Tam Tạng Pháp Số

Nhị Đạo

二道 (Văn thù sư lợi Bồ tát vấn Bồ đề kinh luận)

Một, Hữu lậu đạo.

Năm ba la mật bố thí, trì giới, tinh tấn, nhẫn nhục, thiền định, có thể thành tựu được quả hữu lậu sanh tử ở thế gian. Vì vậy gọi là hữu lậu đạo.

Hai, Vô lậu đạo.

Bát nhã ba la mật, có thể thành tựu quả vô lậu Niết bàn xuất thế gian. Vì vậy gọi là vô lậu đạo.

Nhị Đáp

二答 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Ngôn đáp.

Trong kinh Hoa nghiêm từ hội thứ nhất đến hội thứ tám, đều có xin hỏi và đều dùng lời nói đáp lại.

Đó là ngôn đáp.

Hai, Thị tướng đáp. Hội thứ chín kinh Hoa nghiêm, phẩm nhập pháp giới, bắt đầu 60 câu, hỏi Phật tự nhập Tam muội sư tử phấn tấn. Hiện tướng mà trả lời. Bởi vì tâm Phật tự tại, không chờ đến lời nói, Phật lực thù thắng (Siêu việt) hiện tướng có thể trả lời được. Đó gọi là thị tướng bằng cách dùng diện mạo tỏ bày.

Nhị Đế

二諦 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Chơn đế làm sáng tỏ lý nhất tánh thông suốt. chính vì vậy mà nói lý thật tế, không dính một mảy trần, phải trái đều không còn, năng sở đều không, muôn vật là chân như, hợp Tam thừa về thực tế.

Hai, Tục đế biểu hiện việc duyên khởi của một tánh. chính vì vậy mà nói là trong công việc Phật sự không bỏ một pháp nào, khuyên bề tôi trung thành, khuyên con hiếu thảo, khuyên nhà hòa hợp, làm việc lành chỉ cho biết cái vui của các cõi trời, răng đe điều ác, chỉ bày cái khổ ở địa ngục.

Nhị Độ

二度 (Tông cảnh lục).

Một, Tánh độ.

Theo lý của pháp tánh thì không nhơ không sạch, không rộng không hẹp, giống như hư không bao trùm mọi nơi. Đó gọi là tánh độ.

Hai, Tướng độ.

Tùy theo tâm lượng của chúng sanh mà hiện ra quốc độ, hoặc sạch, hoặc nhơ, hoặc rộng, hoặc hẹp. Nhìn bằng con mắt của Bồ tát thì không thầy gồ ghề hang lỗ, bằng con mắt của chúng sanh mà nhìn cõi nước thì thấy toàn gai gốc, đá sỏi, dơ dáy. Đó gọi là tướng độ.

Nhị Độ

二度 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Một, Tịnh độ.

Đất của cõi ấy toàn bằng kim cương có lót nhiều loại châu báu thật là trang nghiêm và vượt trội, tuyệt đẹp, tức là thế giới hoa nghiêm, thế giới an dưỡng ở phương tây, ở đó không có bốn đường, không có năm trược xấu ác. Đó gọi là tịnh độ. (bốn đường: (Thú): Tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục), năm trược (không sạch): kiến, phiền não, kiếp, mạng, chúng sanh)

Hai, Uế độ.

Đất ở đó lồi lõm, gò đống, dơ dáy ngập tràng, tức là thế giới ta bà. Nơi cõi này có đủ bốn đường, năm trược xấu ác. Đó gọi là uế độ. (Tiếng Phạn là Ta bà, tiếng Hoa là Năng nhân, người ở trong nước này chịu đựng nhiều khổ sở).

Nhị Đoạn

二断 (Trì địa kinh)

Một, Duyên phược đoạn. Chỉ dứt trừ cái sai lầm trong tâm, thì trần cảnh bên ngoài không thể nổi lên tham, sân. Đối cảnh tuỳ duyên mà không sanh nhiễm trước.

Vì vậy gọi là duyên phược đoạn.

Hai, Bất sanh đoạn. Khi đã hiểu rõ pháp không, thì quả khổ trong tam đồ ác đạo, vĩnh viễn không sanh ra nữa. Vì vậy gọi là bất sanh đoạn.(Tam đồ: đao, huyết, hoả đồ).

Nhị Đức

二德 (Quán âm huyền nghĩa)

Ở chúng sanh nhân tâm đầy đủ, thì gọi là (vì) hiểu rõ hai nhân. Ở chư Phật quả đã hiển bày, thì thành hai đức trí và đoạn; bởi vì hiểu rõ nhân thì thành trí đức, liên hệ với nhân thì thành đoạn đức.

Một, Trí đức.

Trí là trí huệ, nghĩa là hiểu rõ các pháp một cách thông suốt vô ngại, tùy căn cơ lớn, nhỏ của chúng sanh mà diễn bày, không có sai lầm; đó là trí đức.

Hai, Đoạn đức.

Đoạn là đoạn trừ, nghĩa là dứt trừ hết hoặc nghiệp, tùy theo nơi mà điều phục chúng sanh, ác không thể nhiễm, hoàn toàn tự tại, không bị trói buộc. Đó là đoạn đức.

Nhị Duyên

二緣 (Lăng già kinh)

Một, Ngoại duyên. Thế giới là nơi nương tựa của chúng sanh, đều do các nhân duyên vọng tưởng mà sanh ra. Ví như cái bình đất từ các duyên đất sét, nước, bàn xoay mà có được. Đó gọi là ngoại duyên.

Hai, Nội duyên.

Thân thể của chúng sanh, nhờ các duyên vô minh, ái nghiệp mà sanh năm ấm, 18 giới, 12 nhập. Đó gọi là nội duyên (năm ấm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức; 18 giới: nhân giới, sắc giới, nhãn thức giới, nhĩ giới, thinh giới, nhĩ thức giới, tỉ giới, hương giới, tỉ thức giới, thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới, thân giới, xúc giới, thân thức giới, ý giới, pháp giới, ý thức giới; nhập là 12 nhập: nhãn nhập, nhĩ nhập, tỉ nhập, thiệt nhập, thân nhập, ý nhập, sắc nhập, thinh nhập, hương nhập, vị nhập, xúc nhập, pháp nhập).

Nhị Gia

二加 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Gia tức là gia bị. Ở hội Linh sơn, Phật dùng thần lực ba nghiệp hoặc âm thầm, hoặc hiện rõ, để gia bị cho Bồ tát Pháp huệ và các Bồ tát khác thuyết pháp, nên có hai thứ gia bị này.

Một, Hiển gia.

Phật dùng đại bi bình đẳng thường xem xét chúng sanh. Nếu đời trước có căn lành, đã thành thục thì dùng thần lực để gia bị cho các Bồ tát vì họ mà nói pháp như đích thân xoa đầu để tăng thêm oai đức, miệng thuyết pháp để thêm lợi ích biện luận, rõ ràng có thể thấy được.

Vì vậy gọi là hiển gia.

Hai, Minh gia.

Phật dùng thần lực của ý nghiệp gia bị Bồ tát tăng thêm trí huệ. Ơ trong đại chúng vì người nói pháp, khiến cho không sợ hãi, kín đáo khó thấy. Vì vậy gọi là minh gia.

Nhị Giả

二假 (Tông cảnh lục) Những người học duy thức, ở trong thánh giáo, không hiểu rõ, lầm chấp ngã, pháp. Lại còn nói có ngã, pháp là thế nào? Đáp rằng: Đối theo từng căn cơ mà tạm đặt ra, không giống như cố tình chấp, giả sử có hai loại.

Một, Vô thể tuỳ tình giả. Chấp ngã, pháp, tự nó không có thật thể, chỉ tuỳ thuận theo căn cơ mà thôi, bày đặt ra tạm bợ cũng gọi là ngã, pháp. Vì vậy gọi là Vô thể tuỳ tình giả.

Hai, Hữu thể thi thiết giả. Kinh Phật nói: Tuy có pháp thể mà chẳng phải có ngã, pháp. Thể vốn không tên, tuỳ duyên dựng lên, giả gọi là ngã, pháp. Vì vậy gọi là Hữu thể thi thiết giả.

Nhị Giác

二覺 (Khởi tín luận)

Một, Bổn giác. Tâm thể của chúng sanh, linh diệu, sáng suốt, rỗng rang, xưa nay xa lìa các niệm, rộng tựa hư không, bao trùm tất cả. Đó chính là pháp thân bình đẳng của Phật. Vì vậy gọi là bổn giác.

Hai, Thỉ giác.

Tâm nguyên bổn giác của chúng sanh, huân tập vô minh, giác thành bất giác, nhiều kiếp mê lầm, bây giờ mới giác ngộ. Vì vậy gọi là thỉ giác, giác ngộ hoàn toàn thì thành Phật.

Nhị Giác

二覺 (Phiên dịch danh nghĩa).

Một, Tự giác. Nghĩa là hiểu biết ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai. Tất cả các pháp thường và vô thường v.v… Ngộ được tánh chơn không, thấu rõ hư vọng hoặc nghiệp, thành tựu được diệu trí, có thể tự mình mở bày giác ngộ, nên gọi là tự giác.

Hai, Giác tha.

a tự mình đã giác ngộ rồi, vận dụng vô duyên từ, rộng nói các pháp, mở mang việc giác ngộ cho chúng sanh, khiến đều xa lìa khổ sanh tử, được vui Niết bàn, nên gọi là giác tha.

Nhị Giải Thoát

二解脫 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Hữu vi giải thoát. Giới luật đã được Phật chế ra, nương theo thầy đúng pháp mà thọ trì, thì có thể ngừa sai, ngăn ác, xa lìa sự trói buộc của nghiệp lực. Vì vậy gọi là hữu vi giải thoát.

Hai, Vô vi giải thoát. Không chế giới luật, tánh vốn thanh tịnh, thể vốn vô vi, tuy giữ giới pháp, tướng phạm giới không giữ. Tâm thể rỗng rang, tánh tội cũng không còn. Vì vậy gọi là vô vi giải thoát.

Nhị Giải Thoát

二解脫 (Thành thật luận)

Một, Huệ giải thoát. Dùng trí huệ dứt trừ ràng buộc hoặc nghiệp, vô minh, thì được giải thoát. Vì vậy gọi là huệ giải thoát.

Hai, Tâm giải thoát. Từ tâm này mà xa lìa sự trói buộc của tham ái, thì được giải thoát. Vì vậy gọi là tâm giải thoát.

Nhị Giải Thoát

二解脫 (Bảo tánh luận). Chúng sanh thường bị trói buộc bởi dây nghiệp lực, không thể thoát ly. Nếu mở được sự trói buộc ấy thì liền được tự tại, nên gọi là giải thoát.

Một, Tánh tịnh giải thoát. Tánh của chúng sanh vốn thanh tịnh, không có tướng nhiễm ô trói buộc. Đó gọi là tánh tịnh giải thoát.

Hai, Chướng tận giải thoát. Chúng sanh do phiền não, ngăn che thánh đạo, không thể ra khỏi. Nếu xa lìa chướng ngại này, thì được tự tại. Đó là chướng tận giải thoát.

Nhị Giáo

二教 (Hoa nghiêm khổng mục)

Một, Hoá giáo thông nội ngoại chúng.

Một đời đức Phật bố thí giáo pháp, dạy dỗ chúng sanh, gồm cả xuất gia và tại gia. Cả hai đều nương tựa giáo pháp này mà tu hành, xa lìa khổ sanh tử. Vì vậy gọi là hoá giáo thông nội ngoại chúng.

Hai, Chế giáo duy nội chúng. Phật nói các luật nghi, riêng ngăn cấm chúng xuất gia, như pháp đã thọ lãnh, đưa đến thành tựu quả Thánh. Vì vậy gọi là chế giáo duy nội chúng.

Nhị Giới

二戒 (Tì bà sa luận).

Một, Đạo cộng giới.

Ở trong địa vị kiến đạo và tu đạo, không cố ý giữ giới, tự nhiên không phạm. Giới và đạo cùng phát khởi. Đó gọi là đạo cộng giới. người giữ giới này đã chứng được sơ quả, nhị quả, tam quả. Đó là vô lậu giới (Kiến đạo là sơ quả; Tu đạo là nhị quả, tam quả Vô lậu là không rơi vào tam giới sanh, tử).

Hai, Định cộng giới.

Khi phát khởi định này chứng được định sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền thiên, không cố ý giữ giới tự nhiên không phạm. Giới và định cùng phát khởi. Đó gọi là định cộng giới. Giới này dứt phiền não (hoặc) chưa hết, chưa ra khỏi sanh tử. Đó là hữu lậu giới.

Nhị Giới

二戒 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Tuỳ tướng giới.

Tuỳ là tuỳ thuận. Tướng là hình tướng. Nương theo lời Phật dạy, nhuộm áo nâu sòng, xuất gia, xin ăn tự sống không phạm oai nghi.

Đó là tuỳ tướng giới.

Hai, Ly tướng giới. Ly là xa lìa, người giữ gìn giới pháp, tâm không đắm nhiễm, thì tất cả giới tựa như hư không, hiểu rõ tướng trì, phạm. Đó là ly tướng giới.

Nhị Giới

二戒 (Niết bàn kinh)

Một, Tánh trọng giới. Sát, đạo, dâm, vọng đều là tánh nghiệp. Không giữ giới Phật, giữ mà không phạm, tánh ta được lành. Phạm mà không giữ, tánh ta có tội. Nếu người phạm giới, tội ấy rất nặng. Đó gọi là tánh trọng giới.

Hai, Thế cơ hiềm giới.

Giới không quan tâm những chê bai và nghi ngờ của người đời. Giới luật Phật chế ra cho người xuất gia. Tất cả sự nghiệp kinh doanh, sinh sống của thế gian và tất cả những việc không thích hợp với đạo, đều không được làm, là để ngăn cản những dèm pha, nghi ngờ của người đời. Đó gọi là tức thế cơ hiềm giới.

Nhị Giới

二戒 (Niết bàn kinh)

Một, Oai nghi giới. Thọ giới rồi, chỉ lo tu hành, uốn nắn oai nghi và ngừng lại việc làm đẹp cho thân thể. Dối lừa người đời, chỉ vì mong cầu danh lợi và muốn người ta cung kính mình mà thôi.

Hai, Tùng giới giới.

Thuận theo giới luật Phật dạy, trong sạch ba nghiệp để cho trong tâm, ngoài thân của mình tương xứng nhau. Không vì việc đời, chỉ mong được lợi ích chân thật, không cần lời khen giả dối.

Nhị Giới

二戒 (Hoa nghiêm khổng mục).

Một, Tánh giới.

Sát, đạo, tà dâm, vọng ngữ, bốn giới này là tánh giới, không đợi Phật chế ra, nếu người nào giữ gìn thì được phước, phạm thì bị tội. Đó gọi là tánh giới.

Hai, Giá giới.

Giá là ngăn chặn. Uống rượu nhiều có nhiều lầm lỗi sanh ra, có thể phạm đến các giới khác, nên Phật đặc biệt ngăn chặn, khiến không phạm phải và giữ gìn, bảo hộ các luật nghi khác. Đó gọi là giá giới.

Nhị Hạnh

二行 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Sai biệt hạnh. Nương vào nhiều địa vị khác nhau mà tu hành, nên gọi là sai biệt hạnh. (Các vị là Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa).

Hai, Phổ hiền hạnh.

Nương vào pháp môn viên dung, theo tu một hạnh, tức là đầy đủ các hạnh, nên gọi là Phổ hiền hạnh. ( Nhất hạnh là trong bốnhai địa vị, theo tu một hạnh thì bao hòm những hạnh khác).

Nhị Hạnh

二行 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Đốn thành chư hạnh. Tức là nương vào pháp môn viên dung mà tu hành. Các vị Bồ tát nếu dứt một hoặc nghiệp thì tất cả các hoặc đều đoạn, nếu tu một hạnh, thì các hạnh đều đầy đủ. Vì vậy phẩm Phổ hiền hạnh nói: Dứt trừ được một thì tất cả đều dứt hết.

Hai, Biến thành chư hạnh. Tức là nương theo thứ lớp của pháp môn mà tu hành. Nghĩa là các vị Bồ tát, ban đầu phát tâm Bồ đề, cuối cùng ở trong địa vị đẳng giác, thứ tự trải qua nhiều pháp môn, làm tất cả các hạnh. Đó là biến thành chư hạnh.

Nhị Hộ

二護 (Niết bàn kinh).

Một, Nội hộ.

Nội là thân tâm của mình. Giới luật đại, Tiểu thừa Phật chế ra, nếu người thọ trì thì phòng hộ sai lầm cho thân, khẩu, ý nghiệp, thành tựu quả Bồ đề chủng trí. Đó là giới cấm là nội hộ vậy.

Hai, Ngoại hộ.

Là bà con dòng họ. người tu hành, cốt phải ngăn ngừa, dứt hết mọi duyên. Tất cả nhu cầu về ăn, mặc, thuốc thang ắt phải nhờ bà con dòng họ cung cấp, ngõ hầu thân tâm được an ổn, để đạo nghiệp được hoàn thành. Đó là lý do bà con thân thuộc là ngoại hộ.

Nhị Hoa

二花 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Thảo mộc hoa. Tất cả hoa của cây cỏ đều trải qua quá trình nở hoa, kết trái. Lấy điều này làm ví dụ cho nhân của vạn hạnh, thì có khả năng thành tựu Phật quả. Vì vậy gọi là thảo mộc hoa.

Hai, Nghiêm thân hoa. Thế gian có vàng, ngọc châu báu tựa như hoa, đều có thể dùng trang sức cho thân thể. Lấy ví dụ này để chỉ thần thông tướng đẹp, có thể trang nghiêm pháp thân. Vì vậy gọi là nghiêm thân hoa.

Nhị Hoặc

二惑 (Hoa Nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Một, Hiện hành hoặc. Sáu căn đối với sáu trần hiện lên các phiền não tham, sân, si, …khiến tâm mê mờ, làm chướng ngại các pháp lành. Đó gọi là hiện hành hoặc.

Hai, Chủng tử hoặc.

Chủng tử là căn bản vô minh. Từ vô minh này sanh ra các phiền não, ngăn trở pháp lành. Đó gọi là chủng tử hoặc.

Nhị Hoặc

二惑 (Thích thiêm)

Một, Lý hoặc.

Hoặc là căn bổn vô minh, hay làm trở ngại, che lấp lý trung đạo, không thể hiển bày. Đó gọi là lý hoặc.

Hai, Sự hoặc.

Phiền não trần sa có thể ngăn cản việc giáo hoá chúng sanh, thì có thể che lấp pháp tục đế. Kiến, tư hoặc có thể ngăn trở sự tịch tỉnh, thì có thể che lấp pháp chơn đế. Đó gọi là sự hoặc.

Nhị Kết La

二 結 羅 (Phiên dịch danh nghĩa).

Tiếng Phạn nói đủ là Đột kết la, tiếng Hoa là Làm ác, nói ác.

Một, Thân ác tác.

Thân làm các điều ác như sát, trộm, tà dâm v.v… Đó gọi là thân ác tác.

Hai, Khẩu ác thuyết. Miệng nói ra những lời dối trá, thêu dệt, hai lưỡi, ác khẩu. Đó gọi là ác khẩu thuyết.

Nhị Không

二空 (Chỉ quán)

Một, Đản không.

Hàng Nhị thừa quán tất cả pháp đều hư ảo, chỉ thấy có không mà thôi, mà không thấy bất không. Vì vậy gọi là đản không.

Hai, Bất đản không. Bồ tát chẳng những thấy không mà còn thấy bất không. Bất không tức là trung đạo. Vì vậy gọi là bất đản không.

Nhị Không

二空 (Pháp tàng Bát nhã tâm kinh lược sớ)

Một, Nhân không. Tức là ngã không, cũng gọi là sanh không. Phàm phu lầm cho rằng ngũ uẩn là ngã, cưỡng cho là chủ tể, dẫn đến sanh các phiền não và tạo ra vô vàn nghiệp. Phật vì muốn phá bỏ sự suy nghĩ lầm lạc này, nên nói năm uẩn vô ngã. Bậc Nhị thừa giác ngộ điều ấy vào được lý vô ngã. Đó gọi là nhân không.

Hai, Pháp không. Bậc Nhị thừa chưa rõ được lý pháp không, giống như cho rằng ngũ uẩn là pháp thật có. Vì vậy mà pháp chấp này, nên trí huệ Bát nhã thâm sâu, thấy rõ được tự tánh ngũ uẩn là không. Bồ tát giác ngộ được điều này vào được lý pháp không.

Đó gọi là pháp không.

Nhị Kiến

二見 (Niết bàn kinh)

Một, Tướng mạo kiến. Do có hình trạng tướng mạo mà thấy. Như người thấy khói bốc lên, liền nói là thấy lửa. Tuy không thấy lửa, cũng không sai. Đó là tướng mạo kiến.

Hai, liễu liễu kiến.

Mắt người sáng suốt (không bệnh) nhìn quả A ma lặc trong lòng bàn tay thấy rất rõ ràng. Bồ tát thấy quả Bồ đề Niết bàn cũng như thế. Đó là liễu liễu kiến

Nhị Kiến

二見 (Niết bàn kinh)

Một, Trụ địa phần kiến. Bồ tát Thập trụ v.v… phá trừ một phần hoặc vô minh, hiển lộ một phần trong ba đức, từ cạn đến sâu. Nên gọi là trụ địa phần kiến (Tam đức: pháp thân, Bát nhã, giải thoát)

Hai, Cứu cánh vô kiến. Bồ tát đẳng giác dứt trừ phẩm cuối cùng phiền não vô minh vi tế, hết sạch không còn, liền lên quả vị Diệu giác. Tánh đức vốn có đã hiển lộ hoàn toàn, hoàn toàn hết phân biệt. Vì vậy gọi là cứu cánh vô kiến.

Nhị Kinh Thể

二經體 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Văn thị sở y thể. Văn là văn tự. Tất cả nghĩa lý đều dựa vào đây, cũng là cái thể nói rõ của khế kinh.

Hai, Nghĩa thị năng y thể. Tất cả nghĩa lý đều dựa vào văn tự để được hiển bày, nên nghĩa là năng y và cùng với văn tự đồng làm thể để nói rõ khế kinh.

Nhị Lợi

二利 (Kim cang Bát nhã kinh thủ trước bất hoại giả danh luận)

Một, Tự lợi.

Kinh điển Phật nói, tự mình có thể thọ trì đọc tụng, lắng nghe suy nghĩ, y theo lý mà tu tập, thành tựu quả tốt đẹp. Đó gọi là tự lợi.

Hai, Lợi tha.

Lấy pháp mình đã nhận rồi vì người khác mà diễn nói, khiến cho họ tu tập, dứt trừ phiền não chứng được Phật quả. Đó gọi là lợi tha.

Nhị Lực

二力 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Tư trạch lực.

Tư: suy nghĩ; trạch: chọn lựa. Nghĩa là suy nghĩ chọn lựa tất cả hạnh chánh đáng, đối trị các chướng ngại, khiến không nỗi lên trở lại. Vì vậy gọi là tư trạch lực.

Hai, Tu tập lực.

Nhờ sức tu tập, khiến cho các hạnh lành vững chãi, chắc chắn thành tựu. Vì vậy gọi là tu tập lực.

Nhị Mộc

二木 (Pháp hoa kinh văn cú)

Một, Đại thọ.

Đại thọ ví dụ cho giáo lý dành riêng Bồ tát. Giáo lý riêng cho Bồ tát này, ở hội Pháp hoa, được nghe đó là pháp Nhất thừa. Được thọ ký làm Phật, độ hết thảy chúng sanh, như cây đại thọ kia mong một trận mưa thấm nhuần để được tăng trưởng, cành lá sum suê tươi tốt, thì có thể che trùm tất cả. Đó gọi là đại thọ.

Hai, Tiểu thọ.

Tiểu thọ ví dụ cho Bồ tát thông giáo. Giáo lý Bồ tát này, cũng có hội Pháp hoa, nghe nói pháp Nhất thừa, thọ ký làm Phật, nhưng không đề cập đến căn tánh to lớn của biệt giáo Bồ tát, giáo hóa và công dụng rộng lớn. Đó là tiểu thọ.

Nhị Môn

二門 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Trong kinh Hoa nghiêm đề cập đến hai môn (phương pháp tu) là hạnh bố môn và viên dung môn đều có thể đi vào pháp giới.

Một, Hạnh bố môn. Trong đã nói rõ ràng về Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, đẳng giác, diệu giác gồm 42 cấp bậc tu chứng. Trình bày theo thứ tự rõ ràng, khiến Bồ tát tu hành, chứng đắc, từ cạn đến sâu, trước sau không giống nhau. Vì vậy gọi là hạnh bố môn.

Hai, Viên dung môn. Kinh trình bày rõ về lý của pháp giới, tròn đầy không ngăn ngại, khiến cho Bồ tát ở trong 42 cấp bậc chứng đắc hiểu rõ, đưa lên một vị tức là thâu tóm công đức các vị còn lại, không hề chướng ngại.

Vì vậy gọi là viên dung môn.

Nhị Môn

二門 (Đại trí độ luận)

Một, Phước đức môn.

Tức là bố thí, trì giới, … là làm phước đức môn. Đi vào phước đức môn thì tất cả tội nghiệp đều tiêu trừ, những điều mong muốn đều đạt được.

Hai, Trí huệ môn.

Hiểu rõ tất cả pháp tức là thật tướng là làm trí huệ môn. Vào được trí huệ môn thì không chán sanh tử, không ưa Niết bàn.

Nhị Nan Hoá

二難化( Đại trí độ luận)

Bồ tát, vì giáo hoá chúng sanh, làm chuyển luân thánh vương ở cõi thế gian, phần nhiều sanh ở cõi Dục, vì các vị trời sướng, khó dạy dỗ.

Một, Dục thiên nan hóa. Các trời ở cõi Dục, ham mê ngũ dục tuyệt diệu, khó dạy dỗ. Đó là dục thiên nan hoá, ( ngũ dục: Sắc, thinh, hương, vị, xúc).

Hai, Sắc thiên nan hoá. Các trời ở cõi Sắc, đắm nhiễm mùi vị, vui sướng thiền định thế gian, không có tâm nhàm chán cái ác mà mong xa lìa, nên khó dạy dỗ. Đó là sắc thiên nan hoá.

Nhị Nghĩa

二義 (Viên giác kinh lược sớ)

Một, Liễu nghĩa. Kinh Đại thừa đều nói thắng nghĩa, như phiền não tức Bồ đề; sanh tử tức Niết bàn đều hiển thị rốt ráo, nên gọi là liễu nghĩa.

Hai, Bất liễu nghĩa. Trong các kinh đề cập đến các việc thế tục như chán sanh tử, vui cầu Niết bàn v.v… văn chương không giống nhau, không vì hiển bày nghĩa rốt ráo, nên gọi là bất liễu nghĩa.

Nhị Nghiệp

二業 (Câu Xá luận)

Một, Dẫn nghiệp.

Nếu nghiệp lành đời trước còn ảnh hưởng đến nay, sanh làm người thì được châu báu dồi dào, hưởng nhiều vui sướng. Nếu do nghiệp ác đời trước còn ảnh hưởng đến nay, sanh làm người thì cảm nhận thiếu thốn, khổ sở, chịu các khổ não. Đó gọi là dẫn nghiệp.

Hai, Mãn nghiệp.

Do tu nghiệp lành ở đời trước thì đời nay sanh vào nhà giàu có, nhờ đó càng tu các việc lành, dần dần sanh vào nhà quan chức quyền quý, cho đến quả lành được hoàn toàn viên mãn. Đó gọi là mãn nghiệp.

Nếu do đời trước tạo nghiệp ác, đời này sanh ra nghèo nàn khốn khổ, từ đó càng tạo ra nhiều việc ác, dần dần sanh vào nhà bần cùng, cho đến kết quả hoàn toàn cực ác. Đó gọi là mãn nghiệp.

Nhị Nhân

二因 (Tông cảnh lục).

Một, Năng nhân.

Thức thứ tám có thể sanh ra bảy thức còn lại: còn là nguyên nhân của các chủng tử thiện, ác.

Hai, Phương tiện nhân. Bảy thức còn lại làm phương tiện dẫn nhập các chủng tử thiện, ác cho thức thứ tám. Giống như nước, đất là phương tiện cho ngũ cốc nẩy mầm. Vì vậy gọi là phương tiện nhân.

Nhị Nhẫn

二忍 (Địa trì kinh)

Một, An thọ khổ nhẫn. Bị các khổ đau ốm, nước, lửa, roi gậy bức bách mà có thể an lòng chịu đựng, điềm nhiên bất động. Vì vậy gọi là an thọ khổ nhẫn.

Hai, Quan sát pháp nhẫn.

Quan sát các pháp, thể tánh giả dối, vốn không sanh không diệt, hiểu biết chân chánh, tâm không vọng động, an nhiên nhẫn nhịn. Vì vậy gọi là quán sát pháp nhẫn.

Nhị Nhân

二因 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Một, Tập nhân.

Tập nghĩa là lập đi lập lại nhiều lần. Như tập tham dục thì tham dục lớn mạnh lên. Đó gọi là tập nhân.

Hai, Báo nhân.

Báo là quả báo. Làm nhân lành, dữ thì có cái quả báo lành, dữ. Đó gọi là báo nhân.

Nhị Nhân

二因 (Đại trí độ luận).

Luận hỏi rằng. Các phiền não là pháp ác, sao nói là có thể sanh các nghiệp lành. Đáp rằng: có hai loại nhân.

Một, Cận nhân.

Người nào mong cầu đời sau giàu có, an vui, cho nên tu bố thí… các việc lành. Đó là cận nhân.

Hai, Viễn nhân.

Người nào muốn lánh xa cõi dục giới và thân bất tịnh này, nên hay tu thiền định. Đó là viễn nhân.

Nhị Nhân

二因 (Đại Niết bàn kinh)

Một, Chánh nhân. Chánh là trung chánh. Trung tức là song chiếu. Ba đế đầy đủ, nên gọi là chánh nhân. (Trung chánh là xa lìa hai bên: thường, đoạn song chiếu là chiếu không, chiếu giả không nghĩa là tuy biết các tướng, tức là chơn đế giả là tạo nên tất cả pháp, tức là tục đế chẳng không chẳng giả tức là trung đế. Nên gọi là Ba đế đầy đủ).

Hai, Duyên nhân.

Duyên tức là trợ duyên. Tất cả công đức căn lành đều nhờ liễu nhân mới mở rộng ra tánh của chánh nhân. Vì vậy gọi là duyên nhân. (Liễu nhân: Liễu tức soi sáng, nghĩa là dùng trí huệ soi sáng chánh nhân).

Nhị Nhân

二因 (Du già sư địa luận)

Một, Khiên dẫn nhân. Do hoặc nghiệp vô minh ở đời trước, tạo ra các nghiệp lành, dữ. Từ những nghiệp này làm nhân, thì có khả năng chiêu cảm quả báo đời này, cứ như thế vòng vo không dứt.

Vì vậy gọi là khiên dẫn nhân.

Hai, Sanh khởi nhân. Do vô minh, ở đời hiện tại, tạo ra các nghiệp lành, dữ. Do các nghiệp này làm nhân, thì khả năng có quả báo đời sau. Như thế xoay vòng không dứt. Vì vậy gọi là sanh khởi nhân.

Nhị Nhân Duyên Phát Khởi Chánh Kiến

二因緣發起正見 (Đại trí độ luận)

Một, Ngoại văn chánh pháp.

Chúng sanh tuy có đầy đủ chánh niệm, ắt phải nghe theo những giảng thuyết về chánh pháp của người trí, sau đó chánh kiến mới bắt đầu mở mang. Ví như lúa mạch, trong có đầy đủ hạt mầm, ngoài phải có nước mưa thấm nhuần, sau đó nảy mầm bắt đầu sự sống. Vì vậy muốn mở mang chánh kiến, ắt phải nghe chánh pháp từ ngoài.

Hai, Nội hữu chánh niệm. Chúng sanh tuy có nghe chánh pháp, phát khởi chánh kiến, thật ra nội tâm có đầy đủ chánh niệm. Ví như hồng chung tuy có người dộng, nhưng tiếng chẳng phải có từ ngoài. Vì vậy nếu muốn chánh kiến mở mang, ắt phải có chánh niệm bên trong.

Nhị Nhân Xuất Phật Thân Huyết

二人出佛身血 (Đại Trí độ luận)

Một, Điều đạt thôi sơn đắc tội.

Tiếng Phạn là Điều đạt, tiếng Hoa là Thiên nhiệt. Ông ta sanh lòng cực ác, xô đá đè Phật. Vì được kim cang lực sĩ hộ Phật, dùng chày kim cang đập vỡ đá, những hòn đá nhỏ văng tung toé ngược lại, làm bị thương ngón chân của Phật chảy máu. Nên ông ta bị tội báo.( Điều đạt là Đề bà đạt đa).

Hai, Kỳ vực hành châm đắc phước.

Tiếng Phạn Kỳ vực hay Kỳ bà, Tiếng Hoa là Cô hoạt sống vững vàng, kiên cố. Khi Phật bị bệnh nhẹ, sai Kỳ bà chửa trị cho Phật, Kỳ bà dùng kim lễ Phật lấy máu ra, bệnh mau thuyên giảm. Tuy là làm Phật ra máu, lý do trị bệnh cho Phật, nhờ vậy được phước báu.

Nhị Nhân

二因 (Niết bàn kinh)

Một, Sanh nhân.

Sanh là phát sanh. Vốn đầy đủ lý của pháp tánh, thì có thể phát sanh ra tất cả pháp lành, như các hạt ngũ cốc đều có thể nẩy mầm.

Đó gọi là sanh nhân.

Hai, Liễu nhân.

Liễu là chiếu rọi. Dùng trí huệ chiếu sáng lý của pháp tánh. Như đèn chiếu sáng vật thấy được rõ ràng. Đó gọi là liễu nhân.

Nhị Nhẫn

二忍 (Đại trí độ luận)

Một, Chúng sanh nhẫn. Nhẫn là chịu đựng, cũng gọi là bằng lòng chịu đựng. Nghĩa là Bồ tát đối với chúng sanh không giận không buồn như mẹ hiền thương con. Nếu có chúng sanh dùng vô vàn ác độc mà hại ta, tâm cũng không giận dữ, hoặc có chúng sanh bằng vô vàn sự kính trọng, cúng dường ta, tâm cũng không vui mừng. Vì vậy gọi là chúng sanh nhẫn.

Hai, Vô sanh pháp nhẫn. Đứng về lý vốn không sanh, không diệt, nên gọi là không sanh. Bồ tát đối với các pháp vô sanh, có thể an vui nhẫn nại, không động tâm, không thối chuyển. Vì vậy gọi là vô sanh pháp nhẫn.

Nhị Nhiếp

二攝 (Tịnh danh kinh sớ)

Một, Chiết phục nhiếp. Chiết là bẻ gãy. Phục là khuất phục. Chúng sanh trong sáu đường trong tam giới, tham đắm ngũ dục, trôi trong sanh tử, thật khó vượt qua được. Vì vậy Phật nói các quả báo về thiện, ác và bao nhiêu lời thiết tha về cái khổ ghê gớm trong các địa ngục, để uốn nắn tâm tánh và thu nhận chúng theo chánh đạo.

Đó là chiết phục nhiếp.

Hai, Điều phục nhiếp.

Điều là điều trị (chữa bệnh). Điều trị, kiến, tư và căn bản vô minh hoặc đều theo chánh lý. Tâm tánh vắng lặng, không để cho nổi lên những phiền não ấy trở lại. Đó gọi là điều phục nhiếp.

Nhị Niết Bàn

二涅般 (Đại trí độ luận)

Một, Hữu dư Niết bàn. Nghĩa là kiến hoặc và tư hoặc đã dứt, nhưng sắc thân còn sống chưa chết, nên gọi là hữu dư Niết bàn. (ý thức phân biệt là kiến hoặc, đối với trần cảnh nổi lòng tham luyến là tư hoặc)

Hai, Vô dư Niết bàn. Nghĩa là kiến hoặc và tư hoặc đã dứt hết và thân ngũ ấm cũng không còn, nên gọi là vô dư Niết bàn.

Nhị Niết Bàn

二涅般 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa)

Tiếng Phạn là niết nhã, tiếng Hoa là Diệt độ.

Một, Tánh tịnh Niết bàn. Nghĩa là lý thật tướng của các pháp, không thể nhơ, không thể sạch. Không nhiễm tức là không sanh. Không tịnh tức là không diệt. Không sanh không diệt gọi là tánh tịnh Niết bàn.

Hai, Phương tiện tịnh Niết bàn. Phương tiện giống như thiện xảo (khéo léo). Trí đã hợp với lý, tức là soi sáng mọi căn cơ, soi sáng thì ắt có cảm ứng, có cơ cảm tức là sanh. Sanh ấy mà không phải sanh. Cơ duyên đã hết, ứng thân diệt. Bất sanh bất diệt gọi là phương tiện tịnh Niết bàn.

Nhị Nữ

二女 (Niết bàn kinh).

Phật vì chúng sanh, chỉ biết tham sống sợ chết, mà không biết phương cách xuất ly, nên lấy tính cách hai cô gái để làm ví dụ. Hai cô gái này hành vi cử chỉ giống nhau, không thể xa rời nhau. Cũng giống như sống ắt có chết và ngược lại; chưa từng xa nhau giây lát vậy.

Một, Công đức thiên. Kinh nói như có người nữ vào nhà người ta. Chủ nhà hỏi rằng, người tên gì? Đáp: tôi tên là Công đức đại thiên. Lại hỏi: ngươi làm được gì? Đáp: Ta đến đây mang theo vàng, bạc châu báu. Chủ nhà nghe vậy liền tỏ ra vui vẻ kính mến, cung kính lễ bái.

Ví dụ này ám chỉ kẻ phàm phu tham sống, giống như người chủ nhà tham lam của cải quí báu mà yêu thương cô gái kia.

Hai, Hắc ám nữ.

Kinh nói: Chủ nhà lại gặp một cô gái dung mạo xấu xa, quê mùa, dốt nát, dơ dáy. Chủ nhà hỏi rằng: tên ngươi là gì? Đáp: ta đến đây để khiến cho tất cả của báu của ông suy sụp mất mát. Nghe xong, chủ nhà cầm dao nói rằng: nếu ngươi không đi, ta chặt đứt thân mạng ngươi, cô gái đáp: Ông quá ngu si, không có trí huệ. Người mà ông đang cúng dường trong nhà, chính là chị của tôi. Tôi và chị tôi hành xử giống nhau. Nếu ông đuổi tôi thì đương nhiên cũng đuổi luôn cả chị tôi.

Ông chủ trở vào nhà, hỏi: Công đức thiên: Có đúng như vậy không? Thiên đáp: đúng, đó là em tôi, đi đứng cùng nhau, chưa từng xa cách. Tôi thường làm cho có ích lợi, còn cô ấy đem đến sự tổn thất, mất mát. Nếu đã yêu mến tôi, thì cũng phải yêu mến cô ấy. Nếu chán ghét cô ấy, thì cũng phải chán ghét luôn tôi.

Ví dụ này cho kẻ phàm phu: Chỉ biết chán ghét cái chết, mà không biết rằng sự sống cũng phải chán ghét. Nếu chán ghét chết thì cũng phải chán ghét sống. Cả sống và chết đều cùng chán ghét, mới là người có trí. Để được gọi là người có trí tuệ, thì chủ nhân không nhận cả hai cô gái ấy.

Nhị Pháp

二法 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Tự đắc pháp. Nghĩa là pháp Phật tự tu hành mà chứng đắc được, cùng với mười phương Phật không tăng không giảm; nên gọi là Tự đắc pháp.

Hai, Bổn trụ pháp. Nghĩa là pháp thuộc pháp giới, xưa nay thường còn, có Phật hay không tánh tướng vẫn như thế; nên gọi là bổn trụ pháp.

Nhị Pháp Chấp

二法執 (Tông cảnh lục)

Một, Câu sanh pháp chấp. Từ trong ngũ ấm cưỡng dựng lên một chủ tể, lầm chấp là ngã cùng với thân mạng sanh ra. Đó gọi là câu sanh ngũ chấp.

Hai, Phân biệt ngã chấp. Ở trong ngã rồi suy lường, phân biệt rằng ta có thể làm việc lành việc dữ, khởi lên chấp trước. Đó gọi là phân biệt ngã chấp.

Nhị Pháp Thân

二法身(Vô trước luận)

Một, Trí tướng pháp thân. Nghĩa là trí huệ đầy đủ, mới có thể diễn thuyết các pháp; vì vậy thuyết pháp là cái tướng của trí huệ. Do trí tướng này đi đến vị trí pháp thân. Vì thế gọi là trí tướng pháp thân.

Hai, Phước tướng pháp thân. Nghĩa là lấy bảy báu trong đại thiên thế giới bố thí, không bằng

thọ trì một câu trong tứ cú kệ. Nên kinh Kim cang nói: Đối với kinh này thọ trì chỉ đến bốn câu kệ…., vì người giảng nói, phước đức của người này hơn người kia. Do phước tướng này đến được vị trí pháp thân. Vì thế gọi là phước tướng pháp thân.

Nhị Pháp Thân

二法身 (Khởi tín luận sớ)

Một, Ngôn thuyết pháp thân. Nghĩa là pháp thân vô tướng, vốn xa nói năng. Tuy xa lìa nói năng, nhưng không dùng lời nói thì không lấy gì trình bày. Vì thế gọi là ngôn thuyết pháp thân.

Hai, Chứng đắc pháp thân. Nghĩa là thể của pháp thân rộng khắp, mọi vật đều có đầy đủ. Chỉ vì mê nên không thể hiển bày hoàn toàn. Nếu không tu tập, làm sao chứng được. Vì thế dùng tâm thỉ giác khế hợp với lý bổn giác. Thỉ, bổn không hai, tức là giác ngộ hoàn toàn. Đó là chứng đắc pháp thân.

Nhị Pháp Thân

二法身 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Lý pháp thân. Lý là tánh đức. Nghĩa là tánh thì thanh tịnh, thể thì sáng suốt, xưa nay xa lìa niệm khởi bằng giới hạn của hư không, không nơi nào là không bao trùm, chư Phật và chúng sanh đều cùng một tướng. Vì thế gọi là lý pháp giới.

Hai, Trí pháp thân.

Trí tức là tu đức. Nghĩa là trí rốt ráo của thể giác, khế hợp vói lý thanh tịnh của bổn giác. Lý, trí tương dung; tâm, sắc không hai. Cái gì vốn dĩ của trí thì gọi trí pháp thân.

Nhị Pháp

二法 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Thắng nghĩa pháp, tức là Niết bàn. Pháp Niết bàn nghĩa của nó tối thắng, nên gọi là thắng nghĩa pháp.

Hai, Pháp tướng pháp, tức là pháp Tứ đế. Pháp Tứ đế, mỗi thứ có tướng trạng, nên gọi là pháp tướng pháp.

Nhị Phật Cảnh

二佛境 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Chứng cảnh là lý chơn như pháp tánh, là cảnh giới của chư Phật đã chứng ngộ, xa lìa niệm tưởng, tát cả đều là chân như. Vì vậy gọi là chứng cảnh.

Hai, Hóa cảnh.

Quốc độ trong mười phương đều là cảnh giới biến hóa của Phật. Vì vậy gọi là hóa cảnh.

Nhị Phật Thân

二佛身 (Niết bàn kinh)

Một, Sanh thân.

Nghĩa là thân từ cha mẹ sanh ra, tức là thân ứng hóa của Phật.

Hai, Pháp thân.

Nghĩa là thân vốn có của pháp tánh. Nếu Phật ra đời hay không ra đời, pháp thân thường trụ bất động, không hề thay đổi.

Nhị Phật Thân

二佛身 (Niết bàn kinh)

Một, Thường thân.

Thân thường trụ giải thoát của Như lai, đức độ đầy đủ, hạnh nguyện tròn đầy. Bách thiên vạn ức kiếp về trước chưa từng sanh; bách thiên vạn ức kiếp về sau chưa từng diệt. Vì thế gọi là thường thân.

Hai, Vô thường thân. Phật phương tiện muốn độ thoát khổ đau cho chúng sanh, thị hiện cái thân sanh tử, rồi xuất gia, tu đạo, thành Phật, thuyết pháp, nhập Niết bàn. Vì thế gọi là vô thường thân.

Nhị Phật Thân

二佛身 (Niết bàn kinh)

Một, Pháp tánh thân.

Pháp tánh là pháp thân vậy. Nghĩa là thân pháp tánh này biến khắp mười phương không ngằn mé, sắc thân đoan chánh, tướng hảo trang nghiêm, dùng vô lượng ánh sáng, vô lượng ngôn từ độ pháp thân Bồ tát ở mười phương. Đó là pháp tánh thân.

Hai, Sanh tử thân.

a là Phật dùng sức phương tiện hiện sanh hiện diệt; hiện xuất gia, hiện thành Phật; tất cả ác pháp trừ hết, tất cả thiện pháp đều thành tựu; thứ lớp nói pháp độ chúng sanh. Đó là sanh tử thân.

Nhị Phiền Não

二煩惱 (Đại trí độ luận).

Một, Nội trước phiền não. Các phiền não thân kiến, biên kiến v.v… ở trong tâm chưa dứt hết, nỗi lên chấp trước. Vì vậy gọi là nội trước phiền não. (Thân kiến là chấp lầm năm ấm sắc, thọ, tưởng, hành, thức là thân mình. Biên kiến là chấp thường hay chấp đoạn).

Hai, Ngoại trước phiền não. Các phiền não tham, sân, si, đối với ngoại cảnh chưa dứt hết, mà khởi lên tham trước. Vì vậy gọi là ngoại trước phiền não.

Nhị Phiền Não

二煩惱 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Tuỳ miên phiền não.

Nương tựa không bỏ gọi là tuỳ. Năm tính mờ tối gọi là miên. Chủng tử vô minh phiền não ẩn núp trong thức thứ tám, hay sanh ra tất cả sai lầm. Đó gọi là tuỳ miên phiền não (ngũ tính là năm căn: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân).

Hai, Hiện hành phiền não. Sáu căn đối sáu trần hiện lên các phiền não tham, sân, si. Đó gọi là hiện hành phiền não.

Nhị Phiền Não

二煩惱 (Du già sư địa luận)

Một, Căn bổn phiền não. Căn bổn phiền não là vô minh hoặc. Căn bản vô minh này có thể sanh ra tất cả phiền não.

Hai, Tuỳ phiền não.

Tuỳ phiền não là kiến, tư nhị hoặc. Hai kiến, tư hoặc này, tuỳ theo tất cả cảnh thuận hay nghịch, khởi ra các phiền não tham, sân, si theo đuổi không ngừng.

Nhị Phương Tiện

二方便 (Vô trước luận)

Một, Tế tác phương tiện. Phương tiện giống như thiện xảo (khéo léo). Muốn phá bỏ cái chấp trước về cái tướng của sắc thân của chúng sanh, nên Phật mới dùng ví dụ mà nói và phân tích một cách khéo léo để thấy thân này không thật. Như Kim cang nói: Vi trần trong tam thiên đại thiên thế giới, thật là nhiều không kể xiết. Ý nói do vi trần mà thành thế giới, xưa nay không thật, do tứ đại mà thành sắc thân, xưa nay là giả. Vì vậy gọi là tế tác phương tiện. (3000 đại thiên thế giới là: một thế giới có núi Tu di, một mặt trời, một mặt trăng, một tứ thiên hạ, một Đế thích. Tiểu thiên thế giới là 1000 thế giới. Trung thiên thế giới là 1000 tiểu thiên thế giới. Đại thiên thế giới là 1000 trung thiên thế giới. 3000 đại thiên thế giới là cõi đức Thích ca giáo hóa)

Hai, Bất niệm phương tiện. Muốn phá chấp trước của chúng sanh về cái tướng của sắc thân, đã dùng ví dụ phân tích tế vi mà nói, lại khiến cho chúng sanh, đối với vi trần, không nhớ tưởng đến. Cho nên kinh nói: Đó là những vi trần, Phật nói không phải vi trần. Vì vậy gọi là bất niệm phương tiện.

Nhị Quả Nhị Nghĩa

二果二義 (Tích huyền ký).

Nhị quả tức là Tư đà hàm, tiếng Hoa là nhất vãng lai, nên có hai nghĩa.

Một, Nhất vãng thiên thượng. Người chứng quả thứ hai vẫn còn ba phẩm hoặc nghiệp ở dưới cõi dục, nên trở lại làm người một lần. Nếu ở nhân tu chứng được quả thứ hai, thì một lần lên trời, một lần xuống làm người, thì chứng được quả thứ ba. Đó gọi là một lần lên cõi trời.

Hai, Nhất vãng nhân gian. Người chứng quả thứ nhất, nếu ở trong cõi trời, chứng quả thứ hai, thì một lần xuống nhân gian, một lần lên cõi trời, thì chứng được quả thứ ba. Đó gọi là nhị vãng nhân gian.

Nhị Quả

二果 (Tông cảnh lục)

Một, Tăng thượng quả.

Ngũ căn là nơi thức nương tựa. Căn làm cho thức tăng trưởng hơn lên, nên gọi là tăng thượng quả. Thức thứ sáu dẫn dắt năm thức kia nên cũng gọi là tăng thượng quả. Thức thứ bảy niệm trước niệm sau thức thứ sáu đều nương tựa, nên cũng gọi là tăng thượng quả. Thức thứ tám là chỗ nương tựa của thức thứ bảy, nên cũng gọi là tăng thượng quả.

Hai, Dị thục quả.

Quả báo khác thời (so với nhân) mới chín (kết quả), tức là thức thứ tám. Vì thức này chứa đựng tất cả chủng tử của các pháp mà thành thục quả của bảy thức còn lại. Như nhãn căn… do trước làm các nhân lành, dữ nay nhận quả báo khổ, vui. Nếu nay làm các nhân lành, dữ, cũng sẽ cảm nhận quả khổ, vui ở tương lai. Đó gọi là dị thục quả.

Nhị Quả

二果 (A Tỳ đàm luận)

Một, Tập khí quả (cũng gọi là sở y quả).

Tập tành nhiều lần ở đời trước những việc lành, dữ mà cảm thọ quả báo. Như đời trước chú ý tu những việc lành, thì đời này tâm lành nặng hơn, chú ý làm những việc ác nhiều hơn thì tâm ác nặng hơn. Đó gọi là tập khí quả.

Hai, Quả báo.

Do nhân đời trước có lành, dữ, cảm thọ quả báo đời này. Như đời trước làm nhân lành thì đời này nhận quả giàu sang, vui vẻ; làm nhân ác thì đời này nhận quả nghèo khổ. Đó gọi là quả báo.

Nhị Quán Hạnh

二觀行 (cũng gọi là duy thức quán, trích từ Tông cảnh lục).

Một, Tầm từ (tứ).

Suy xét và quan sát tầm, từ. Tướng do căn và trần xuất hiện, khởi lên trong một niệm của tâm, thì dùng tam quán để xem xét nó. Đó gọi là tầm, từ. (Tầm thô khi duyên là tầm, tâm tế phân biệt là từ (tứ); tam quán: không, giả, trung quán).

Hai, Chơn như.

Chơn là không dối, như là không khác. Nghĩa là thường dùng diệu quan quán tâm tánh vốn đầy đủ lý của chân như, mau chóng khiến cho hiển hiện ra. Đó là chơn như.

Nhị Quyết Định Nghĩa

二决定義 (Lăng nghiêm kinh)

Quyết định là kiên quyết, không thay đổi. Phật bảo Ngài A nan phân biệt chân, vọng. Hãy thẩm xét khác, giống giữa nhân tâm và quả giác và thẩm xét sự sanh khởi của căn bản phiền não, nên có hai thứ quyết định nghĩa.

Một, Thẩm nhân tâm quả giác. Phật bảo Ngài A Nan, nếu muốn bỏ hẳn Tiểu thừa vào tri kiến Phật phải thẩm xét nhân địa phát tâm cùng với quả địa giác ngộ là giống hay khác. Vì A nan không nhận tâm của chúng sanh vốn đầy đủ quả giác ngộ của Phật đã chứng được. Quả giác ngộ này tức là nhận tâm vốn đầy đủ của chúng sanh. Vì vậy bảo ông phải thẩm xét kỹ lưỡng, để nhận biết chắc chắn nhân tâm, quả giác, từ xưa đến nay, vốn không khác. Nên việc này với tâm không khác, ấy là cái gốc để lập hạnh tiến tu, thì sẽ được vô thượng Bồ đề chắc chắn.

Hai, Thẩm phiền não căn bản. Phật bảo A nan thẩm định căn bản phiền não, nghiệp phát sinh và tăng trưởng dần, ai làm ai chịu. Vì Ngài A nan không biết căn bản phiền não tuỳ theo nghiệp đã làm mà lầm chịu sống chết, không có thời kỳ giải thoát. Đó là lý do Ngài thẩm xét kỹ lưỡng, để biết chắc chắn thể tánh của phiền não và nghiệp đã làm, quả báo phải chịu xưa nay hư dối không thật. Nếu cứu xét đến cùng nguồn gốc điên đảo này, thì chánh hạnh thành lập và vô thượng Niết bàn có thể chứng được.

Nhị Sát

二殺 (Kinh Phạm võng)

Một, Cố sát.

Cố sát là có dụng ý làm tổn thương sinh mạng của vạn vật.

Hai, Ngộ sát.

Không có ý mà lầm làm tổn thương sinh mạng của vạn vật.

Nhị Sát

二殺 (Kinh Phạm võng)

Một, Tự sát.

Không có tâm từ bi, đối sinh mạng của muôn vật, tự mình giết hại không thương xót. Đó gọi là tự sát.

Hai, Giáo tha sát.

Không có tâm từ bi, mình đã tự giết sự sống của loài khác, còn bảo người khác giết nữa. Đó gọi là giáo tha sát.

Nhị Tâm

二心 (Liên tông bửu giám)

Một, Chơn tâm.

Tự tánh của tâm thanh tịnh mầu nhiệm sáng tỏ thanh tịnh chơn thật, thông suốt như hư không, xa lìa vọng tưởng. Vì vậy gọi là chơn tâm.

Hai, Vọng tâm.

Toàn chân thành vọng, tùy cảnh sanh diệt, niệm niệm chẳng thật. Vì vậy gọi là vọng tâm (tùy cảnh là tùy theo sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp)

Nhị Tâm

二心 (Duy thức luận)

Một, Tương ưng tâm. Ưng là xứng hợp. Nghĩa là vọng tâm một niệm dấy lên phân biệt hư vọng, cùng với hoặc nghiệp phiền não tương ứng nhau. Vì vậy gọi là tương ưng tâm.

Hai, Bất tương ưng tâm.

Chơn tâm thường trụ, xưa nay một tướng, tự tánh thanh tịnh, cùng với hoặc nghiệp phiền não hoàn toàn không tương ứng. Vì vậy gọi là bất tương ưng tâm.

Nhị Tạng

二藏 (Trang nghiêm kinh luận)

Tạng có nghĩa là chứa đựng. Các kinh đại Tiểu thừa của Phật giáo, các kinh đều chứa đựng văn lý đầy đủ, nên gọi là tàng.

Một, Thinh văn tạng. Nghe giáo lý của Phật, nên gọi là Thinh văn. Phật nói kinh A hàm chứa đựng giáo pháp Tiểu thừa Thinh văn tu nhân và chứng quả.

Đó gọi là Thinh văn tạng (Tiếng Phạn là A hàm, tiếng Hoa là vô tỉ pháp).

Hai, Bồ tát tạng. Tiếng Phạn là Bồ tát, nói đủ là Bồ đề tát đoả; tiếng Hoa là Giác hữu tình. Phật nói kinh Hoa nghiêm, Pháp hoa bao hàm pháp Đại thừa Bồ tát tu nhơn chứng quả. Đó là Bồ tát tạng.

Nhị Thân

二親 (Pháp uyển châu lâm).

Nhị thân là cha, mẹ. Cầu la vương kinh nói: Người nhận được phần thân thể máu huyết của cha, mẹ cho, ơn bú mớm, nuôi dưỡng. Giả dụ châu báu chứa từ mặt đất lên đến cõi trời 28 ( Phi tưởng, phi phi tưởng xứ) bố thí hết cho mọi người, cũng không bằng cúng dường cho cha mẹ.

Một, Phụ thân.

Cha là người cho ta hình hài đầu tiên, công đức sanh thành, từ khi còn tấm bé đến lúc trưởng thành, dạy dỗ, nuôi nấng, nâng niu.

Ân ấy vô cùng to lớn.

Hai, Mẫu thân.

Là người nuôi ta sống còn đầu tiên. Từ trong bào thai đến khi bú mớm, nuôi nấng, giữ gìn, cực khổ vô cùng. Ân ấy to lớn hơn trời cao. (28 cõi trời là: Tứ thiên vương, Đao lợi, Dạ ma, Đâu suất, Hoá lạc, Tha hoá tự tại, Phạn chúng, Phạm phụ, Đại Phạm, Thiểu quang, Vô lượng quang, Quang âm, Thiểu tịnh, Vô lượng tịnh, Biến tịnh, Vô vân, Phước sanh, Quảng quả, Vô tưởng, Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện kiến, Thiện hiện, Sắc cứu cánh, Không xứ, Thức xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên).

Nhị Thân

二身 (Luận duy thức)

Một, Phần đoạn thân. Phần là giới hạn, đoạn là hình dáng. Thân của chúng sanh trong sáu đường, ba cõi, hình dáng, kích thước khác nhau. Đó gọi là phần đoạn thân.

Hai, Biến dịch thân.

Biến tức chuyển biến; dịch là thay đổi. Các bậc Nhị thừa v.v…, tuy ra khỏi tam giới, vẫn còn thọ thân của pháp tánh ở các cõi phương tiện, nhân dời đổi, quả chuyển dịch. Đó gọi là biến dịch thân.

Nhị Thân

二身 (Hoa Nghiêm Kinh Sớ)

Một, Chơn thân.

Nghĩa là chơn trí và pháp thân hợp thành, nên gọi là chơn thân. Khởi tín luận nói: Tự thể có trí huệ quang minh lớn, sáng soi khắp pháp giới.

Hai, Ứng thân.

Nghĩa là hiện vô số thân tùy theo tâm lượng hóa độ chúng sanh ứng với muôn loài. Ví như một mặt trăng hiện khắp sông ngòi (ở đâu có nước) dù mặt trăng đứng im một chỗ. Kinh Kim quang minh nói: Theo vật hiện hình, giống như trăng trong nước.

Nhị Thế Gian

二 世 間 (Phiên dịch danh nghĩa).

Thế có nghĩa là cách biệt gian có nghĩa là sai khác, nên gọi là thế gian.

Một, Chúng sanh thế gian. Tất cả hữu tình chúng sanh đều vay mượn ngũ ấm hoà hợp mà có được, nên gọi là chúng sanh. Nhưng lại mỗi cá thể đều khác nhau. Vì vậy gọi chúng sanh thế gian.

Hai, Khí thế gian.

Tất cả thế giới vô tình đều vay mượn núi, sông, đại địa mà thành, có vật nằm nghiêng, có vật nằm ngữa, gọi chúng là khí, lại mỗi vật đều khác nhau. Vì vậy gọi là khí thế gian.

Nhị Thiên Tùy Nhân

二天隨人 (Hoa nghiêm kinh).

Khi con người sanh ra rồi thì có hai ông trời theo bên mình. một là đồng sanh, hai là đồng danh.

Một, Đồng sanh thiên.

Ông trời này cùng với người cùng sanh một lượt.

Hai, Đồng danh thiên. Ông trời này và người cùng một tên.

Nhị Thiện

二善 (Đại trí độ luận)

Một, Vị sanh thiện.

Giới, định, huệ… các pháp lành chưa tu tập. Đó gọi là vị sanh thiện. Nếu thiện chưa sanh thì phải siêng năng tu tập, khiến cho pháp lành sanh.

Hai, Dĩ sanh thiện.

Thiện là giới, định, huệ… các pháp lành đã tu tập rồi, gọi là dĩ sanh thiện. Nếu pháp lành đã sanh, phải siêng tu tập cho nó tăng trưởng.

Nhị Thỉnh

二請 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Ngôn thỉnh.

Dùng lời nói để mời, hỏi tức là hội thứ nhất Hoa nghiêm ở phẩm Tam muội, Bồ tát Phổ hiền dùng lời trân trọng thỉnh ba phẩm sau (phẩm Thế giới thành tựu, phẩm Hoa nghiêm thế giới, phẩm Tỳ lô giá na).

Hai, Niệm thỉnh.

Thỉnh không dùng lời nói, chỉ dùng nhớ tưởng mà xin, hỏi, tức là hội thứ hai, ở trong phẩm Như lai sanh định hiệu. Phật biết niệm tưởng trong tâm của các vị Bồ tát mà hiện thần thông v.v… Đó gọi là niệm thỉnh.

Nhị Thời

二時 (Đại trí độ luận).

Một, Ca la thời.

Tiếng Phạn là Ca la, tiếng Hoa là thật thời (đúng giờ). Trong luật của Phật chế ra, dạy các đệ tử, theo đúng giờ mà ăn, cấm ăn sai giờ. Đúng, có giờ ấy. Vì vậy gọi là thật thời. Luận nói: kết giới Tì ni, đó là thật trong thế gian, chẳng phải thật trong đệ nhất nghĩa. (Tiếng Phạn là Tì ni, Tiếng Hoa là thiện trị).

Hai, Tam ma da thời.

Tiếng Phạn là Tam ma da, tiếng Hoa là giả thời, cũng gọi là đoản thời, trường thời. Trung luận cho rằng ba đời không có tướng, thời gian không thật, nên gọi là giả thời, cũng gọi là thời gian có dài ngắn, là vì không giống với ngoại đạo cố chấp. Do dài, ngắn chỉ là giả thiết thôi, kỳ thật, không có. Vì vậy dài, ngắn đều gọi là Tam ma da.

Nhị Thù Thắng

二殊勝 (Lăng nghiêm kinh). Đây là lời Bồ tát Quán Âm chứng được viên thông rốt ráo. Tất cả mười phương, trên đồng chư Phật, dưới hợp với chúng sanh, diệu dụng siêu việt, nên gọi là thù thắng.

Một, Thượng hợp chư Phật bổn giác diệu tâm.

Bổn giác diệu tâm là diệu minh chân tâm vốn sáng suốt của Phật. Bồ tát chứng được rốt ráo vắng lặng, mười phương viên minh, thể đồng chư Phật. Vì vậy có thể phát khởi đồng thể đại từ, ban cho chúng sanh sự an vui, hiển hiện mười phương, hiện thân nói pháp thánh, phàm đều được độ, có nguyện cầu thì ắt thành tựu. Đó là thù thắng.

Hai, Hạ hợp chúng sanh đồng nhất bi ngưỡng.

Lý viên minh chư Bồ tát chứng được, so với tâm vốn có của chúng sanh, mê, ngộ tuy khác, thể vốn không hai; cho nên có thể phát khởi đồng thể đại bi, trừ sạch khổ đau cho chúng sanh, ứng khắp mười phương, bố thí bình đẳng sự không sợ hãi, những điều cầu nguyện đều được viên mãn. Đó là thù thắng.