Tam Tạng Pháp Số

Ngũ Vị

五味 (Niết bàn Kinh)

Như lai nương vào tạng vương vô cấu, Bồ tát khen ngợi pháp Niết bàn hơn hết, bèn nói năm vị này. Lấy đề hồ so sánh với Pháp hoa, Niết bàn. Đại sư Trí giả, tông Thiên thai, đời Tùy, lấy giáo lý Phật nói một đời, thứ tự lập ra năm thời. Lấy sự tương sanh của thánh giáo, căn cơ nhanh, chậm của chúng sanh so sánh với năm vị đậm lạt.

Một, Nhũ vị

Vị của sữa từ con trâu vắt ra, ví dụ như 12 bộ kinh do Phật tuyên thuyết. Thời đầu tiên, Phật nói giáo lý viên đốn Hoa nghiêm, chỉ vì những bậc đại căn cơ, không bao gồm Nhị thừa. Vì kinh này, lần đầu tiên mở bày, dung hợp vừa thô sơ vừa mầu nhiệm, nên lấy vị sữa làm ví dụ.

(12 bộ kinh là Khế kinh, Trùng tụng, Phúng tụng, Nhân duyên, Bổn sự, Bổn sanh, Hy hữu, Thí dụ, Luận nghị, Tự thuyết, Phương quảng, Thọ ký)

Hai, lạc vị

Lạc vị từ sữa sanh ra, lấy ví dụ chín bộ kinh từ 12 bộ kinh trên. Thời thứ hai, Phật nói các kinh A Hàm ở Lộc uyển, dìu dắt Nhị thừa, dứt kiến hoặc và tư hoặc, chứng lý chân không, lại từ đốn giáo ban bố tiệm giáo, nên lấy lạc vị làm ví dụ.

(Kiến hoặc là ý căn đối với pháp trần nổi lên các phân biệt. Tư hoặc là năm căn đối với năm trần nổi lên tham lam, luyến ái)

Ba, Sanh tô vị

Sanh tô từ lạc mà ra, lấy ví dụ chín bộ kinh sau và nói pháp Đại thừa phương đẳng. Vào thời thứ ba, ở hội Phương đẳng, Phật nói các kinh Đại thừa như Lăng già, Lăng nghiêm; khen ngợi pháp lớn, trách cứ Tiểu thừa, làm cho Tiểu thừa chán Tiểu thừa mà ham muốn Đại thừa, nên lấy sanh tô vị làm ví dụ. (Tiếng Phạn là Lăng già, tiếng Hoa là Bất khả vãng, chỉ người có thần thông mới có thể đến được. Lăng nghiêm, tiếng Phạn gọi đủ là Thủ lăng nghiêm, tiếng Hoa là Kiện tướng phân biệt)

Bốn, Thục tô vị

Thục tô vị từ sanh tô mà ra, lấy các kinh sau phương đẳng làm ví dụ, như kinh Bát nhã.

Vào thời thứ bốn, Phật nói các pháp môn trí huệ không tính của Bát nhã để trừ hết nghi ngờ của Nhị thừa, trao cho giáo pháp Đại thừa làm tài sản, làm cho tâm từ từ thấu hiểu, nên lấy thục tô vị làm ví dụ.

Năm, Đề hồ vị

Đề hồ từ thục tô sanh ra, lấy các kinh sau Bát nhã làm ví dụ, như Pháp Hoa, Niết bàn.

Vào thời thứ năm, Phật ở hội Linh sơn nói kinh Pháp hoa, mở ra bốn vị trước là quyền giáo Tam thừa, khiến cho các chúng sanh đều thành Phật. Lại nói kinh Niết bàn, bảo hộ giới luật và nói về lý thường trụ, nên lấy đề hồ vị lám ví dụ.

Nhũ vị Lạc vị Sanh tô vị

(vị sữa tươi) (vị sữa cô) (vị crème)

Thục tô vị Đề hồ vị (vị bơ) (vị phó mát)

Hoa Nghiêm, A Hàm, Lăng Già ,Lăng Nghiêm

Bát nhã Pháp Hoa, Niết bàn

Nhân Tứ Y

人 四 依 (Pháp Hoa huyền nghĩa)

Y chỉ là nương tựa và dừng lại (không thay đổi)

Từ ngôi vị ngũ phẩm đến đẳng giác Bồ tát là nơi chúng sanh trong thế gian y chỉ, có khả năng làm cho chúng sanh nghe pháp và khai ngộ, tu hành chứng quả, nên gọi là nhân tứ y.

(Ngũ phẩm vị là tuỳ hỉ, độc tụng, thuyết pháp, kiêm hành lục độ, chánh hành lục độ). Sơ y là ngũ phẩm Thập tín. Ngũ phẩm Thập tín là ngôi vị thấp của Viên giáo. Người ở ngôi vị này, quán sát bằng trí huệ một cách rõ ràng, thấu đạt bí tạng của Như lai, làm cho chúng sanh nghe pháp và khai ngộ, tu hành chứng quả và là nơi có thể nương tựa, nên gọi là sơ y.

Nhị y là Thập trụ

Thập trụ cũng là ngôi vị kế tiếp của Viên giáo. Người ở ngôi vị này phá tan phiền não, hiển lộ lý tánh, công dụng thâm hậu, hay khiến cho chúng sanh nghe pháp khai ngộ, tu hành chứng quả và là nơi có thể nương tựa, nên gọi là nhị y.

Tam y là Thập hạnh, Thập hồi hướng.

Thập hạnh, Thập hồi hướng là ngôi vị thấp của Viên giáo. Người ở ngôi vị này vô minh dần hết, lợi ích cho chúng sanh càng sâu đậm, hay giúp cho chúng sanh nghe pháp khai ngộ, tu hành chứng quả và là nơi đáng nương tựa; nên gọi là tam y.

Tứ y là Thập địa, đẳng giác. Thập địa là ngôi vị kế tiếp của Viên giáo.

Đẳng giác đứng sau ngôi vị diệu giác một bậc, nhưng hơn các ngôi vị đứng trước, tức là tâm cuối cùng của Bồ tát.

Ngôi vị Bồ tát này dần dần dứt hết nguồn gốc vô minh, sắp sửa viên mãn quả cuối cùng, công dụng ưu việt, đầy đủ hay khiến cho chúng sanh nghe pháp, khai ngộ, tu hành chứng quả và là nơi đáng nương tựa; nên gọi là tứ y.

Nhân Tứ Sanh Hay Tứ Chủng Sanh

人四生 (Pháp uyển châu lâm)

Người có bốn cách sanh. Người thế gian cũng có bốn cách sanh, noãn, thai, thấp, hoá.

Một, Noãn sanh: Sanh bằng trứng.

Sanh bằng trứng là nương vỏ trứng mà sanh ra. Luận Bà sa nói: Ngày xưa có một thương nhân, vào trong biển bắt được một con hạt mái, sau đó sanh ra hai trứng. Trứng từ từ hấp thụ hơi nóng sanh ra hai đồng tử, đẹp đẽ thông minh, lớn lên xuất gia, tu chứng quả A la hán. Đứa lớn tên là Thế la, đứa nhỏ tên là Ổ ba la thế.

Hai, Thai sanh: Sanh bằng thai Sanh bằng thai là ở trong bọc mà sanh ra. Người thế gian, bao bọc trong thai của mẹ, đủ mười tháng thì sanh ra.

Ba, Thấp sanh.

Nhờ nơi ẩm thấp mà sanh ra. Kinh Hiền ngu nói: Ở đời quá khứ có ông vua của một nước lớn tên là Thiện trụ. Trên đầu của ông mọc một bướu từ từ lớn dần rồi sanh một đồng tử, mặt mũi đoan chánh, đẹp đẽ. Lại Kinh luật dị tướng nói: Ngày xưa ở nước Duy da ly, ở nhà một phạm chí có trồng cây tần, trên thân cây mọc lên một cái đốt (mắt), từ đốt ấy mọc ra một cái nhánh cách mặt đất bảy trượng. Từ nhánh này mọc ra các cành tạo thành hình cái lọng lật ngửa, làm thành một cái gác có thể lên đó quan sát, thì thấy trong lọng có một cái ao và một cô gái ở trong ao nước ấy. (Tiếng Phạn là Duy da ly, tiếng Hoa là Quảng nghiêm).

Bốn, Hoá sanh.

Hoá sanh là không mà bỗng có. Kinh Niết bàn nói: Phật cùng bốn chúng đi du hành, có Tỳ kheo ni tên là A la bà, bỗng từ trong đất hoá sanh ra. Lại nữa, con người ở kiếp sơ đều hoá sanh.

Nhất Cảnh Tứ Tâm

一境四心 (Nhiếp Đại thừa luận thích)

Ví như một dòng sông, vốn không khác nhau. Vì quả báo khác nhau của trời, người, ngạ quỷ, súc sanh, nên một dòng sông mà nhìn thấy có bốn tướng khác nhau.

Một, Thiên kiến thuỷ thị bảo nghiêm địa.

Vì chư thiên phước đức nhiều, nên khi thấy nước thì thành đất trang nghiêm toàn bằng lưu ly (tiếng Phạn là lưu ly, tiếng Hoa là ngọc sắc xanh)

Hai, Nhân kiến thị thuỷ. Người thế gian thấy nước, trong đục khác nhau, nhưng đều là nước.

Ba, Ngạ quỷ kiến thuỷ thị nùng huyết.

Do đời trước tham lam, keo kiệt, tội chướng sâu nặng, đọa vào ngạ quỷ, nhiều kiếp không nghe đến tên nước (để uống). Khi cơn khát thúc ép, mong được thấy nước sông để uống, chạy vội đến bờ thì là máu mủ.

Bốn, Ngư kiến thuỷ thị trú xứ. Trú xứ tức là hang để ở. Cá lấy nước làm nơi để ở, bơi lặn, không thấy nước.

Nhật Chiếu Tứ Châu

日 照 四 州 (Pháp uyển châu lâm)

Kinh Khởi thế nói: Ở kiếp đầu tiên, cõi thế gian một màu đen tối. Lúc ấy bỗng xuất hiện mặt trời, mặt trăng và các tinh tú, thì mới có ngày đêm, năm tháng, mùa màn. Mặt trời mọc từ hướng đông, đi quanh lưng chừng núi Tu di, soi sáng bốn châu, và có ngày đêm không bằng nhau.

Một, Nam Diêm phù đề nhật chánh trung thời. Cõi Phất bà đề, ở phía đông núi Tu di, mặt trời sắp lặn; cõi Cù da ni, ở phía Tây núi Tu di, mặt trời sắp mọc; cõi Uất đơn việt, ở phía bắc núi Tu di, giữa đêm.

Hai, Tây Cù da ni nhật chánh trung thời.

Cõi Cù da ni mặt trời giữa trưa, thì cõi Diêm phù đề mặt trời sắp lặn; thì cõi Uất đơn việt mặt trời sắp mọc, thì cõi Phất bà đề giữa đêm.

Ba, Đông Phất bà đề nhật chánh trung thời.

Cõi Phất bà đề mặt trời giữa trưa, thì cõi Uất đơn việt mặt trời sắp lặn, thì cõi Diêm phù đề mặt trời sắp mọc, thì cõi Cù da ni giữa đêm.

Bốn, Bắc Uất đơn việt nhật chánh trung thời.

Cõi Uất đơn việt mặt trời giữa trưa; thì cõi Cù da ni mặt trời sắp lặn, thì cõi Phất bà đề mặt trời sắp mọc; thì cõi Diêm phù đề giữa đêm.

Nhất Danh Tứ Thật

一名四寔 (Niết bàn kinh)

Một tên gọi là tiên Đà bà. bốn sự thật là nước, muối, đồ dùng, ngựa.

Bốn pháp (sự thật) như thế, có cùng tên gọi này. Đây là mật ngữ của đại vương.

Kinh nói: Ví như đại vương báo quần thần: có quan thông minh tên là Tiên Đà Bà đến, biết rõ tên ấy. Nếu tâm vua muốn dùng nước, đòi tiên Đà bà, ông này biết ý vua, đem nước đến dâng cho vua. Đòi ba vật sau cũng gọi tiên Đà bà và ông này đem ba vật đúng theo ý vua.

Dùng ví dụ này nói về mật ngữ của Phật, sâu xa khó hiểu về các kinh Đại thừa cũng tương tự như thế.

Nếu nói về bốn vô thường, Bồ tát Đại thừa, phải giỏi nhận rõ. Đây là Phật vì tất cả chúng sanh nói các tướng: Vô thường, khổ, không, vô ngã, khiến cho chứng được đạo

Niết bàn giải thoát.

Một, Thuỷ.

Kinh nói: Nếu lúc vua muốn rửa ráy, sai tiên Đà bà, vì quan trí huệ, liền đem nước đến. Vì nước không có tánh cố định, đựng trong bình hình vuông thì vuông theo, đựng trong thau hình tròn thì tròn theo. Giống như Phật vì tất cả chúng sanh nói vào Niết bàn, Bồ tát Đại thừa liền nhận ra rằng Phật dựa vào thường mà nói tướng vô thường, để khiến cho chúng sanh tu tập, nhớ đến vô thường.

Hai, Diêm.

Kinh nói: Nếu khi vua muốn ăn, đòi tiên Đà bà, ông quan này liền dâng muối lên vua. Vị của muối là mặn (khổ). Giống như Phật vì tất cả chúng sanh mà nói chánh pháp sắp diệt, Bồ tát Đại thừa liền nhận ra đây là Phật vào sự an vui để nói về khổ tướng, muốn cho chúng sanh tu tập và nhớ đến khổ đau.

Ba, Khí.

Kinh nói: Nếu vua ăn xong, muốn dùng nước uống, đòi tiên Đà bà, ông quan này liền dâng lên vua một cái chén mà trong chén trống không. Giống như Phật nói về không, đó là con đường giải thoát. Bồ tát Đại thừa nhận ra đây là Phật nói con đường giải thoát chân chánh, muốn khiến cho chúng sanh tu học, nhớ đến tánh không.

Bốn, Ngã.

Kinh nói: Nếu vua muốn đi chơi, đòi tiên Đà bà, ông quan này liền đem ngựa đến dâng vua. Mà ngựa do người tìm kiếm, không thể tự có. Giống như Phật nói ta nay bệnh khổ, Bồ tát Đại thừa liền biết đây là Phật nương vào ngã để nói tướng vô ngã, khiến cho chúng sanh tu tập, nhớ đến vô ngã.

Nhất Dị Tứ Cú

一 異 四 句 (Thành duy thức luận).

Ngoại đạo suy luận không ra ngoài hai kiến chấp đoạn và thường. Hoặc chấp hữu, tức là thường kiến, hoặc chấp vô, tức là đoạn kiến. Trong chấp hữu còn đề cập đến một và khác, nên có tứ cú.

Một, Chấp hữu pháp dữ hữu đẳng tánh kỳ thể định nhất.

Chấp hữu pháp là đối với các pháp năm ấm, chấp là thật có. Hữu đẳng tánh là chấp các pháp năm ấm đều có tự tánh.

Kỳ thể định nhất là tánh đi theo pháp, cái thể của nó không khác nhau, nên gọi là định nhất.

Hai, Chấp hữu pháp dữ hữu đẳng tánh tỳ thể định dị.

Ngoại đạo chấp pháp và tánh, cái thể của mỗi thứ không giống nhau, nên gọi là định dị.

Ba, chấp hữu pháp dữ hữu đẳng tánh diệc nhất diệc dị.

Ngoại đạo chấp pháp và tánh, cái thể của chúng cũng giống cũng không giống, nên gọi là vừa một vừa khác.

Bốn, Chấp hữu pháp dữ hữu đẳng tánh phi nhất phi dị.

Ngoại đạo chấp pháp và tánh, cái thể của chúng chẳng phải giống chẳng phải không giống, nên gọi là phi nhất phi dị.

Như Lai Ngũ Chủng Thuyết Pháp

如來五種說法 (Tư ích Phạm thiên sở vấn kinh)

Một, Ngôn thuyết Dùng ngôn ngữ âm thanh để thuyết pháp. Như lai có thể nói các pháp quá khứ, hiện tại, vị lai, hoặc nói pháp thế gian, xuất thế gian thảy đều dạy dỗ chúng sanh cho đến hằng hà vô số kiếp nói mãi không thôi.

Tuy nói như thế mà không làm hư hoại pháp tánh và cũng không vướng pháp tánh

Hai, Tùy nghi

Thuận theo sự thích hợp của chúng sanh, Như lai nói vô số pháp hoặc thiên, viên, đốn, tiệm, đều tùy theo căn cơ của chúng sanh mà đem lại hiểu biết và giải thoát.

Ba, Phương tiện Phương là phương pháp, tiện là thích hợp giống như thiện xảo vậy Như lai nói bố thí thì được giàu có, nói trì giới thì được sanh lên cõi trời, nói nhẫn nhục thì được xa lìa sân hận, nói tinh tấn thì đầy đủ công đức, nói thiền định thì trừ được tán loạn. Các phương tiện vô số như thế khai hóa cho chúng sanh, tất cả đều ra khoải luân hồi khổ đau, , được các pháp an lạc.

Bốn, Pháp môn

Pháp là giáo pháp của đức phật.

Môn có nghĩa là vào, ra. Phật nói các pháp nhiệm mầu mở ra cửa giải thoát cho khắp tất cả hữu tình đều được ra khỏi đường sống chết khổ đau và vào miền giải

thoát thanh tịnh

Năm, Đại từ bi

Vì Như lai thương chúng sanh, khởi tâm đại bi nói pháp, cứu độ ra khỏi đau khổ. Nếu có chúng sanh dắm chìm trong tham ái thì nói pháp bất tịnh, nếu sân hận thì nói pháp từ bi, cho đến đắm nhiễm vào pháp thì nói xa lìa tất cả pháp ấy, ưa vướng mắc vào các khổ, bất tịnh mà ở tại gia thì nói pháp xa lìa sự trói buộc của thế gian.

Như lai nói vô số pháp đều vì chúng sanh thoát khỏi khổ đau.

Niết Bàn Tứ Chủng Đại Lạc

涅槃四種大樂 (Đại Niết bàn kinh)

Một, Vô khổ lạc. Là không có cái vui, khổ ở thế gian. Vui ở thế gian là nhân của khổ. Kinh nói: Không dứt trừ vui thì gọi là khổ. Vì dứt trừ vui, nên không có khổ. Không khổ không vui nên gọi là niềm vui lớn. Đây chính là cái vui của Niết bàn.

Hai, Đại tịch tĩnh lạc. Tánh của Niết bàn là vắng lặng hoàn toàn, vì nó xa lìa tất cả các pháp náo loạn. Vì vắng lặng hoàn toàn nên gọi Niết bàn là niềm vui lớn. Đây chính là cái vui của Niết bàn.

Ba, Đại trí lạc.

Phật có trí huệ lớn, đối với tất cả pháp đều biết, đều thấy, nên gọi là vui lớn. Đây chính là cái vui của Niết bàn.

Bốn, Bất hoại lạc.

Thân của Phật không phải là thân phiền não, vô thường (như thân chúng sanh) mà giống như Kim cang không thể huỷ hoại. Vì thân không huỷ hoại nên gọi là vui lớn. Đây chính là cái vui của Niết bàn.

Pháp Hoa Ngũ Trùng Huyền Nghĩa

法 華 五 重 玄 義 (Pháp hoa huyền nghĩa)

Đại sư Trí giả của tông Thiên thai, khi giải thích các kinh Phật, đều lập ra năm lớp nghĩa huyền diệu. Đó là: 1) Thích danh, 2) Biện thể, 3) Minh tông, 4) Luận dụng, 5) Phán giáo tướng. Vì vậy kinh Pháp hoa này, cũng có năm lớp nghĩa huyền diệu.

Một, Pháp dụ vi danh. Pháp tức là diệu pháp. Dụ tức là liên hoa.

Diệu pháp là tên mầu nhiệm không thể nghĩ bàn, pháp tức là pháp quyền, thật của mười giới và mười như. Vì diệu pháp khó hiểu, nên phải mượn hình ảnh khác ví dụ.

Diệu pháp thì quyền, thật là một thể, hoa sen thì hoa, quả đồng thời, nên lấy pháp ví dụ đặt tên.

(mười giới là Phật giới, Bồ tát giới, Duyên giác giới, Thinh văn giới, Thiên giới, Nhân giới, A tu là giới, Ngạ quỷ giới, Súc sanh giới, Địa ngục giới. mười như là như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực, như thị tác, như thị nhân, như thị duyên, như thị quả, như thị báo, như thị bản mạt cứu cánh đẳng. Quyền tức là pháp của Tam thừa. Thật tức là pháp của Nhất thừa)

Hai, Thật tướng vi thể. Thật tướng của trung đạo là thể nhiệm mầu mà kinh này nói ra, nên gọi thật tướng là thể.

Ba, Nhất thừa nhân quả vi tông. Nhất thừa tức là nhất thật tướng. Tông là quan trọng. Nhân là tu hạnh thật tướng này thì quả là chứng được lý thật tướng, nên gọi là Nhất thừa nhân quả vi tông.

Bốn, Đoạn nghi sanh tín vi dụng. Dụng tức là hiệu lực. Lấy diệu pháp Đại thừa, khai thị cho căn cơ Viên giáo, ở tích môn, khiến cho dứt trừ nghi ngờ của quyền giáo, mà sanh tín tâm ở thật giáo, ở bản môn khiến cho dứt trừ nghi ngờ gần mà sanh tín tâm ở xa, nên gọi là đoạn nghi sanh tín vi dụng.

(Tích môn là kinh này có haitám phẩm. 14 phẩm trước bàn về tích môn. Tích là dấu chân, như người ở một chỗ nào thì ắt còn để lại dấu chân đi lại ở đó, cũng như đức Phật vốn có từ xa xưa, để lại dấu tích của những thành tựu gần đây. Bổn môn là 14 phẩm sau bàn về bổn môn. Bổn như căn bổn (gốc rễ). Phật mở ra dấu vết thành tựu gần đây để làm rõ cái gốc rễ sâu xa).

Năm, Vô thượng đề hồ vi giáo tướng.

Những giáo huấn của thánh nhân cho thế gian gọi là giáo, phân biệt giống, khác gọi là tướng. Kinh này thuần viên rốt ráo nhiệm mầu, hoàn toàn khác xa với giáo lý Tiểu thừa thiên lệch. Ví dụ như vị tuyệt vời của đề hồ, không giống với sửa, lạc, tô, nên gọi là vô thượng đề hồ vi giáo tướng.

Pháp Tứ Y

法四依 (Pháp giới thứ đệ)

Nương tựa chánh pháp là nguyên nhân thành tựu vạn hạnh, là quả viên mãn Bồ đề.

Một, y pháp bất y nhân.

Y pháp là dựa vào thật tướng của các pháp, tu các hạnh ba la mật thì có thể đầy đủ công đức thanh tịnh, đến được Bồ đề.

Y nhân là như kinh Niết bàn nói: Ma vương thường hay hoá giả làm Phật, huống hồ lại không hoá làm những thân khác. Cho nên, tuy là phàm phu, nếu lời nói, hành động đều tương ưng với thật tướng của các pháp, thì có thể tin tưởng và nương theo. Tuy hiện thân Phật tốt đẹp, mà lời nói hành động trái với thật tướng của các pháp, thì không nên nương tựa.

Hai, Y liễu nghĩa kinh bất y bất liễu nghĩa kinh.

Y liễu nghĩa kinh là các kinh Đại thừa đều nói rõ trung đạo và Phật tánh. Nếu nương vào đây mà tu, thì vạn hạnh thành tựu, có thể chứng được Phật tánh.

Bất y bất liễu nghĩa kinh là các kinh Tiểu thừa không nói rõ trung đạo và Phật tánh. Nếu nương vào đây mà tu thì vạn hạnh khó thành, không thấy được Phật tánh.

Ba, Y nghĩa bất y ngữ. Nghĩa là lý trung đạo. Nếu nương vào lý này mà tu thì có thể thành tựu vạn hạnh, phá sạch điên đảo và làm rõ lý trung đạo.

Bất y ngữ. Ngữ là ngôn ngữ, văn tự ở thế gian, chẳng phải pháp xuất thế gian. Nên nương vào đây tu hành thì vạn hạnh không thành, điên đảo không phá được, trung đạo không hiển lộ.

Bốn, Y trí bất y thức.

Y trí là tâm sáng suốt rốt ráo gọi đó là trí. Nếu dựa vào trí chánh quán, đối các ba la mật quán sát mà tu tập, thì có thể phá hết các nghiệp sanh tử, phiền não, chắc chứng được quả đại Niết bàn.

Bất y thức. Thức là tâm vọng tưởng. Nếu dựa vào vọng thức mà tu tập thì bị nghiệp lực sanh tử, phiền não dắt dẫn, trôi lăn không hạn kỳ, khổ đau không dứt.

Phật Hữu Ngũ Sự

佛有五事 (Tăng nhất A hàm kinh)

Một, Đương chuyển pháp luân Như lai ra đời đã thành đạo rồi, phải chuyển pháp luân độ thoát chúng sanh đem lại lợi ích cho tất cả. Ví như pháp Tứ đế trước độ cho năm vị Tỳ kheo ( năm Tỳ kheo là: A bệ bạc đề, Câu lợi, Trần như, Ca diếp)

Hai, Dữ phụ thuyết pháp Phật đã thành đạo rồi, chỉ nghĩ đến ơn cha rất nặng nên phải nói pháp khiến cho ông sống rất lâu, dùng Chánh pháp dạy dỗ dân chúng và xa lìa bụi trần dơ bẩn, được pháp nhãn thanh tịnh. Vì vậy Phật trở về nước nói pháp cho vua cha nghe.

Kinh Phổ Diệu nói: khi Phật xuất gia thề với cha mẹ nếu chứng đạo thì trở về độ song thân, nay chứng Phật quả rồi phải về nước nói pháp độ thoát cha mẹ không trái với lời thề ngày xưa. ( Pháp nhãn là thấy được phần thô và tế của sắc và tâm đều do nhân duyên gả hợp, gọi là các pháp về tục đế)

Ba, Dữ mẫu thuyết pháp Phật thành đạo rồi nhớ đến ơn mẹ nuôi dưỡng thương yêu. Lại nữa đã thề trở về độ cha mẹ vì vậy mà thuyết pháp cho song thân để được giải thoát, như lên cung trời Đao lợi nói pháp cho mẹ nghe( tiếng Phạn là trời Đao lợi tiếng hoa là trời thứ ba ba)

Bốn, Đương dữ phàm phu lập

Bồ tát hạnh

Như lai ra đời đã thành đạo rồi phải độ tất cả chúng sanh nên nói các pháp Lục Độ Vạn hạnh để cùng phàm phu lập nên hạnh Bồ tát Đại thừa chuyển pháp luân độ tất cả cùng thành chánh Giác

Năm, Đương thọ Bồ tát biệt

Biệt tức là ký biệt, thọ ký riêng. Phật thọ ký cho Bồ tát một cách rõ ràng về sau sẽ thành Phật vào kiếp nào, nước gì, hiệu là gì.

Phật đã thành đạo rồi quán sát năm căn cơ Đại thừa nếu có người tu hạnh Bồ tát đã thành thục thì thuyết pháp và thọ ký cho những vị ấy để cho đời sau đều được thành Phật

Phật Ngũ Tánh

佛五姓 (Thích thị yếu lãm)

Tây vức ký nói: Họ là mối quan hệ 100 đời khiến cho không nhầm lẫn.

Phật tổ thống ký nói: Người đời chỉ biết Phật thuộc dòng Sát đế lợi, nhưng không biết Thích ca, Cù đàm và nguyên do lập ra họ trước, sau đó.

Nghĩa của Cù đàm có bốn:

Hoặc là Thuần thục, hoặc là Địa tối thắng, đều do căn cơ theo đặc tính mà gọi, hoặc là cam giá, hoặc là nhật chủng, đều do nhân duyên mà đặt ra.

Nghĩa của Thích ca có ba: Căn cứ đức độ mà gọi là Năng nhân, nương chỗ mà gọi là Xá di trực lâm. Nhưng nguyên do có họ Thích ca, thì từ bốn đứa con của vua Cam giá, nhưng thật ra từ họ Cù đàm. Cù đàm Thích ca tuy gọi khác nhau mà họ là một, hoặc thêm nhật chủng, Cam giá, Xá di, tất cả là năm họ, thì trước sau có khác nhau, nhưng nguồn gốc là một. Từ đó mới biết hai họ Xá di, Thích ca xuất phát từ Cam giá, Cam giá xuất phát từ Cù đàm. Thật ra, đó là một họ của vua sát đế lợi.

Một, Cù đàm.

Tiếng Phạn là Cù đàm, tiếng Hoa là Thuần thục, cũng gọi là Địa tối thắng, vì trong loài người thì dòng họ này tuyệt vời nhất. Thập nhị du kinh nói: Thời kỳ kiếp sơ có ông vua tên là Đại mạo thảo, nhường ngôi cho cận thần, đến tìm tiên nhân Cù đàm nhận làm thầy để tu tập rồi nhận họ của ông và gọi là Tiểu Cù đàm. Con cháu đời sau nối tiếp họ ấy, nên gọi là Cù đàm.

Hai, Cam giá.

Kinh bổn hạnh nói: Vua Đại mạo thảo (tức là Tiểu cù đàm) thành vua của tiên sống rất thọ, già quá không còn đi được. Khi các đệ tử đi ra ngoài xin ăn, lo sợ thầy ở một mình bị hổ beo vồ, mới làm cái lồng bằng cỏ và để ông vào, treo lên cây cao. Người thợ săn, từ xa trông thấy cái lồng tưởng đó là con chim, bèn bắn. Máu chim chảy xuống đất, mọc lên hai cây mía, hai cây mía nức ra làm hai: một nam, một nữ.

Có vị đại thần nghe vậy, đến rước về vương cung, nuôi đến trưởng thành. Bé trai tên Thiện sanh, vì dòng giống vua nên lên ngôi vua, lấy hiệu là Cam giá. Con cháu đời sau tiếp nối dòng họ Cam giá ấy.

Ba, Nhật chủng.

Vua Cam giá do ánh nắng mặt trời chiếu nóng lên mà sanh ra, rồi lấy mặt trời làm dòng giống, nên gọi là Nhật chủng.

Bốn, Xá di.

Con thứ tư của vua Cam giá gọi là Biệt thành, bị cha đuổi đi, đến Tuyết sơn, ở rừng Trực thọ. Về sau xây dựng nước tên là Xá di, bèn lấy chỗ ở làm họ, nên gọi là Xá di.

Năm, Thích ca. Tiếng Phạn là Thích ca, tiếng Hoa là Năng nhân.

Kinh bổn hạnh nói: Vua Cam giá có người vợ thứ nhất là Thiện Hiền, sanh ra thái tử tên là Trường Thọ, người vợ thứ hai sanh bốn đứa con, tên đứa thứ một là Cự Diện, đứa thứ hai là Kim Sắc, đứa thứ ba là Tượng Chúng, đứa thứ bốn là Biệt Thành. Khi hoàng hậu Thiện Hiền muốn lập Trường Thọ lên ngôi, thì vua đuổi bốn người con kia đi ra khỏi nước, đến phía bắc Tuyết sơn, ở trong rừng Trực thọ. Thái tử Biệt Thành lên làm vua, tự xây thành quách mà ở, dùng đức độ để dạy dân, trở thành một cường quốc.

Phụ vương nghe vậy, hối hận, sai sứ đến triệu hồi về, Biệt Thành từ chối không về lại. Phụ vương than rằng: Con ta là Thích ca, giờ lấy đức độ làm họ, nên gọi là Thích ca.

Phật Quán Ngũ Sự Giáng Sanh

佛觀五事降生 (Nhân quả kinh)

Phật ở cung trời Đâu Suất, sắp sửa giáng sinh, trước quán sát năm việc, sau mới Thác thai. (tiếng Phạn Đâu Suất, tiếng Hoa là Tri túc).

Một, Quán chư chúng sanh thục dữ vị thục.

Phật sắp giáng sanh, trước quán sát căn cơ của chúng sanh đã chín hay chưa, chúng sanh ở cõi ấy căn cơ đã thành thục có thể độ được chưa, rồi mới giáng sanh.

Hai, Quán thời chí vị chí. Phật sắp giáng sanh, trước quán sát thời điểm độ chúng sanh đến hay chưa đến. Nếu thời điểm độ sanh đã tới, rồi mới giáng sanh.

Ba, Quán chư quốc độ hà quốc độ xứ trung.

Phật sắp giáng sanh, trước quán sát trong thế giới nước nào có thể ở được. Trong đại thiên thế giới có nước Ca tỳ la, nên mới giáng sanh vào nước ấy. (Tiếng Phạn Ca tỳ la, tiếng Hoa là hoàng sắc).

Bốn, Quán chư chủng tộc hà tộc tối thạnh.

Phật sắp giáng sanh, trước quán sát chủng tộc sang giàu, vì chủng tộc sát đế lợi giàu sang nhất, nên mới giáng sanh vào chủng tộc này. (Tiếng Phạn là sát đế lợi, tiếng Hoa là Điền chủ).

Năm, Quán quá khứ nhân duyên thuỳ tối chân chánh ứng vi phụ mẫu.

Phật sắp giáng sanh, trước quán sát nhân duyên ở quá khứ, ai có thể làm cha, mẹ. Chỉ có vua Tịnh phạn và hoàng hậu Ma da là chân chánh, không gian tà, có nhân duyên từ kiếp trước, có thể làm cha, mẹ, nên giáng sanh vào vương cung này. (tiếng Phạn là Ma Da, nói đủ là Ma ha Ma da, tiếng Hoa là Đại thuật).

Phật Tứ Chúng Hy Hữu

佛四衆希有 (Kim cang kinh toản yếu san định ký)

Một, Thời hy hữu. Khi Phật xuất thế, đặc biệt hy hữu. Tất cả chúng sanh, từ vô lượng kiếp đến nay, vô minh che lấp, trôi lăn trong sống chết, không có ngày hết. Nay gặp Phật ra đời, nghe được chánh pháp, nương theo tu hành, được thoát sanh tử khổ, thật là ít có.

Hai, Xứ hy hữu.

Phật sanh ở thành Ca tỳ la, cho đến trong 3000 thế giới, Phật không xuất hiện những nơi còn lại mà lại giáng sanh ở đó, thật là ít có. (Tiếng Phạn là Ca tỳ la, tiếng Hoa là Năng nhân Trú xứ).

Ba, Đức hy hữu.

Phật đầy đủ phước đức, trí huệ, không ai sánh bằng, những vị Bồ tát không thể nghĩ bàn. Thật là ít có.

Bốn, Sự hy hữu.

Phật giáng sanh xuống cung trời Đâu suất cho đến khi vào Niết bàn. Tất cả những sự việc ấy, trên trời dưới đất thật là kỳ đặc. Ngoại đạo, thiên mà đều quy ngưỡng. Phật dùng từ bi lớn, phương tiện khéo léo, hiện nhiều thân tướng nói vô lượng pháp môn, tuỳ căn cơ chúng sanh, đều được lợi ích. Thật là ít có. (Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là Tri túc).

Phật Tứ Đức

佛四德 (Niết bàn kinh) Các đức thường, lạc, ngã, tịnh mà Phật chứng được, gọi là bốn đức.

Tâm thể của Phật vốn không, ứng dụng không nhiễm ô, xa lìa điên đảo, thiên lệch, tà vạy của phàm phu, Nhị thừa, Bồ tát; nên gọi là đức.

Một, Thường đức.

Thường là không dời không đổi, thể tánh rỗng rang bao trùm, vắng lặng thường trụ, trải qua ba đời mà không dời; hoà trong vạn pháp mà không đổi; nên gọi là đức thường.

Hai, Lạc đức.

Lạc là an ổn, vắng lặng, xa lìa khổ bức bách của sanh tử, chứng được an vui, tịch diệt của Niết bàn.

Ba, Ngã đức.

Ngã là tự tại vô ngại. Nhưng có giả ngã và chân ngã. Nếu ngoại đạo, phàm phu, đối với thân ngũ ấm, cưỡng cho là chủ tể và chấp nó làm ngã, thì đó là giả ngã. Còn Phật có đủ tám tự tại thì gọi là ngã, tức là chân ngã. (tám tự tại ngã là có thể thị hiện một thân thành nhiều thân; thị hiện một thân nhỏ bé như vi trần mà đầy cả đại thiên thế giới; thân to lớn mà có thể nhẹ nhàng đi đến nơi xa xôi; thị hiện nhiều loại thân mà thường ở một quốc độ; các căn hổ dụng; chứng được tất cả pháp mà tưởng như không có pháp nào cả; nói ý nghĩa một câu hệ đến vô lượng kiếp; thân biến khắp các nơi giống như hư không).

Bốn, Tịnh đức.

Tịnh là xa lìa cấu nhiễm. Không có phiền não ô nhiễm, vắng lặng thanh tịnh, như một cái gương lớn, không một chút bụi nhỏ; nên gọi là tịnh đức.

Phiên Dịch Tứ Lệ

翻 譯 四 例 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Phiên tự bất phiên âm. Là giống như các chú: dùng chữ Trung quốc để phiên, còn âm vẫn theo âm của Ấn độ.

Hai, Phiên âm bất phiên tự.

Như chữ

卐 dùng âm vạn của Trung quốc phiên mà hình thể chữ của Ấn độ giữ y.

Ba, Âm tự câu phiên.

Âm và tự của các kinh đều dùng âm và chữ của Trung Quốc để phiên.

Bốn, Âm tự câu bất phiên. Các kinh Phạn giáp (viết trên lá bối) cả âm và chữ đều chưa dịch sang tiếng Trung Quốc.

Quán Thân Ngủ Chủng Bất Tịnh

觀身五種不凈 (Tích huyền ký)

Một, Chủng tử bất tịnh Chủng tử bất tịnh có hai: 1) Nội chủng: Quán sát thân này, từ phiền não, nghiệp, đời trước sanh ra.

2) Ngoại chủng: Nhận tinh cha, huyết mẹ mà nên thân này. Quán sát như thế thấy rằng nhân của Chủng tử trong, ngoài thân này, đúng là bất tịnh.

Đại trí độ Luận nói: Chủng tử thân này bất tịnh, chẳng có tí xíu gì quý báu, chẳng phải từ nơi sạch sẽ sanh ra, mà chính là từ nơi nhơ nhớp xuất hiện ra.

Hai, Trụ xứ bất tịnh Quán sát thân này, mười tháng ở trong thai mẹ, sống thì chứa ở dưới, chín thì chứa ở trên; chính giữa thì dơ dáy; đúng là không sạch.

Đại trí độ luận nói: Thân này xuất phát từ nơi dơ dáy, không sanh từ nơi sáng sủa, không sanh từ câu chiêm bặc, lại cũng không sanh từ núi báu.

Ba, Tự thể bất tịnh Quán sát thân này, đều do bốn đại bất tịnh làm nên, giống như người đời ăn uống không thể giữ lâu, cuối cùng thành thứ bất tịnh. Giả sử lấy nước trong bốn biển đem tắm rửa thân này, cuối cùng không thể thơm tho, sạch sẽ được. Đại trí độ luận nói: Các thứ đất, nước, gió, lửa hay biến thành thứ bất tịnh; dù có lấy nước biển lớn đem tắm rửa thân này, cũng không thể làm cho nó thơm tho, sạch sẽ.

Bốn, Ngoại tướng bất tịnh Quán sát thân này, nhìn biểu hiện bên ngoài đều là bất tịnh. chín lỗ thường chảy những thứ nhơ nhớp ra: mắt thì nhỏ lệ, đổ ghèn; lỗ tai kết thành cức ráy; mũi chảy ra nước mũi; miệng khạc ra đàm dãi; hai đường đại, tiểu tiện thì còn gì phải nói, như lúc xé toạc cái đáy da này ra thì xú uế tràn lan.

Đại trí độ luận nói: Vô số những thứ bất tịnh, chứa đầy trong thân ấy, chảy vào, ra không ngừng, giống như cái bao chứa đầy vật dơ mà thôi.

Năm, Cứu cánh bất tịnh Quán sát thân này, không chỉ hiện tại dơ dáy, suy nghĩ thật kỹ, đến sau khi chết, vứt bỏ ở nghĩa trang, tanh hôi tràn lan, càng thêm bất tịnh.

Đại trí độ luận nói: Quán sát thật kỹ thân này, chính là phải trở về nơi nghĩa địa.

Quang Trạch Tứ Thừa

光宅四乘 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Pháp sư Vân ở chùa Quang trạch đời Lương, lập ra Tứ thừa giáo.

Ba xe ở gần cửa là Tam thừa, tức là quyền giáo. Xe trâu trắng ở ngã tư đường là thừa thứ tư, tức là thật giáo.

Một, Xe dê.

Bậc Thinh văn dùng quán không phân tích sanh diệt Tứ đế, phá kiến, tư phiền não, chứng lý chân đế, xa lìa được sanh tử ba cõi; giống như đi xe dê ra khỏi nhà lửa. Kinh Pháp Hoa nói: vì cầu xe dê ra khỏi nhà lửa.

(Tích không quán là đối với các pháp năm ấm, quán sát, phân tích để xa lìa tâm chấp trước).

Hai, Xe hươu. Bậc Duyên giác dùng quán không phân tích sanh diệt mười hai nhân duyên; phá kiến, tư phiền não, hiểu rõ lý chân đế, xa lìa được sanh tử ba cõi, giống như đi xe nai ra khỏi nhà lửa.

Ba, Ngưu xa.

Tam tạng dạy các Bồ tát phát bốn lời thệ nguyện lớn, tu sáu độ, dạy dỗ hướng dẫn chúng sanh, cùng ra khỏi sanh tử ba cõi, cuối cùng đến Niết bàn chân không; giống như đi xe trâu ra khỏi nhà lửa. Kinh Pháp hoa nói: vì tìm xe trâu ra khỏi nhà lửa.

Bốn, Đại trạch ngưu xa. Bồ tát Đại thừa dùng viên dung tam quán, quán lý thật tướng của các pháp, phá nhanh vô minh phiền não và thành nhất thiết chủng trí. Xe trâu trắng lớn đến nơi bảo sở (lý thật tướng).

Kinh nói: Có con trâu trắng lớn, mập mạp khoẻ mạnh, bước đi vững vàng chắc chắn, nhanh nhẹn như gió. (Tam quán: không quán, giả quán, trung quán. Nhất thiết trí là Phật trí. Bảo sở: lý thật tướng).

Sắc Uẩn Hữu Ngũ Chủng Tướng

色蕴有五種相 (Hiển dương thánh giáo luận)

Một, Tự tướng

Tự tướng tức là tướng vốn có của các pháp thuộc sắc thân. Ví như tướng rắn chắc là của đất, tướng ẩm thấp là của nước, tướng ấm nóng là của lửa, tướng giao động là của gió. Các tướng này đều khác nhau.

Hai, Cộng tướng Cộng tướng là tướng hòa hợp của các pháp thuộc sắc thân. Sắc thân này do tướng hòa hợp của đất, nước, gió, lửa mà thành.

Ba, Sở y năng y tướng. Bốn thành phần của sắc thân là tướng sở y (chỗ nương tựa). Bốn thành phần tạo ra sắc là tướng năng y.

(Tạo ra sắc tức là tạo ra các căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân).

Bốn, Thọ dụng tướng

Tướng thọ dụng là khổ, vui, thuận, nghịch mà nhận chịu từ ngoài các trần, cảnh sanh ra.

Năm, Nghiệp Tướng

Nghiệp tướng tức là tướng hành động, tạo tác (nghiệp hành) Vì sắc thân có khả năng tạo tác vô số nghiệp hành, nên tất cả nghiệp hành đều nương vào sắc thân mà có.

Sanh Công Tứ Luân

生公四輪 (Hoa Nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Sanh công là đệ tử của pháp sư La thập, lập ra bốn luân này. Luân là nghiền nát, có thể nghiền nát hoặc nghiệp của chúng sanh mà ra khỏi ba cõi.

Một, Thiện tịnh pháp luân. Tu các pháp thập thiện và năm giới, tiêu diệt nghiệp dẫn đến bốn đường ác và được quả báo ở cõi trời, người. Đó là thiện tịnh pháp luân.

Hai, Phương tiện pháp luân. Tu tập Tứ đế, thập nhị nhân duyên là con đường phương tiện để chứng quả Nhị thừa. Đó là phương tiện pháp luân.

Ba, Chân thật pháp luân. Tu quán trung đạo thật tướng, nghiền nát nghiệp vô minh, phiền não để chứng Phật quả Nhất thừa. Đó là chân thật pháp luân.

Bốn, Vô vi pháp luân.

Tu tập tam đức diệu quán tiêu diệt ngũ trụ phiền não để chứng quả Niết bàn vô vi. Đó là vô vi pháp luân.

(Tam đức: Pháp thân đức, Bát nhã đức, Giải thoát đức. Ngũ trụ phiền não: Kiến hoặc trụ; Tư hoặc chia ra ba trụ, trần sa và vô minh hoặc cộng lại thành một trụ. Tất cả là năm trụ phiền não. năm trụ này chúng sanh giữ chặt trong tam giới, nên gọi là trụ).

Tại Gia Nhân Tứ Chủng Cụ Túc Pháp

在家人四種具足法 (Tạp A hàm kinh)

Một, Tín cụ túc.

Người tại gia, ở chỗ Phật khởi lòng kính tín, nghe pháp nhiệm mầu, tâm ý mở mang, hiểu biết, không sanh nghi ngờ, chê bai, tín căn vững chắc. Đó là tín đầy đủ.

Hai, Giới cụ túc.

Người tại gia, khởi tâm tin tưởng, thọ lãnh cấm giới của Phật, giữ gìn năm giới: không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu, không phạm phải bất kỳ giới nào.

Đó là giới đầy đủ.

Ba, Thí cụ túc. Người tại gia, trước đã lãnh thọ giới pháp, đối với tất cả của cải có được, không bỏn xẻn, tiếc rẻ mà bố thí cho những người nghèo khổ, thiếu thốn. Tu hạnh hỉ xả này; đó gọi là bố thí đầy đủ.

Bốn, Huệ cụ túc.

Người tại gia, đã thọ giới và thực hành bố thí, nên dùng trí huệ quán sát thân này, hư dối không thật, mà do tham, sân, si khởi lên vô lượng phiền não và chiêu tập vô lượng khổ về sanh tử; hay tu tập pháp lành chứng được an vui của Niết bàn. Đó là huệ đầy đủ.

Tam A Tăng Kỳ Kiếp

三呵僧祇刧 (Thiên thai tứ giáo nghi).

Tiếng Phạn là A tăng kỳ kiếp; tiếng Hoa là Vô số thời. Ba tăng kỳ kiếp này, quy ước là để phân chia thời gian Đức Thích Ca tu tập Bồ tát đạo. Luận câu xá hỏi rằng: đã nói là vô số, sao lại nói là ba. Đáp: nói vô số là hiển nhiên khổng đếm, nhưng chẳng phải không có số.

Sơ A tăng kỳ kiếp. Phật Thích Ca bắt đầu tu Bồ tát hạnh từ Thích Ca Phật đến Thi Khí Phật, gồm có 75000 Phật; gọi là Sơ a tăng kỳ. Đại luận nói: Thích Ca Văn Phật, đời trước, làm thợ nề tên là Đại quang Minh. Lúc bấy giờ có Phật tên là Thích Ca Văn đến nhà người thợ nề xin ngủ qua đêm. Người thợ nề lấy cỏ làm toà ngồi, đốt đèn sáng, dùng đường phèn cúng dường Phật và phát nguyện rằng: ngày sau con sẽ thành phật có tên như tên phật ngày hôm nay, không khác. Vì vậy nay thành Phật cũng có hiệu Thích Ca Văn.(Tiếng Phạn là Thi Khí, còn gọi là Thức Khí; Tiếng Hoa là Hoả).

Nhị A tăng kỳ kiếp. Phật Thích Ca tu Bồ tát hạnh từ Phật Thi Khí đến Phật Nhiên Đăng, có tất cả là 70000 Phật, gọi là đệ nhị a tăng kỳ.

Phật Nhiên đăng, Đại luận nói, lúc Phật vừa sanh ra, thân sáng như đèn, sau thành Phật bèn lấy tên Nhiên đăng. Lúc ấy, Phật Thích ca hiệu là Nho đồng, lấy năm cành hoa sen cúng Phật và lễ dưới chân Phật, thấy đất dơ bẩn bèn trải áo bằng da dê lên trên, nhưng không phủ hết chỗ bùn dơ ấy, bèn xổ tóc của mình trải ra, để Phật bước lên đi qua. Nhân đó, Phật Nhiên đăng thọ ký rằng: con từ đây cho đến 91 kiếp sau, vào hiền kiếp, con sẽ thành Phật, hiệu là Thích ca văn.

Tam A tăng kỳ.

Phật Thích ca từ Phật Nhiên đăng đến Phật Tỳ bà thi, có tất cả là 77000 Phật, gọi là đệ tam a tăng kỳ. (Tiếng Phạn là Tỳ bà Thi, cũng gọi là Duy Vệ; tiếng Hoa là Thắng Quán).

Tam Ác Đạo

三恶道 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Đạo có nghĩa là thông suốt. Tất cả chúng sanh tạo nghiệp ác nên sanh vào chốn này; vì vậy gọi là ác đạo (đường ác)

Một, địa ngục đạo. Nơi này ở dưới địa cầu, ở giữa núi thiết vi; có tám ngục nóng và tám ngục lạnh. Chúng sanh tạo ra những ác nghiệp rất nặng, đoạ vào đường này, nên gọi là địa ngục đạo. (tám địa ngục lạnh là Át phù đà; Nê lại phù đà; A trá trá; A ba ba; Âu hầu; Uất ba la; ba đầu ma; Phần đà lị. tám địa ngục nóng là tưởng ngục; hắc thằng; đôi áp; khiếu hoán; đại khiếu hoán; thiêu chích; đại thiêu chá; vô gián).

Hai, Ngạ quỉ đạo.

Có ba loại: 1/ tội nghiệp rất nặng, nhiều kiếp không nghe tên nước uống; 2/ chỉ tìm tòi những thứ ô uế như nước tắm giặt, máu mũ, cứt đái của người đời để sống; 3/ thỉnh thoảng được ăn no một bữa thì liền gây ra những ác nghiệp cho chúng sanh. Do keo kiết, tham lam nên sanh vào đường này. Vì vậy gọi là ngạ quỷ đạo.

Ba, Súc sanh đạo.

Mang lông, đội sừng, vảy móng, lông lá, bốn chân, nhiều chân, có chân, không chân, đi lại dưới nước, trên đất, trong không trung v.v… ấy là do ngu si, tạo tác ác nghiệp của chúng sanh, nên sanh vào đường này. Vì vậy gọi là súc sanh đạo.

Tam Bất Tịnh Nhục

三不凈肉 (Thập tụng luật).

Một, Kiến sát.

Thấy con vật ấy, vì mình mà bị giết. Đó gọi là thấy giết.

Hai, Văn sát.

Đối với người đáng tin, nghe con vật kêu gào, vì mình mà bị giết.

Đó là văn sát.

Ba, Nghi sát.

Nơi ấy không có lò sát sinh, cũng không có con vật tự chết; người ấy ắt vì mình mà giết. Đó là nghi sát.

ba thứ nêu trên, gọi là bất tịnh nhục, đều không được phép ăn.

Tam Bệnh Nan Trị

三病難治 (Niết bàn kinh)

Một, Báng Đại thừa.

Đại thừa là các pháp do Phật, Bồ tát tu tập, hành trì. Người kiếp trước không có căn lành, không thể tin nhận giáo pháp của Như lai, và đối với kinh điển Đại thừa lầm lẫn sanh ra chê bai. Đã không có tu nhân thì ắt phải chịu quả báo địa ngục, như những người bị bệnh nặng trên đời mà không thể nào trị được.

Hai, Ngũ nghịch tội.

Nghịch là trái với lý tự nhiên. Người đối với cha, mẹ phải hết sức hiếu dưỡng để báo đền ân đức, bằng trái lại làm hại cha mẹ. Chúng tăng hoà hợp để đạo nghiệp được thành tựu, lợi ích cho mọi người, ngược lại ly gián, phá sự hoà hợp ấy. Chư Phật xuất hiện thế gian cứu độ tất cả chúng sanh, đáng ra phải cung kỉnh, cúng dường, ngược lại thương tổn thân thể đến chảy máu. Các bậc A la hán xa lìa tam giới, làm phước điền cho đời, lợi ích cho chúng sanh, đáng ra phải lễ bái, kính trọng, ngược lại làm tổn hại. Tăng làm phép yết ma để thọ giới cho người, không một lòng phụng sự lãnh thọ giới pháp, ngược lại dùng lời nói ác phá huỷ công việc của họ. Những người như thế, đọa vĩnh viễn vào địa ngục, không có ngày ra khỏi. Giống như người bị bệnh nặng ở đời, khó mà cứu chữa được.

Ba, Nhất xiển đề.

Người này bác bỏ nhân quả, tà kiến điên đảo, không tin quả báo hiện tại, vị lai, không muốn gần gũi thiện hữu tri thức, không nghe những giáo pháp Phật nói, ắt phải đoạ địa ngục, không có ngày ra, giống như người đời bị bệnh nặng, không thể nào chữa trị được.

Tam Bịnh Dụng Tam Dược

三病用三藥 (Niết bàn kinh).

Một, Tham bịnh.

Tâm tham đắm, đối với tất cả cảnh vừa lòng, ham muốn không biết nhàm. Đó là tham bệnh. Bệnh này dùng quán bất tịnh làm thuốc để trị liệu nó. Phải quán thấy rằng thân mình và thân người đều hợp thành bởi những thứ nhơ nhớp, có gì để mà ham. Nếu bệnh này trừ hết thì tâm được thanh tịnh.

Hai, Sân bệnh.

Tâm oán giận là đối với tất cả cánh trái ý, sanh ra nóng nảy bực tức. Đó là sân bệnh. Bệnh này dùng từ bi quán làm thuốc chữa trị. Phải quán rằng tất cả chúng sanh đều là quyến thuộc của ta, nên đem niềm vui cho họ, có gì đâu để giận dữ. Nếu quán này thành công thì bệnh sân không còn và tâm được thanh tịnh.

Ba, Si bệnh.

Tâm mê mờ, lầm lạc, đối với tất cả sự, lý chẳng hề hiểu biết, suy nghĩ sai lầm, điên đảo. Đó là si bệnh. Bệnh này dùng nhân duyên quán làm thuốc điều trị. Hãy biết rằng sanh, tử, luân, hồi; nhân, quả liên tục, tuần hoàn không hạn kỳ; làm sao mà xa lìa được. Quán này nếu thành thì bệnh này liền hết và sáng suốt, thông đạt. (Nhân duyên quán là quán mười hai nhân duyên).

Tam Bối Sự Phật

三輩事佛 (Phân biệt kinh).

Một, Vi ma đệ tử sự Phật. Kinh nói: Sao gọi là đệ tử của ma thờ Phật? Phật nói: Tuy thọ giới của Phật, tâm thích nghiệp tà, không tin chánh đạo, không biết có quả báo của tội ác, mượn danh thờ Phật, cùng với bè lũ gian tà. Đó là đệ tử của ma thờ Phật.

Hai, Vi thiên nhân sự Phật. Kinh nói: sao gọi là trời, người thờ Phật? Phật nói: Thọ trì năm giới, tu tập thập thiện, đến chết không phạm, tin có tội, phước, thường nhớ chánh pháp. Đó là thiên nhân thờ Phật.

Ba, Vị Phật đệ tử sự Phật.

Kinh nói: sao gọi là đệ tử của Phật thờ Phật? Phật nói: Thọ trì năm giới, học rộng kinh pháp, tu tập trí huệ, biết tam giới khổ, tâm hành lục độ, biết rõ sống, chết, không tham luyến thân mạng, không làm nghiệp tà. Đó là đệ tử Phật thờ Phật.

Tam Cảnh

三境 (Tông cảnh lục).

Một, Tánh cảnh.

Tánh là thật. Nhãn thức đến thân thức và đến thức thứ tám duyên sắc v.v… là cảnh tướng phần thật có, chưa kịp đặt tên, tâm chưa so đo. Đó gọi là tánh cảnh.

Hai, Độc ảnh cảnh.

Ảnh tức là ảnh tượng (bóng dáng). Đó là tên khác của tướng phần. Như thức thứ sáu duyên hoa đóm giữa hư không, sừng thỏ. Đó là những biến chuyển của tướng phần ở quá khứ, vị lai v.v… không có chủng tử làm bạn. Chỉ có một mình nó thôi. Đó gọi là độc ảnh cảnh.

Ba, Đới chất cảnh. Đới tức là đeo thêm vào. Chất là chất thể. Nghĩa là dùng tâm duyên tâm vậy. Như thức thứ bảy duyên kiến phần của thức thứ tám làm cảnh. Kiến phần đó không phân biệt hạt giống sanh ra. một nữa thì cùng với bản chất như với hạt giống sanh ra. Một nữa thì cùng với kiến phần năng duyên như hạt giống sanh ra; nên gọi là đới chất cảnh.

Tam Chủng Ác

三種恶 (Thành thật luận)

Một, Ác.

Ác nghĩa là trái với đạo lý. Sát sanh, trộm cắp, v.v… đều là những việc làm trái với đạo lý, nên gọi là ác.

Hai, Đại ác.

Tự mình giết hại, lại còn bảo người giết hại, tự mình keo kiệt, lại còn bảo người keo kiệt; đó là đại ác.

Ba, Ác trong ác.

Tự mình bỏn xẻn Phật pháp lại dạy cho người bỏn xẻn Phật pháp. Do một người bỏn xẻn Phật pháp thì khiến có nhiều người đọa vào đường ác, cũng là cách đoạn diệt Phật pháp, nên gọi là ác trong ác.

Tam Chủng Quang Minh

三種光明 (Du già sư địa luận).

Một, ngoại quang minh. Ánh sáng mặt trời, mặt trăng, sao và ánh sáng của lửa, đèn, đuốc v.v… đều có thể phá trừ bóng tối. Đó là ánh sáng bên ngoài.

Hai, Pháp quang minh. Tuỳ theo sự nghe pháp của mỗi người, quán sát tu tập, đều nương tựa vào pháp. Nhờ đó mà minh tâm kiến tánh, phá trừ tối tăm của ngu si, rõ bày bổn giác diệu minh. Đó là pháp quang minh.

Ba, Thân quang minh. Các Phật, Bồ tát, Nhị thừa và trời v.v… thân đều có ánh sáng, cũng có thể phá trừ tối tăm. Đó là thân quang minh.

Tam Chủng Quỉ Thần Ma

三種鬼神魔 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn)

Ma có thể hiện các hình tướng khác nhau, làm não loạn người tu hành, làm chướng ngại ngăn che thiền định. Nếu không khéo phân biệt trước trừ khử nó đi thì để cho ma được phần thuận lợi, làm cho thân tâm lo sợ có hại đến siêng năng và đạo nghiệp khó thành.

Một, Tinh mị quỉ. Tinh thần thay đổi, chán ghét lừa dối với người. Trong 12 giờ, thì tý ( từ 23 giờ hôm trước đến một giờ hôm sau), sửu (từ một giờ đến ba giờ đêm) thì các con thú hay hiện nhiều hình tướng, hoặc trẻ nam trẻ gái hay ông già và nhiều hình tướng đáng sợ, não loạn người tu hành. Mỗi con theo đúng giờ của nó thì đến; phải khéo phân biệt nhận thức rõ ràng. Nếu phần nhiều đến giờ mão (từ năm giờ đến bảy giờ) thì đến thì chắc là loài chồn, loài thỏ.

Gọi đúng tên nó thì tinh mị tức thì tan biến. Loài đến những giờ còn lại đều có thể biết được. Gọi tên của nó ra thì liền tiêu mất

Hai, Đôi dịch quỉ.

Đôi dịch là ác quỉ dạ xoa. Ma ha chỉ quán nói: Vào thời mạt pháp của Phật Câu na hàm có một vị Tỳ kheo thích quấy rối chúng tăng, bị đuổi ra khỏi chúng, bèn phát lời thề ác rằng thường làm cho người toạ thiền bứt rứt, phiền muộn. Loại quỉ này cũng hay hiện ra nhiều hình tướng khác nhau, hoặc hiện ra côn trùng bám vào người, cắn đốt trên đầu, mặt; hoặc ôm giữ người lại; hoặc nhái lại lời nói với âm thanh rất to và biến ra các hình thù thú vật đến để não loạn người tu hành. Người tu hành phải nhận biết ngay và nhất tâm nhắm mắt, thầm mắng nó rằng: nay ta biết ngươi rồi, người là kẻ ở trong Diêm phù đề, ăn lửa, ngửi hương các thứ, ưa phá giới. Ta, nay, giữ giới, không hề sợ người và tụng giới luật để trừ nó đi. Quỉ ấy liền bỏ đi, không còn quấy rối ta nữa. (Tiếng Phạn là Dạ xoa, tiếng Hoa là Dũng Kiện. Tiếng Phạn là ma ha, tiếng Hoa là lớn. Tiếng Phạn là Câu na hàm, nói đủ là Câu na hàm mâu ni, tiếng Hoa là Kim tịch. Tiếng Phạn là Tỳ kheo, tiếng Hoa là Khất sĩ. Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu)

Ba, Ma la quỷ.

Tiếng Phạn là Ma la, tiếng Hoa là Năng đoạt mạng, vì có thể cướp mất trí huệ mạng của người tu hành. Loài quỷ này hay biến ra ba loại hình tướng, quấy rối người tu: một. Hiện ra những tướng trái với lòng ưa thích, như sắc xấu, tiếng ác.v.v…năm trần đáng sợ, cho đến hiện ra cọp, sói, sư tử, la sát v.v…; hai. Hiện ra những tướng hợp lòng, thích ý, như gái đẹp, tiếng dịu dàng năm trần đáng yêu, cho đến hiện ra hình tướng của cha mẹ v.v…; ba. Hiện ra những tướng không ghét, không ưa, như hình tướng của năm trần bình thường. Dùng ba việc trên, hoặc làm cho sợ sệt, hoặc làm cho đắm nhiễm, đều hay làm rối loạn tâm của người tu hành, và khiến cho thiền định không thể phát triển được.

Tam Chủng Sắc

三種色 (A tì đàm luận)

Một, Khả kiến hữu đối sắc. Tức là tất cả sắc trần. Màu sắc ở thế gian, mắt có thể nhìn thấy, là đối tượng của mắt.

Hai, Bất khả kiến hữu đối sắc. Tức là năm căn, bốn trần. Nhãn thức không thể thấy nhưng có đối tượng là sắc. Nhĩ thức không thể thấy nhưng có đối tượng là tiếng. Tỷ thức không thể thấy nhưng có đối tượng là vị. Thân thức bất khả kiến nhưng có đối tượng là xúc. năm căn ấy là thắng nghĩa căn. Bốn trần là thinh, hương, vị, xúc. Bốn thứ này cũng không thể thấy, nhưng là đối tượng của tai, mũi, lưỡi, thân.

Ba, Bất khả kiến vô đối sắc.

Tức là vô biểu sắc. Ý thức duyên cảnh đã thấy ở quá khứ, gọi là rơi rụng. năm trần đối tượng của ý thức phân biệt rõ ràng đều không thể thấy. Nên cũng gọi là đối tượng vô biểu.

Tam Chủng Sắc

三種色 (Ngũ uẩn luận)

Một, Hiển sắc.

Hiển tức là rõ ràng. Sắc tức là sắc chất trở ngại. Các sắc xanh, vàng, đỏ, trắng, bóng sáng tỏ, mờ, khói, mây, bụi mù. Rõ ràng có thể thấy được; nên gọi là hiển sắc.

Hai, Hình sắc.

Hình là hình tướng. Như dài, ngắn, vuông, tròn, thô, tế, cao, thấp, méo mó, ngay thẳng, đều là hình tướng, nên gọi là hình sắc.

Ba, Biểu sắc.

Biểu là biểu hiện, đối tượng đi, đứng, nằm, ngồi, giữ, bỏ, cong, thẳng. Tuy đó là những hành động, nhưng biểu hiện rõ ràng thấy được. Nên gọi là biểu sắc.