chấp không.

Không tức là hư không. Vì luận sư Khẩu lực chấp hư không là nguyên nhân của vạn vật, cho rằng từ hư không sanh ra gió, từ gió sanh ra lửa, từ lửa sanh ra ấm, từ ấm sanh ra nước, từ nước sanh ra băng, băng cứng thành đất, đất sanh ra ngũ cốc, ngũ cốc sanh ra mạng sống, mạng sống mất rồi trở về hư không. Vì thế, chấp hư không là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn.

Năm, Chấp đại chủng.

Vì ngoại đạo Thuận thế chấp bốn đại là đất, nước, gió, lửa là chủng tử là nguyên nhân sanh ra vạn vật, nên cho là vạn vật trong thế gian từ bốn đại sanh ra, sau khi mất đi trở về với bốn đại. Như tướng rắn cứng của thân căn là đất, tướng ẩm thấp là nước, tướng nóng là lửa, tướng động là gió, mới biết rằng thân thể và vạn vật không xa lìa bốn đại. Vì thế, chấp bốn đại là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn.

Sáu, Chấp thần ngã. Thần ngã là ngoại đạo chấp thức thứ tám tàng thức làm thần ngã.

Vì ngoại đạo Ca tì la luận về chủ của 25 đế, cho rằng vừa bắt đầu tối tăm tức là minh đế sanh ra giác (hiểu biết, tứ giác sanh ra ngã tâm (tâm của ta), từ ngã tâm sanh ra năm trần: Sắc, thanh, hương, vị, xúc; từ năm trần sanh ra năm đại: Đại, thủy, hỏa, phong, không; từ năm đại sinh ra 11 căn nhãn, nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý, thủ, túc, khẩu, đại di, tiểu di và thần ngã, công lại 25 đế. 24 đế ở trước từ thần ngã sanh ra, dựa vào thần ngã làm chủ. Vì thần ngã thường hiểu biết rõ ràng, an ổn ở đó, thường còn không hư hoại, giữ gìn các pháp. Vì thế chấp thần ngã là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn.

(Tiêng Phạn là Ca tì la, tiếng Hoa là Hoàng sắc, vì đầu của ông màu vàng, tác giả của Tăng khư luận. Minh sơ cũng gọi là Minh đế; vì ông tu theo ngoại đọa, có thể quán sát thấy việc của tám vạn kiếp, tám vạn kiếp về trước thì mờ mịt không thấy được. Giác tức là tri giác. Ngã tâm tức là tâm ngã mạn của ngoại đạo).

Bảy, Chấp thắng diệu. Thắng diệu là trời Na la diên rất là tuyệt vời.

Vì luận sư Vi đà cho rằng trời Na la diên có thể sanh ra bốn chủng tánh. Bà la môn sanh ra ở miệng, Sát lợi sanh ra ở hai cánh tay, Tì xá sanh ra ở hai bắp đùi, Thủ đà la sanh ra ở hai ống chân.

Vì ở trong rốn Na la diên mọc lên hoa sen lớn. Trên hoa sen sanh ra Phạm thiên. Phạm thiên có khả năng sanh ra vạn vật, ông trời này là chủ cõi Phạm thiên, rất là vượt bậc và tuyệt vời. Vì thế cho ông trời này là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn. (Tiếng Phạn là Na la diên, tiếng Hoa là Câu tỏa lực, còn gọi là Kiên cố. Tiếng Phạn là Vi đà, tiếng Hoa là Trí luận. Tiếng Phạn là Bà la môn, tiếng Hoa là Tịnh hạnh. Tiếng Phạn là Sát đế lợi, tiếng Hoa là Điền chủ. Tiếng Phạn là Tì xá, tiếng Hoa là Thương cổ. Tiếng Phạn là Thủ đà la, tiếng Hoa là Nông dân).

Tám, Chấp tự tại thiên. Tự tại thiên là trời Sắc cứu cánh, làm chủ 3000 thế giới. Trời này đồ thán ngoại đạo và giai cấp Bà la môn đều cho rằng trời Tự tại là nguyên nhân sanh ra vạn vật. Vì trời này có bốn đức: 1) Thể chân thật; 2) Biến (bao trùm); 3) Thường; 4) Hay sanh ra các pháp. Lại rằng trời này có ba thân: 1) Pháp thân: thể bao trùm tất cả, lượng bằng hư không; có khả năng sanh ra vạn vật; 2) Thọ dụng thân: vì ở trên cõi sắc; 3) Biến Hóa thân: vì tùy theo hình tướng của chúng sanh trong sáu đường mà biến hiện thân hình để giáo hóa chúng. Vì thế, chấp trời này là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn. (Trời Sắc cứu cánh là trời thứ 18 ở cõi sắc. Đồ thán là lấy than tro trét vào thân mình, một hình thức tu khổ hạnh).

Chín, Chấp Đại phạm thiên. Đại Phạm thiên là trời Sơ thiền ở cõi sắc, tức là ông trời mà luận sư Vi đà chấp ở trên.

Trời Na la diên có khả năng sanh bốn chủng tộc, lại từ rốn mọc lên hoa sen lớn. Trên hoa sen là ông tổ của Phạm thiên. Phạm thiên hay sanh các vật có mạng sống và không có mạng sống. Vì thế cho trời này là thường còn, là duy nhất, là nguyên nhân của vạn vật, là nguyên nhân của Niết bàn.

Như Lai Bát Tướng

如來八相 (Thích ca phổ).

Như lai bát tướng là, trong kinh Pháp hoa nói rõ đức Thích Ca Như lai ở vô lượng kiếp trước đã thành chánh giác. Vì tâm từ và nguyện lực lợi ích cho chúng sanh, nên thị hiện sanh, diệt ở vô số cõi nước trong mười phương, không chỗ nào giống ở chỗ nào, đâu chỉ Ngài thị hiện ở cõi Diêm phù đề này. Nay luận về sự thị hiện của

Phật từ trước đến giờ thì phải có đủ tám tướng. Đó là nguyên nhân thị hiện sự giống nhau của nhân và pháp.

Một, Giáng Đâu suất tướng.

Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là Tri túc, vì các vị trời ở cõi này, đối với năm cảnh dục, biết đủ biết dừng.

Vì Bồ tát, từ trời Đâu suất, sắp giáng thần, quán sát nước Ca tỳ la ở trong cõi Diêm phù đề, là nơi trung tâm mà chư Phật từ xưa đều chọn sanh ra ở đấy. Lúc bấy giờ, Bồ tát hiện ra năm điềm lành: 1) Phóng ra ánh sáng lớn; 2) Đại địa chấn động; 3) Cung điện bị che khuất; 4) Mặt trời, mặt trăng, tinh tú không còn sáng tỏ nữa; 5) Các chúng trời, rồng đều sợ hãi hết. Hiện năm điềm lành rồi thì hạ sanh. Đó gọi là giáng Đâu suất tướng.

(Bồ tát tức là Thích ca Như lai. Tiếng Phạn là Ca tỳ la, tiếng Hoa là Hoàng sắc).

Hai, Thác thai tướng. Khi Bồ tát sắp thác thai, quan sát vua Tịnh phạn tánh hạnh nhân từ, phu nhân là Ma da, 500 đời trước, đã từng là mẹ của Bồ tát, nên ứng hiện đến bà để thác thai. Bậc đại cơ thì thấy ở trong chiên đàn lâu các; bậc tiểu cơ thì thấy cưỡi voi trắng sáu ngà, cùng vô lượng chư thiên hòa tấu kỹ nhạc, từ hông phải đi vào, thân sáng chiếu ra ngoài như lưu ly. Đó gọi là thác thai tướng.

(Tiếng Phạn là Ma da, gọi đủ là Ma ha Ma da, tiếng Hoa là Đại thuật).

Ba, Giáng sanh tướng. Vào lúc mặt trời mới mọc, ngày mùng tám tháng bốn, phu nhân Ma da tại vườn Tỳ lam, tay bà vịn cành vô ưu thì Bồ tát đi ra từ hông phải.

Lúc ấy, dưới gốc cây vô ưu mọc lên bảy cành hoa sen lớn như bánh xe. Bồ tát đứng trên hoa ấy, đi vòng bảy bước, tay phải chỉ lên trời và nói: Ở trong tất cả trời và người, ta là tôn thắng nhất.

Lúc bấy giờ long vương mưa xuống hai thứ nước ấm và mát, tắm gội thân thể thái tử. Thân của Bồ tát sắc vàng có 32 tướng tốt, phóng ra ánh sáng lớn, chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới. Đó là tướng giáng sanh.

(Tiếng Phạn là Tỳ lam, gọi đủ là Lam tì ni, tiếng Hoa là Giải thoát xứ).

Bốn, Tướng xuất gia.

Khi Thái tử tuổi đến mộtchín, đi du ngoạn bốn cửa thành, gặp các cảnh già, bệnh, chết, sanh chán cuộc đời vô thường, suy nghĩ muốn xuất gia, đến thưa với vua cha: Cầu xin được xuất gia. Vua cha không đồng ý.

Vào ngày bảy tháng hai, thân phóng ra ánh sáng lớn, chiếu đến cung điện Tứ thiên vương, cho đến cung điện trời Tịnh cư. Các trời đều nhìn thấy và đến chỗ của Thái tử lạy xuống chân Ngài và thưa rằng: Hạnh nguyện tu hành từ vô lượng kiếp, nay lực đã thành thục. Vào lúc nửa đêm, Thái tử cưỡi ngựa vượt thành, đến rừng khổ hạnh của tiên nhân Bạt già, cắt bỏ râu tóc. Đó là tướng xuất gia.

(Trời Tịnh cư tức là trời sắc giới).

Năm, Hàng ma tướng. Tiếng Phạn là Ma, gọi đủ là Ma la, tiếng Hoa là Năng đoạt mạng. Khi Bồ tát, ở dưới cội cây Bồ đề, sắp thành đạo thì quả đất rung động, phóng ra ánh sáng lớn, che khuất cung ma.

Lúc ấy Ma ba tuần liền lệnh ba cô gái đến nơi phá hoại hạnh thanh tịnh của Bồ tát. Bồ tát dùng thần lực biến ma nữ thành bà già. Ma vương giận lắm, ra lệnh thuộc hạ, trên thì thiên lôi làm sấm vang động, mưa xuống bằng viên sắc nóng, dao mác gậy gộc, giương cung bắn tên, tất cả đều ở lại không trung, không thể rơi xuống đất và biên thành hoa sen. Bằng mọi cách như vậy mà không hại được Bồ tát, ma quân lo sợ chạy tán loạn. Đó là tướng hàng phục ma. (Tiếng Phạn là ba tuần, tiếng Hoa là Ác, tức là tên của ma vương).

Sáu, Thành đạo tướng. Bồ tát hàng phục ma rồi, phóng ra ánh sáng lớn thì liền nhập định, biết tất cả những việc sống, chết, thiện, ác đã làm ở quá khứ.

Vào ngày mùng tám tháng chạp, lúc sao mai vừa mọc, hoát nhiên đại ngộ đạo vô thượng, thành vô thượng chánh giác. Đó gọi là thành đạo tướng.

Bảy, Thuyết pháp tướng. Bồ tát đã thành đạo rồi, thì muốn nói pháp độ cho chúng sanh, nhưng suy tư rằng: Không ai có khả năng tin và nhận, nếu ta ở đời thì cũng vô ích, chi bằng vào Niết bàn. Lúc bấy giờ Phạm thiên, tiến đến thưa Phật rằng: Bạch Thế tôn, hôm nay biển pháp đã bày, cờ pháp đã dựng, đúng là lúc mở đạo tràng tiếp độ chúng sanh, vào Niết bàn mà không nói pháp?

Như lai nhận lời Phạm vương thỉnh cầu liền đến vườn Lộc uyển, nói pháp Tứ đế độ năm anh em Kiều trần như và nói vô số giáo pháp Đại thừa và Tiểu thừa. Đó là tướng nói pháp.

(Năm người nghe pháp đầu tiên ở vườn Nai là Kiều trần như, Mã thắng, Bạt đề, Thập lực ca diếp, Câu lợi thái tử).

Tám, Niết bàn tướng. Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ.

Như lai độ người đã xong, sắp vào Niết bàn. Ngày rằm tháng hai, giữa hai cây Ta la, ở thành Ca thi na, nằm trên giường thất bảo. Rừng cây bỗng nhiên, biến thành sắc trắng, giống như chim hạc trắng; lúc ấy Phật dùng bữa cúng dường cuối cùng của ông Thuần đà đã xong; nói với Văn thù sư lợi… rằng: Thiện nam, chỉ có tự tu lấy tâm mình; cẩn thận, chớ có buông lung.

Đến giữa đêm, Phật vào Niết bàn. Trời, người… dùng hàng ngàn thước vải len quấn quanh thân Phật và để vào chiếc quan tài bằng thất bảo, dầu thơm, gỗ thơm tẩm ướp rồi thiêu. Xá lợi thu được chia làm tám phần, dựng tháp cúng dường. Đó là tướng Niết bàn.

(Tiếng Phạn là Câu thi la, tiếng Hoa là Giác thành, vì thành này có ba góc. Tiếng Phạn là Ta la, tiếng Hoa là Kiên cố, vì vào mùa đông lạnh và mùa hạ nóng mà cây này không thay đổi sắc. Tiếng Phạn là Văn thù sư lợi, tiếng Hoa là Diệu đức. Chia xá lợi Phật làm tám phần: thành Câu thi la một phần; nước ba kiên la bà một phần; nước Sư già na bà một phần; nước A lặc giá một phần; nước Tỳ nậu một phần; nước Tỳ ly một phần; nước Giá la ca la một phần; nước Ma già đà một phần).