Tam Tạng Pháp Số

Thập Địa Ký Báo

十地寄報 (Hoa nghiêm kinh).

Thập địa ký báo là vì Bồ tát Thập địa có quả báo sanh làm các vua trời. Xưa Bồ tát Kim cang tạng vì mọi người nói pháp môn tu hành của Thập địa Bồ tát tự lợi, lợi tha thành tựu công đức lớn, cảm quả báo làm các vua trời có oai lực tự tại, dạy bảo chúng sanh, tu các pháp lành.

Một, Diêm phù đề vương.

Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu. Vì Hoan hỉ địa Bồ tát tu hành pháp môn sơ địa, thành tựu công đức to lớn, phần nhiều làm vua cõi Diêm phù đề, hộ trì chánh pháp, niệm Phật, Pháp, Tăng, bố thí rộng rãi, cấp dưỡng kẻ cô độc, dùng cháng pháp giáo hóa tất cả chúng sanh, khiến cho tu các hạnh lành, thống lãnh cõi Diêm phù, nên gọi là vua cõi Diêm phù đề.

Hai, Chuyển luân thánh vương. Vì Ly cấu địa Bồ tát tu hành nhị địa pháp môn, thành tựu công đức, phần nhiều làm chuyển luân thánh vương, làm đại pháp vương cai trị bốn thiên hạ, có sức tự tại, có khả năng trừ sạch dơ bẩn do chúng sanh phá giới, khéo dùng phương tiện làm cho ở trong thập thiện đạo một cách an ổn; làm đại thí chủ, giúp đỡ khắp tất cả chúng sanh, niệm Phật, Pháp, Tăng, đứng đầu trong đại chúng, nhận kim luân bảo thống lãnh bốn châu, nên gọi là Chuyển luân thánh vương.

Ba, Đao lợi thiên vương.

Tiếng Phạn là Đao lợi, tiếng Hoa là 33, tức vua trời Đế thích, ở trên đỉnh núi Tu di.

Vì Phát quang địa Bồ tát, tu tập pháp môn tam địa, thành tựu công đức lớn, phần nhiều làm chúa cõi trời 33, dùng phương tiện lớn giáo hóa các trời và chúng sanh, xả bỏ tham dục, an ổn ở trong đường lành, nên gọi là Đao lợi thiên vương.

(Đế thích là tiếng Phạn, còn gọi là Thích đề hoàn nhân, tiếng Hoa là Năng thiên chủ. Đế thích là cách nói cả Hoa và Phạn).

Bốn, Dạ ma thiên vương. Tiếng Phạn là Dạ ma, tiếng Hoa là Thời phân, vì lúc nào cũng có đờn ca vui vẻ.

Vì Diệm huệ địa Bồ tát tu hành pháp môn địa thứ tư, đầy đủ công đức, phần nhiều làm vua trời Dạ ma, giỏi dùng phương tiện trừ bỏ mê lầm của chúng sanh, làm cho an trụ vào chánh kiến; những việc đã làm là niệm Phật, Pháp, Tăng, thống lãnh thiên chúng, tùy theo hoàn cảnh mà hóa độ một cách thích hợp, nên nói là vua trời Dạ ma.

Năm, Đâu suất đà thiên vương. Tiếng Phạn là Đâu suất đà, tiếng Hoa là Tri túc, đối với ngũ dục có thể biết đủ.

Vì Nan thắng địa Bồ tát tu tập pháp môn của địa thứ năm, đầy đủ công đức, phần nhiều làm vua trời Đâu suất đà, có khả năng thuần phục ngoại đạo, tà kiến, khiến cho chúng sanh an trụ trong thật đế, niệm Phật, Pháp, Tăng và thống lãnh thiên chúng, luôn nhớ đến tri túc, nên gọi là Đâu suất đà thiên cung.

Sáu, Thiện hóa thiên vương. Vì Hiện tiền địa Bồ tát tu tập pháp môn của ngội vị thứ sáu, thành tựu công đức, phần nhiều làm vua trời Thiện hóa, tự tại trong mọi việc làm, tất cả chúng Thinh văn khó lường, không thể nào thối lui, thống lãnh thiên chúng, giáo hóa giỏi, khiến cho người khác trừ sạch tâm ngã mạn, nên gọi là Thiện hóa thiên vương.

Bảy, Tự tại thiên vương. Vì Viễn hành địa Bồ tát tu tập pháp môn của thất địa, đầy đủ Bồ đề, công đức, đại nguyện, hầu hết làm vua trời tự tại, khéo vì chúng sanh nói pháp mình đã chứng được, khiến cho chúng đi vào chánh pháp mà không thối lui, thống lãnh thiên chúng, khéo léo giáo hóa đều được tự tại, nên nói là Tự tại thiên vương.

Tám, Đại phạm thiên vương. Phạm là tiếng Phạn, gọi đủ là Phạm ca di, tiếng Hoa là Tịnh thân. Vì Bất động địa Bồ tát tu tập pháp môn của bát địa, thành tựu công đức lớn, hầu hết là làm trời đệ nhị thiền Đại phạm thiên, chủ của 1000 thế giới, hay vì Thinh văn, Bích chi khéo nói nghĩa lý, nhiệm mầu, vận dụng, tâm từ rộng lớn, phóng đại quang minh soi sáng 1000 thế giới, khiến cho chúng sanh được tự tại; nên gọi là Đại phạm thiên vương.

(Bích chi là tiếng Phạn, gọi đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Chín, Đại phạm thiên vương. Vì Thiện huệ địa Bồ tát tu tập pháp môn của cửu địa được đại thần thông, hầu hết làm vua trời đệ tam thiền Đại phạm thiên, chủ của 2000 thế giới, hay vì Thinh văn, Duyên giác và Bồ tát phân biệt rộng nói hạnh ba la mật; thân phóng ra ánh sáng chiếu soi 2000 thế giới, trừ hết tối tăm, mê muội, đem lại lợi ích cho chúng sanh; nên gọi là Đại phạm thiên vương.

Mười, Ma ê thủ la thiên vương. Tiếng Phạn là Ma ê thủ la, tiếng Hoa là Đại tự tại.

Vì Pháp vân địa Bồ tát tu hành pháp môn của Thập địa, đầy đủ đức độ, phần nhiều làm vua trời đệ tứ thiền Ma ê thủ la, chủ của 3000 thế giới, tự tại đối với các pháp, hay trao truyền cho Thinh văn, Độc giác, tất cả Bồ tát đạo ba la mật, dùng ánh sáng của chính mình, có thể làm cho thân tâm của chúng sanh trong sạch, mát mẻ đều được an ổn; nên gọi là Ma ê thủ la thiên vương.

Thập Địa Ký Thừa

十地寄乘 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Thập địa ký thừa là vì Bồ tát Thập địa gởi gắm ở các thừa nhân, thiên… tu tập tinh tấn lấy đó làm nhân hạnh, để hiển bày quả phần chứng được trí chân thật. Nguyên nhân của ba địa Hoan hỉ, Phát quang, Ly cấu gởi gắm vào thiên, nhân thừa ở thế gian; còn bốn địa Diệm huệ, Nan thắng, Hiện tiền, Viễn hành gởi gắm vào ba thừa xuất thế; chỉ có ba địa Bất động, Thiện huệ và Pháp vân vượt ra ngoài thế gian và xuất thế gian, tức là rõ ràng gởi gắm pháp Nhất thừa.

Một, Hoan hỉ địa ký nhân thừa. Vì Bồ tát sơ địa hiểu rõ hạnh tu bố thí, mà còn thị hiện sanh vào cõi đời làm vua, nên nói là Hoan hỉ địa gởi gắm cho nhân thừa.

Hai, Ly cấu địa ký dục giới thiên thừa.

Vì nhị địa Bồ tát, hiểu rõ hạnh tu thập thiện mà còn thị hiện sanh ở cõi trời Dục giới làm vua, nên nói là Ly cấu địa gởi gắm cho thiên thừa Dục giới.

Ba, Phát quang địa ký Sắc giới, Vô sắc giới thiên thừa.

Vì tam địa Bồ tát hiểu rõ tu hạnh bát thiền định, bằng với tứ thiên ở Sắc giới, tứ không xứ ở cõi Vô sắc giới, nên nói là Pháp quang địa gởi gắm vào thiên thừa ở cõi Sắc, cõi Vô sắc.

(Bát thiền định là sắc giới, vô sắc giới mỗi thứ đều có bốn thiền định. Đó là sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền; tứ không là không xứ, thức xứ, vô sở hữu xứ, phi phi tưởng xứ).

Bốn, Diệm huệ địa ký Tu đà hoàn thừa. Tiếng Phạn là Tu đà hoàn, tiếng Hoa là Dự lưu.

Vì tứ địa Bồ tát mới dứt trừ câu sanh thân kiến, đối chiếu 37 đạo phẩm, thì bằng sơ quả Tu đà hoàn, nên gọi là diệm huệ địa gởi gắm Tu đà hoàn thừa.

(Câu sanh thân kiến là vì kiến hoặc và hình thù cùng sanh một lượt, tức là lúc thác thai vào bụng mẹ).

Năm, Nan thắng địa ký A la hán thừa.

Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là Vô học, cũng gọi là Vô sanh.

Vì Bồ tát ngũ địa, quán hạnh Tứ đế đã xong bằng với bốn quả A la hán, nên gọi là nan thắng địa gởi gắm vào A la hán thừa.

Sáu, Hiện tiền địa ký Duyên giác thừa.

Duyên giác là do quán nhân duyên mà giác ngộ được chân không.

Vì lục địa Bồ tát quán 12 nhân duyên sanh diệt, giống với Duyên giác nên nói rằng hiện tiền địa gởi gắm Duyên giác thừa.

Bảy, Viễn hành địa ký Bồ tát thừa.

Bồ tát là tiếng Phạn, gọi đủ là Bồ đề tát đỏa, tiếng Hoa là Giác hữu tình.

Vì Bồ tát thất địa hiểu rõ và tu tập 37 đạo phẩm Bồ đề, phương tiện thiệp hữu, không bỏ độ sanh, giống với Bồ tát, nên gọi là viễn hành địa ký Bồ tát thừa.

(Thiệp hữu, hữu có nghĩa là không quên nhân quả. Vì Bồ tát hòa nhập vào ba cõi giáo hóa chúng sanh).

Tám, Bất động địa ký hiển

Nhất thừa.

Nhất thừa là Phật thừa. Vì Bồ tát bát địa vừa chứng được đức A hàm và không trụ trong đạo Niết bàn mà bỏ hạnh đã tu để hợp với thật lý, xa lìa hình tướng, ngôn ngữ vượt ra ngoài thế gian và xuất thế gian. Đó là pháp Nhất thừa, nên gọi là bất động địa ký hiểm Nhất thừa. (A hàm là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Vô tỉ). Chín, Thiện huệ địa ký hiển

Nhất thừa.

Vì cửu địa Bồ tát dùng trí vô lượng, quán sát vô số cảnh giới, thuyết pháp giáo hóa chúng sanh vượt ra ngoài thế và xuất thế gian. Đó là Nhất thừa pháp, nên gọi là thiện huệ địa ký hiển Nhất thừa.

Mười, Pháp vân địa ký hiển

Nhất thừa.

Vì Thập địa Bồ tát lấy pháp thân làm mây bao trùm khắp chúng sanh, quán sát hiểu rõ, lãnh nhận chức vị vượt trội, ý nghiệp tự tại, vượt ra ngoài thế và xuất thế gian. Đó là Nhất thừa pháp, nên gọi là Pháp vân địa ký hiển Nhất thừa. (Chức vị vượt trội là ngôi vị Phật).

Thập Địa

十地 (Lăng nghiêm kinh).

Thập địa là địa vị Bồ tát chứng được, tất cả Phật pháp nương đây mà sanh ra. Nhưng địa vị có cạn sâu, nên bắt đầu vào hoan hỉ địa, cuối cùng là pháp vân địa.

Một, Hoan hỉ địa.

Vì trí của Bồ tát bằng trí Phật, lý bằng lý Phật, thấy suốt đạo lớn và tận cùng cảnh giới của Phật mà có được niềm vui của pháp, bước lên bậc sơ địa.

Kinh nói: Đối với đại Bồ đề đã khéo thấu đạt, giác ngộ Như lai tính và tận cùng cảnh giới của Phật, gọi là hoan hỉ địa.

(Đắc pháp hỉ là đối với pháp chứng được mà sanh tâm vui mừng).

Hai, Ly cấu địa.

Do tận cùng cảnh giới của Phật, thấu rõ tánh khác nhau của các pháp mà vào được tánh giống nhau. Nếu thấy tính giống nhau thì không xa lìa dơ bẩn nên tánh giống nhau cũng chẳng còn. Đó là xa lìa dơ bẩn.

Kinh nói: Tánh khác nhau đi vào tánh giống nhau. Tánh giống nhau cũng không còn, gọi là ly câu địa.

Ba, Phát quang địa. Cái thấy bằng tính dơ bẩn có giống có khác đã không còn nữa thì trí huệ của bổn giác khai phát. Kinh nói: Thanh tịnh cùng cực thì ánh sáng phát sanh, gọi là phát quang địa.

(Tình kiến là nương phân biệt của tình mà thấy).

Bốn, Diệm huệ địa. Ánh sáng của trí huệ đã đến cùng cực thì giác ngộ về Phật tánh tròn đầy. Giác ngộ đã tròn đầy thì ánh sáng của trí huệ phát ra rực rỡ, giống như ngọn lửa lớn phá tan tất cả tình kiến.

Kinh nói: Ánh sáng của trí huệ đến cùng thì sự ngộ viên mãn.

Năm, Nan thắng địa. Do diệm huệ (ngọn lửa trí huệ ở trước) phá tan tất cả tình kiến, tướng đồng, dị của chúng đều không thể được, tức là cảnh giới của chư Phật, không gì có thể hơn được.

Kinh nói: Tất cả những tướng dị, đồng không thể đạt đến được, gọi là nan thắng địa.

Sáu, Hiện tiền địa. Do tướng dị, đồng ở trước đã không thể được, thì chân như tánh thanh tịnh hiển hiện một cách rõ ràng.

Kinh nói: Tánh của chân như vô vi thanh tịnh, sáng rõ, hiện tiền, gọi là hiện tiền địa.

Bảy, Viễn hành địa.

Vì cảnh của chân như rộng không có ranh giới. Tuy chân như hiện tiền như vậy nhưng phần chứng có giới hạn, nếu hết ranh giới của nó thì mới là đến nơi. Kinh nói: Tận cùng ranh giới của chân như, gọi là viễn hành địa. (Phần chứng là, đối với lý chân như, Bồ tát tuần tự chứng từng phần).

Tám, Bất động địa.

Vì lý chân như đã tận cùng ranh giới, chứng được hoàn toàn thể tánh của nó, thì im lặng rốt ráo, không còn dao động. Kinh nói: Nhất chân như tâm, gọi là bất động địa.

Chín, Thiện huệ địa. Vì đã chứng được thể của chân như liền phát công dụng nhiệm mầu, những gì được chiếu soi tới đều là chân như.

Kinh nói: Phát ra công dụng của chân như, gọi là thiện huệ địa.

Mười, Pháp vân địa. Vì Bồ tát đến địa thứ mười này, công tu hành đã đầy đủ, chỉ còn việc giáo hóa, đem lại lợi ích cho chúng sanh, lòng từ lớn như mây trời, có thể che mát cho tất cả, chỉ còn làm những lợi ích cho chúng sanh mà luôn vắng lặng.

Kinh nói: Đám mây lành của lòng từ che mát tất cả, bao trùm hết biển Niết bàn, gọi là pháp vân địa. (Niết bàn là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Diệt độ; gọi là biển vì nó sâu rộng, tất cả pháp chứa trong ấy).

Thập Diệu

十妙 (Pháp hoa huyền nghĩa).

Không thể nghĩ bàn gọi là diệu (nhiệm mầu), tức là lý của thật tướng. Lý của thật tướng thì tinh vi, huyền diệu, thanh tịnh, vắng lặng tuyệt đối.

Kinh nói: Pháp ấy không thể biết, tướng của ngôn từ vắng bặc. Khái quát thì vì nhân quả, tự tha đều soi sáng bởi thập diệu, không khác lý thể của diệu.

Một, Cảnh diệu. Cảnh tức là lý cảnh. Vì cảnh của mười như thị gồm tâm, Phật, chúng sanh không khác nhau, không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Chỉ có Phật với Phật mới có thể thấu suốt hết thật tướng của các pháp, đó gọi là tướng như thế của các pháp.

(mười như thị là: như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực, như thị tác, như thị nhân, như thị quả, như thị báo, như thị bản mạt cứu cánh).

Hai, Trí diệu.

Trí tức là trí phát hiện ra toàn cảnh. Vì cảnh mầu nhiệm nên trí cũng nhiệm mầu theo. Cảnh và trí tương ứng không thể nghĩ bàn. Kinh nói: Trí huệ mà ta chứng được là nhiệm mầu số một.

Ba, Hành diệu.

Hành là hạnh tu tập. Vì trí nhiệm mầu mà trí hướng dẫn hành, nên hành cũng mầu nhiệm theo không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Tu hành các đạo lý này rồi, đã thành đạo quả ở đạo tràng.

Bốn, Vị diệu.

Vị là thứ lớp ngôi vị khi tu hành trải qua, như Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa. Vì hạnh mầu nhiệm nên vị chứng được cũng mầu nhiệm, không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Đi trên xe quý báu, ngao du khắp bốn phương (tượng trưng cho tứ thập vị).

Năm, Tam pháp diệu.

Tam pháp là chân tánh, quán chiếu, tư thành.

Chân tánh là lý. Quán chiếu là huệ. Tư thành là định. ba pháp này Phật đã chứng, không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: chính Phật ở trong Đại thừa, như pháp Ngài chứng được, sức trang nghiêm của định, huệ.

Sáu, Cảm ứng diệu. Cảm tức là chúng sanh. Ứng tức là Phật. Vì chúng sanh dùng tất cả căn cơ có được để cảm Phật; còn Phật dùng ứng hóa nhiệm mầu để ứng với chúng sanh. Giống như nước không đi lên được, mặt trăng không đi xuống được, mà mặt trăng hiện khắp sông ngòi, không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Tất cả chúng sanh đều là con của ta.

Bảy, Thần thông diệu. Tâm tự nhiên gọi là thần. Tánh trí huệ gọi là thông. Tánh trí huệ tự nhiên chiếu suốt mọi phương, vô ngại với mọi vật, gọi là thần thông. Vì Như lai ứng hóa tất cả, với phương tiện khéo léo. Thích hợp với mọi căn cơ, biến và hiện tự tại không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Nay đức Thế tôn vào Tam muội; đó là việc ít có, không thể nghĩ bàn.

Tám, Thuyết pháp diệu. Vì nói pháp Đại thừa, Tiểu thừa, Viên, Thiên đều làm cho chúng sanh ngộ, vào được tri kiến của Phật. Một âm thanh mà Phật nói ra không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Như lai có thể phân biệt tất cả mọi thứ, nói pháp một cách khéo léo, ngôn từ uyển chuyển làm vui lòng mọi người. (Thiên, Viên là lý bàn bạc trong pháp Tiểu thừa chẳng phải là trung đạo, nên gọi là Thiên: Lệch; lý bàn bạc trong Đại thừa đầy đủ viên mãn nên gọi là Viên: Tròn)

Chín, Quyến thuộc diệu. Khi Phật ra đời, các vị đại Bồ tát trong mười phương đều đến khen ngợi, phụ giúp, hoặc bằng thần thông mà đến, hoặc do túc nguyện mà đến, hoặc bằng ứng hiện mà đến. Những vị Bồ tát ấy đều là quyến thuộc của Phật, đông không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Các vị Bồ tát cùng với Phật giáo hóa chúng sanh, không có đệ tử là Thinh văn.

Mười, Lợi ích diệu. Phật nói Pháp tất cả chúng sanh đều được hiểu rõ bổn tánh, vào tri kiến của Phật. Giống như mưa đúng lúc mát khắp mọi nơi, đất đai đều được hưởng ích lợi, không thể nghĩ bàn.

Kinh nói: Hiện tại hay tương lai, nếu ai nghe được một câu kinh hay một bài kệ, ta đều thọ ký cho người ấy chứng được vô thượng chánh đẳng chánh giác.

Thập Độ Các Hữu Tam Hành

十 度 各 有 三 行 (Thành duy thức luận).

Độ là vượt qua. Vì mười độ này, mỗi độ đều có ba thứ hạnh môn thù thắng. Bồ tát tu hành pháp này thì có khả năng lợi mình, lợi người khác, độ các chúng sanh lìa xa bờ sanh tử bên này, vượt qua dòng sông phiền não ở giữa, đến bờ Niết bàn bên kia, cùng lên Bồ đề vô thượng.

Một, Thí độ tam hành. Bố thí có ba thứ: 1) Tài thí là lấy của cải của mình đem cho người khác để họ được an vui. 2) Pháp thí là vì chúng sanh diễn thuyết Phật pháp để họ được mở mang, hiểu biết. 3) Vô úy thí là nếu chúng sanh không có tâm sát hại thì không có gì làm cho họ sợ hãi. Đó là ba hành của độ bố thí.

Hai, Thi độ tam hành. Tiếng Phạn là Thi, gọi đủ là Thi la, tiếng Hoa là Thanh lương, còn gọi là Giới. Giới độ này có ba thứ: 1) Nhiếp luật nghi giới là giữ gìn giới luật của Phật, có đầy đủ oai nghi. 2) Nhiếp thiện pháp giới là pháp lành do thân, miệng, ý làm ra đều được giữ gìn. 3) Nhiêu ích hữu tình giới là dùng tâm từ bi, hỉ xả đem an vui cho chúng sanh và trừ hết khổ đau của chúng sanh, lợi ích bình đẳng. Đó là ba hành của độ thi la.

Ba, Nhẫn độ tam hành. Nhẫn độ này có ba thứ: 1) Nại oán hại nhẫn là nếu gặp oán, ghét, độc hại thì an nhiên chịu đựng, không dụng tâm trả thù. 2) An thọ khổ nhẫn là nếu gặp lửa, nước, dao, gậy, khổ đau do những thứ ấy bức bách thì điềm nhiên chịu đựng. 3) Đế sát pháp nhẫn là quan sát thật kỹ các pháp, thể tánh của chúng hư ảo (không thật, giả dối). mà vốn không sanh, diệt thì an nhiên chấp nhận. Đó là ba hành của nhẫn độ.

Bốn, Tiến độ tam hành. Tinh tấn này có ba thứ: 1) Bị giáp tinh tấn là phát đại tâm thệ nguyện, tu tập các thắng hạnh (áo giáp tinh tấn). 2) Nhiếp thiện tinh tấn là tu hạnh phương tiện, tiến thẳng vô thượng Bồ đề. 3) Lợi lạc tinh tấn là siêng năng giáo hóa chúng sanh đều tu tập theo đạo pháp. Đó là ba hành của tinh tấn độ.

Năm, Thiền độ tam hành.

Tiếng Phạn là Thiền, gọi đủ là Thiền na, tiếng Hoa là Tĩnh lự. Thiền độ này có ba thứ: 1) An trụ tĩnh lự là loạn tưởng không nổi lên, đi sâu vô thiền định. 2) Dẫn phát tĩnh lự là trí huệ hiện ra, sanh các công đức. 3) Biện sự tĩnh lự là công hạnh viên thành đem đến lợi ích cho chúng sanh. Đó là ba hành của thiền độ.

Sáu, Huệ độ tam hành. Huệ độ này có ba thứ: 1) Sanh không vô phân biệt huệ là soi xét bình đẳng. 2) Pháp không vô phân biệt huệ là soi xét bình đẳng pháp chân đế, ngộ được tánh vốn không. 3) Câu không vô phân biệt huệ là soi tỏ hoàn toàn trung đạo, vượt lên trên hai không ở trước đều bình đẳng. Đó là ba hành của huệ độ.

Bảy, Phương tiện độ tam hành.

Phương tiện độ này có ba thứ: 1) Tiến thú quả hướng phương tiện là tu các công đức hồi hướng quả Phật. 2) Xảo hộ hữu vô phương tiện là có khả năng khéo léo dung hợp lý của hai đế chân và tục. 3) Xả tất thọ phương tiện là cứu giúp chúng sanh mà hiểu thấu năng và sở đều không mà không lìa bỏ. Đó là ba hành của độ phương tiện.

Tám, Nguyện độ tam hành.

Nguyện độ này có ba thứ: 1) Mong cầu Bồ đề là mình phải mong cầu quả Phật. 2) Lợi lạc tha nguyện là cứu độ tất cả chúng sanh. 3) Mong muốn giáo hóa hữu tình và mong muốn tự lợi và lợi tha. Đó là ba hành của nguyện độ.

Chín, Lực độ tam hành.

Lực tức là công dụng của lực. Lực độ có ba hành: 1) Tư trạch lực là suy nghĩ, chọn lựa tất cả pháp lành mà được lực này. 2) Tu tập lực là tu hành, luyện tập hạnh nhiệm mầu, thù thắng mà chứng được lực này. 3) Biến hóa lực là lực dụng của thần thông, hóa độ chúng sanh.

Đó là ba hành của lực độ.

Mười, Trí độ tam hành. Trí độ này có ba thứ: 1) Vô tướng trí là quán sát, thấu hiểu các pháp, tánh vốn là không. 2) Thọ dụng pháp lạc trí là tu hành chứng được trí nhất thiết chủng, luôn tự thọ dụng được tự tại lớn. 3) Thành thục hữu tình trí là dạy bảo, đem lại lợi ích cho tất cả chúng sanh thành tựu đạo quả. Đó là ba hành của trí độ.

(Trí nhất thiết chủng là biết tất cả đạo, biết tất cả loại, đó là trí của Phật).

Thập Hành Tiên

十行仙 (Lăng nghiêm kinh).

Một, Địa hành tiên. Loại này cũng ăn, mặc, thuốc thang và có thể sống lâu trong một thời gian mà không thể bay lên được, nên gọi là tiên đi trên mặt đất.

Hai, Phi hành tiên. Loại này ăn uống bằng hoàng tinh, tùng bách, lâu ngày thân nhẹ nên gọi là tiên đi bằng cách bay. (Hoàng tinh là tên loại thuốc bắc. Tùng bách là lá cây tùng, cây bách).

Ba, Du hành tiên. Loại này uống hoàn đan lâu ngày, xương cốt, hình thể biến đổi và rong chơi ở cõi người, nên gọi là tiên du hành.

(Hoàn đan là thuốc của thần tiên).

Bốn, Không hành tiên. Loại này nương theo sự động tĩnh của âm dương, điều hòa khí huyết cho tinh cô đặc, thân vọt lên cao đi trên không, nên gọi là tiên đi trên không.

Năm, Thiên hành tiên.

Loại này có khả năng đánh trống miệng uống các chất nước trong thân thể, không giao du với thế tục, nên gọi là thiên hành tiên.

Sáu, Thông hành tiên. Loài này ăn tinh hoa của mặt trời mặt trăng, biến hóa theo ý muốn, kéo dài mạng sống nhiều năm nên có sự hiểu biết với thường tình của con người, nên gọi là thông hành tiên.

Bảy, Đạo hành tiên. Loại này có thể dùng chú thuật giữ gìn thân mạng, nên gọi là đạo hành tiên.

Tám, Chiếu hành tiên. Loại này hay cột niệm vào một cảnh giới, suy nghĩ ngưng đọng, chứa đựng lâu năm đến thành công, chiếu soi vạn vật, nên gọi là chiếu hành tiên.

Chín, Tinh hành tiên. Loại này, bên trong phối hợp bằng cách giấu nam cách nữ, bên ngoài gom góp khí âm trợ giúp khí dương để thu tóm, bảo vệ tinh khí, nên gọi là tinh hành tiên.

Mười, Tuyệt hành tiên. Loại này còn giữ lại ý tưởng thế gian làm công dụng hữu vi, vận dụng tư tưởng theo lý biến hóa để vượt ra ngoài thế gian, nên gọi là tuyệt hành tiên.

Thập Hạnh

十行 (Lăng nghiêm kinh).

Vì do tiến tu viên mãn Thập trụ ở trước, đã thành con Phật, tự lợi đã được, nhưng lợi tha chưa xong. Vì thế Bồ tát phải thực hành lợi ích nhiều hơn, tùy thuận chúng sanh, làm cho chúng vui vẻ, nhưng vì hạnh có cạn, sâu, nên bắt đầu là hoan hỉ (vui vẻ), rồi kết thúc là chân thật mới đủ mười loại.

Một, Hoan hỉ hạnh. Vì tiến tu viên mãn Thập trụ ở trước, đã thành con Phật, đầy đủ đức độ nhiệm mầu của Phật, hay ở mười phương cõi nước để, tùy thuận đem đến lợi ích cho chúng sanh, mình và người đều vui. Kinh nói: Đã thành con Phật rồi, đầy đủ đức độ nhiệm mầu vô lượng của Như lai, mười phương đều tùy thuận, gọi là hạnh hoan hỉ.

Hai, Nhiêu ích hạnh. Vì giỏi thi hành đức độ huyền diệu, đem lại lợi ích cho chúng sanh, làm cho chúng được sự ích lợi của Phật pháp, mà tâm không nhàm chán.

Kinh nói: Khéo đem lại lợi ích cho tất cả chúng sanh, gọi là nhiêu ích hạnh.

Ba, Vô sân hận hạnh. Vì sân hận sanh ra thì trái ngược với tự giác, giác tha đã đầy đủ thành tựu nên sân hận không còn nữa.

Kinh nói: Tự giác và giác tha không trái ngược nhau, gọi là hạnh không sân hận.

Bốn, Vô tận hạnh. Vì tùy theo từng loại chúng sanh mà hóa hiện thân thích hợp để làm chuyển biến, dạy dỗ chúng và đem đến lợi ích cho chúng vô tận. Thời gian suốt tam tế, không gian khắp mười phương, công hạnh lợi sanh của Bồ tát không hề chướng ngại.

Kinh nói: bao nhiêu chủng loại hữu tình sanh ra, cùng tận đến vị lai, ba đời bình đẳng, bao trùm mười phương, Bồ tát cũng đều giáo hóa, đem đến lợi ích cho chúng, gọi là hạnh vô tận.

Năm, Ly si loạn hạnh. Tất cả pháp môn, tuy không giống nhau, nhưng đã được diệu trí thông suốt một cách tường tận và đều quy về một lý duy nhất không có sai biệt, ngộ nhận.

Kinh nói: Tất cả đều hòa hợp cùng nhau, đối với vô số pháp môn, không sai biệt và lầm lẫn, gọi là ly si loạn hạnh.

Sáu, Thiện hiện hạnh. Do vô si loạn hạnh nên ở trong đồng loại mà hiện ra dị tướng, ở trong dị tướng mà không thấy có khác. Đồng, dị viên dung, tự tại hóa hiện.

Kinh nói: Ở trong cái đồng mà hiện ra cái khác. Trong từng tướng dị mà ai ai đều thấy đồng, gọi là thiện hiện hạnh.

Bảy, Vô trước hạnh. Vô hạnh thiện hiện đã được tu tập rộng rãi, viên dung như vi trần đầy ắp trong hư không. Trong mỗi vi trần đều có đủ mười phương thế giới mà hình tướng của vi trần không hư nát; vi trần giao thoa nhau, lớn nhỏ không trở ngại. Kinh nói: Vi trần hiện diện trong thế giới và ngược lại mà không chút trở ngại, gọi là vô trước hạnh.

Tám, Tôn trọng hạnh. Vì đã ở trong vô trước hạnh, vi trần hiện trong thế giới và thế giới hiện trong vi trần, đều là sức quán chiếu của Bát nhã. Nhưng Bát nhã trong sáu độ được gọi là đệ nhất, thật đáng tôn trọng.

Chín, Thiện pháp hạnh. Vì ở trong quán sát nhiệm mầu của trí huệ, mọi vật hiện ra rõ ràng, đã phô bày đức tính viên dung. mười phương chư Phật đều nương vào tính viên dung này mà làm pháp tắc.

Kinh nói: Viên dung như thế hay làm quỹ tắc của chư Phật, gọi là thiện pháp hạnh.

Mười, Chân thật hạnh. Vì đức tướng viên dung ở trước, tất cả đều là tánh chân thật vô vi. Nương vào tánh này mà tu thì công hạnh tu được đều là chân thật.

Kinh nói: Tất cả đều là vô lậu thanh tịnh. Nhất chân vô vi, tánh vốn như thế, gọi là chân thật hạnh.

Thập Hồi Hướng

十迴向 (Lăng nghiêm kinh).

Hồi là xoay về. Hướng là hướng tới. Vì khởi lên tâm đại bi cứu độ chúng sanh, hồi chuyển mười hạnh lành, để hướng tới ba nơi là 1) Chân như thật tế là cái phải chứng; 2) Bồ đề vô thượng là cái mong cầu; 3) Tất cả chúng sanh là đối tượng phải độ. Dùng những việc ấy hồi chuyển tâm và hướng tới hạnh lành. Hướng tới muôn loài, viên mãn phạm hạnh, cùng vào pháp giới.

Một, Cứu nhất thiết chúng sanh ly chúng sanh tướng hồi hướng. Vì trước tu Thập hạnh, thần thông đầy đủ, đã thành tựu các hạnh của Phật, lại còn phải tu hạnh hồi hướng này. Nhưng hạnh hồi hướng, lấy tâm bi nguyện là trước hết, hóa độ chúng sanh, mà không thấy có tướng năng độ (người độ). Hồi chuyển tâm vô vi này hướng tới cõi Niết bàn.

Kinh nói: Độ chúng sanh mà phải diệt trừ tướng độ, hồi chuyển tâm vô vi, hướng tới Niết bàn, gọi là cứu nhất thiết chúng sanh ly chúng sanh tướng hồi hướng.

Hai, Bất hoại hồi hướng. Vì trước xa lìa tướng chúng sanh, thì việc ấy có thể hư hoại. Nay trở lại cái hoại ở trước có thể hoại; xa lìa cái xa lìa, thì đó là bất hoại.

Hoại là không, bất hoại là giả, không và giả không hai, chính là hiển bày trung đạo, mà trở về với bổn giác.

Kinh nói: Hư hoại cái có thể hoại, xa lìa các sự xa lìa, gọi là bất hoại hồi hướng.

(Trong một niệm không có tướng gọi là không. Không pháp nào mà không đầy đủ gọi là giả. Không một không khác gọi là trung. Bổn giác là tánh chân như mà tất cả chúng sanh có đủ, xưa nay đều giác ngộ).

Ba, Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng.

Vì trước đã có trí năng giác, trùm khắp mọi nơi, bằng với tính giác của Phật, thì đó là lý địa của chân như chứng được, bằng với Phật không khác.

Kinh nói: Bổn giác vắng lặng, giác ngộ bằng sự giác ngộ của Phật, gọi là đẳng nhất thiết Phật hồi hướng.

Bốn, Chí nhất thiết xứ hồi hướng.

Vì trước đã có trí năng giác, trùm khắp mọi nơi, bằng sự giác ngộ của Phật, là lý chân như chứng được, như Phật không khác. Kinh nói: Phát minh ra cái tinh túy chân thật, có địa vị bằng địa vị của Phật, gọi là chí nhất thiết xứ hồi hướng.

Năm, Vô tận công đức tạng hồi hướng.

Vì trước đã nói đến tất cả hạt bụi bặm là thế giới, cũng như tất cả Phật là Như lai. Nhưng Như lai là Như lai của tất cả thế giới; thế giới tức là thế giới của Như lai. Thế giới và Như lai hòa hợp vào nhau không trở ngại, công đức vô tận.

Kinh nói: Thế giới và Như lai hỗ tương đi vào nhau, không có gì trở ngại, gọi là vô tận công đức tạng hồi hướng.

Sáu, Tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng.

Vì đối với lý tánh của chư Phật, khởi lên nhân chân thật về vạn hạnh, chứng nhận rõ ràng đạo Nhất thừa vắng lặng. Hạnh từ lý mà có, nên gọi là tùy thuận bình đẳng, hay sanh ra đạo quả, nên gọi là thiện căn.

Kinh nói: Ở trong địa vị bằng với địa vị của Phật, tất cả đều sanh nhân thanh tịnh. Nương vào nhân mà phát huy, chọn lựa đạo Niết bàn, gọi là tùy thuận bình đẳng thiện căn hồi hướng.

Bảy, Tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sanh hồi hướng. Vì đã tu tập nhân chân chánh, căn lành thành tựu thì biết chúng sanh trong mười phương đều là bổn tánh của ta. Tánh đã bình đẳng, nên có thể thành tựu căn lành của tất cả chúng sanh, không có sang hèn, cũng chẳng cao thấp.

Kinh nói: Căn lành đã thành tựu thì chúng sanh trong mười phương đều là bổn tánh của ta. Thành tựu tánh viên mãn rồi thì không thể mất một chúng sanh nào, gọi là tùy thuận đẳng quán nhất thiết chúng sanh hồi hướng.

Tám, Chân như tướng hồi hướng.

Lìa vọng (sai lầm) gọi là chân (đúng đắn).

Không đổi khác gọi là như. Vì tánh của tất cả pháp vốn là chân như, chẳng phải tức chẳng phải ly, cả hai không vướng mắc, thì tướng chân như hiện ra.

Kinh nói: Tức tất cả pháp (tính của tất cả pháp) là lìa tất cả tướng. Chỉ có tức và ly, cả hai đều không bị vướng mắc, gọi là chân như tướng hồi hướng. Chín, Vô phược giải thoát hồi hướng.

Vì tướng chân như trước mắt, thì trí huệ sáng suốt triệt để, mười giới nương vào các pháp y và chánh viên dung lẫn nhau, vô ngại tự tại.

Kinh nói: Được sự chân thật như thế thì mười phương vô ngại, gọi là vô phược giải thoát hồi hướng.

(mười giới là Phật giới, Bồ tát giới, Duyên giác giới, Thinh văn giới, Thiên giới, Nhân giới, Tu la giới, Ngạ quỷ giới, Súc sanh giới, Địa ngục giới. Y tức là quốc độ, nơi được nương tựa. Chánh tức là sắc thân của mười giới nương tựa vào quốc độ ấy).

Mười, Pháp giới vô lượng hồi hướng.

Vì đã chứng ngộ được lý tánh đức chân như, thành tựu viên mãn, bao hàm tất cả, không gì ra ngoài. Dùng tướng sai biệt mười giới để lãnh hội, hoàn toàn không thể được.

Kinh nói: Tánh đức tròn đầy, thành tựu, số lượng của pháp giới cũng mất luôn, gọi là pháp giới vô lượng hồi hướng.

Thập Huyền Môn

十玄門 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Huyền là nhiệm mầu (diệu). Môn nghĩa là có khả năng thông suốt.

Vì cửa huyền diệu có thể thông suốt vào biển Liên hoa tạng. mười môn này là do tôn giả Vân hoa, đời Tấn, dựa vào kinh Hoa nghiêm lập ra.

Một, Đồng thời cụ túc tương ưng môn.

Khi nêu lên một pháp thì liền đầy đủ các pháp. một pháp đã đầy đủ, pháp pháp cũng như thế, kết hợp lẫn nhau cùng lúc, đều được tương ưng, đầy đủ viên mãn. Kinh nói: Tất cả pháp môn như biển không cùng, cùng tụ hội trong một pháp tràng.

Hai, Quảng hiệp tự tại vô ngại môn.

Lớn mà không có gì ở ngoài thì gọi là rộng. Nhỏ mà không có gì ở trong thì gọi là hẹp. Nhưng lớn chẳng phải nhất định lớn, để trên đầu sợi lông mà không thiếu. Nhỏ chẳng phải nhất định nhỏ, bao hàm cả bầu trời mà không dư; như vậy gọi là sự và lý dung thông, tự tại vô ngại.

Kinh nói: Có thể lấy tiểu thế giới làm thành đại thế giới và ngược lại. chính là ý này.

Ba, Nhất đa trương dung bất đồng môn.

một cõi Phật cùng với mười phương tất cả cõi Phật dung nạp hỗ tương, nhưng không làm mất tướng một và nhiều, nên gọi là không giống nhau.

Kinh nói: Lấy một cõi Phật làm đầy khắp mười phương cõi; lấy mười phương cõi Phật đem vào một cõi cũng chẳng thừa. chính là ý này.

Bốn, Chư pháp tương tức tự tại môn.

Vì tất cả các pháp chan hòa vào nhau, không phân ly nhau, không trở ngại nhau.

Kinh nói: một tức là nhiều, nhiều tức là một. chính là ý này.

Năm, Bí mật ẩn hiển câu thành môn.

Vì tất cả các pháp thu nhiếp lẫn nhau không trở ngại. Như một pháp nhiếp nhiều pháp, thì một pháp hiển bày, còn nhiều pháp ẩn đi. Như nhiều pháp nhiếp một pháp, thì nhiều pháp hiển bày, còn một pháp ẩn đi. Trong hiển lộ có phần ẩn đi và ngược lại, gọi là cùng thành tựu. Do ẩn và hiển này, mà thể không có trước sau, không hề có trở ngại, gọi là bí mật.

Sớ nói: Giống như mặt trăng trong tám ngày đầu, nửa ẩn nửa hiện, ẩn hiện cùng lúc không giống như trăng cuối tháng hoàn toàn ẩn và không hiện, hay trăng rằm hoàn toàn hiện và không ẩn. Nhưng trăng nửa ẩn nửa hiện không phải sáng, tối đều nhau, mà sáng giảm thì tối tăng và tối giảm thì sáng tăng.

Sáu, Vi tế tương dung an lập môn.

Vì một có khả năng bao hàm nhiều, gọi là tương dung. Vì một và nhiều không lẫn lộn gọi là an lập. Song những vật vi tế được chứa đựng, như bình lưu ly chứa đầy những hạt cải, như những cây đèn cùng đốt lên một lượt, ánh sáng của chúng chan hòa không chút trở ngại.

Kinh nói: Ở trong một hạt bụi, tất cả cõi nước ở yên trong đó một cách thoải mái (rộng rãi). chính là ý này.

Bảy, Nhân đà la võng cảnh giới môn.

Tiếng Phạn là Nhân đà la, tiếng Hoa là thiên châu. Thiên tức là trời Đế thích. Châu tức là cái lưới bằng hạt châu. Bởi trên điện của Đế thích có một cái lưới bằng hạt châu che phủ. Cứ trong mỗi hạt minh châu đều hiện ra muôn vàn hiện tượng. Tất cả những hạt châu hỗ tương trong nhau, trùng trùng vạn lớp không cùng. Pháp môn này cũng như vậy. Trong từng pháp, trong từng ngôi vị, trong từng thế giới tương giao với nhau, trùng trùng vô tận.

Kinh nói: Chư Phật biết tất cả thế giới, giống như thế giới trong tấm lưới xâu vô số hạt minh châu của trời Đế thích. chính là ý này.

tám, Thác sự hiển pháp sanh giải môn.

Ủy thác cho một công việc là làm hiển lộ lòng tin và hiểu sâu xa pháp môn ấy.

Sớ nói: Tự tại gọi là vua. Thấm nhuần ích lợi gọi là mây pháp. Thế giới sắc vàng là bổn tánh. Lầu các Di lặc là cửa pháp. Bà la môn Thắng nhiệt, núi Hỏa tụ đao là Bát nhã.

(Bà la môn Thắng nhiệt tức là lần thứ chín tham vấn thiện tri thức trong nămba lần tham vấn của Thiện tài đồng tử).

Chín, Thập thế cách pháp dị thành môn.

Vì ba đời thì khác nhau, một niệm thì bao gồm, nên gọi là mười đời, ba đời là phân chia ra, để không lộn xộn. Đó là pháp phân cách. ba đời tồn tại hỗ tương, tuần tự thành lập, nên gọi là dị thành (thành lập riệng).

Kinh nói: Bồ tát có mười thứ thuyết về tam thế. Quá khứ thuyết quá khứ, quá khứ thuyết hiện tại, quá khứ thuyết vị lai. Hiện tại thuyết bình đẳng, hiện tại thuyết vị lai, hiện tại thuyết quá khứ. Vị lai thuyết hiện tại, vị lai thuyết quá khứ, vị lai thuyết vô tận, hay còn gọi là vô lượng vô số kiếp. Hiểu ra là một niệm.

(Bình đẳng là hiện tại trong hiện tại; trông về quá khứ trước, vị lai sau thì được bình đẳng. Vô tận là vị lai trong vị lai; ở ranh giới của vị lai, không có chỗ chấm dứt).

Mười, Chủ bạn viên minh cụ đức môn.

Vì Như lai nói pháp Viên giáo, có lý do không phải là cô khởi, ắt quyến thuộc theo đó sanh ra. Vì vậy mười phương chư Phật, Bồ tát hay làm chủ, bạn cho nhau nhiều vô số kể và đồng thời cùng nói pháp môn Viên giáo. Giống như bầu trời trong vắt, ánh sáng trăng vằng vặc, những vì sao la liệt vây quanh. Như cái bình trắng sạch chứa nước trăm sông, hình ảnh muôn vật xa gần đều hiện rõ trong ấy, gọi là chủ, bạn sáng suốt tròn đầy. Pháp môn được nói trong tất cả pháp hội đều luận bàn cùng cực về lý tánh, đầy đủ công đức. Kinh nói: Khế kinh Phật nói trong pháp giới, nhiều vô số như vi trần của cõi Phật. Quyến thuộc của Phật cũng như vậy.

Thập Khoa

十科 (Tục cao tăng truyện).

Một, Phiên dịch.

Phiên dịch là tiếng Phạn đổi thành tiếng Hoa (phiên); dịch là ý nói biến đổi; nghĩa là dùng tiếng Hoa đổi tiếng Phạn, để cho giáo pháp của Phật lưu thông rộng rải trên đất Trung hoa; giống như Ngài Ma đằng khi mới tới nhà Hán thì dịch kinh Tứ thập nhị chương vậy.

Hai, Giải nghĩa.

Giải nghĩa là giảng giải rõ ràng nghĩa lý sâu xa các pháp do Phật nói. Bởi nương vào giảng giải mà tu hành và tu tập đúng với lý, thì mới có thể mang chánh pháp và chứng được Bồ đề, như đệ tử của Phật là Ca chiên diên giỏi giảng giải ý nghĩa của khế kinh vậy.

Ba, Tập thiền. Thiền là tiếng Phạn gọi đủ là Thiền na, tiếng Hoa là Tịnh lự. Vì con người từ vô thủy đến nay, chạy theo lầm lạc, mê mờ chân tánh nên khởi lên sai lầm và tạo ra các nghiệp, xoay vần chìm nổi trong khổ đau, sống chết. Nếu có khả năng dứt tâm lăng xăn, ngưng hết lo nghĩ, tu tập thiền định một ngày kia ánh sáng trí huệ phát sanh thì vọng chấm dứt, chân hiển bày và trở về với cội nguồn.

Bốn, Minh luật.

Minh luật là hiểu rõ luật pháp của Phật chế ra, ngăn ngừa sai trái, lỗi lầm, rèn luyện ba nghiệp thân, miệng ý.

Vì người tu hành phải am tường các tướng trì, phạm của giới luật, quyết chí giữ gìn và bảo vệ, không để sai phạm thì có thể bỏ ác làm lành, xa lìa đường dữ, sanh vào đường lành.

Năm, Cảm thông. Cảm thông là thần diệu không lường được, có cảm thì có ứng.

Vì người tu hành đã chứng đạo quả, ở trong tánh đã sáng, không cảm thì không thông. Trí luận nói: Thông có bốn nghĩa: 1) Thân có thể bay được; 2) Dời vật ở xa lại gần; 3) Biến mất ở đây hiện ra ở nơi kia; 4) Trong một niệm đã đến nơi, giống như Vạn hồi ở đời Đường và thiền sư Nguyên khuê đó vậy.

(Anh của Vạn hồi đi lính biên phòng ở Tây an, lâu ngày không có tin tức, mẹ ở nhà lo, Hồi sáng ra đi chiều về đến nhà, cầm thư của anh báo cho biết là bình an, vô sự. Đi và về hàng ngàn dặm, nên gọi là Vạn hồi. Khi thiền sư Nguyên khuê ở Tung sơn hay, truyền ngũ giới cho sơn thần, vì cảm ân đức sơn thần dùng thần lực di chuyển cây cối ở núi phía bắc đem chồng ở núi phía đông để làm bức bình phong nơi ở của thiền sư mà tạ ân).

Sáu, Di thân. Di thân là trọng pháp mà quên thân mình, phát tâm dũng mãnh, ra sức siêng năng, chỉ cần phật đạo, nên bỏ thân mạng coi như không có. Giống như kiếp trước Thế tôn bỏ thân cầu nửa bài kệ, tổ Thần quang chặt tay cầu Đạt ma ấn tâm. (Kinh Niết bàn nói: Ngày xưa, khi Phật còn làm một Bà la môn tu hành trong núi Tuyết. Thích đề Hoàn nhân biến ra thành La sát và nói rằng Phật ở thời quá khứ có nói bài kệ rằng: Chư hành vô thường; thị sanh diệt pháp. Bà la môn nghe hai câu kệ ấy, tâm rất vui mừng và nói với La sát rằng: Ngươi nói bài kệ ấy còn thiếu, xin nói đầy đủ cho. La sát trả lời: Tôi đói quá không thể nói nổi, nếu được ăn thịt và uống máu nóng của ông thì tôi mới có thể nói hết bài kệ được. Bà la môn đồng ý với đề nghị của La sát. La sát liền nói nữa bài kệ còn lại, như sau: Sanh diệt diệt dĩ; Tịch diệt vi lạc. Người Bà la môn nghe xong bài kệ, ghi chép lên thân cây và đá tảng xong, leo lên cây cao nhảy xuống tự vẫn để bố thí thân xác của mình cho La sát, đúng như đã hứa. Truyền đăng lục nói rằng: Thầy Đạt ma khi ở chùa Thiếu thất, Thần quang đêm ngày cầu pháp của thầy. Thầy nói: Đạo nhiệm mầu của chư Phật nhiều kiếp siêng năng, há trí nông cạn tâm xem thường mà muốn được chân thừa sao? Quang liền lấy dao chặt đứt cánh tay dâng lên trước mặt thầy. Thầy hứa và đổi tên Thần quang thành Huệ khả. Khả nói: Tâm con chưa an, xin thầy an cho con. Thầy nói: Đem tâm đến đây ta an cho ngươi. Khả nói: Con tìm tâm không ra. Thầy nói: Ta đã an tâm cho ngươi rồi.

Bảy, Độc tụng. Xem chữ gọi là đọc. Không xem chữ mà đọc gọi là tụng. Vì một tạng giáo lý vĩ đại, Phật tổ đã nói hết lời, nếu có người đọc, tụng, thọ trì có thể tội diệt phước sanh, hoặc nhờ ngôn ngữ mà ngộ nhập được ý chỉ và đất tâm được mở mang, sáng tỏ, trí huệ được hiển bày.

Tám, Hộ pháp. Hộ pháp là giáo pháp đức Phật nói ra phải được con người truyền bá và bảo vệ, nên Như lai ở trên hội Linh sơn phó thác cho các quốc vương, đại thần hộ trì Phật pháp. Còn những người xuất gia theo Phật càng nỗ lực, siêng năng trở thành con thuyền độ thế, vượt qua biển trầm luân để hộ trì Phật pháp có mặt trên cuộc đời thật lâu. Chín, Hưng phước. Hưng là tạo ra phước lợi, tu tập không phải chỉ có một đời. Như lai nhiều kiếp tu khổ hạnh, tu cả phước và huệ, xưng là bậc đầy đủ cả hai. Mười khoa này, từ thứ tám trở về trước, phần nhiều đề cập đến tu huệ. Đến thứ chín thì đề cập tu phước; nên người tu hành, nên tu tập tám ruộng phước, cho đến viết kinh, tạo tượng. Hễ cái gì có lợi cho mọi người thì không sợ gian lao cực khổ, cố gắng thực hành cho bằng được. Phước đức từ đó mà phát khởi lên. (tám ruộng phước là làm đường, đào giếng, xây dựng cầu cống, sửa sang chỗ lưu thông nguy hiểm, hiếu dưỡng cha mẹ, cung kính Tam bảo, giúp đỡ người bệnh, giúp đỡ người nghèo nàn, thiết lập hội vô già: Bố thí cả pháp và tiền của).

Mười, Tạp khoa.

Vì chín khoa trước, mỗi khoa đề cập một vấn đề. Đến khoa này thì tu tập luân cả chín khoa trước, dựa vào kinh thư của thế gian, nắm vững ngôn ngữ, lễ nhạc, văn chương, chế độ, điển cố tất cả đều thông suốt.

Thập Kim Cang Tâm

十金剛心 (Hoa nghiêm kinh).

Kim cang là ví dụ. Kim cang tâm là tâm vững chắc, bất động của Bồ tát, giống như kim cang.

Một, Giác liễu chư pháp. Vì Bồ tát phát tâm đại nguyện, mong muốn biết rõ tất cả pháp môn vi diệu, nên gọi là biết rõ các pháp.

Hai, Hóa độ chúng sanh.

Vì Bồ tát dùng đạo vô thượng Niết bàn độ thoát vô lượng vô biên chúng sanh trong mười phương, đều được xa lìa các đường dữ, nên gọi là hóa độ chúng sanh.

Ba, Trang nghiêm thế giới. Vì mười phương thế giới vô lượng vô biên, nên Bồ tát phải dùng những vật trang nghiêm tối thượng của cõi nước chư Phật mà trang nghiêm cho mười phương thế giới ấy, nên gọi là trang nghiêm thế giới.

Bốn, Thiện căn hồi hướng.

Vì Bồ tát dùng nhiều thiện căn tu hành, đều hồi hướng về quả Phật giác ngộ và khắp cả pháp giới chúng sanh, nên gọi là thiện căn hồi hướng.

Năm, Phụng sự đại sư.

Đại sư tức là Phật. Vì Bồ tát lấy công đức do tu thiện mà có, vâng lời cúng dường vô lượng vô biên chư Phật, nên gọi là phụng sự đại sư.

Sáu, Thật chứng chư pháp. Vì Bồ tát đối với lý thật tướng của các pháp, chẳng phải có, chẳng pháp không đều hiểu biết đúng đắn, nên gọi là thật chứng chư pháp.

Bảy, Quảng hành nhẫn nhục. Vì Bồ tát, hoặc bị người trách mắng, hoặc bị đánh đập, hoặc bị cắt chân tay, hoặc bị cắt tai, mũi, hoặc bị móc mắt, hoặc chặt đầu. Tất cả những việc như thế đều có thể chịu đựng mà không giận dữ, hối hận, nên gọi là quảng hành nhẫn nhục.

Tám, Trường thời tu hành. Bồ tát nói vào kiếp đời vị lai, vô lượng vô biên, không thể nào hết, ta phải thực hành đạo Bồ tát cho đến tận cùng kiếp ấy, giáo hóa chúng sanh mà không chút mỏi mệt, nên gọi là trường thời tu hành. Chín, Tự hành mãn túc. Vì Bồ tát xây dựng diệu hạnh lấy tâm làm gốc, thể của tâm thanh tịnh thì có khả năng hoàn thành tất cả công đức, thiện căn, đầy đủ đạo vô thượng Bồ đề, nên gọi là tự hành mãn túc.

Mười, Linh tha nguyện mãn. Vì Bồ tát tự mình tu hành đã đầy đủ, tâm từ mẫn càng thêm tăng trưởng, nên người cầu mong giải thoát thì nói đạo Niết bàn, người cầu mong Phật pháp thì nói pháp Đại thừa, khiến cho tất cả tâm nguyện ấy đều được đầy đủ, nên gọi là linh tha nguyện mãn.

Thập Ma

十魔 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Tiếng Phạn là Ma, gọi đủ là Ma la, tiếng Hoa là Năng đoạt mạng, vì nó có khả năng cướp mất mạng trí huệ của chúng ta; còn có phiên âm là Tác chướng, vì đối với người tu hành có khả năng gây ra chướng ngại, hoạn nạn.

Một, Uẩn ma.

năm uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức là ma. Vì thâm đắm năm pháp uẩn mà khởi lên mê lầm rồi tạo ra nghiệp, làm chướng ngại chánh đạo, và mất huệ mạng. Đó gọi là uẩn ma.

Hai, Phiền não ma. Vì tất cả mê lầm của phiền não là ma bởi tham đắm cảnh của năm trần, nổi lên các phiền não xa lìa chánh đạo rồi làm mất trí huệ mạng. Đó gọi là phiền não ma.

Ba, Nghiệp ma.

Vì tất cả ác nghiệp là ma, do các nghiệp bất chính, ác độc sát sanh, trộm cướp, tà dâm, vọng ngữ làm chướng ngại chánh đạo rồi đưa đến mất trí huệ mạng. Đó gọi là nghiệp ma.

Bốn, Tâm ma.

Vì tất cả tâm ngã mạn là ma, do tâm ôm ấp cống cao, luôn sanh kiêu mạn làm chướng ngại chánh đạo rồi đưa đến mất trí huệ mạng. Đó gọi là tâm ma.

Năm, Tử ma.

Vì người tuổi thọ không còn, mạng sống chấm dứt gọi là ma, do nghiệp báo đã xong, bỏ đi chỗ đang sống làm chướng ngại cho việc tu hành, rồi đưa đến mất trí huệ mạng.

Đó là tử ma.

Sáu, Thiên ma.

Vì trời Tha hóa tự tại ở tầng thứ sáu cõi Dục là ma, do trời này làm chủ ở cõi Dục thấy người tu hành lo sợ làm mất quyến thuộc của hắn, đưa đến cung điện trống không, liền phấn khởi làm việc sai trái là não loạn người tu hành, gây chướng ngại đường đạo rồi đưa đến mất trí huệ mạng. Đó gọi là thiên ma.

Bảy, Thiện căn ma. Vì vướng vào tất cả pháp lành tu tập được là ma, do người tu hành, nếu có được một việc lành, liền sanh tâm chấp lấy rồi chẳng tiến tu. Do vậy làm chướng ngại chánh đạo rồi dần mất trí huệ mạng. Đó gọi là thiện căn ma.

Tám, Tam muội ma. Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định.

Vì mắc vào những chứng đắc trong khi thiền định là ma. Do người tu thiền được một Tam muội rồi đắm vào trong thiền vị ấy quá lâu, không mong tiến lên, làm chướng ngại chánh đạo, dần mất trí huệ mạng. Đó gọi là Tam muội ma. Chín, Thiện tri thức ma. Vì đối với chánh pháp keo kiệt không giúp đỡ cho người khác là ma. Do đối với tất cả pháp khởi tâm chấp trước, không vì người giảng giải, hướng dẫn, làm chướng ngại chánh đạo, khiến cho người dần mất trí huệ mạng. Đó gọi là thiện tri thức ma.

Mười, Bồ đề pháp trí ma. Vì vướng vào tất cả pháp nên gọi là ma. Do người tu hành, đối với pháp Bồ đề, khởi lên tâm chấp trước, giữ lấy không buông, làm chướng ngại chánh đạo rồi dần mất trí huệ mạng. Đó gọi là Bồ đề pháp trí ma.

Thập Môn Thích Kinh

十門釋經 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Quốc sư Thanh lương, nhà

Thanh, khi sắp sửa giải thích Đại kinh Hoa nghiêm, trước hết trình bày tổng quát mười nghĩa cốt yếu của một quyển kinh để biết giáo pháp phát sanh xuất xứ từ đâu, bởi vì lới nói của thánh nhân là chân thật, nói ắt có nguyên do, không có nhân duyên thì không nói kinh này. Vì vậy: 1) Bàn về nhân duyên giáo pháp phát sanh. Nhân duyên đã đầy đủ thì giáo pháp xuất hiện, không ra ngoài ba tạng, 12 phần giáo; 2) Bàn về nơi thu nhiếp của Tạng giáo. Nhưng Tạng giáo đều thông suốt Quyền và Thật, giờ rút gọn Quyền còn giữ Thật và kết thúc vào Viên giáo; 3) Bàn về nghĩa lý. Đã biết nghĩa của Viên giáo bao hàm rộng lớn. Chưa xem xét căn cơ như thế nào; 4) Bàn về giáo pháp đáp ứng mọi căn cơ; tuy biết Viên giáo ứng hợp mọi căn cơ, nhưng chưa biết nói về giáo thể ra sao; 5) Bàn về giáo thể sâu, cạn. Đã biết giáo thể bao quát, chưa biết nghĩa nào mà tông phái tôn sùng; 6) Bàn về đường hướng của tông phái. Đã biết tôn chỉ cao sâu, chưa thể nói hết ngôn từ rộng hẹp; 7) Bàn về bộ, phẩm. Đã biết bộ rộng vô tận, lược còn 100. và cũng chưa biết truyền bá dịch phẩm từ năm nào, có cảm ứng gì, khiến cho tông môn có đầu mối; 8) Bàn về sự cảm thông của việc truyền bá dịch phẩm. Tông chỉ quan yếu đã trình bày, giải thích theo văn mạch, trước nắm rõ mục lục tổng quát. 9) Bàn về tổng quát đề kinh. Ý chính tuy đã biết, nhưng văn mạch khó hiểu; 10) Bàn riêng về nghĩa của văn, nên nói rằng có mười cách giải thích kinh.

(100. = mười vạn. Kinh này có mười vạn kệ, nên Nhiếp luận gọi kinh này là 100. kinh).

Một, Giáo khởi nhân duyên. Làm sáng tỏ nhân duyên hứng khởi giáo pháp kinh này. Vì Như lai xuất hiện, đầu tiên muốn nói đại pháp sâu thẳm, lông trắng giữa mày liền phóng ra ánh sáng lớn để trí nhãn thanh tịnh, quán sát khắp pháp giới tất cả chúng sanh có đầy đủ đức tướng trí tuệ của Như lai, chỉ vì vướng mắc vọng tưởng, không biết không thấy. Vì thế, Như lai nói Kinh này là xứng hợp với tánh của pháp giới. Nay các chúng sanh tu tập Thánh đạo, xa hẳn vướng mắc vọng tưởng, tự trong thân mình thấy được trí huệ to lớn của Như lai, cùng với Phật không khác. Đây là chỉ bày cho chúng sanh biết là có nhân duyên Phật trí và khiến cho giáo pháp này được nói ra.

Hai, Tạng giáo sở nhiếp. Tạng có nghĩa là chứa đựng. Vì ba tạng Kinh, Luật, Luận đều bao hàm nghĩa lý vô lượng. Giáo tức là khế kinh. 12 phần giáo: Trùng tụng, thọ ký, phúng tụng, tự thuyết, nhân duyên, thí dụ, bổn sự, bổn sanh, phương quảng, hy hữu, luận nghị đều thu hết vào đây.

Kinh này và tam tạng, 12 phần giáo thu nhiếp lẫn nhau. Nếu tam tạng, 12 phần giáo thu nhiếp kinh này thì ở trong tam tạng thuộc Kinh tạng thu nhiếp; ở trong 12 phần giáo thì thuộc khế kinh phương quảng thu nhiếp. Nếu kinh này thu nhiếp tam tạng, 12 phần giáo thì tam tạng, 12 phần giáo đều thuộc kinh này thu nhiếp. Bởi vì một pháp của kinh này có thể chứa đựng vô tận pháp môn; lại còn các pháp đều viên dung, muôn lớp không cùng.

Kinh nói: Tất cả pháp môn nhiều như nước biển vô tận, cùng hợp vào trong đạo tràng của một pháp, là vậy.

(Khế kinh là tản văn trường hành. Trùng tụng là văn nhắc lại phần trường hàng. Thọ ký là văn ghi nhớ Phật thọ ký cho Bồ tát thành Phật. Phúng tụng là không phải văn nhắc lại nội dung trong trường hàng mà là những bài kệ nói trực tiếp. Tự thuyết là Phật tự nói, không chờ người khác hỏi. Nhân duyên là có người hỏi về một vấn đề nào đó, Phật nói cho họ biết. Thí dụ là mượn thí dụ để nói. Bổn sự là nói các việc tu tập của Bồ tát. Phương quảng là nói nghĩa lý to lớn của chánh pháp. Hy hữu là Phật hiện thần lực và các việc ít có xảy ra. Luận nghị là biện luận, chọn lựa, xác quyết nghĩa lý của tất cả pháp).

Ba, Nghĩa lý phân tề. Nghĩa tức là nghĩa mầu nhiệm của Viên giáo. Lý tức là lý viên dung của pháp giới hiển thị. Vì nghĩa lý mà kinh này trình bày, thuộc hoàn toàn về Viên giáo. Nói một pháp thì tất cả pháp đều bao gồm; bàn một ngôi vị thì các vị đều hiện diện; nên nói một hạt bụi chứa cả pháp giới, một niệm thu vào cả A tăng kỳ, tất cả pháp môn đều trở về tánh hải của Hoa nghiêm. Phân tề là dùng Viên giáo để làm sáng tỏ pháp giới sự sự vô ngại và hiển thị lý xứng tánh viên dung của tất cả những gì nhỏ bé như hạt bụi, lông hồng. chính kinh này đề cập đến phân tề: viên dung, viên mãn.

Bốn, Giáo sở bị cơ. Vì giáo này đầy đủ đức viên dung, đúng là cơ cảm viên đốn bao quát Nhất thừa, thu nhiếp các loại Bồ tát và chúng sanh không có niềm tin vào chánh pháp. Sơ lược có mười cơ, khiến cho chúng sanh tin, rõ, hiểu, vào cùng ngao du trong tánh hải Hoa nghiêm. Kinh nói: Chư Phật của ta giữ gìn chánh pháp này, khiến cho tất cả Bồ tát ở đời vị lai, chưa từng nghe được đều được nghe hết, cho đến vào sâu cảnh giới Như lai, là vậy.

(Mười cơ là vô tín cơ, vi chân cơ, đại thật cơ, hiệp liệt cơ, thủ quyền cơ, chánh vi cơ, kiêm vi cơ, dẫn vi cơ, quyền vi cơ, viễn vi cơ).

Năm, Giáo thể thiển thâm. Vì Như lai thuyết giáo, ắt có thể tánh của nó. Nếu nói giáo lý Hoa nghiêm thì phải dùng hải ấn Tam muội và sự sự vô ngại làm thể. Nay bàn đến giáo lý trong đại tạng, từ cạn đến sâu, có mười thể.

(Hải ấn Tam muội là biển lớn nước trong im lặng, vạn hình tượng đều hiện vào đó, giống như có dấu đóng lên trên văn bản. Trí hải của Như lai trong veo vắng lặng, tất cả tâm niệm của chúng sanh, đều ở trong trí Tam muội của Như lai, giống như hiện tượng soi bóng trong biển cả. Mười thể là âm thanh ngữ ngôn thể, danh cú văn thân thể, thông thủ tứ pháp thể, thông nhiếp sở thuyên thể, chư pháp hiển nghĩa thể, nhiếp cảnh duy tâm thể, hội duyên nhập thật thể, lý sự vô ngại thể, sự sự vô ngại thể, hải ấn bính hiện thể).

Sáu, Tông thú thông cục. Cái mà tôn sùng lên bằng ngôn ngữ gọi là tông. Chỗ mà tông đi đến gọi là thú. Thông là bàn luận giáo pháp một đời của Phật. Từ hẹp đến rộng có mười tông. Cục là bộ phận riêng biệt của một kinh; bằng ngôn ngữ bàn luận và hướng đến không ra ngoài chỗ này là để khiến cho con người tìm cội quay về hợp tánh tu tập, chứng được pháp giới, kết quả thành Phật.

(mười tông là ngã pháp câu hữu tông, pháp hữu ngã vô tông, pháp vô khứ lai tông, hiện thông giả thật tông, tục vọng chân thật tông, chư pháp đản danh tông, tam tánh không hữu tông, chân không tuyệt tướng tông, không hữu vô ngại tông, viên dung cụ đức tông).

Bảy, Bộ loại phẩm hội. Vì từ trong kinh này mà có các lưu hành khác. Giáo lý trong kinh này sâu rộng như biển cả khó nghĩ bàn, từ hẹp đến rộng, lược nêu ra mười loại.

Một sơ lược về nguồn gốc của kinh, tức là sự truyền bá của kinh. một bộ có 39 phẩm 80 quyển, chín hội nói về bốn vạn năm ngàn kệ. Ngoài ra có chín loại mà bộ, phẩm, hội không giống nhau.

(mười loại kinh là Lược bổn kinh, Hạ bổn kinh, Trung bổn kinh, Thượng bổn kinh, Phổ nhãn kinh, Đồng thuyết kinh, Dị thuyết kinh, Chủ bạn kinh, Quyến thuộc kinh, Viên mãn kinh. Chín hội là Bồ đề tràng, Phổ quang minh điện, Đao lợi thiên cung, Dạ ma thiên cung, Đâu suất thiên cung, Tha hóa thiên cung, hội bảy, tám Phổ quang minh điện, Thệ đa lâm).

Tám, Truyền dịch cảm thông. Vì từ Ấn độ truyền đến Trung hoa, dịch kinh ấy bằng tiếng Phạn sang tiếng Hoa. Kinh này trước sau có hai bản dịch. một là nhà Tấn, Nghĩa hy năm 14, tăng nhân Bắc Thiên trúc tên Phật độ bạt đà la, ở Dương châu, chùa Tạ tư không, dịch từ bổn tiếng Phạn, thành ba vạn sáu mươi ngàn kệ, hợp thành 60 quyển. một là nhà Đường, Chứng thánh năm đầu, tăng nhân nước Vu điền tên là Thực xoa nan đà, ở Đông đô, chùa Phật thọ ký, dịch lại từ bổn tiếng Phạn cũ và thêm vào chỗ còn thiếu thêm lên đến chín ngàn kệ, cộng với trước được bốn vạn năm ngàn kệ, hợp thành 80 quyển, đó là bản kinh lưu hành đến nay.

Cảm thông là khi Phật độ Bạt đà la dịch kinh này, cảm động Long vương sai hai đồng tử mặc áo xanh, mỗi ngày cung cấp nước, mực cho Ngài. Còn khi Thực xoa nan đà dịch kinh này, cảm động chư thiên ban cho cam lộ.

(Tiếng Phạn là Phật độ bạt đà la, tiếng Hoa là Giác hiền. Tiếng Phạn là Thực xoa nan đà, tiếng Hoa là Hỷ học).

Chín, Tổng dịch kinh đề. Vì giải thích nghĩa mầu nhiệm một cách tổng quát đề kinh: Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh.

Đại phương quảng là pháp chứng được. Phật hoa nghiêm là người chứng được. Còn nói Đại là thể tánh bao hàm. Phương quảng là nghiệp dụng trùm khắp. Phật là quả giác ngộ tròn đầy. Hoa là dụ cho vạn hạnh đầy đủ. Nghiêm là lấy chánh pháp trang sức nên người. Kinh là xâu (hệ thống) chánh pháp lại.

Vì vậy, thể dụng của một kinh mà trùm khắp ngũ châu nhân quả, đều Phật hoa nghiêm. Đây là nhân và pháp cùng nêu; pháp và dụ cùng nêu; đủ thể, đủ dụng; có quả, có nhân; lý rốt ráo, nghĩa tròn đầy; thu nhiếp đầy đủ không sót. Đúng là một bộ kinh bao quát tất cả chánh pháp Phật nói trong một đời .

(Nghiệp dụng là công đức không thể nghĩ bàn của Phật, sức sử dụng đúng với thể tánh. Ngũ châu nhân quả là sở tính nhân quả sai biệt nhân quả, bình đẳng nhân quả, thành hạnh nhân quả, chứng nhập nhân quả).

Mười, Biệt giải văn nghĩa. Đã giải thích tổng quát đề kinh thì giải tới kinh văn để làm cho nghĩa nhiệm mầu được thông suốt. Kinh này văn nhiều nghĩa rộng, một câu một chữ bao hàm pháp giới, giải thích không hết. Tóm lược như vầy: Đại khoa có ba phần, đó là giáo nghĩa Phật trình bày, có thứ lớp khi sắp nói lời vi diệu, thì trước tiên nêu rõ nguyên do, nên kinh này lấy phẩm Thể chủ diệu nghiêm làm tựa. Nhân duyên đã rõ, theo căn cơ mà lãnh thọ giáo pháp, nên từ phẩm Như lai hiện tướng đến phẩm Nhập pháp giới làm phần chánh tông. Chánh tông đã trình bày thì đến Lưu thông để cho đời sau theo đó truyền thừa, đèn pháp sáng mãi, nên kinh này từ phẩm Nhập pháp giới, lúc ấy, Văn thù sư lợi từ lâu các Thiện trụ về sau làm phần Lưu thông, nên các tổ sư làm sớ, thuật, sao dựa vào đó để giải thích ý nghĩa của kinh.