Tam Tạng Pháp Số

Ba Pha Ngũ Giáo

波頗五教 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Tiếng Phạn là ba pha, nói đủ là ba pha mật đa; tiếng Hoa là Minh chi, là vị Sa môn tên Tràm tạng ở trung Ấn độ, vào năm Trinh quán, đời Đường, ở chùa Đại hưng thiện dịch kinh Tinh Đà la ni. Ngài lấy thánh giáo đức Phật đã nói, theo ý nghĩa cạn sâu không giống nhau, nhằm giúp cho chúng sanh tu hành có thứ lớp, mà lập thành năm giáo; nên gọi là ba pha ngũ giáo.

Một, Tứ đế giáo

Trong kinh A hàm, Phật nói pháp Tứ đế: khổ, tập, diệt, đạo để bậc Thinh văn tu pháp này mà ngộ được Niết bàn chân không. Đó là Tứ đế giáo.

Hai, Vô tướng giáo Trong kinh Bát nhã, Phật nói pháp môn không huệ, cái không của các pháp có tướng để bậc Nhị thừa ngộ pháp không của Đại thừa. Đó là vô tướng giáo.

Ba, Quán hạnh giáo Trong kinh Hoa nghiêm, Phật nói pháp môn quán hạnh, trình bày thứ lớp các lý tu nhân, chứng quả, để cho chúng sanh quán sát theo đó mà tu hành. Đó là quán hạnh giáo.

Bốn, An lạc giáo

Trong kinh Niết bàn, Phật nói bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh và lý thường trụ tịch diệt, để cho chúng sanh được an vui lớn. Đó là an lạc giáo.

Năm, Thủ hộ giáo

Trong kinh Đại tập, Phật nói về việc giữ và bảo vệ chánh pháp, để cho chúng sanh giữ gìn, không để mất đi. Đó là thủ hộ giáo.

Bạc Già Phạm Lục Nghĩa

簿伽梵六義 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Tiếng Phạn là Bạc già phạm, cũng gọi là Bà già bà; một tên có đủ sáu nghĩa.

Luận Phật địa nói: Tự tại, xí thạnh, đoan nghiêm, danh xưng, cát tường, tôn quí; sáu nghĩa viên mãn như thế, cho nên làm ra tên Bạc già phạm.

Nhà Đường, pháp sư Huyền trang nêu rõ năm thứ không phiên dịch và trường hợp thứ hai chứa đựng nhiều nghĩa không phiên dịch. Đó chính là Bạc già phạm vậy.

(năm trường hợp không phiên dịch là bí mật, đa hàm, thử phương vô, thuận cổ, tôn trọng).

Một, Tự tại nghĩa. Phật hoàn toàn không bị các phiền não trói buộc; nên gọi là tự tại.

Hai, Xí thạnh nghĩa. Lửa trí huệ của Phật hừng hực sánh tỏ thấu suốt đến vô hạn; nên gọi là xí thạnh.

Ba, Đoan nghiêm nghĩa. Phật có 32 tướng tốt trang nghiêm tuyệt vời; nên gọi là đoan nghiêm.

Bốn, Danh xưng nghĩa. Phật có đầy đủ công đức thù thắng, thế giới mười phương đều nghe, biết đến; nên gọi là danh xưng.

Năm, Cát tường nghĩa. Phật đã đầy đủ đức độ nhiệm mầu, thù thắng, tất cả thế gian khen ngợi, cúng dường, cũng được sự tốt đẹp (cát tường); nên gọi là cát tường.

Sáu, tôn quí nghĩa.

Phật, ban đầu, từ cung trời Đâu suất, giáng sanh xuống cung vua Tịnh Phạn; rồi sau khi xuất gia tu hành, chứng được quả vị cao tột; vì lợi ích chúng sanh mà phương tiện như thế; nên gọi là tôn quí.

(Tiếng Phạn là Đâu Suất, tiếng Hoa là tri túc)

Bất Phân Giáo Ngũ Ý

不分教五意 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Năm ý không thể phân chia giáo lý của đức Phật được. Vào đời Đường, quốc sư Thanh nguyên nói rằng suy cho cùng giáo lý của Phật, có năm lý do, không thể phân chia được.

Một, Lý bổn nhất vị thù đồ đồng qui.

Những giáo pháp Phật đã nói ra, lý vốn không hai, tùy theo căn cơ của chúng sanh mà giải thích khác nhau, nên có nhiều đường. Kiến thức, căn cơ tuy khác nhau, nhưng cuối cùng đều trở về một sự thật, nên không thể phân chia.

Hai, Nhất âm phổ ứng nhất vũ phổ tư.

Phật dùng một âm thanh nói pháp, rộng khắp, bình đẳng, căn cơ lớn nhỏ đều được lợi ích. Giống như cây cỏ mọc ở mặt đất được thấm nhuần, nên không thể phân chia.

Ba, Nguyên Phật bổn ý vi nhất sự cố.

Phật chỉ có một nhân duyên lớn xuất hiện ở đời: dạy dỗ, chỉ bảo cho chúng sanh đều được thành Phật. Kinh Pháp hoa nói: chín bộ pháp này của ta là tùy thuận chúng sanh mà nói, để thể nhập vào Đại thừa là điều cốt yếu. Ý của Phật là như thế, nên không thể phân chia giáo lý ra được.

(chín bộ là Kế kinh, Trùng tụng, Phúng tụng, Nhân duyên, Bổn sự, Bổn sanh, Hy hữu, Thí dụ, Luân nghị)

Bốn, Tùy nhất nhất văn chúng giải bất đồng

Ví như, khi Phật nói về pháp vô thường; hoặc cho sanh, diệt là vô thường; hoặc cho không sanh, không diệt là vô thường; Pháp chỉ có một, mà tùy căn cơ giải thích khác nhau, nên gọi là không thể phân chia.

Năm, Đa chủng thuyết pháp thành chi lưu cố.

Lúc pháp của Phật sắp bị tiêu diệt, có rất nhiều dị giáo ra đời, sợ vị duy nhất của giáo pháp bị xen tạp, thành ra chi phái khác nhau, nên không thể phân chia.

Bật Sô Thảo Ngũ Đức

苾芻草五德 (Phiên dịch danh nghĩa)

Bật sô là cỏ thơm trên tuyết sơn. Loại cỏ này có năm đức tính, dùng để dụ tỳ kheo cũng có năm đức này, nên gọi là bật sô.

Một, Thể tánh nhu nhuyến. Thể tánh mềm dẻo là dùng để ví dụ cho tỳ kheo có thể điều phục các nghiệp thân, ngữ, ý thô tháo.

Hai, Dẫn mạng bàn bố. Thân bò khắp mặt đất là dùng để ví dụ tỳ kheo truyền bá chánh pháp độ người, lâu dài không dứt.

Ba, Linh hương viễn văn. Hương thơm bay ngào ngạt từ xa cũng ngửi thấy dùng để dụ tỳ kheo giới đức trang nghiêm, hoàn hảo, mọi người đều được nghe thấy.

Bốn, Năng liệu đông thống. Có khả năng chữa lành bệnh khổ là dùng để ví dụ tỳ kheo hay dứt trừ thống khổ do phiền não, độc hại gây ra.

Năm, Bất thối nhật quang. Không từ chối ánh sáng mặt trời là dùng để dụ tỳ kheo có suy tư đúng đắn, luôn hướng về Phật nhật không quay lưng lại.

Bồ Tát Hữu Ngũ Chủng Sanh

菩薩有五種生 (Địa trì kinh)

Một, Khổ sanh.

Bồ tát bằng nguyện lực và sức tự tại ở trong đời đói khát, con cá lớn để lấy thịt của nó cứu giúp tất cả chúng sanh; ở trong đời tật bệnh, làm thầy thuốc giỏi để chữa trị cho chúng sanh; ở trong đời, đao binh, làm vị chúa tể có sức mạnh nhất để làm phương tiện tốt nhất, nói lời thành tín, cứu giúp tất cả bằng tâm bình đẳng để chấm dứt chiến tranh; ở trong xứ dân chúng mất tự do, bị cai trị giả man, bức bách, vì muốn chấm dứt buồn khổ ấy nên sanh vào vương gia, dùng Chánh pháp dạy dỗ chúng sanh tà kiến; ở trong gia đình làm những điều sai trái thờ cúng thiên thần tạo vật, thì cũng sanh vào nơi đó để chấm dứt tà kiến và ác nghiệp của họ.

Bồ tát sanh vào vô lượng nơi như thế nên gọi là khổ sanh.

Hai, Tùy loại sanh

Bồ tát bằng sức tự tại và nguyện lực sanh vào trong các loài trời, rồng, quỷ, thần, A tu la, tà kiến ngoại đạo… và làm người đứng đầu hướng dẫn những loài ấy vào chánh pháp và dùng pháp lành vì họ thuyết giảng. Đó là tùy loại sanh.

Ba, Thắng sanh.

Bồ tát thị hiện thọ sanh với quả báo tốt đẹp, thân mạng dài lâu, hơn tất cả trời, người. Đó là thắng sanh.

Bốn, Tăng thượng sanh. Bồ tát, từ tịnh tâm trụ đến tối thượng Bồ tát trụ, thọ sanh ở đó thì rất tốt đẹp; Từ Diêm phù đề thọ sanh tự tại, cho đến địa đại tự tại cứu cánh, tất cả chỗ thọ sanh thì Bồ tát đặc biệt tốt đẹp hơn hết. Đó gọi là tăng thượng sanh.

(Tịnh tâm trụ là địa thứ bảy trong mười địa ở địa này, Bồ tát xa lìa hoặc nghiệp nên gọi là tịnh tâm. Tối thượng Bồ tát trụ địa thứ mười pháp vân. Đại tự tại cứu cánh địa là chỗ ở của chư thiên sắc giới).

Năm, Tối hậu sanh.

Bồ tát trụ tối thượng thọ sanh là cầu chứng Bồ đề, vạn hạnh đầy đủ, sanh vào nhà sát lợi, bà la môn, tu chứng được vô thượng chánh đẳng chánh giác, làm tất cả Phật sự. Đó là tối hậu sanh.

Bồ Tát Ngũ Chủng Tự Tại

菩薩五種自在 ( Đại bảo tích kinh )

Bồ tát vận dụng từ bi và trí huệ, vạn hạnh đầy đủ, thọ mạng dài lâu,

nên được tự tại vô ngại

Một, Thọ mạng tự tại Bồ tát thành tựu pháp thân huệ mạng thấu đạt sống, chết, thọ, yểu. Kéo dài vạn kiếp không là dài, rút ngắn trong một niệm không là ngắn; chỉ vì độ thoát khổ đau của chúng sanh, phải dùng phương tiện, … tùy cơ thị hiện tướng thọ, yểu mà thôi, trong tâm hoài toàn không quái ngại. Đó là thọ mạng tự tại

Hai, Sanh tự tại

Bồ tát vì độ thoát chúng sinh, dùng tâm đại bi, tùy loại mà thọ sanh, đem lại lợi ích cho tất cả, nên ở trên thiên cung không phải vì vui và ở dưới địa ngục cũng không

thấy khổ, đi hay ở tự tại

Ba, Nghiệp tự tại Vạn hạnh của Bồ tát đầy đủ, vận dụng cả bi và trí, hoặc hiện thần thông, hoặc nói pháp mầu, hoặc vào thiền định, hoặc tu khổ hạnh; tất cả những việc ấy đều vì lợi tha, tùy nghi không trở ngại. Đó

là nghiệp tự tại

Bốn, Giác quán tự tại Tâm khởi đầu gọi là giác. Tâm

vi tế gọi là quán

Bồ tát hoặc tu hạnh thiền định, hoặc mở lòng lợi sanh; tuy có tư duy, xa lìa các tán loạn, nhưng vẫn theo nguyện độ sanh, bình đẳng không trở ngại. Đó là giác quán tự

tại

Năm, Chúng cụ quả báo tự tại Nhân và hạnh của Bồ tát đều rộng sâu, nên quả báo rất tốt đẹp. Tất cả những gì cần làm thì đã làm xong, không làm bộ bề ngoài, tự nhiên đầy đủ. Tâm không vẩn đục, không trở ngại; đó là chúng cụ quả báo tự tại

Bồ Tát Ngũ Chủng Tướng

菩薩五種相 (Trang nghiêm kinh luận)

Một, Lân mẫn tướng Bồ tát bằng tâm từ bi, thương nhớ tất cả chúng sanh, rộng rãi, thực hành các phương tiện, đem lại lợi ích, dạy bảo cho chúng sanh. Đó là tướng thương nhớ

Hai, Ái ngữ tướng

Đối với tất cả pháp Phật, Bồ tát có thể khéo léo giảng nói bằng ngôn ngữ mềm dẽo, khiến cho chúng sanh đem lòng tin tưởng giáo pháp. Đó là tướng ái ngữ

Ba, Dũng kiện tướng Bồ tát vì chúng sanh, đối với những việc khó làm đều làm được hết, không hề từ nan. Đó là dũng kiện tướng

Bốn, Khai thủ tướng Khai thủ là dang tay đón tiếp mọi người (mở rộng vòng tay). Bồ tát bi nguyện sâu nặng, hay làm việc bố thí, giúp người nghèo, cứu kẻ khổ đau, nên lấy tiền của đem cho tất cả mọi người . Đó là khai thủ tướng.

Năm, Thích nghĩa tướng Bồ tát vì chúng sanh, dạy cho ngôn ngữ vô ngại, đủ sức giảng giải nghĩa kinh, dùng pháp tối thượng thu nhiếp chúng. Đó là thích nghĩa tướng.

Bồ Tát Thính Pháp Ngũ Chủng Tưởng

菩薩聽法五種想 (Du già sư địa luận)

Một, Tác bảo tưởng. Bồ tát nghe pháp, nên nhớ rằng chánh pháp là tôn quý, ít có và khó gặp. Đó là tác bảo tưởng.

Hai, Tác nhãn tưởng.

Bồ tát nghe pháp, nên nhớ rằng pháp này dống như con mắt mở ra để ta thoát khỏi tối tăm, khiến cho trí huệ được sanh. Đó là tác nhãn tưởng.

Ba, Tác minh tưởng. Bồ tát nghe pháp, nên nhớ rằng chánh pháp như ánh sáng mặt trời, chiếu soi tất cả. Đó là tác minh tưởng.

Bốn, Tác đại quả thắng công đức tưởng.

Bồ tát nghe pháp, nên nhớ rằng pháp này, khiến ta vào được Niết bàn và quả công đức đại Bồ đề thù thắng. Đó là tác đại quả thắng công đức tưởng.

Năm, Tác vô tội đại thích duyệt tưởng.

Bồ tát nghe pháp, nên nhớ rằng trong pháp hiện tại, tuy chưa chứng được Niết bàn và đại Bồ đề, nhưng phải đúng như pháp tu hành chỉ quán, xa lìa các tội lỗi dơ dáy, được niềm vui lớn. Đó là tác vô tội đại thích duyệt tưởng.

(Chỉ quán: chỉ tức là ngăn ngừa rối loạn. Quán tức là soi rọi sự tối tăm)

Bố Thí Ly Ngũ Chủng Pháp

布施離五種法 (Ưu bà tắc giới kinh)

Một, Bất tuyển hữu đức vô đức.

Bồ tát tu hạnh bố thí, bình đẳng cứu giúp khắp cả, không chọn lựa thân sơ, thương ghét. Đối với người có đức, sinh tâm thương yêu, kính trọng. Đối với người không có đức, khởi lòng lân mẫn. Đó gọi là không chọn người có đức hay không đức.

Hai, Bất thuyết thiện ác. Bồ tát tu hạnh bố thí, với tâm từ bình đẳng. Đối với người lành, kẻ ác, theo sở nguyện của họ, đều được lợi ích như nhau. Đó gọi là bất thuyết thiện, ác.

Ba, Bất trạch chủng tánh. Bồ tát tu hạnh bố thí, không phân biệt dòng họ sang, hèn, hễ có nhu cầu đều cho hết thảy. Đó gọi là không chọn dòng họ.

Bốn, Bất khinh cầu. Bồ tát tu hạnh bố thí, gặp người đến xin, càng đem lòng thương mến mà cung cấp những gì cần thiết để giúp đở họ. Đó gọi là bất khinh cầu.

Năm, Bất ác khẩu mạ. Bồ tát tu hạnh bố thí, hễ người nào có yêu cầu, mong mõi, thì đều được giúp đỡ, không nói lời xấu ác làm nhục người. Đó gọi là bất ác khẩu mạ.

Chiêm Bệnh Ngũ Đức

瞻病五德 (Tứ phần luật)

Tăng kỳ luật nói: Có vị Tỳ kheo bị bệnh lâu ngày, Phật đến thăm ông, cùng đi có Ngài A Nan. Phật và tôn giả A Nan tắm rửa và mặc quần áo, thuyết pháp cho vị ấy nghe.

Phật hỏi rằng: ông đã từng thăm người bệnh chưa?

Đáp: Chưa từng.

Phật nói: Ông đã không thăm người bệnh nào thì ai sẽ thăm ông. Phật, nhân duyên cớ này, chế giới: Từ nay về sau, bảo các đệ tử của Ngài phải đến thăm các vị Tỳ kheo bị bệnh. Nếu muốn cúng dường ta, nên cúng dường bệnh nhân, nên nói năm đức khi thăm người bệnh.

Một, Tri bệnh nhân khả thực bất khả thực.

Cung cấp cho người bệnh đồ ăn, thức uống cần thiết; phải xem cái gì có thể ăn được thì cho, cái gì không thể ăn thì không cho.

Hai, Bất ô tiện bệnh nhân đại tiểu tiện lợi thóa thổ.

Nếu đến thăm bệnh nhân, mà thấy có cức đái, đờm dãi dơ uế khạc nhổ bừa bãi, thì hết lòng thân cận, vì họ mà tắm rửa, không sanh tâm ghê gớm, xem thường.

Ba, Hữu từ mẫu tâm bất vị y thực.

Hoặc có vị Tỳ kheo bệnh nặng, Phật dạy người thường xuyên chăm sóc người bệnh và nhận ở vị ấy y phục, vật thực. Lúc ấy có vị chăm sóc bệnh sơ sài cũng nhận y phục, vật thực.

Phật nói: Không nên như thế, thăm người bệnh là vì lòng từ mẫn, chứ không phải vì cơm, áo.

Bốn, Năng kinh lý thang dược vật đẳng.

Người bệnh nếu vui vẻ uống thuốc và có gì đặc biệt, phải nói thật với họ. Thuốc gì đáng uống thì cho uống, thuốc gì không đáng uống thì không cho.

Năm, Năng vị bệnh nhân thuyết pháp.

Người thăm bệnh, phải nên giảng giải chánh pháp, khiến cho người bệnh vui vẻ và riêng mình pháp lành cũng được tăng trưởng.

Chúng Sanh Ngũ Sự Thị Hỗ

衆生五事恃怙 (Xuất diệu kinh)

Thị hỗ là nương tựa. Phật vì chúng sanh ngu si, ỷ lại vào những gì mình có, không tưởng nhớ đến tướng thế gian vô thường, mà buông lung vào những việc lỗi lầm, không cầu đạo xuất thế vô vi, vì vậy nói năm việc này nhằm răn đe vậy.

Một, Thị hổ niên thiếu. Người ỷ mình tuổi còn nhỏ, khí huyết khỏe mạnh, buông thả theo ý muốn, làm những điều bất chính mà không quan tâm đến tuổi già sức yếu đang đuổi theo mình.

Hai, Thị hổ đoan chánh. Người ỷ vào thân hình cân đối đẹp đẽ, ẻo lả, dễ thương dụ khị người khác, với hình tướng ấy làm sanh lòng dục vọng, không biết xấu hổ mà không quan tâm đến tuổi già xấu xí đang đuổi theo mình.

Ba, Thị hỗ lực thế. Dựa vào thế lực hơn người, tác oai tác quái, miệt thị người khác, không hề kiêng dè, không quan tâm đến suy yếu hoạn nạn đang đuổi theo mình.

Bốn, Thị hỗ tài khí.

Dựa vào tài giỏi quảng bác vượt hẳn mọi người, tự tôn tự đại, khinh thường người khác, mà không quan tâm đến tai họa đang theo đuổi mình.

Năm, Thị hổ quý tộc. Người dựa vào dòng họ quyền quý, vinh hiển, mặc tình kiêu ngạo, khinh thường người khác, mà không quan tâm đến sự bại hoại, suy tàn đang tìm kiếm mình.

Đại Kiếp Ngũ Dụ

大劫五喻 (Đại tạng nhất lãm)

Một, Thảo mộc dụ

Cây cỏ trong một đại thiên thế giới đem chặt ra từng đoạn bằng một tấc làm thẻ. Người thế gian cứ một trăm năm lấy một thẻ; đến khi lấy hết số thẻ này thì hết một kiếp.

Đó gọi là thảo mộc dụ.

Hai, Sa tế dụ.

Sông Khắc Già rộng bốn mươi dặm, đầy cát nhỏ mịn. Người thế gian cứ một trăm năm, lấy một hại cát, đến khi lấy hết số cát này, thì hết một kiếp. Đó gọi là sa tế dụ. (Tiếng Phạn là Khắc già, tiếng Hoa là thiên thượng lai, nghĩa là từ trên cao chảy xuống).

Ba, Giới tử dụ.

Có một cái thành bốn mặt, mỗi mặt rộng một trăm dặm, trong thành chứa đầy hạt cải. Người đời cứ một trăm năm, lấy một hạt; lấy cho đến khi hết số hạt cải ấy, thì đúng là một kiếp. Đó gọi là giới tử dụ.

Bốn, Toái trần dụ. Lấy đại thiên thế giới, nghiền nát thành bụi nhỏ. Người đời cứ một trăm năm, lấy một hạt bụi; lấy cho đến hết số bụi ấy, thì đúng một kiếp. Đó gọi là toái trần dụ.

Năm, Phất thạch dụ. Có một tảng đá rộng hai do tuần, dày một nửa do tuần. Trời Đâu suất cứ một trăm năm dùng một áo lục thù chùi qua một lần, cho đến khi tảng đá ấy mòn hết, thì đúng một kiếp. Đó gọi là phất thạch dụ.

(Lục thù y là áo nặng sáu thù. một thù bằng nửa lạng)

Đại Thừa Ngũ Vị

大乘五位 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Tư lương vị. Các vị Bồ tát Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng lấy phước đức, trí huệ làm tư lương trên đường đạo, nên gọi là tư lương vị.

Hai, Gia hạnh vị.

Các vị Bồ tát tứ gia hạnh, do có tư lương phước đức, thêm vào công phu tu hành mà vào được kiến đạo, ở nơi tánh chân như. Đó gọi là gia hạnh vị

(Tứ gia hạnh là noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất. Kiến đạo tức là Bồ tát ở ngôi vị hoan hỉ địa)

Ba, Thông đạt vị, cũng gọi là kiến đạo vị.

Bồ tát sơ địa thể hội chân như, trí huệ chiếu soi vào lý tánh, thấy được trung đạo, nên gọi là thông đạt vị. (Sơ địa tức là hoan hỉ địa)

Bốn, Tu tập vị.

Bồ tát từ địa thứ hai đến địa thứ mười thì đã chứng được kiến đạo, dứt trừ chướng ngại và lại tu tập căn bản trí, nên gọi là tu tập vị (Căn bản trí là Bồ tát thân chứng được trí vốn có của mình).

Năm, Cứu cánh vị.

Diệu giác là quả vị Phật chứng, thanh tịnh hoàn toàn, không có gì trên nữa; nên gọi là cứu cánh vị.

(Diệu giác là tự giác, giá tha, giác hạnh viên mãn, không thể nghĩ bàn)

Độ Hữu Ngũ Chủng

土有五種 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Duy tánh độ. Duy tánh tức là thể của pháp tánh Như lai đã chứng được. Thể của Như lai, ngoài thân không có cõi nước (độ), ngoài độ không có thân. Thân và độ, không khác, chỉ có một pháp tánh thôi. Đó gọi là duy tánh độ.

Hai, Song dẫn độ. Thân Như lai và cõi nước (độ) là nhất như, dung thông vô ngại, giống như hư không, tánh và tướng đều vắng lặng, đó gọi là song dẫn độ.

Ba, Câu tán tướng độ. Như lai dùng trí như thật, biến vô số tướng như nước trong biển, trang nghiêm bằng châu báu; tùy theo tâm của chúng sanh, hiện ra vô số tánh và tướng cảnh giới của cõi nước. Đó gọi là câu tánh tướng độ.

Bốn, Dung tam thế gian độ. Cách biệt gọi là thế. Gián cách gọi là gian. Tam thế gian là hữn tình thế gian, khí thế gian, trí chánh giác thế gian.

Thân pháp giới của Như lai, khắp tất cả nơi; vì tất cả quốc độ của chúng sanh tức là pháp thân thanh tịnh của Như lai.

Thân của Như lai có thể làm thân của chúng sanh và thân của hư không, cõi nước, hòa đồng hoàn toàn, không chút chướng ngại. Đó gọi là dung tam thế gian độ. (Hữu tình chúng sanh tức là chúng sanh ở thế gian. Khí chánh giác thế gian tức là thế gian của Phật).

Năm, Tổng nhiếp độ. Như lai đã chứng mười thân, bốn trí, viên dung hoàn toàn, bao trùm tất cả. Nói một cõi là tất cả cõi, nên một thân là gồm tất cả thân, muôn pháp tương dung trần trần không ngại. Đó gọi là tổng nhiếp độ.

(mười thân là Bồ đề, hiển, hỏa, lực trì, tướng hảo trang nghiêm, oai thế, y sanh, phước đức, pháp thân, trí thân).

Độ Thể Ngũ Chủng

土體五種 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Chân như

Chân như là nghĩa chân thật, không sai lầm, tức là thể của cõi pháp tánh. Đây là cõi nương tựa của pháp thân thanh tịnh.

Vì pháp thân vô tướng, nên cõi cũng như thế. Thân và cõi tuy chia ra, nhưng thể vốn không hai, nên chân như là thể.

Hai, Chân trí

Chân trí là trí căn bản vô phân biệt, tức là thể của Thật báo độ. Đây là cõi viên mãn báo thân của Như lai nương tựa.

Vì thật trí viên mãn, muôn đức thành tựu, không thể phân biệt, cảnh và trí như nhau, nên dùng chân trí làm thể.

(Trí căn bản vô phân biệt là hoặc nghiệp của Phật hết hoàn toàn, chính Ngài chứng được trí viên minh vốn có. Trí này chiếu soi muôn pháp, không chờ đến phân biệt.)

Ba, Bổn thức.

Là tâm thức thanh tịnh căn bổn, tức là thể của cõi sắc tướng. Đây là cõi nương tựa thân vi trần tướng hải của Như lai.

Vì phước, huệ không hạn lượng, tướng đẹp đầy đủ, hoàn toàn trang nghiêm, tánh, tướng như như; nên lấy bổn thức làm thể.

Bốn, Tứ trần.

Tứ trần là sắc, hương, vị, xúc; sắc tướng do hậu đắc trí hiện ra, tức là thể của cõi tha thọ dụng. Đây là cõi nương tựa thân tha thọ dụng của Như lai.

Vì hạnh lợi tha đấy đủ, tùy theo sự biến hóa thích nghi của các vị Bồ tát, và hiện ra vô số sắc tướng vi diệu của các cõi trần cảnh, nên lấy bốn trần làm thể.

(Hậu đắc trí là trí căn bổn sau khi chứng được)

Năm, Chư sự.

Chư sự là trí thành sự, tức là thể của cõi Biến hóa. Đây là cõi hóa thân của Như lai nương tựa. Vì do đời trước tu tập nhơn duyên lợi tha, nên có thể thích nghi với tâm của chúng sanh hữu tình, mà hiện ra vô số cõi nước sạch hay nhơ, khiến cho chúng sanh đó làm được nhiều việc và lấy các việc ấy làm thể.

Dục Thiên Ngũ Dâm

欲天五婬 (Thiên thai tứ giáo nghĩa tập chú)

Một, Địa cư nhị thiên giao thành dâm.

Trời tứ thiên vương ở lưng chừng núi Tu di, trời Đao lợi ở trên đỉnh núi Tu di, nên gọi hai trời này là địa cư. Nam, nữ giao hợp không khác cõi thế.

(Tứ thiên vương là phía đông: Trì quốc thiên vương, phía nam: Tăng trưởng thiên vương, phía tây: Quảng mục thiên vương, phía bắc: Đa văn thiên vương. Tiếng Phạn là Tu di, tiếng Hoa là Diệu Cao. Tiếng Phạn là Đao lợi, tiếng Hoa là 33).

Hai, Dạ ma thiên câu bảo thành dâm.

Tiếng Phạn là Dạ ma, tiếng Hoa là Thiện thời phân, vì ở cõi trời này biết phân chia thời gian hưởng thọ các cảnh dục (trong ngũ dục). Dâm dục không bằng thân giao hợp mà chỉ ôm nhau thôi.

Ba, Đâu suất thiên chấp thủ thành dâm. Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là Tri túc. Vì ở cõi trời này đối với các cảnh dục, biết đủ mà dừng lại, nên không ôm nhau, mà chỉ nắm tay khi dâm dục.

Bốn, Hóa lạc thiên đối tiếu thành dâm.

Ở cõi trời này, tâm dục rất vi tế, nên không nắm tay, khi dâm dục, mà chỉ nhìn nhau cười.

Năm, Tha hóa thiên tướng thị thành dâm. Ở cõi trời này, niệm dục gần hết, không nhìn nhau cười; khi dâm dục, chỉ nhìn nhau thôi.

Giải Thoát Hữu Ngũ Nghĩa

觧脫有五義 (Hoa nghiêm kinh sớ Tùy diễn nghĩa sao)

Một, Sanh tử bất năng phược Sanh, tử là tướng bắt đầu, tiêu diệt của năm ấm. Chúng sanh bị sanh tử trói buộc. Bồ tát không bị sanh tử trói buộc; nên gọi là sanh tử không thể trói buột.

Hai, Cảnh tướng bất năng phược.

Cảnh tướng tức là tất cả tướng của cảnh giới. Bồ tát lìa xa phàm tục, tuy thấy tất cả cảnh giới, mà không sanh chấp trước; nên gọi là cảnh giới không thể trói buộc.

Ba, Hiện hoặc bất năng phược. Hiện hoặc là kiến thức phân biệt hiện giờ. Cảnh Bồ tát đã thấy, không hề đắm nhiễm mà tâm năng kiến cũng không thấy; nên gọi là hiện hoặc không thể trói buộc.

Bốn, Hữu bất năng phược Hữu tức là tất cả các pháp hữu vi, đều là tướng được thấy; Bồ tát xa lìa phàm tục, nhận rõ tướng được thấy đều không, nên không đắm nhiễm nên gọi là hữu bất năng phược.

Năm, Hoặc bất năng phược Hoặc tức là vô minh phiền não. Bồ tát thấu đạt hết vọng tức là chân, vô minh tức là Bồ đề, không đắm nhiễm không phải không đắm nhiễm; nên gọi là hoặc bất năng nhược.

Hiện Tại Ngũ Quả

現在五果 (Hoa nghiêm kinh sớ Tùy diễn nghiễn sao)

Lấy 12 nhân duyên chia ra nhân, quả ba đời.

Vô minh và hành là nhân quá khứ.

Ái, thủ, hữu là nhân hiện tại 3) Sanh, lão, tử là quả vị lai 4) Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ là thân năm ấm hiện tại; nên gọi là năm quả ở hiện tại.

Một, Thức

Thức là vừa vào thai, A lại da hiện hành là hạt giống của thức, vì do vô minh ở quá khứ làm nhân, nên thức này cùng với cha, mẹ thành ba duyên hòa hợp, mà có được sắc thân lớn dần. Đó là quả hiện tại ở trong thai.

Hai, Danh sắc

Sắc tức là Yết la lam: Tinh cha, huyết mẹ vừa ngưng tụ được bảy ngày đầu, các căn chưa thành; chỉ là một khối thịt hình tròn năm uẩn. Đó gọi là hiện tại ở trong thai. (Tiếng Phạn là Yết la lam, tiếng Hoa là ngưng hoạt: một khối nhờn tụ lại).

Ba, Lục nhập

Lục nhập tức là sáu căn. Sau haitám ngày sáu căn từ từ đầy đủ. sáu căn này hay thu sáu trần vào, nên gọi là nhập. Đó là hiện tại ở trong thai.

Bốn, Xúc

sáu căn thành tựu, đủ mười tháng ra khỏi thai. Thân căn tiếp xúc với gió biết nóng, lạnh nên gọi là xúc. Đó là quả hiện tại ra khỏi thai.

Năm, Thọ

Sau khi ra khỏi thai, các căn thu nhận cảnh tốt, xấu; nên gọi là thọ. Đó là quả hiện tại ra khỏi thai.

Hiền Thủ Ngũ Giáo

賢首五教 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Quốc sư Hiền thủ, đời Đường, thời Tắc thiên, giảng kinh Hoa nghiêm ở trong cung vua, cảm động mây năm sắc ngưng tụ trên không trung, hoa đẹp bốn màu rơi xuống đất. Nhân đó vua ban cho ngàu hiệu là

Hiền thủ. Ngài lấy giáo pháp Đức Phật đã nói, có cạn, sâu khác nhau mà lập ra năm loại giáo. Lấy kinh Hoa nghiêm là kinh xứng tánh của Phật, đem ra tuyên dương tánh viên dung của pháp giới, gọi đó là Viên giáo Nhất thừa; những kinh, luật, luận còn lại thuộc về bốn giáo là tiểu, thủy, chung, đốn gọi là Hiền thủ ngũ giáo.

Một, Tiểu giáo Giáo này chỉ nói nhân không, không hiểu rõ pháp không; dù có đề cập một ít pháp không, cũng không được rõ ràng. Chỉ nương sáu thức, ba độc để lập ra căn bản của nhiễm và tịnh, chưa rốt ráo uyên nguyên của pháp; chỉ bàn luận về Tiểu thừa, nên gọi là tiểu giáo.

Hai, Thỉ giáo, cũng gọi là phần giáo

Giáo này chưa đến tận cùng lý về vạn pháp của Đại thừa, nên gọi là thỉ; không đề cập đến định tánh của Thinh văn và vô tánh của Xiển đề thành Phật, nên cũng gọi là phần (một phần, không phải toàn thể) Trong giáo này, nói rộng về pháp tướng, nói ít về pháp tánh, xác định rõ ràng. Đó là bắt đầu của Đại thừa nên gọi là thỉ giáo.

(Định tánh Thinh văn là quyết định không ưa Đại thừa)

Ba, Chung giáo, cũng gọi là

thật giáo

Giáo này đề cập đến định tánh Thinh văn và vô tánh Xiển đề, đều sẽ thành Phật. Nhờ vậy mới đến được cùng cực của giáo lý Đại thừa, nên gọi là chung (cuối cùng)

Giáo này đúng với thật lý, nên cũng gọi là thật; nội dung ít nói về pháp tướng mà nói nhiều về pháp tánh. Tuy có nói pháp tướng cũng trở về với tánh. Đó là rốt ráo của Đại thừa; nên gọi là chung giáo.

Bốn, Đốn giáo

Giáo này xác định rõ: một niệm không sanh, liền gọi là Phật. Không nương ngôi vị, thứ tự lần lượt mà nói, nên gọi là đốn.

Trong giáo này không nói pháp tướng, chỉ nói rõ chân tánh. Tất cả sở hữu đều là vọng tưởng; tất cả pháp giới, chỉ là vô ngôn, nên gọi là đốn giáo.

Năm, Viên giáo

Nội dung của giáo này, chỉ là nói về pháp giới vô tận, tánh hải viên dung, duyên khởi vô ngại, tướng tướng hỗ tương, như lưới báu vua Đế thích, trùng trùng vô tận. một hạt trong lưới báu chiếu sáng tức là tất cả hạt khác đều có; tức là trong một có tất cả và trong tất cả có một; nên viên mãn Thập tín thì liền thành chánh giác, gọi là Viên giáo.

(Lưới báu vua Đế thích là trước điện Đế thích có tấm lưới với hàng ngàn hạt châu, ánh sáng chiếu vào các hạt châu thì nó giao thoa nhau một cách tự nhiên không trở ngại)

Huệ Quan Ngũ Giáo

慧觀五教 (Hoa nghiêm kinh sớ tịnh diễn nghĩa sao)

Rằm tháng giêng, ở chùa Đạo tràng, thầy Huệ quan, lấy giáo lý đức Phật nói trong một đời, trình bày sự giáo hóa ấy của Phật theo thứ tự, và lập nên năm loại giáo sau đây. Đó là năm giáo của Huệ quan.

Một, hữu tướng giáo

Phật, 12 năm đầu, chế định các giới luật, đều là pháp thật hữu của nhân quả, Tiểu thừa nương nơi đây tu hành mà chứng đạo. Đó gọi là hữu tướng giáo.(12 năm đầu nói các kinh A hàm)

Hai, Vô tướng giáo Sau khi Phật nói bốn kinh A hàm, thì liền nói pháp muôn Bát nhã không huệ, không có các tướng. Tiểu thừa hiểu được tính không thì chứng đạo. Đó là vô tướng giáo.

Ba, Ức dương giáo

Phật nói kinh Tịnh danh và kinh Tư ích khuất phục quả Thinh văn của Tiểu thừa và khen ngợi Bồ tát Đại thừa. Đó gọi là ức dương giáo.

Bốn, Đồng qui giáo Sau khi Phật nói kinh Bát nhã và trước khi nói kinh Niết bàn, thì Phật nói kinh Pháp hoa, để tập trung ba thừa về một thừa. Làm muôn ngàn điều thiện đều hướng về Bồ đề. Đó gọi là đồng qui giáo.

Năm, Thường trụ giáo

Phật nói kinh Niết bàn để chúng sanh biết rõ rằng: Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh, nhất Xiển đề cũng thành Phật, rộng nói Phật tánh, giảng sâu viên thường. Đó gọi là thường trụ giáo.

Kết Thai Ngũ Vị

結胎五位 (Tích huyền ký)

Một, Yết la lam.

Tiếng Phạn là Yết la lam, tiếng Hoa là tạp uế, là người ở trong thai được bảy ngày đầu, chất vừa hòa hợp của tinh cha huyết mẹ, hình dạng dống như sữa đặc. Đó gọi là yết la lam.

Hai, Phả bộ đàm. Tiếng Phạn là Phả bộ đàm, tiếng Hoa là bào (cái mụt nhọt). Người ở trong thai được hai tuần lễ, hình dạng như cái mụt nhọt. Đó gọi là phả bộ đàm.

Ba, Bế thi.

Tiếng Phạn là bế thi, tiếng Hoa là ngưng kết.

Người ở trong thai được ba tuần lễ, hình dạng dống như cục thịt. Đó gọi là bế thi.

Bốn, Kiện nam. Tiếng Phạn là Kiện nam, tiếng Hoa là ngưng hậu.

Người ở trong thai được bốn tuần lễ, hình dạng dần dần cứng cáp. Đó gọi là kiện nam.

Năm, Bát la xa khư. Tiếng Phạn là Bát la xa khư, tiếng Hoa là hình vị.

Sau khi người ở trong thai được năm tuần lễ, tứ chi và các phần đầy đủ. Đó goi là bát la xa khư. (Tứ chi là hai tay, hai chân. Các phần là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý)

Khất Thực Già Ngũ Xứ

乞食遮五處 (Hiển dương thánh giáo luận)

Năm chỗ mà các vị tỳ kheo khất thực phải tránh không đến đó để không bị nghi ngờ.

Một, Xướng lệnh gia. Nơi ca hát cốt để hoan lạc, hay làm rối loạn thiền định. Tỳ kheo nếu đi khất thực thì không nên đến chốn này.

Hai, Dâm nữ gia. Nơi mà phẩm hạnh không trong sạch, tiếng tăm không chánh đáng. Sắc dục là căn bản làm chướng ngại đạo. Tỳ kheo nếu đi khất thực, không nên đến đó.

Ba, Cô tửu gia.

Rượu là nguyên nhân sanh ra tội lỗi và sai lầm. Tỳ kheo nếu đi khất thực, không nên đến nơi bán rượu.

Bốn, Vương cung. Vương cung là nơi sang trọng, nghiêm cấm, chớ có liên hệ. Tỳ kheo nếu đi khất thực, không nên đến đó.

Năm, Chiên đà la, còn gọi là

Chiên trà la. Tiếng Phạn là Chiên đà la, tiếng Hoa là Đồ giả.

Nhà cửa người giết hại gia súc thì ác tâm bao trùm to lớn, giết hại chúng sanh. Người nào gặp họ, lòng từ bi bị tổn thương, tâm thiện căn bản bị tổn hoại. Tỳ kheo nếu đi khất thực, không nên đến nơi đó. (Người Chiên đà la, tiếng Hoa là Nghiêm xí, vì người đồ tể này ác nghiệp rất nghiêm trọng, nên khi đi có rung chuông và tay cầm cờ để làm hiệu cho người ta biết ông ấy là kẻ ác. SA MÔN THỌ THỰC NGŨ QUÁN 沙門受食五觀 (Đại tạng nhất lãm)

Tiếng Phạn là Sa môn, tiếng Hoa là Cần tức, nghĩa là siêng làm pháp lành, dứt hết việc ác. Khi thọ thực, trước phải làm năm pháp quán, sau đó mới ăn, nên gọi là Sa môn thọ thực ngũ quán.

Một, Kế công đa thiểu lượng bỉ lai xứ.

Đại trí độ luận nói: Thức ăn này do người ta cày ải, trồng trọt, thu hoạch, xay giả, sàn sảy, nấu chín mà thành. Công để có thức ăn này rất là nhiều, không sao kể hết. Đây là giải thích câu kế công đa thiểu. Tăng kỳ luật nói: Thí chủ giảm một phần ăn của vợ con mình, vì cầu phước mà đem bố thí, nên khi thọ thực phải làm phép quán này. Đây là giải thích câu lượng bỉ lai xứ.

Hai, Thổn kỷ đức hạnh toàn thuyết ứng cúng.

Tỳ ni mẫu luật nói: Nếu không tọa thiền, tụng kinh, lo lắng việc Tam bảo và không giữ giới, nhận của bố thí của người thì đọa, không nên thọ thực. Nếu đức hạnh đầy đủ thì có thể ứng cúng thọ thực. Hễ khi thọ thực nên thực hành phép quán này.

Ba, Phòng tâm ly quá tham đẳng vi tông.

Minh liễu luận sớ nói: người xuất gia trước tiên ngăn ngừa tâm không phạm ba điều lỗi: gặp thức ăn ngon nỗi tâm tham, gặp thức ăn dở nỗi tâm sân và gặp thức ăn vừa nỗi tâm si. Vì ba điều này mà không biết hổ thẹn, nên đọa vào ở đường ác: địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, nên khi thọ thực nên thực hành phép quán này.

Bốn, Chánh sự lương dược vị liệu hình khô.

Đói khát là bệnh chính. 404 bệnh kia là bệnh phụ, nên phải dùng thức ăn để làm thuốc trị bệnh và nuôi thân thể. Khi thọ thực, nên thực hành phép quán này. (404 thứ bệnh là thân người nhờ bốn đại: đất, nước, gió, lửa mà thành. Nếu một đại không hòa hợp với ba đại kia thì sanh ra 101 thứ bệnh. Bốn đại cộng lại thành 404 thứ bệnh).

Năm, Vị thành đạo nghiệp ưng thọ thử thực.

Không ăn không trị được bệnh đói khát, đạo nghiệp làm sao thành được.

Kinh Tăng nhất A hàm nói: ăn nhiều đem đến bệnh hoạn, ăn ít thì sức khỏe hao mòn. Trong việc ăn uống nên quân bình như cái cân, không quá cao hay quá thấp. Khi thọ thực, nên thực hành phép quán này.

Lân Hư Ngũ Trần

鄰虛五塵 (Quyết định tạng luận)

Trần tức là sắc trần. Năm loại căn thắng nghĩa (thần kinh) của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và các pháp sắc, thinh, hương, vị, xúc; cho đến sắc phát ra từ trong thiền định; cảnh quá khứ, vị lai duyên tưởng của tâm thức, đều là trần.

Vì sắc trần này nhỏ bé khó thấy, không thể chia chẻ, gần giống với hư không; gọi là lân hư. Trong cực vi ấy, lại có năm thứ không giống nhau. Không phải mắt của trời, người có thể thấy mà huệ nhãn mới thấy được sắc đó. (Thắng nghĩa căn là cái khả năng của năm căn có thể nương theo cảnh phát ra thức, đó là sắc thanh tịnh. Huệ nhãn là con mắt của trí tuệ, tức là con mắt của hàng Nhị thừa chứng được).

Một, Cực vi tế.

Sắc trần này phân tích đến nhỏ nhất; mắt của người, trời không thể thấy; đó là cực vi tế.

Hai, Sắc biên tế.

Sắc trần này, phân tích đến ranh giới nhỏ nhất của sắc tướng; mắt của trời, người không thể thấy được; đó là sắc biên tế.

Ba, Cực lược sắc.

Sắc nhỏ nhất này, giản lược đến cùng cực, không thể lấy gì để so sánh; mắt của trời, người không thể thấy được; đó là cực lược sắc.

Bốn, Vô phương phần. Sắc nhỏ nhất, không có ảnh tượng, không chút chướng ngại. Đó là vô phương trần.

Năm, Lân hư

Các sắc của thức và sắc trong định, không chút chướng ngại, tựa như hư không, mà thật không phải là hư không; nên gọi là lân hư.

Lễ Bái Ngũ Công Đức

禮拜五功德 (Tăng nhất A hàm kinh)

Một, Đoan chánh.

Vì thấy tướng tốt của Phật, phát tâm vui vẻ mà ao ước sanh lòng kính mến. Nhờ nhân duyên này, đời sau có được tướng mạo đoan chánh.

Hai, Hảo thinh.

Vì đã thấy được tướng tốt của Phật, ba lần niệm hiệu của Phật: Nam mô Như lai. Nhờ nhân duyên này, đời sau có được âm thinh tốt.

Ba, Đa tài nhiêu bảo. Ở chỗ của Phật, thực hành bố thí lớn, rưới hoa, đốt đèn cúng dường Phật. Nhờ nhân duyên này, đời sau có được tiền của quí báu rất nhiều.

Bốn, Sinh trưởng giả gia. Nếu thấy tướng tốt của Phật, tâm không đắm nhiễm, chấp tay qùi gối, chí tâm lễ Phật. Nhờ nhân duyên này, đời sau sanh vào nhà trưởng giả,

Năm, Thân hoại mạng chung sanh thiện xứ thiên thượng. Do cung kính, lễ Phật mà có được công đức, đời sau sanh vào chỗ tốt và ở trên trời.

Long Ngũ Bất Năng Ẩn Hình

龍五不能隱形 (Tăng hộ kinh)

Kinh nói: Phật và chúng tăng ở vườn Cấp cô độc, có vua rồng dưới biển biến ra hình người, đến xin xuất gia. Các vị Tỳ kheo không biết người đó là rồng, liền cho xuất gia. Lúc vị Tỳ kheo rồng nhiếp tâm tọa thiền. Tính của rồng ngủ nhiều, nên ngủ say luôn, không thể dấu hình tích, thân mình to chật cứng phòng ngủ. Vị Tỳ kheo ở chung, sau đó, vào phòng, thấy con rồng quá to, báo cho các vị Tỳ kheo. Rồng nghe tiếng kêu, liền hiểu ra, trở lại hình thù vị Tỳ kheo, kiết già thiền tọa. Đại chúng tập trung, chỉ thấy vị Tỳ kheo, không thấy con rồng. Đại chúng kinh ngạc, hoài nghi, liền đến bạch Phật.

Phật nói: đây không phải là người mà là vua rồng; bèn kêu vị Tỳ kheo rồng đến, Phật nói pháp cho nghe và bảo trở về long cung.

Sau Phật không cho phép Tỳ kheo độ loài rồng xuất gia; nên Phật nói năm thứ nhân duyên này.

Một, Sanh bất năng ẩn hình. Khi rồng vừa mới sanh ra, chỉ giữ được hình vốn có, không thể hóa ra thân hình loài khác.

Hai, Tử bất năng ẩn hình. Khi rồng chết, giữ nguyên hình vốn có, không thể hóa ra thân hình loài khác.

Ba, Dâm bất năng ẩn hình. Khi rồng giao cấu, giữ nguyên hình vốn có, không thể hóa ra thân hình loài khác.

Bốn, Sân bất năng ẩn hình. Khi rồng nổi nóng, giữ nguyên hình vốn có, không thể hóa ra thân hình loài khác.

Năm, Thụy bất năng ẩn hình. Khi rồng ngủ say, giữ nguyên hình vốn có, không thể hóa ra thân hình loài khác.

Lục Chủng Bổn Tích

六種本跡 (Tông cảnh lục)

Bổn nghĩa là rễ và gốc (căn bổn), như cây có rễ. Tích giống như dấu chân; như người đang ở một nơi, thì có dấu chân đi ở đó; nên gọi là bổn tích (căn bản và dấu tích).

Một, Lý, sự bổn tích. Từ thật tướng của lý chơn đế là gốc, sanh ra tất cả các pháp. Sự của tục đế là (dấu) tích. Tích này, tuy gọi là sự, chính là trong lý có đầy đủ những gì của sự, nên cũng thuộc về lý; nên gọi là lý, sự bổn tích.

(Chân đế là tất cả pháp hoàn toàn vắng bặt. Tục đế là tất cả pháp được dựng lên).

Hai, Lý giáo bổn tích.

Như trên lý đi với sự, đều không thể nói, đều gọi là gốc (bổn); bổn tức là lý vậy.

Nói lý, nói sự đều gọi là tích (dấu vết). Tích nghĩa là giáo vậy; nên gọi là lý, giáo bổn tích.

Ba, Giáo, hành bổn tích. Như trên giáo của lý và sự đều gọi là gốc (bổn), nương theo giáo tu hành thì gọi đó là tích; nên gọi giáo, hành là bổn tích.

Bốn, Thể, dụng bổn tích. Như trên nương theo giáo tu hành phù hợp với lý, chứng được thể của pháp thân là bổn. Từ thể của pháp thân mà phát khởi dụng của ứng thân là tích, nên gọi thể dụng bổn tích.

Năm, Quyền thật bổn tích. Ban đầu chứng được hai thân pháp và ứng, đều gọi là bổn, ở khoảng giữa hóa độ chúng sanh, muôn lần hóa sanh, muôn lần nhập diệt, với hai thân pháp, ứng bằng vô số phương tiện thi thiết, đều gọi là tích; nên gọi là quyền thật bổn tích.

(Ban đầu được hai thân pháp, ứng là Phật, ở vô số kiếp trước ở quá khứ, ban đầu phá vô minh, chứng được thân pháp tánh rồi khởi lên ứng dụng hóa độ chhúng sanh. Trung gian là lúc mới thành Phật ở đời quá khứ, cho đến nay thị hiện thành chánh giác ở cội cây Bồ đề).

Sáu, Kim dĩ bổn tích. Kim (cái hiện giờ) là bổn; trong kinh Pháp hoa từ phẩm Tùng địa dõng xuất trở về sau, là nói về những lý, sự lâu xa, cho đến quyền, thật đều gọi là bổn.

Dĩ (cái đã qua) tức là tích; trong kinh Pháp hoa từ phẩm An lạc hạnh trờ về trước ( kể cả Hoa nghiêm, Lộc uyển, Phương đẳng, Bát nhã) đã nói sự lý, quyền thật các pháp, đều là tích; nên gọi kim, dĩ bổn tích.

Lục Diệu Môn

六妙門 (Pháp giới thứ đệ).

Diệu gọi là Niết bàn. Môn là có khả năng thông suốt.

Tu sáu pháp này có thể đến thẳng Niết bàn; nên gọi là lục diệu môn. ba môn trước là định, ba môn sau là huệ. Định thì ưa thích thiền, huệ là đốc thúc tu hành chân thực, có thể phát khởi sự sáng suốt của chân tánh và ra khỏi sanh tử. (Định ái huệ sách: ái nghĩa là ưa thích thiền. Sách có nghĩa là sách tấn tu hành chân thực. Chân minh là sự sáng suốt của chân tánh).

Một, Tức môn.

Sổ tức là người tu hành, điều hòa hơi thở, không gấp không chậm, thư thả đếm chậm rãi, từ một đến mười, giữ tâm vào số đếm, không để cho tán loạn. Vì chúng sanh ở cõi dục, tâm loạn động, không yên, khó kiềm chế; nên tu sổ tức (đếm hơi thở) chế phục tâm tán loạn. Đó là cốt yếu để vào định; nên dùng đếm hơi thở làm pháp môn ban đầu.

Hai, Tùy tức môn.

Tùy tức là tâm nhỏ nhiệm nương theo hơi thở ra, thở vào; trụ mà không tán (đứng yên, không tán loạn). Nghĩa là người tu hành, tuy trước nhờ vào sổ tức, tâm tạm được trụ (dừng lại một chỗ), nhưng thiền định chưa phát; nếu vẫn tiếp tục đếm hơi thở, thì tâm không trụ nữa khi niệm khởi lên; nên phải bỏ đếm hơi thở mà tu tùy. Tâm tùy theo hơi thở: thở vào biết thở vào, thở ra biết thở ra, tâm được an, vắng lặng và sáng suốt; thiền định tự nhiên phát sanh, nên dùng tùy tức làm pháp môn.

Ba, Chỉ môn.

Chỉ là giữ tâm vắng bặc suy tư. Người tu hành, tuy trước nhờ tùy tức, tâm được an ổn, sáng suốt, vắng lặng, mà định còn chưa phát; nếu tâm nương nơi tùy tức, thì loạn tưởng vi tế khởi lên. Nếu muốn tâm trong sạch, an ổn, thì không gì bằng chỉ; Cho nên tiếp theo là bỏ tùy theo chỉ; tâm ngưng đọng, suy tư vắng vẻ; thiền định, tự nhiên phát sanh, nên lấy chỉ làm pháp môn.

Bốn, Quán môn.

Quán là tâm phân biệt, quán sát. Người tu hành, tuy được nhờ chỉ, chứng được các thiền định, nhưng giải huệ chưa phát. Nếu tâm ở trong định, thì có sự sai lầm là đắm nhiễm vị của định; vì vậy không vướng mắc ở chỉ, mà phải khởi lên quán sát, phân biệt, thì vô lậu phương tiện, nhờ đó mà phải sanh, cho nên dùng quán làm pháp môn.

(Vô lậu phương tiện: Lậu là do kiến hoặc và tư hoặc mà rơi rớt vào trong cảnh sanh tử. Dứt trừ được hoặc này, thì chứng vô sanh, nên gọi là vô lậu phương tiện).

Năm, Hoàn môn.

Hoàn là quay tâm soi trở lại. Người tu hành, tuy trước tu quán, phân biệt quán sát, nhưng sự sáng suốt của chân tâm chưa phát ra, thì phải bỏ quán tu hoàn môn, soi trở lại tâm năng quán, niệm niệm không thể được, không cần gắng sức thêm công mà nhậm vận, phản bổn hoàn nguyên; nên lấy hoàn làm pháp môn.

Sáu, Tịnh môn.

Tịnh là tâm không có chỗ nương, không khởi lên cấu nhiễm của vọng tưởng phân biệt.

Người tu hành, tuy trước tu hoàn, nhưng ánh sáng của chân tâm còn chưa phát, thì phải bỏ hoàn tu tịnh. Tâm tịnh thành tựu, thì phát ra thánh đạo của Tam thừa, nên lấy tịnh làm pháp môn.

Lục Độ

六度 (Lục độ tập kinh).

Một, Đàn na.

Tiếng Phạn là Đàn na, tiếng Hoa là bố thí. Thí có hai loại: một là tài thí: Lấy thức ăn thức uống, y phục, ruộng, nhà, ngọc ngà báu vật, cho đến tất cả những gì nuôi sống bản thân, đều có thể cho hết. Hai pháp thí: Các pháp lành thế gian và xuất thế gian do chư Phật và các bậc thiện tri thức nói, bằng tâm thanh tịnh nói lại cho người khác nghe.

Hai, Thi la.

Tiếng Phạn là Thi la, tiếng Hoa là tánh thiện, nghĩa là ham làm việc thiện, không để cho mình phóng túng. Đây là căn cứ nghĩa mà dịch. Dịch đúng là chỉ đắc (ngăn được), nghĩa là ngăn ác, làm lành. Lại dịch là giới, nghĩa là giới hay phòng ngừa, ngăn chặn các việc ác do thân và miệng làm ra.

Ba, Sạn đề

Tiếng Phạn là sạn đề, tiếng Hoa là nhẫn nhục.

Nhẫn nhục có hai thứ: một sanh nhẫn: Đó là ở trong cảnh được cung kính, cúng dường mà không sanh tam kiêu căng, buông thả; ở trong cảnh bị chửi mắng, đánh đập mà không sanh tâm thù oán. hai là pháp nhẫn: Đó là gặp lúc nóng, lạnh gió, mưa, đói, khát, … làm cho buồn khổ, bức hại, mà có thể yên tỉnh tâm hồn và nhẫn chịu được, không sanh giận dữ, buồn rầu.

Bốn, Tỳ lê da.

Tiếng Phạn là Tỳ lê da, tiếng Hoa là tinh tấn. Tinh tấn có hai thứ: một thân tinh tấn: Đó là siêng năng tu các việc lành, lễ bái, tụng niện và giảng nói Phật pháp không tự dễ dãi. hai tâm tinh tấn: siêng năng thực hành đạo đức, chuyên cần không thôi, không tự dễ dãi với mình.

Năm, Thiền na.

Tiếng Phạn là Thiền na, tiếng Hoa là tịnh lự, thúc liễm thân tâm một nơi, không để tán loạn.

Thiền có hai loại: một là thế gian thiền: đó là thiền của cõi sắc, cõi vô sắc, phàm phu tu tập. hai xuất thế gian thiền: đó là thiền của Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát tu tập.

Sáu, Bát nhã.

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng

Hoa là trí huệ. Đó là soi thấu tất cả pháp đều không thể được, nhưng có thể hiểu biết tất cả không trở ngại, vì các chúng sanh nói vô số pháp môn tu tập giải thoát khổ đau.

Lục Hạnh Quán

六行觀 (Thiền ba la mật thứ đệ pháp môn).

Chán ghét những cái thấp kém như khổ, thô, chướng. Vui mừng những cái ở trên như thắng, diệu, lợi.

Mỗi cái đều có nhân có quả, dựa vào sáu pháp tu hành này. Đó gọi là sáu hạnh quán.

Một, Yếm khổ quán.

Suy nghĩ trong thân khởi lên các tâm (thọ, tưởng, hành), vướng vào tham dục, không thể ra khỏi. Đó là nhân khổ.

Lại nghĩ báo thân trong cõi dục, chịu đói, khát, lạnh, nóng, đau đớn vì bệnh, vì dao đâm, roi đánh và bao nhiêu thứ áp bức. Đó là quả khổ.

Nhân khổ, quả khổ đều đáng chán ghét.

Hai, Yếm thô quán. Suy nghĩ năm trần cõi dục hay nổi lên các việc ác. Đó là nhân thô.

Lại nghĩ về thân này, hợp thành từ 36 thứ dơ dáy cức, đái. Đó là quả thô.

Nhân thô, quả thô đều đáng chán ghét.

(36 vật hợp thành thân: tướng ở ngoài có 12: tóc, lông, móng, răng, ghèn, nước mắt, nước dãi, nước miếng, cức, đái, cáu bẩn, mồ hôi. Ở thân có 12: da ngoài, da trong, máu, thịt, gân, mỡ, lông, não, mô (màng), mỡ đặc, xương, tủy, mạch máu.

Ở trong thân có 12: gan, mật, ruột, bao tử, lá lách, thận, tim, phổi, sanh tạng, thục tạng, đàm đỏ, đàm trắng).

Ba, Yếm chướng quán. Suy nghĩ về phiền não, ngăn trở, giao động chân tánh, làm cho chân tánh không thể hiển lộ. Đó là nhân chướng, lại suy tư về thân này, trở ngại không thể tự tại. Đó là quả chướng. Nhân chướng, quả chướng, đều đáng chán ghét.

Bốn, Hân thắng quán.

Đã chán cái khổ thấp hèn, tham dục ở cõi dục, thì vui với niềm vui thiền định của sơ thiền vượt trội. Đó là nhân thắng, lại chán những khổ sở đói, khát ở cõi dục, thì vui với vị của sơ thiền. Đó là quả thắng. Được vui hơn khổ, thật đáng vui mừng.

Năm, Hân diệu quán. Đã chán cái vui năm trần ở cõi dục, tâm loạn động, dong rủi, thô tháo; thì vui theo cái vui của thiền định cõi sơ thiền. Tâm yên tĩnh, không loạn động; đó là nhân mầu nhiệm.

Lại chán cái thô kệch, dơ dáy ở cõi dục, thì vui nhận được thân ở cõi sơ thiền; giống như hình ảnh trong gương, tuy có hình sắc mà không trở ngại, đó là quả mầu nhiệm.

Được cái mầu nhiệm hơn cái thô kệch, đều đáng vui mừng.

Sáu, Hân xuất quán. Đã chán trở ngại, che đậy của phiền não ở cõi dục, thì vui ở cõi sơ thiền, tâm được xa lìa; đó là nhân xuất. lại chán cái thân ở cõi dục, vật chất trở ngại, không được tự tại, thì vui ở cõi sơ thiền, được thân có năm thần thông, tự tại vô ngại; đó là quả xuất, ra khỏi thắng chướng ở trên, đều đáng vui mừng. (Năm thần thông là thiên nhãn, thiên nhĩ, tha tâm, túc mạng, thần túc).

Lục Kiên Pháp

六堅法 (Bồ tát anh lạc bổn nghiệp kinh).

Một, Tín kiên.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập trụ, tu tập không quán, tin tất cả pháp đều là chân đế, không thể huỷ hoại; nên gọi là tín kiên.

Hai, Pháp kiên.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập hạnh, tu tập giả quán, biết tất cả pháp đều là tục đế, không thể huỷ hoại; nên gọi là pháp kiên. (Không quán là quán tánh và tướng của tất cả pháp đều không. Giả quán là quán tất cả pháp đều vô thường và giả hợp).

Ba, Tu kiên.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập hồi hướng, tu tập trung quán, hiểu rõ tất cả pháp đều là trung đế, không thể huỷ hoại; nên gọi là tu kiên.

(Trung quán là quán tất cả pháp, chẳng phải không chẳng phải giả, tức là trung đạo)

Bốn, Đức kiên.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập địa, nhờ tu trung quán, phá trừ một phần vô minh, hiện ra một phần ba đức, không thể huỷ hoại, nên gọi là đức kiên.

(ba đức là pháp thân, Bát nhã, giải thoát)

Năm, Đỉnh kiên. Đẳng giác Bồ tát thuộc biệt giáo ở ngôi vị Thập địa, phá phiền não, đức hiện ra, không thể huỷ hoại, nên gọi là đỉnh kiên.

Sáu, Giác kiên.

Phật quả diệu giác của biệt giáo, hiểu rõ tất cả pháp đều là trung đạo, không thể huỷ hoại, nên gọi là giác kiên.