Tam Tạng Pháp Số

Bát Pháp

八法 (Thủ lăng nghiêm kinh nghĩa hải)

Tám pháp là đất, nước, lửa, gió, gọi là bốn đại, vì bốn thứ này có mặt ở mọi nơi sắc, hương, vị, xúc là tứ vi, vì bốn thứ này có tánh thể vi tế.

Thân con người nhờ bốn đại giả hợp mà có. bốn đại này lại do tứ vi làm thành. Nói tổng quát là tám pháp.

Một, Địa đại.

Đất có tánh cứng chắc và trở ngại, nên mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, … gọi là địa đại.

Kinh Viên giác nói: Tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương v.v… đều trở về với đất là ý này.

Hai, Thuỷ đại.

Nước có tánh thấm ướt. Vì đàm dãi, nước mắt, nước miếng, các loại nước trong thân gọi là thuỷ đại.

Kinh Viên giác nói: nước bọt, nước miếng, máu, mủ, đàm dãi, tinh khí, … đều trở về với nước.

Ba, Hoả đại.

Lửa có tánh khô và nóng.

Hơi ấm trong thân gọi là hoả đại.

Kinh Viên giác nói: Hơi ấm trở về với lửa.

Bốn, Phong đại.

Gió, có tánh chuyển động. Hơi thở ra, vào và thân chuyển động gọi là phong đại.

Kinh Viên giác nói: Chuyển động trở về với gió.

Năm, Sắc vi. Vô số màu sắc mà mắt thấy được đều rất vi tế, nên gọi là sắc vi.

Sáu, hương vi. Vô số hương mà mũi ngửi được đều rất là vi tế, nên gọi là hương vi.

Bảy, Vị vi. Vô số vị mà lưỡi nếm được đều rất vi tế, nên gọi là vị vi.

Tám, Xúc vi.

Vô số xúc chạm mà thân tiếp xúc được đều rất vi tế, nên gọi là xúc vi.

Bát Phước Điền

八福田 (Phạm võng kinh và Bồ tát giới nghĩa sớ).

Tám ruộng phước gồm Phật, thánh nhân, chư tăng là kính điền; Hòa thượng, A xà lê là những người sanh ra pháp thân của ta; cha, mẹ là người sanh ra nhục thân của ta là ân điền; người cứu giúp kẻ có bệnh là bệnh điền hay là bi điền.

Tám hạng người này đều là ruộng trồng phước đức, nên gọi là điền. Nếu người nào, bằng hết sức mình, thờ phụng tám hạng người trên, cũng giống như ra làm ruộng, thì sẽ thu hoạch lợi ích.

Một, Phật điền.

Phật là tiếng Phạn, gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa là Giác; vì giác ngộ đạo pháp hoàn toàn đầy đủ; quả vị tối thượng; so với thế gian và xuất thế gian, không ai sánh bằng; người hay cung kính, cúng dường, đâu phải chỉ được phước mà còn có thể diệt tất cả tội; nên gọi là phước điền. (Thế là trời, người. Xuất thế là Bồ tát, Thinh văn, Duyên giác).

Hai, Thánh nhân điền. Vì Bồ tát, Duyên giác, Thinh văn ra khỏi ba cõi, chứng ngộ thánh đạo, đầy đủ công đức, trí huệ vô lượng, người nào hay cung kính, cúng dường thì được phước lớn; nên gọi là thánh nhân điền.

Ba, Tăng điền.

Tăng là tiến Phạn, gọi đủ là Tăng già, tiếng Hoa là Hòa hợp chúng.

Vì mọi người hòa đồng trong ăn, ở; cung kính, hòa thuận, không tranh cải; đó là đệ tử của Phật. Người nào hay cung kính, cúng dường chư Tăng thì được phước đức và lợi lạc; nên gọi là Tăng điền.

Bốn, Hòa thượng điền. Hòa thượng, tiếng Phạn là Ô ba giá ca, ở nước Vu điền dịch là Hòa thượng, tiếng Hoa là Lực sanh. Vì hòa thượng sanh ra và nuôi lớn pháp thân của ta nên ân đức rất nặng, người nào hay cung kính cúng dường thì được phước đức và lợi lạc; nên gọi là Hòa thượng điền.

Năm, A xà lê điền.

Xà lê là tiếng Phạn, gọi đủ là A xà lê, tiếng Hoa là Chánh hạnh, vì hay chỉnh đốn đạo hạnh của đệ tử, tức là thầy giáo thọ truyền giới, … Nhờ nương vào giới luật được thiền định, trí huệ phát sanh. Ân ấy nặng lắm, người nào hay cung kính cúng dường thì được phước đức, lợi lạc; nên gọi là Xà lê điền.

Sáu, Phụ điền.

Vì Cha là người đầu tiên cho mình cái hình hài, nên có đức của bậc sanh thành. Từ trẻ con cho đến lớn khôn, trải qua dạy bảo, nuôi dưỡng hết lòng, ân ấy vô cùng to lớn. Làm con phải hết sức cung phụng, nuôi nấng nghiêm đường, há còn lòng dạ nào cầu mong phước đức. Nếu thật sự tâm ta chí thành, lòng ta hiếu thảo thuần nhất, thì phước đức tự nhiên đến; nên gọi là Phụ điền.

Bảy, Mẫu điền.

Vì Mẹ hoài thai bảo dưỡng từ đầu cho đến cho bú sửa, mớm cơm, nuôi nấng, giữ gìn bồng ẳm đến khi trưởng thành, bằng tấm lòng thương yêu với muôn vàn khó nhọc chỉ vì con. Ân ấy vô cùng to lớn. Làm con phải hết sức cung phụng, nuôi dưỡng từ mẫu, há còn lòng nào cầu mong phước đức. Nếu thật sự tâm ta chí thành, lòng ta hiếu thảo thuần nhất, thì tự nhiên phước đức đến; nên gọi là Mẫu điền.

Tám, Bệnh điền.

Vì thấy người mắc bệnh, liền nghĩ đến sự khổ sở của họ, tận tâm cứu giúp, ban tặng thuốc thang thì được phước đức; đó gọi là Bệnh điền.

Bát Quan Trai Giới

八關齋戒 (Luận Tì bà sa và kinh Tạp A hàm).

Quan là cấm (không được phép).

Vì ngăn cấm tám tội: sát, đạo, dâm v.v… để cho không phạm phải.

Luận nói: Trai là không ăn quá ngọ.

Dùng tám giới giúp đỡ, thành tựu trai pháp, cùng nhau giữ gìn, nên còn có tên là bát chi trai pháp. Mỗi tháng vào ngày mồng tám, 14, 15, 23, 29, 30 là ngày của lục trai.

Vào sáu ngày này, nên tu tập bát quan trai giới. Chư thiên thấy vậy cùng chung vui, tức là gia hộ phước lộc, tuổi thọ tăng thêm.

Một, Không được sát sanh. Không sát sanh là không cắt đứt mạng sống của tất cả chúng sanh; tự mình không giết cũng không sai khiến người giết.

Hai, Không được trộm cắp. Bất thâu đạo là không lén lấy tài sản của người khác, tự minh không trộm cắp, cũng không sai khiến người trộm.

Ba, Không được tà dâm. Bất tà dâm là không phải thê, thiếp của mình không được làm việc dâm dục.

Bốn, Không được vọng ngữ. Bất vọng ngữ là tự mình không được nói dối, cũng không thể dùng lời dối trá để lường gạt người khác.

Năm, Không được uống rượu. Vì rượu là gốc làm rối loạn tâm tánh, là cửa dẫn lỗi lầm vào trong hành xử, nên không thể đắm chìm, say sưa vì rượu.

Sáu, Không được ngồi (nằm) trên giường cao rộng lớn.

Kinh A hàm nói: Giường cao một thước sáu tất thì không phải là cao; rộng bốn thước không phải là rộng; dài tám thước không phải là lớn. Chỉ khi nào vượt quá kích thước này mới gọi là cao quảng đại sàng, không nên ngồi trên đó (một xích # .33 m).

Bảy, Không được lấy hoa và anh lạc trang sức lên đầu lên người. Nghĩa là không lấy hoa trang điểm lên tóc, không lấy châu ngọc trang sức lên thân thể.

Tám, Không được ca, múa, hát xướng.

Nghĩa là tự mình không được tập luyện ca, múa, hát xướng và cũng không đến những nơi có ca, múa, hát xướng để xem và nghe và cũng không được bảo người khác ca, múa, hát xướng.

Bát Tạng

八藏 (Tạng có nghĩa là chứa đựng. Vì sau khi Phật Diệt độ, Ngài A nan kết tập tất cả kinh pháp mà Phật đã nói, tám tạng này thu nhiếp tất cả không để sai sót:

Một, Thai hóa tạng. Là Phật nói những việc hóa hiện ở trong thai, như kinh Bồ tát xử thai nói.

Hai, Ma ha diễn tạng. Tiếng Phạn là Ma ha diễn, tiếng Hoa là Đại thừa. Ma ha diễn tạng là các kinh Đại thừa: Pháp hoa, Niết bàn, Hoa nghiêm mà Phật đã nói.

Ba, Trung ấm tạng. Sắc thân này sau khi chết, trước khi đầu thai, gọi là trung ấm. Trung ấm tạng là như Phật đã nói các kinh trung ấm.

Bốn, Giới luật tạng. Là các giới pháp đã được Phật chế ra cho tại gia, xuất gia, Đại thừa, Tiểu thừa; như bộ luật Tăng kỳ v.v…

Năm, Bồ tát tạng. Các kinh Đại thừa đức Phật đã nói rõ các pháp nhân tu tập, quả chứng đắc của các vị Bồ tát; đó là Bồ tát tạng.

Sáu, Tạp tạng. Các kinh đai thừa, Tiểu thừa và nói rõ các pháp tu nhân, chứng quả của Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát, trời, người; đó là tạp tạng.

Bảy, Kim cang tạng. Các pháp Phật nói về tu nhân, chứng quả của Đẳng giác Bồ tát, bằng trí huệ sắc bén phá trừ hoặc nghiệp, có thể dứt hết vi tế vô minh cuối cùng; nên gọi là tâm Kim cang của Đẳng giác Bồ tát.

Tám, Phật tạng. Các kinh Đại thừa Phật nói rõ pháp của tất cả Phật nói ra và thần thông biến hiện các việc lợi ích cho chúng sanh. BÁT BỘ BÁT NHÃ 八部般若 (Bát nhã kinh).

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là Trí huệ.

Vào thời thứ tư trong một đời nói pháp của Phật, kinh đã nhiều và pháp cũng nhiều; nên đặt tên làm tám bộ.

Một, Đại phẩm Bát nhã.

Vì Phật nói năm uẩn, 12 nhập, 18 giới, 37 phẩm đạo phẩm đều từ sáu Ba la mật sanh ra. Bát nhã ba la mật này là số một, rất lớn rất siêu việt. Ngoài năm bộ ra, nếu không có Bát nhã hướng dẫn thì không để gọi là Ba la mật, hơn nữa kinh Bát nhã có số lượng nhiều; nên gọi là đại phẩm Bát nhã.

( 37 đạo phẩm là bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác phần, tám chánh đạo).

Hai, Tiểu phẩm Bát nhã. So với đại phẩm Bát nhã thì yếu chỉ giống nhau, vì số lượng ít hơn; gọi là tiểu phẩm Bát nhã.

Ba, Phóng quang Bát nhã. Đức Thế tôn vào Tam muội, phóng đại quang từ chân đến nhục kế và các lỗ chân lông, soi sáng khắp cõi nước ở mười phương, vì các vị Bồ tát mà nói kinh này; nên gọi là phóng quang Bát nhã. (Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là chánh định).

Bốn, Quang tán Bát nhã. Quang tức là ánh sáng. Tán tức là giảng thuyết.

Vì từ lưỡi của Phật phóng ra vô số ánh sáng, chiếu khắp 3000 thế giới. Trong ánh sáng ấy, tự nhiên hiện ra vô số hoa sen màu vàng rực rõ. Trên mỗi hoa sen, có các đức Phật giảng nói kinh này. Đó gọi là quang tán Bát nhã.

Năm, Đạo hạnh Bát nhã. Phật nói Pháp khiến cho chúng sanh nghe được vui thích, trao đổi lẫn nhau, cùng nhau học hỏi, thành tựu đạo hạnh. Đó gọi là đạo hạnh Bát nhã.

Sáu, Kim cang Bát nhã. Kim cang là dụ. Bát nhã là pháp.

Lấy Kim cang chắc chắn, sắc bén có thể cắt đứt những thứ khó cắt đứt, có thể nghiềng nhỏ muôn vật để thí dụ cho không huệ Bát nhã, có thể cắt đứt những mê lầm khó cắt đứt của chúng sanh. Đó là Kim cang Bát nhã.

Bảy, Thắng thiên vương Bát nhã.

Vua Thắng thiên hỏi Phật rằng Bồ tát ma ha tát làm cách nào tu học một pháp mà thông hiểu được tất cả pháp.

Phật trở lời: Bồ tát ma ha tát tu học kinh Bát nhã ba la mật thì có thể thông hiểu được đàn ba la mật cho đến trí huệ ba la mật.

Kinh này do vua Thắng thiên hỏi Phật mà có; nên gọi là Thắng thiên vương Bát nhã.

Tám, Văn thù vấn Bát nhã. Văn thù sư lợi thưa Phật rằng con có thể quan sát các tướng bất dị, bất động, bất tác, vô sanh, vô diệt, bất hữu, bất vô của Như lai được không? Phật trả lời: Nếu có thể thấy Như lai như vậy, tâm không vướng mắc, cũng không có gì không vướng mắc. Đó thật là điều ít có. Kinh này do đức Văn thù hỏi mà có; nên gọi là Văn thù vấn Bát nhã.

Bát Tạng

八藏 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Tạng có nghĩa là chứa đựng. Vì chứa đựng nghĩa lý, văn chương các pháp, mà có được kinh, luật, luận, chú khác nhau.

Kinh là pháp, là thường vậy. Nguyên tắc của tất cả thánh nhân gọi là pháp. Các ma bên ngoài không thể làm hư hoại được gọi là thường.

Luật là pháp.

Vì phân chia các tội nặng, nhẹ, trì, phạm, giống như pháp luật ở đời.

Luận là bàn luận nghĩa lý thâm sâu của các pháp.

Chú là nguyện (mong ước) vậy. Vì mong ước mọi việc đều tốt đẹp, như ý.

Vì Thinh văn, Duyên giác, Tiểu thừa, Đại thừa không giống nhau, nên có tên là tám tạng.

Một, Kinh tạng. Kinh tạng tức là bốn kinh A hàm.

(Tiếng Phạn là A hàm, tiếng Hoa là vô tỉ pháp, nghĩa là các pháp ở thế gian không thể đem ra so sánh được. Bốn kinh A hàm là Tăng nhất A hàm, Trường A hàm, Trung A hàm, Tạp A hàm).

Hai, Luật tạng.

Luật tạng tức là Tứ phần luật, Thập tung luật v.v…

(Tứ phần luật là bốn phần sau: một) Tỳ kheo pháp, hai) Tỳ kheo ni pháp, ba) Thọ giói pháp, bốn) Diệt tránh pháp.

Thập tụng luật là bộ luật mà Ngài Ưu ba ly, đệ tử của Phật, đã tụng mười lần)

Ba, Luận tạng. Luận tạng tức là các luận A tỳ đàm.

(Tiếng Phạn là A tỳ đàm, tiếng Hoa là Vô tỷ pháp, vì sự phân biệt nghĩa lý các pháp của thánh nhân không thể so sánh với bất cứ sự phân biệt nào khác được).

Bốn, Chú tạng.

Chú tạng tức là tạng Đà la ni chuyên trị tất cả bệnh tật.

(Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là Chú, cũng gọi là Năng trì, nghĩa là giữ gìn điều lành không để cho mất và ngăn chặn điều ác không cho sanh ra. Trên đây là bốn tạng của Thinh văn).

Năm, Kinh tạng.

Kinh tạng tức là Diệu pháp liên hoa kinh, Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh v.v…

Sáu, Luật tạng.

Luật tạng là Bồ tát thiện giới kinh, Phạm võng giới v.v…

Bảy, Luận tạng.

Luận tạng tức là luận Đại trí độ, luận Thập địa kinh v.v…

Tám, Chú tạng. Chú tạng tức là Lăng nghiêm chú, Đại bi chú v.v.. (Bốn tạng sau là bốn tạng của Bồ tát).

Bát Thắng Xứ

八勝處 (Thiền ba la mật)

Bát thắng xứ là sau khi tu bát bối xả, quán tâm thuần thục, từ từ tự tại; hoặc nhơ hoặc sạch tuỳ ý phá bỏ.

Thiền ba la mật nói: Bắt đầu vị thắng xứ thứ hai ở sơ thiền. Vị thắng xứ thứ ba, thứ tư ở nhị thiền. Vị thắng xứ từ thứ năm đến thứ tám ở tứ thiền.

Tam thiền không lập thắng xứ là vì trời tam thiền nhiều vui, tâm chậm chạp, nên không lập.

Một, Nội hữu sắc tướng, ngoại quán sắc thiểu, nhược hảo nhược xú, thị danh thắng tri thắng kiến.

Người tu hành trước quán sát tướng trạng của sắc thân mình rêu rã bất tịnh, không thể yêu thích được. Chuyên tâm thiền định, tưởng tượng đến khi thịt da tan rã, chỉ còn đống xương trắng tám màu, nên nói: Trong có sắc tướng. Lại công phu chưa tăng trưởng, nếu quán sắc nhiều, e khó giữ vững, nên quán sắc ít. Đó là quán bản thân bất tịnh, cũng là quán thân người được yêu thích cũng bất tịnh, nên gọi là quán sắc bên ngoài ít. Hoặc tốt hoặc xấu là quán các sắc ở ngoài, do quả báo của nghiệp lành nên gọi là tốt; quả báo của nghiệp ác nên gọi là xấu. Hoặc khi cột tâm một chỗ quán sắc ở trong dục giới hay sanh tham muốn thì đó là tịnh sắc, gọi là tốt, hay sanh giận dữ thì đó là sắc bất tịnh, gọi là xấu.

Thắng tri thắng kiến là quán tâm thuần thục, ở trong sắc tốt, tâm không tham ái; ở trong sắc xấu, tâm không giận dữ.

(Ánh sáng của tám sắc là màu trắng của đất, màu trong xanh của nước, màu trong trẻo của lửa, màu trong sạch của gió, màu núi kim tinh của sắc xanh, màu hoa chiêm bặc của sắc vàng, màu ráng buổi sáng mùa xuân của sắc đỏ, màu tuyết ngọc hà của sắc trắng).

Hai, Nội hữu sắc tướng, ngoại quán sắc đa, nhược hảo nhược xú, thị danh thắng tri thắng kiến.

Người tu hành trước quán tướng trạng của sắc thân mình, rệu rã bất tịnh không thể yêu thích, chuyên tâm thiền định, lại tưởng tượng da thịt tan rã, chỉ thấy bộ xương trắng tám màu; nên gọi là sắc tướng bên trong.

Đã quán sát sắc tướng bên trong thuần thục, thì quán sắc ở ngoài, tuy nhiều, cũng không trở ngại gì. Đó gọi là quán sát kỹ lưỡng một tử thi, cho đến mười, 100, 1000 … tử thi.

Nếu khi quán sát một tử thi sưng phù lên, thì sẽ thấy tất cả cái khác cũng đều phù trương lên, cho đến lúc hư hoại tan rã, máu mủ chảy ra, thì cũng thấy những cái khác như vậy; nên gọi là quán sát sắc bên ngoài nhiều.

Hoặc tốt hoặc xấu là quán sát các sắc bên ngoài, quả báo của nghiệp lành gọi là tốt; quả bảo của nghiệp ác gọi là xấu.

Hoặc cột tâm vào một chỗ, quán sắc ở trong dục giới, hay sanh ham muốn thì đó là tịnh sắc, gọi là tốt; hay sanh giận dữ thì đó là sắc bất tịnh, gọi là xấu.

Thắng tri thắng kiến là quán tâm thuần thục, ở trong sắc đẹp, tâm không ham muốn; ở trong sắc xấu, tâm không giận dữ.

Ba, Nội vô sắc tướng, ngoại quán sắc thiểu, nhược hảo nhược xú, thị danh thắng tri thắng kiến. Người tu hành vào tam thiền đã diệt tướng sắc trong tâm, nên gọi là nội vô sắc tướng. Hay vì pháp quán chưa tăng trưởng, nếu quán sắc nhiều, e khó duy trì, nên quán sắc ít. Đó là quán sát cái bất tịnh của thân mình, cũng là quán cái bất tịnh của người mình thương yêu, nên gọi là quán sắc bên ngoài ít.

Nhược hảo nhược xú là quán sắc bên ngoài, quả báo của nghiệp lành nên gọi là tốt; quả báo của nghiệp ác nên gọi là xấu.

Hoặc cột tâm vào một chỗ, quán sắc ở trong cõi dục, hay sanh ham muốn thì đó là tịnh sắc, gọi là tốt; hay sanh giận dữ thì đó là sắc bất tịnh, gọi là xấu.

Thắng tri thắng kiến là quán tâm thuần thục, ở trong sắc đẹp, tâm không ham thích; ở trong sắc xấu, tâm không giận dữ.

Bốn, Nội vô sắc tướng, ngoại quán sắc đa, nhược hảo nhược xú, thị danh thắng tri thắng kiến. Người tu hành vào nhị thiền đã diệt sắc tướng trong thân, nên gọi là nội vô sắc tướng. Quán sắc tướng trong thân đã không có, thì quán sắc tướng ở ngoài, tuy nhiều, cũng không trở ngại. Đó gọi là quán kỹ lưỡng một tử thi cho đến ngàn, vạn tử thi. Nếu một tử thi sình lên thì thấy tất cả đều sình lên cho đến thịt da tan rã cũng lại như vậy.

Hoặc tốt hoặc xấu là quán các sắc ở ngoài, quả báo của nghiệp lành gọi là tốt, quả báo của nghiệp ác gọi là xấu. Hoặc khi cột tâm vào một chỗ, quán sắc trong cõi dục, hay sanh ham muốn thì đó là tịnh sắc gọi là tốt; hay sanh giận dữ thì đó là sắc bất tịnh gọi là xấu. Thắng tri thắng kiến là quán tâm thuần thục, ở trong sắc tốt, tâm không ham thích; ở trong sắc xấu, tâm không sân hận. Vì người tu hành khó phá được phiền não ở cõi dục, nên ở trong đệ nhị thiền, tu lại thắng xứ thứ ba và thứ bốn, để diệt trừ phiền não ở cõi dục không cho sót lại, cũng làm cho tu quán tăng tiến, vững chắc không mất, công phu có chuyển biến tốt đẹp.

Năm, Thanh thắng xứ. Người tu hành quán sắc xanh rạng rỡ hơn cả bối xả. Trong tám sắc ánh sáng, thấy được tướng sắc màu xanh, mà không khởi lên ái nhiễm, nên gọi là thắng xứ.

Sáu, Hoàng thắng xứ. Người tu hành quán sắc vàng rạng rỡ hơn cả bối xả. Trong tám sắc ánh sáng, thấy được tướng sắc màu vàng, mà không khởi lên ái nhiễm, nên gọi là thắng xứ.

Bảy, Xích thắng xứ. Người tu hành quán sắc đỏ rạng rỡ hơn cả bối xả. Trong tám sắc của ánh sáng, thấy được sắc tướng màu đỏ, mà không khởi lên ái nhiễm, nên gọi là thắng xứ.

Tám, Bạch thắng xứ. Người tu hành quán sắc trắng rạng rỡ hơn cả bối xả. Trong tám sắc của ánh sáng, thấy được tưởng sắc đỏ, mà không khởi lên ái nhiễm, nên gọi là thắng xứ.

Bát Thành Lập Nhân

八成立因 (A tỳ đạt ma tạp tập luận)

Một, Lập tông.

Tông giống như chủ, quan trọng, tông chỉ; bằng cách dùng pháp lập nên thành tông chỉ. Vì như các pháp năm uẩn đều do nhân duyên giả hợp mà sanh ra, thật sự không có tự tánh, nên ở trong đó mà tìm ngã nhất định không có. Vì vậy nói các pháp không có ngã. Lập luận này là để phá bỏ chấp ngã. Đó gọi là lập tông.

Hai, lập nhân. Nhân tức là nguyên do, cái mà nghĩa nương vào. Lập nhân là để lý luận phá bỏ ngã chấp.

Vì nếu, đối với các pháp năm uẩn, giả sử có ngã thật; thân năm uẩn này đã từ các duyên mà sanh ra, thì đó là pháp sanh diệt. Uẩn đã sanh diệt, ngã không thể thành tựu được.

Nếu lìa năm uẩn, mà còn có chỗ khác, giả sử, có ngã ấy không có nhân, cũng không có dụng . Thế đủ biết không có ngã, nên gọi là lập nhân.

Ba, lập dụ.

Dụ tức là thí dụ.

Lấy một pháp khác để dụ cho pháp được lập nên. Ví như trong tướng của hiện tại, hiển bày tướng có thực của quá khứ. Vì tướng của hiện tại này đã sanh ra chưa chấm dứt.

Không nên ở trong pháp hiện tại chưa mất, hiển bày tướng đã diệt (mất) của quá khứ. Nếu xa lìa hiện tại thì không lấy gì để hiển bày tướng của quá khứ. Nhưng tướng của quá khứ đã không còn nữa lấy đâu hiển bày tướng có. Đây là nói tướng của quá khứ không thể có được, để ví dụ cho trong các pháp mà tìm cầu cái ngã, nhất định không thể có được. Đó gọi là lập dụ.

Bốn, hợp.

Hợp tức là hợp nhau. Dẫn ra nghĩa còn lại của chữ hợp, ấy là căn cứ về lý mà nói.

Ví như trong năm uẩn vốn không có ngã, mà con người điên đảo, lầm chấp có ngã. Đã ngăn chặn và phá bỏ cái chấp ấy đi rồi, thì biết là không có ngã. Đã biết không có ngã, thì biết chấp thường cũng không. Đó gọi là hợp.

Năm, kết.

Vì trước liên kết lý cứu cánh của vô ngã, chắc chắn không có gì khác đi, thì biết năm uẩn đều là vô ngã, cho đến vô thường. Đó là kết.

Sáu, Hiện lượng.

Hiện tức là hiện ra. Lượng tức là liều lượng, có nghĩa là toan tính quyết định.

Vì nhãn thức cho đến thân thức đối với cảnh trước mắt của năm trần, xa lìa phân biệt sai lầm, không có tâm toan tính, thì có thể, đối với cảnh, suy xét tướng của tự tánh các pháp chắc chắn không sai lầm. Đó gọi là hiện lượng.

Bảy, Tỉ lượng.

Tỉ tức là loại suy.

Vì thức thứ sáu ý thức suy lường mới biết có các cảnh. Như ở xa thấy khói, biết ở đó có lửa. Đó gọi là tỉ lượng.

Tám, Thánh giáo lượng. Phật nói hiện lượng, tỉ lượng nhằm giáo hóa chúng sanh đều không mâu thuẩn quyết định có thể tin tưởng, làm theo. Đó gọi là thánh giáo lượng.

Bát Thức Duyên Cảnh Quảng Hiệp

八識緣境廣狹 (Tông cảnh lục và Du già địa luận)

Một, Nhãn thức duyên duy thực duy lượng cảnh.

Vì khi mắt thấy sắc thì có thức sanh duyên các sắc có thực xanh, vàng, đỏ, trắng, gọi là tánh cảnh. Thức này đối cảnh gọi là hiện lượng. Vì mắt chỉ thấy sắc, chưa khởi lên phân biệt, nên cảnh sở duyên của nó hẹp.

(Tánh cảnh là cảnh thấy có thực. Hiện lượng là thấy sắc trước mặt và có thể ước lượng mức độ được)

Hai, Nhĩ thức duyên duy thực duy lượng cảnh. Vì khi tai nghe tiếng thì có thức sanh, có thể nghe các tiếng thực có như ngôn ngữ… gọi là tánh cảnh. Thức này đối cảnh gọi là hiện lượng. Vì tai chỉ có thể nghe tiếng, chưa khởi lên phân biệt, nên cảnh sở duyên của nó hẹp.

Ba, Tỷ thức duyên duy thực duy lượng cảnh.

Vì khi mũi ngửi hương thì có thức sanh, có thể ngửi hương có thực thơm hay thúi, gọi là tánh cảnh.

Thức này đối với cảnh gọi là hiện lượng. Vì mũi chỉ có thể ngửi mùi chưa khởi lên phân biệt, nên cảnh sở duyên của nó hẹp.

Bốn, Thiệt thức duyên duy thực duy lượng cảnh.

Vì khi lưỡi nếm mùi vị thì có thức sanh, có thể nếm các vị có thực mặn, chua, đắng, lạt gọi là tánh cảnh.

Thức này đối cảnh gọi là hiện lượng. Vì thức này chỉ có thể nếm vị, chưa nổi lên phân biệt, nên cảnh sở duyên hẹp.

Năm, Thân thức duyên duy thực duy lượng cảnh.

Vì khi thân biết xúc chạm thì có thức sanh, có thể duyên những xúc chạm thực có như nhẹ nhàng, trơn láng, thô nhám, cứng cỏi gọi là tánh cảnh.

Sở duyên của thức này gọi là hiện lượng. Vì thức này chỉ có thể biết xúc chạm, chưa khởi lên phân biệt, nên cảnh sở duyên của nó hẹp.

Sáu, Ý thức biến duyên nhất thiết thông triệt giả, thật nhị lượng.

Vì tâm thức này duyên khắp cảnh thực có hiện tiền. Đối với cảnh thực ấy phân biệt các tướng dài, ngắn, vuông, tròn gọi là giả (dối). Vì thế thức này duyên đủ cả ba cảnh và ba lượng nên có thể phân biệt cả cảnh thật và cảnh giả, nên cảnh sở duyên của nó rộng. (Ba cảnh là: 1) tánh cảnh, 2) độc ảnh cảnh là suy lường cảnh thuộc quá khứ, chỉ còn hình bóng ở tâm, 3) bản chất cảnh là chất và tướng của cảnh đối với thân hiện tại này .

Ba lượng là: 1) hiện lượng, 2) tỉ lượng là vật hiện tiền bằng so sánh, suy lường mà biết, như cách tường thấy khói, biết bên kia tường có lửa, 3) phi lượng là truy tìm duyên cớ các việc thuộc quá khứ, vị lai).

Bảy, Đệ thất thức kiến phần duy giả duy thực.

Vì thức này không có tưởng thể riêng biệt, dựa vào thức thứ tám làm nhân mà khởi ra, lại duyên kiến phần của thức thứ tám làm tướng phần của nó thể phân biệt, suy nghĩ, so lường.

Thức này thường chấp thức thứ tám làm ngã; tâm năng duyên của nó là giả; cảnh sở duyên của nó là thật.

Vì thức này chỉ khởi lên ngã chấp mà sanh ra tập khí, nên không thể duyên khắp các cảnh; vì vậy cảnh sở duyên của nó rất hẹp.

(Kiến phần là thức năng kiến. Tướng phần là cảnh tướng bị thấy. Sanh ra các tập khí là ngã kiến… hoặc khí phần huân tập mà sanh ra).

Tám, Đệ bát thức duyên căn thân khí giới duy thật duy lượng. Căn thân là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân các căn. Khí giới là cho rằng thế giới như một dụng cụ.

Vì thức căn bản này cùng một nguồn nhiễm, tịnh; tất cả căn thân, khí giới nương vào thức này mà sanh ra. Căn thân và thế giới này là tướng phần của thức thứ tám đều là đối tượng nó duyên. Đó là hiện lượng có thật, nên cảnh sở duyên của thức thứ tám rất rộng.

Bát Thức Sanh Xứ

八識生處 (Du già sư địa luận)

Tu ngũ giới, thập thiện và làm các nghiệp lành bố thí… phước đức hơn, kém không bằng nhau nên nơi chốn sanh ra là quả báo cao thấp không giống nhau, nên gọi chỗ sanh ta ra là do quả báo của tám phước điền từ đời trước.

Một, Nhân trung phú quí. Sinh vật trong khoảng trời đất, người là quí. Đã được làm người lại giàu sang là do tu nghiệp lành, nên có phước hơn hẳn những người khác và kiếp này được quả báo như thế.

Hai, Tứ thiên vương thiên. Bốn thiên vương thiên là phía đông vua Trì quốc thiên, phía nam vua Tăng trưởng thiên, phía tây vua Quảng mục thiên, phía bắc vua Đa văn thiên.

Bốn thiên vương này ở lưng chừng núi Tu di, do tu hai loại phước hơn hết là trì giới và bố thí, nên quả báo được sanh vào bốn cõi ấy.

Ba, Đao lợi thiên. Tiếng Phạn là Đao lợi, tiếng Hoa là 33.

Xưa có 33 người cùng tu nghiệp lành, cùng sanh lên trời này ở trên đỉnh núi Tu di, bốn phía có tám cung, chính giữa có điện Đế thích.

Đế thích là thiên chủ, do tu trì giới và bố thí có phước hơn Tứ thiên vương thiên, nên quả báo được sanh vào chính giữa.

Bốn, Dạ ma thiên.

Tiếng Phạn là Dạ ma, tiếng Hoa là Thiện thời, vì luôn luôn ca ngợi khoái lạc.

Trời này do tu bố thí và giữ giới hơn trời Đao lợi, nên quả báo được sanh vào cõi ấy.

Năm, Đâu suất thiên.

Tiếng Phạn là Đâu suất, tiếng Hoa là Tri túc, vì đối với năm dục thượng hạng, biết dừng biết đủ. Trời này do tu bố thí và giữ giới có phước hơn trời Dạ ma, nên quả báo được sanh vào cõi ấy.

Sáu, Hóa lạc thiên. Trời Hóa lạc là khi muốn vui thích với năm dục đều tự mình hóa ra rồi vui sướng năm dục lạc ấy. Trời này do tu giữ giới và bố thí có phước hơn trời Đâu suất, nên quả báo được sanh vào cõi ấy.

Bảy, Tha hóa thiên. Trời Tha hóa là khi muốn có cảnh vui, trời khác vì họ mà biến ra, rồi mượn sự thành tựu ấy của trời khác lấy làm sự lạc thú của mình.

Trời này là chủ cõi dục, do tu giữ giới và bố thí có phước hơn Hóa lạc nên quả báo được sanh vào cõi ấy.

Tám, Phạm thiên.

Vì xa lìa dơ dáy, nhiễm ô ở cõi dục, lên cõi sắc, nên gọi là tịnh (Phạm: trong sạch).

Nếu trời Đại phạm là chủ ở thế giới Ta bà, do tu giữ giới và bố thí có phước hơn cõi Tha hóa và còn tu thiền định nữa, nên quả báo được sanh vào cõi ấy.

Bát Thức

八識 (Tông cảnh lục)

Một, Nhãn thức. Vì mắt lấy sắc làm duyên mà sanh ra nhãn thức.

Nhãn thức nương nơi căn mà sanh ra.

Nhãn căn do thức có khả năng thấy mà có thể thấy. Đó gọi là nhãn thức.

Hai, Nhĩ thức. Vì tai nhờ âm thanh làm duyên mà sanh ra nhĩ thức.

Nhĩ thức nương nơi căn mà sanh ra.

Nhĩ căn nhờ thức có khả năng nghe mà có thể nghe. Đó gọi là nhĩ thức.

Ba, Tỵ thức.

Vì mũi nhờ nương mùi làm duyên mà sanh ra tỵ thức.

Tỵ thức nương vào căn mà sanh ra.

Tỵ căn nhờ thức có khả năng ngửi mà có thể ngửi. Đó gọi là tỵ thức.

Bốn, Thiệt thức. Vì lưỡi nhờ vị làm duyên mà sanh ra thiệt thức.

Thiệt thức nương vào căn mà sanh ra.

Thiệt căn nhờ thức có khả năng nếm mà có thể nếm. Đó gọi là thiệt thức.

Năm, Thân thức. Vì thân lấy va chạm làm duyên mà sanh ra thân thức.

Thân thức nương vào căn mà sanh ra.

Thân căn nhờ thức có khả năng biết mà có thể biết. Đó gọi là thân thức.

Sáu, Ý thức. Vì ý lấy pháp làm duyên sanh ra ý thức.

Ý thức nương nơi căn mà sanh ra.

Ý căn nhờ thức mà có khả năng phân biệt. Vì có phân biệt năm trần sắc, thinh, hương, vị, xúc… là sở duyên của năm căn trước. Đó gọi là ý thức.

Bảy, Mạt na thức.

Tiếng Phạn là mạt na, tiếng Hoa là ý, cũng gọi là tương tục thức hay gọi là phân biệt thức.

Thức này không có thể nhất định, mà là phần nhiễm của thức thứ tám; nương vào tự chứng phần của thức thứ tám mà sanh ra; duyên kiến phần của thức thứ tám chấp làm ngã; là chủ của thức thứ sáu; chấp và chuyển cảnh thiện, ác mà thức thứ sáu duyên thành cảnh nhiễm, tịnh đều do thức này. Thức thứ sáu ở trước gọi là ý thức; thức này cũng gọi là ý; như vậy thức thứ sáu dựa nơi căn mà đặt tên, còn thức thứ bảy này mới chính hiệu là ý thức.

Thức thứ sáu, tuy có thể phân biệt sự tốt, xấu của năm trần, nhưng đều do thức thứ bảy truyền mệnh lệnh và chấp giữ không gián đoạn.

Tám, A lại da thức.

Tiếng Phạn là A lại da, tiếng Hoa là tàng thức; bởi vì thức này bao hàm tất cả pháp, tất cả sự. Thức này nhiễm, tịnh cùng một nguồn; sanh, diệt cùng chung và đầy đủ bốn phần. Thức này giống như ngọc ma ni, thể của nó vốn thanh tịnh; lại giống như gương sáng có thể chứa muôn hình vạn tượng.

Nếu đứng về mặt nhiễm mà nói thì vô minh nương đây mà khởi lên; kết quả của nghiệp do đây mà sanh có đầy đủ phiền não trần lao, hiện ra căn thân và thế giới tức là cảnh của bảy thức trước đều từ đây mà có.

Nếu đứng về mặt tịnh mà nói bổn giác nguồn tâm, xa lìa niệm tưởng, thanh tịnh; ở thánh không tăng, ở phàm không giảm.

(bốn phần là: Tướng phần tứclà hình tướng. Vì thức này có khả năng biến hiện căn thân, thế giới và tướng trạng, danh nghĩa của các pháp đều do phần này của thức thứ tám sanh ra, giống như ảnh tượng hiện ra trong gương. Kiến phần có nghĩa soi xét cặn kẻ. Vì thức này có khả năng soi xét tất cả các pháp và giảng giải nghĩa lý của các pháp, giống như ánh sáng của cái gương có thể chiếu soi muôn vật. 3) Tự chứng phần, tự nó có đầy đủ các pháp.

Vì thức này có khả năng gìn giữ kiến phần và tướng phần, thân chứng không trở ngại; giống như hình thể tròn trịa của cái gương có thể giữ được ánh sáng của nó, có thể chứa đựng mọi hình tướng.

4) Chứng tự chứng phần.

Chứng tức là thể năng chứng. Tự chứng tức là đầy đủ các pháp. Phần này có khả năng duy trì tự chứng phần, kiến phần, tướng phần. ba phần trước không xa lìa phần thứ tư này).

Bản thể của thức thứ tám như cái lưng của một cái gương. (Tiếng Phạn là Ma ni; tiếng Hoa là ly cấu. Căn thân là các căn của thân thể).

Bát Trí

八智 (Tứ giáo nghi tập chú).

Một, Khổ pháp trí.

Khổ là cái khổ sống, chết ở cõi dục. Pháp là lý chân như mà Phật đã chứng. Đó gọi là khổ pháp trí.

Hai, Khổ loại trí. Vì sau khi quán sát khổ đế ở cõi dục, lại quán sát khổ đế ở sắc giới và vô sắc giới, nên phát minh ra chân trí. Lưu loại khổ pháp trí ở cõi dục này, gọi là khổ loại trí.

Ba, Tập pháp trí.

Vì quán sát kiến hoặc của tập đế ở cõi dục nên phát minh chân trí mà chứng được lý chân như. Đó gọi là tập pháp trí.

Bốn, Tập loại trí. Vì sau khi quán sát tập đế ở cõi dục, lại quán sát tập đế ở cõi sắc và cõi vô sắc nên phát minh chân trí. Lưu loại tập pháp trí ở cõi dục này, gọi là tập loại trí.

Năm, Diệt pháp trí. Vì quán sát diệt đế ở dục giới, tiêu diệt khổ, tập ở trước nên phát minh ra chân đế mà chứng được lý chân như. Đó gọi là diệt pháp trí.

Sáu, Diệt loại trí. Vì sau khi quán sát diệt đế ở cõi dục, lại quán sát diệt đế ở cõi sắc và cõi vô sắc, nên phát minh chân trí. Lưu loại diệt pháp trí ở cõi dục này, gọi là diệt loại trí.

Bảy, Đạo pháp trí.

Vì quán sát đạo đế ở cõi dục, tu 37 phẩm trợ đạo, nên phát minh chân trí mà chứng được lý chân như. Đó gọi là đạo pháp trí.

Tám, Đạo loại trí.

Vì sau khi quán sát đạo đế ở cõi dục, lại quán sát Đạo đế ở cõi sắc và cõi vô sắc nên phát minh chân đế. Lưu loại đạo pháp trí ở cõi dục này, gọi là đạo loại trí.

Bát Vị Thai Tạng

八 位 胎 臟 (Pháp uyển châu lâm).

Một, Yết la lam. Tiếng Phạn là Yết la lam, tiếng Hoa là Ngưng hoạt.

Vì khi mới thọ thai được bảy ngày, khí huyết của cha mẹ ngưng tụ, dạng tựa như lớp váng sữa, nên gọi là Yết la lam.

Hai, Át bộ đàm. Tiếng Phạn là Át bộ đàm, tiếng Hoa là Bào.

Vì khi thọ thai được mộtbốn ngày, dạng tựa cái mụn, nên gọi là Át bộ đàm.

Ba, Bế thi. Tiếng Phạn là Bế thi, tiêng Hoa là Ngưng kết.

Vì khi thọ thai được 21 ngày, dạng tựa cục máu, hoặc tựa cục thịt mềm, nên gọi là Bế thi.

Bốn, Kiện nam. Tiếng Phạn là Kiện nam, tiếng Hoa là Ngưng hậu.

Vì khi thọ thai được 28 ngày, cục thịt mềm từ từ cứng lại. Lúc này, tuy có hai căn thân và ý, còn bốn căn kia chưa có đầy đủ, nên gọi là Kiện nam.

Năm, Bát la xa khư. Tiếng Phạn là Bát la xa khư, tiếng Hoa là Hình vị.

Vì khi thọ thai được 35 ngày, cục thịt lớn dần, tứ chi và thân bắt đầu hiện ra, nên gọi là Bát la xa khư.

Sáu, mao phát trảo xỉ vị.

Vì khi thọ thai được 42 ngày, lông, tóc, móng, răng vừa đầy đủ, nên gọi là mao, phát, trảo, xỉ, vị.

Bảy, Căn vị.

Vì thọ thai được 49 ngày, mắt, tai, mũi, lưỡi đầy đủ, nên gọi là căn vị.

Tám, Hình vị.

Vì thọ thai được 56 ngày trở về sau, ở trong thai tạng của thai nhi đã đầy đủ, nên gọi là hình vị.

Bát Vọng Tưởng

八妄想 (Tông cảnh lục).

Một, Tự tánh vọng tưởng. Lầm chấp các pháp căn và trần đều có thể tánh, không lộn xộn với nhau; đó gọi là tự tánh vọng tưởng.

Hai, Sai biệt vọng tưởng. Vì lầm cho sắc, thinh, hương, vị, xúc là sắc có thể thấy, có thể làm đối tượng của thấy; không thể thấy, không thể làm đối tượng của thấy. Đó gọi là vọng tưởng sai biệt. (Khả kiến khả đối sắc là các sắc xanh, vàng, đỏ, trắng, …, mắt có thể thấy và các màu sắc ấy cũng có thể làm đối tượng. Bất khả kiến khả đối sắc là bốn thứ: thinh, hương, vị, xúc, tuy không thể thấy mà có thể làm đối tượng của tai, mũi, lưỡi, thân. Bất khả kiến vô đối sắc là cảnh ở quá khứ mà ý thức duyên lấy đều không thể thấy cũng không biểu hiện làm đối tượng)

Ba, Nhiếp thọ tích tụ vọng tưởng.

Vì lầm cho rằng năm uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức nương tựa, kết hợp nhau mà thành tất cả chúng sanh. Đó gọi là vọng nhiếp thọ tích tụ (về thân năm uẩn).

Bốn, Ngã kiến vọng tưởng. Vì ở trong năm uẩn, lầm cho có ngã, nên gọi là vọng tưởng về ngã kiến.

Năm, Ngã sở vọng tưởng. Vì ở trong năm uẩn, lầm cho rằng thân ta và các thứ phục vụ cho thân đều là ngã (của thân ta); nên gọi là lầm tưởng ngã sở.

Sáu, Niệm vọng tưởng. Vì lầm phân biệt cảnh đáng yêu, nhớ nghĩ không ngừng, nên gọi là niệm vọng tưởng.

Bảy, Bất niệm vọng tưởng. Vì lầm phân biệt cảnh đáng ghét, không khởi niệm duyên, nên gọi là bất niệm vọng tưởng.

Tám, Niệm bất niệm câu tương vi vọng tưởng.

Vì nhớ và không nhớ đối với cảnh yêu và ghét, phân biệt trái ngược với lý, nên gọi là niệm bất niệm câu tương vi vọng tưởng.

Bát Y

八依 (Du già sư địa luận).

Một, Thi thiết y.

Vì người dựa năm uẩn, mượn ngôn ngữ xây dựng nên ngã và chúng sanh khác nhau, loài vật loại như thế, chủng tánh như thế, tên gọi như thế, ăn uống như thế, vui khổ yểu thọ…

Hai, Nhiếp thọ y. Nhiếp thọ là gôm hết cả lại và tiếp nhận.

Vì người nương vào cha me, vợ con, nô tỳ, … cho là của mình (ngã sở) mà gìn giữ nhận lấy, nên gọi là nhiếp thọ y.

Ba, Trụ trì y.

Vì người dựa bốn cách ăn đoạn, xúc, tư, thức có thể nuôi dưỡng duy trì các căn, đứng vững, chống đỡ, nên gọi là trụ trì y.

(Đoạn thực: Đoạn là phân đoạn; lấy hương, vị, xúc, ba trần làm thể, đưa vào bụng tiêu tan, biến hóa nuôi các căn. Xúc thực là nhãn thức, … có đối tượng là sắc trần, … mềm mại, trơn lán từ nhiều xúc chạm mà sanh ra vui thích, nuôi dưỡng các căn. Tư thực là ý thức suy tư về cảnh ưa thích đáng yêu, sanh ý hy vọng, mà thấm nhuần các căn. Thức thực: Thức là thức thứ tám; do ba thức ăn ở trước nuôi dưỡng cách phần tương ưng nên khiến cho thức này tăng trưởng hơn lên, gìn giữ lấy các căn).

Bốn, Lưu chuyển y. Vì người dựa vào năm uẩn, bốn tâm thọ, tưởng, hành, thức, khởi lên nghiệp nhân các phiền não, trôi lăn trong ba cõi sống, chết; nên gọi là lưu chuyển y.

Năm, Chướng ngại y. Vì các thiên, ma, ngoại đạo theo đến nơi người tu tập thiện pháp; đến đó trước, gây chướng ngại; nên gọi là chướng ngại y.

Sáu, Khổ não y.

Vì người nương nơi cõi dục, lãnh chịu tất cả sầu khổ, không sanh tâm chán ghét, xa lìa; nên gọi là khổ não y.

Bảy, Thích duyệt y. Vì người nương nơi thiền định, dứt hết các suy tư, thân tâm được vắng lặng, chứng được pháp hỉ lạc; nên gọi là thích duyệt y.

Tám, Hậu biên y.

Vì A la hán, hoặc nghiệp trong ba cõi đã hết lại không sanh ra nữa, thân này là cuối cùng, nương vào Niết bàn hữu dư mà an trụ; nên gọi là hậu biên y.

Bát Phong Hay Bát Pháp

八風 (Phật địa kinh luận)

Tám pháp này, ở thế gian, có người yêu có người ghét, nhưng đều làm tâm người giao động, nên gọi là gió. Nếu ai làm chủ được tâm mình thì an trụ trong chánh pháp, không bị yêu, ghét làm rối loạn, tức là tám gió không thể làm loạn động.

Một, Lợi.

Lợi là lợi ích. Hễ những gì có ích cho ta đều gọi là lợi.

Yếu lãm nói: Việc gì vừa ý gọi là lợi.

Hai, Suy.

Suy là giảm (sút) vậy. Hễ những gì làm suy yếu, tổn hại đối với ta đều gọi là suy.

Yếu Lãm nói: Việc gì không vừa ý gọi là suy.

Ba, Hủy.

Hủy là nói xấu vậy. Vì ghét người ấy, nói ra ngôn ngữ kỳ lạ lén lút bêu rếu người. Yếu Lãm nói: Lén lút nói xấu người gọi là hủy.

Bốn, Dự.

Dự tức là ca tụng.

Vì ưa thích người ấy, dù chưa gặp mặt, cũng xì xầm bằng những lời nói tốt đẹp để ca ngợi.

Yếu Lãm nói: Âm thầm khen ngợi gọi là dự.

Năm, Xưng.

Xưng tức là xưng tụng. Vì tôn trọng người ấy, hễ gặp mọi người là ca tụng cái hay, cái tốt của người ấy.

Yếu lãm nói: Đưa lên bằng cách khen ngợi ca tụng việc tốt của người gọi là xưng.

Sáu, Ky.

Ky là chê.

Vì ghét người ấy, vốn chẳng có chuyện gì, dựng chuyện lên cho là có thật, gặp ai cũng luyên thuyên to tiếng chê bai.

Yếu lãm nói: Bày đặt nhằm để chê bai người gọi là ky.

Bảy, Khổ. Khổ có nghĩa là khó chịu, ép buộc.

Hoặc gặp phải duyên xấu, cảnh xấu, thân, tâm chịu đựng bao nhiêu bức bách.

Yếu lãm nói: Bức bách, não loạn thân, tâm gọi là khổ.

Tám, Lạc.

Lạc, có ý là vui vẻ. Hoặc gặp duyên tốt, cảnh tốt, thân, tâm đều được vui vẻ.

Yếu lãm nói: Thân, tâm thỏa thích, vui vẻ gọi là lạc.

Bồ Tát Bát Chủng Nhân Quả

菩薩八種因果 (Địa trì kinh)

Một, thọ nhân thọ quả.

Thọ là mạng sống. Vì không giết chết mạng sống của sinh vật, không có tâm làm tổn hại chúng. Đó là thọ nhân. Do không giết hại nên được sống lâu ở đời. Đó là thọ quả.

Hai, sắc nhân sắc quả.

Sắc tức là sắc thân.

Vì bố thí đèn đuốc cúng Phật và dùng tịnh vật cho người. Đó gọi là sắc nhân. Do bố thí đèn đuốc và tịnh vật nên được nhan sắc đẹp đẽ, sáng sủa, thân hình đoan chánh. Đó gọi là sắc quả.

Ba, chủng tánh nhân chủng tánh quả.

Chủng tức là chủng loại. Tánh tức là dòng họ.

Vì xa lìa tâm kiêu mạn, đó là chủng tánh nhân. Do xa lìa kiêu mạn được sanh vào dòng họ cao sang, đó là chủng tánh quả.

Bốn, tự tại nhân tự tại quả. Vì hay dùng giường chiếu, tọa cụ, thức ăn thức uống, thuốc thang và tất cả những vật nhu yếu đem bố thí cho người làm cho họ được thoải mái. Đó là nhân tự tại. Do bố thí rộng rãi nên được giàu sang, bà con sum vầy đông đúc. Làm bất cứ việc gì cũng đều vừa ý, được tự tại, thoải mái. Đó là tự tại quả.

Năm, tín ngôn nhân tín ngôn quả.

Vì miệng không nói dối, không thêu dệt, không hai lời, không nói ác; đó là nhân của lời đáng tin cậy. Do xa lìa các lỗi của miệng, nên nói ra là người ta tin tưởng, đó là quả của lời nói có uy tín.

Sáu, đại lực nhân đại lực quả. Lực tức là lực dụng (sức đem ra sử dụng).

Vì làm công đức lớn, lập thệ nguyện lớn, cung kính Tam bảo, hiếu dưỡng cha mẹ. Đó là đại lực nhân. Do cung kính Tam bảo v.v… nên được tiếng tăm, phước đức, trí huệ, thế lực to lớn làm cho mọi người kính trọng. Đó là đại lực quả.

Bảy, Trượng phu nhân trượng phu quả.

Vì ưa pháp của bậc trượng phu nên chán pháp của nữ nhân; lại hay nói pháp của trượng phu để đem lại lợi ích cho người khác. Đó là trượng phu nhân. Do thành tựu pháp trượng phu, đời sau được thân nam tử, có khả năng đảm đương làm pháp khí cho tất cả công đức.

Đó là trượng phu quả.

Tám, Lực nhân lực quả. Vì đối với tha nhân, như pháp phụng sự, tuỳ theo năng lực giúp đỡ, lo liệu. Đó là lực nhân. Do thành tựu lực nhân nên được ít bệnh tật, ít buồn phiền, có sức đảm đương tu các pháp lành. Đó là lực quả.

Bồ Tát Tu Hành Cửu Chủng Sai Biệt

菩薩修行九種差別 (Đại thừa trang nghiêm kinh luận).

Một, Thiện hành sanh tử. Đạo nghiệp của Bồ tát được thành tựu là do giáo hóa hướng dẫn loài hữu tình, tuy vào, ra trong sanh tử mà không bị sanh tử ô nhiễm và vướng mắc; ví như người bệnh uống thuốc đắng cay, chỉ vì trừ bệnh tật mà không sanh lòng chán ghét, vứt bỏ.

Hai, Thiện hành chúng sanh. Đối với chúng sanh, Bồ tát khởi tâm đại bi, nếu có bệnh khổ thường hay cứu giúp, không lòng mỏi mệt; ví như lương y gần gũi người bệnh, tâm không chán nản và ghét bỏ.

Ba, Thiện hành tự tâm.

Bồ tát có khả năng điều phục tâm mình, phá trừ phiền não, tăng trưởng bồ đê; ví như người có trí giỏi dạy dỗ nô bộc ở trong nhà.

Bốn, Thiện hành dục trần. Bồ tát, tuy ở cõi trần nhiều ham muốn, nhưng không nhiễm ô và vướng mắc, siêng năng tu tập phạm hạnh, tăng trưởng giáo pháp; ví như thương nhân giỏi buôn bán, thu hoạch được nhiều lợi ích.

Năm, Thiện hành tam nghiệp. Bồ tát siêng năng tu tập ba nghiệp thân, khẩu, ý, suy tư, cố gắng sao cho thanh tịnh; ví như người giặt y phục giỏi, không còn dơ dáy, cáu bẩn.

Sáu, Thiện hành bất não chúng sanh.

Đối với chúng sanh, Bồ tát thường khởi tâm thương xót. Tuy có chúng sanh đối xử không tốt mà Bồ tát vẫn không sân hận, buồn phiền; ví như cha lành thương yêu con nhỏ, tuy nó có làm cho dơ dáy, bẩn thỉu mà người cha vẫn không chán ghét.

Bảy, Thiện hành tu tập. Bồ tát tu tập đạo Bồ đề, siêng năng, hăm hở, tâm không gián đoạn; ví như dùi cây tìm lửa, chưa nóng thì không ngừng.

Tám, Thiện hành Tam muội.

Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định, nghĩa là không loạn động, không u mê, nên khiến cho công đức tăng trưởng; ví như lấy tiền của cho người và người ấy giữ gìn lấy được lời về sau, mới thu hoạch được lợi ích.

Chín, Thiện hành Bát nhã.

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là Trí tuệ.

Bồ tát dùng trí thanh tịnh, chiếu soi tất cả các pháp ở thế gian, tâm không chút nghi ngờ; ví như những người làm xiếc, biết tất cả việc ảo, đều do ảo thuật mà thôi, tìm tòi sự chân thật của những trò ảo thuật, không thể có được.

Châu Báu Bát Công Đức

珠寶八功德 (Chánh pháp niệm xứ kinh)

Châu này tức là thần châu trong bảy thứ châu báu của chuyển luân thánh vương, vì nó có đầy đủ tám công đức, nên phân biệt nó với các thứ châu khác.

(Bảy báu của Luân vương là kim luân bảo, bạch tượng bảo, cám mã bảo, thần châu bảo, ngọc nữ bảo, điển tài bảo, chủ binh bảo).

Một, Năng tác quang minh. Ngọc này, ở trong đêm tối, hay phát ra ánh sáng, soi sáng 100 do tuần, giống như mặt trăng mùa thu lơ lửng trên bầu trời, xa cách mây mù, trong ngày nóng bức, phóng ra ánh sáng lạnh giảm trừ sự nóng bức khó chịu, tạo ra sự mát mẻ.

Hai, Năng tế khát phạp. Ngọc này, ở giữa đồng trống không có nước, mọi người đều khát, có thể phát sanh nước trong sạch, giải khát cho mọi người.

Ba, Tùy thuận vương ý. Ngọc này, nếu chuyển luân vương nhớ đến nước, thì có thể theo ý vua, nước trong vắt chảy ra để giúp đỡ cho trần gian thiếu thốn nước.

Bốn, Thể cụ chúng sắc. Ngọc này có đủ tám góc (cạnh), mỗi góc phóng ra vô số màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng v.v… rực rỡ.

Năm, Năng ly bệnh khổ. Ngọc này có thể làm cho người, ở trong vòng 100 do tuần, đều xa lìa bệnh hoạn và làm cho tâm hành ngay thẳng, tất cả ham muốn đều theo ý hiện ra.

Sáu, Năng giáng cam vũ. Thế lực của ngọc này có thể làm cho ác long không thể giáng mưa độc xuống. Nếu nó giáng mưa thì phải là mưa sạch trong ngon ngọt.

Bảy, Năng sanh chư vật. Ngọc này, ở chỗ không nước và không có cây cỏ, có thể làm cho cây cỏ tốt tươi, nước trong ao đầy tràn, muốn gì được nấy.

Tám, Tại xứ lợi ích. Ngọc này ở đâu thì ở đó không ai chết yểu, không giết hại nhau, xa lìa sân hận, thường cùng nhau vui vẻ.

Cửu Bệnh

九病 (Trường A hàm kinh).

Kinh nói: Tuổi thọ của người khi tăng đến bốn vạn tuổi, thì người ấy nghĩ rằng: do chúng ta tu tập việc lành nên tuổi thọ mới lâu dài. Giờ làm thêm một ít việc lành, như hiếu thảo, nuôi dưỡng cha mẹ, cung kính, phụng sự sư trưởng thì tuổi thọ kéo dài đến tám vạn tuổi. Ngay lúc ấy, con người đã có chín loại bệnh.

Một, Hàn bệnh. Vì con người, lạnh, ấm phải thích hợp, thì thân thể mới an vui. Nếu bị lạnh nóng bức bách thì con người bệnh hoạn sẽ rất nhiều.

Hai, Nhiệt bệnh.

Vì con người ấm, mát phải thích nghi, thì thân thể mới ôn hòa, khỏe mạnh. Nếu trúng phải nóng bức, độc hại thì con người bệnh hoạn sẽ rất nhiều.

Ba, Cơ bệnh.

Vì con người nhờ ăn uống mới nuôi thân thể được và các căn khỏe mạnh. Nếu thiếu ăn thì con người suy yếu và rất nhiều bệnh hoạn.

Bốn, Khát bệnh.

Vì con người phải nhờ nước uống mới nuôi dưỡng được thân thể. Nếu thiếu nước uống, thì ruột, gan, … khô kiệt, con người mắc nhiều bệnh hoạn.

Năm, Đại tiện bệnh. Vì người nhờ ăn, uống mà giúp ích cho các căn. Đưa thức ăn vào bụng thì thức ăn biến đổi, tiêu hóa, trong thời gian ngắn có ích lợi cho thân thể. Nếu ăn, uống quá mức thì sẽ sanh ra nhiều bệnh hoạn cho con người.

Sáu, Tiểu tiện bệnh. Con người nên uống nước đung sôi để nguội để nuôi dưởng sắc thân tươi nhuận. Sau khi uống vào bụng, chẳng bao lâu sẽ có ích lợi. Nếu uống quá mức, thì sẽ sanh ra nhiều bệnh hoạn.

Bảy, Dục bệnh.

Vì con người tham lam dâm dục thì hay bị ho lao, gầy yếu và bệnh hoạn.

Tám, Thao thiết bệnh.

Thao thiết là tham ăn.

Người ta ăn uống để nuôi dưỡng thân thể; nếu tham ăn quá độ, thì hay sanh nhiều bệnh.

Chín, Lão bệnh.

Khi người tuổi đã cao thì sức lực suy yếu; ăn, ở, nghỉ ngơi không hợp với thời tiết thì sanh ra nhiều bệnh hoạn.

Cửu Chủng Chuyển Biến

九種轉變 (Lăng già kinh).

Chuyển tức là vận động. Biến tức là thay đổi. Đó là ngoại đạo lầm lẫn cho rằng chín loại hình tướng đều thay đổi, không hề bất động. Vì ngoại đạo không hiểu vạn pháp từ duyên sanh, vốn chẳng có tự tánh. Tất cả cảnh giới sanh, diệt đều do tâm, lại cho rằng có, không rồi thành tà chấp.

Như lai lo cho chúng sanh vào thời mạt thế rơi vào những hiểu biết lầm lạc này, nên ở hội Lăng già, đáp lại Bồ tát Đại huệ mà nói chín loại tướng do tà chấp mà có. (Tiếng Phạn là Lăng già, tiếng Hoa là Bất khả vãng: Không thể đến).

Một, Hình xứ chuyển biến. Hình xứ tức là nơi hình thể của các căn do tứ đại hợp thành. Ngoại đạo thấy hình thể ấy, thay đổi theo thời, tàn tạ không thường còn, rồi cho là chúng biến đổi.

Hai, Tướng chuyển biến. Tướng tức là tướng sanh, diệt của các pháp.

Ngoại đạo thấy khoảng giữa hai niệm, tướng sanh, trụ, diệt trôi mãi không ngừng, rồi cho rằng đó là biến đổi.

Ba, Nhân chuyển biến. Nhân tức là nguyên nhân làm ra.

Ngoại đạo nhận thấy tất cả nguyên nhân làm ra, từ từ đưa đến kết quả, rồi lại trợ giúp cho nhân, cho đó là biến đổi.

Bốn, Thành chuyển biến.

Thành tức là quả đã thành tựu. Ngoại đạo thấy quả nhờ nhân mà thành, thành rồi ắt phải hư hoại; nhân sẽ vẫn như cũ, bèn cho là biến đổi.

Năm, Kiến chuyển biến. Mắt có khả năng thấy sắc gọi là Kiến.

Ngoại đạo cho rằng thấy theo vật mà thay đổi, chưa hề đứng yên, rồi cho cái thấy biến đổi.

Sáu, Tánh chuyển biến.

Tánh tức là căn tánh. Ngoại đạo cho rằng tự tánh theo nghiệp trôi lăn, sanh hoài không ngừng, vô cùng vô tận, rồi cho rằng tánh ấy biến đổi.

Bảy, Duyên phần minh chuyển biến.

Duyên tức là tất cả những gì vướng mắc vào tự tướng. Phần minh là thấy đến chỗ sáng suốt. Ngoại đạo thấy tất cả sự tướng nhân duyên, rành rẽ, thấu hiểu, rồi cho rằng có sự biến đổi.

Tám, Sở tác phần minh chuyển biến.

Sở tác tức là tất cả những gì được làm ra.

Ngoại đạo thấy tất cả những gì được làm ra ở thế gian một cách rõ ràng, thấu suốt; sanh diệt không chừng, rồi cho rằng những thứ ấy biến đổi.

Chín, Sự chuyển biến. Sự tức là những thứ hữu vi ở đời.

Ngoại đạo thấy việc đời thay đổi không lường, rồi cho đó là chúng luôn đổi mới.