Tam Tạng Pháp Số

Lục Ly Hợp Thích

六離合釋 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Trong một danh từ có năng và sở… hổ tương lẫn lộn, nên phải có sáu cách giải thích này mới rõ ràng; lại còn dùng y và chủ… đều có ý nghĩa ly và hợp, nên gọi là sáu cách giải thích ly và hợp của một danh từ.

(Ý nghĩa của ly và hợp là trong y và chủ giải thích. Ví dụ: phân biệt nói nhãn và thức là ly; thường nói nhãn thức là hợp. Trong trì nghiệp, ví du: tạng và thức. Trong hữu tài, ví dụ: kim cương và người. Trong tương vi, ví dụ: nhãn và nhĩ. Trong đái và số, ví dụ: ngũ và uẩn. Trong lân cận, ví dụ: niệm và huệ).

Một, Y chủ thích:

Sở y là chủ: như nói nhãn thức thì nhãn là sở y thì hơn; thức là năng y thì kém. Lấy kém nương và hơn, nên gọi là thức của mắt (nhãn chi thức).

Ví dụ như tôi dựa vào chủ

(vua), năng và sở làm sáng rõ cho nhau; đó là giải thích theo cách y chủ. Nếu nói nhãn tức là thức thì đó là giải thích theo cách trì nghiệp).

Hai, Trì nghiệp thích.

Trì nghĩa là giữ gìn, đảm nhận. Nghiệp nghĩa là cái dụng của nghiệp. Ví dụ nói thức thứ tám tàng thức thì thức là bản thể, còn tàng là nghiệp dụng. Gom dụng trở về thể. Thể có thể giữ gìn dụng. Tàng tức là thức, nên gọi là tàng thức. Thể hay giữ gìn nghiệp dụng, đó là trì nghiệp thích.

Ba, Hữu tài thích. Từ sở hữu của cái khác, đem đặt tên cho nó. Ví dụ: Kim Cang, vốn là thần hộ pháp; Vì tay cầm chày báu Kim Cang, mà đặt tên là Kim Cang. Lại giống như, tiếng Phạn là Câu xá, tiếng Hoa là tàng.

Tàng có nghĩa của Câu xá, lấy làm văn nghĩa chứa đựng nó. Giống như cái kho chứa ở đời, có thể cất chứa tiền của, nên gọi là (kho) tàng. Lấy tên của người kia để hiển thị mình. Đó là hữu tài thích..

Bốn, Tương vi thích. Như nói mắt và tai v.v…mỗi thứ có thể tánh khác nhau, đều tự làm chủ. Giống như nước và lửa, không thể hòa hợp, cả hai khác nhau; nên gọi là tương vi thích.

Năm, Đái số thích.

Pháp có số lượng thì dùng số để biểu thị. Như nói ngũ uẩn, cho đến nhị đế, v.v… Hình thức danh từ có thêm số lượng, nên gọi là đái số thích.

Sáu, Lân cận thích. Từ sự gần gũi mà đặt tên. Như nói tứ niệm trụ, vốn là lấy sự quán sát về thân, thọ, tâm, pháp. Nay gọi là niệm.

Huệ tức là chọn lựa, chiếu soi. Niệm tức là nhớ rõ, không quên. Lấy nghĩa gần nhau của niệm và huệ như vậy, nên giấu tên huệ mà nói tứ niệm. Cái đó gọi là giấu mình theo cái khác.

Lại như ý và thức cũng như thế: nên gọi là giải thích nghĩa của một danh từ theo cách có ý nghĩa gần gũi của chúng.

Lục Nhẫn Pháp

六忍法 (Bồ tát anh lạc bổn nghiệp kinh)

Một, Tín nhẫn.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập trụ, tu tập không quán, tin tất cả pháp thảy đều không tịch, hay ở trong không pháp, nhẫn được chứng được nên gọi là tín nhẫn.

Hai, Quán nhẫn.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập hạnh, tu tập giả quán; tuy biết tất cả pháp không, không có sở hữu; nhưng giả lập tất cả pháp để giáo hóa chúng sanh; ở trong pháp giả, nhẫn được chứng được; nên gọi là pháp nhẫn.

Ba, Tu nhẫn.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập hồi hướng tu tập trung đạo; biết trung đạo, nhẫn được chứng được; nên gọi là tu nhẫn.

Bốn, Chánh nhẫn.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở trong ngôi vị Thập địa đang phá vô minh hoặc, mà ở trong lý trung đạo, nhẫn được chứng được; nên gọi là chánh nhẫn.

Năm, Vô cấu nhẫn.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở trong ngôi vị đẳng giác dứt trừ vô minh hoặc nhiễm và đối với thể của tự tánh thanh tịnh tâm nhẫn được chứng được; nên gọi là vô cấu nhẫn.

Sáu, Nhất thiết trí nhẫn. Trí là biết. Phật quả diệu giác thuộc biệt giáo, đoạn trừ hết 12 phẩm vô minh hoặc, biết khắp tất cả pháp của trung đạo và đối với pháp này nhẫn được chứng được; nên gọi là nhất thiết trí nhẫn.

(12 phẩm vô minh hoặc là những hoặc dứt trừ được từ mười địa, đẳng giác, diệu giác. Mỗi cấp dứt một phẩm).

Lục Niệm Pháp

六念法 (biệt dịch Tạp a hàm kinh)

Một, Niệm Phật.

Niệm đầy đủ mười hiệu của

Phật, đại từ, đại bi, trí huệ, sáng suốt, thần thông vô lượng, hay cứu hết khổ cho chúng sanh.

Bằng tâm thanh tịnh, ngay thẳng của ta, được gần gũi Phật, tâm sanh vui mừng. Vì tâm vui mừng, mà thân được khoái lạc. Vì thân được khoái lạc, mà tâm được định. Vì được định, mà tâm bình đẳng.

Tu tập niệm Phật, quán tưởng, ắt đến Niết bàn. Đó gọi là niệm Phật.

(mười hiệu của Phật: Như lai, Ứng cúng, Chánh biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế tôn).

Hai, Niệm pháp.

Pháp là công đức của Phật có được, tức là mười lực, bốn vô sở uý, v.v…

Bằng tâm thanh tịnh, ngay thẳng của ta, được gần gũi pháp, tâm sanh vui mừng. Vì tâm vui mừng mà thân được khoái lạc. Vì thân được khoái lạc, mà tâm được định. Vì được định mà tâm bình đẳng.

Tu tập niệm pháp, quán tưởng, ắt đến Niết bàn; đó gọi là niệm pháp.

Ba, Niệm tăng.

Tăng là đệ tử của Phật, được pháp vô lậu, đầy đủ giới, định, huệ; hay làm ruộng phước cho chúng sanh gieo trồng; đáng được cung kính.

Bằng tâm thanh tịnh, ngay thẳng của ta, được gần gũi tăng, tâm sanh vui mừng. Vì tâm sanh hoan hỉ, mà thân được khoái lạc. Vì thân khoái lạc, mà tâm được định. Vì được định, mà tâm bình đẳng. Tu tập niệm tăng; quán tưởng, ắt đến Niết bàn; đó gọi là niệm tăng.

(Pháp vô lậu là tu giới, định, huệ thì không rơi rớt vào sanh, tử).

Bốn, Niệm giới. Nhớ đến các giới cấm, có thể ngăn chặn các ác, phiền não.

Bằng tâm thanh tịnh, ngay thẳng của ta được gần gũi giới, tâm sanh vui mừng. Vì vui mừng, mà thân được khoái lạc. Vì khoái lạc, mà tâm định. Vì định mà tâm bình đẳng.

Tu tập niệm giới, quán tưởng, ắt đến Niết bàn. Đó là niệm giới.

Năm, Niệm thí. Nhớ những gì mình đã cho, được nhiều điều tốt đẹp.

Tất cả những người thế gian bị sự keo kiệt, bỏn xẻn che lấp. Nay ta đã xa lìa thói nhơ keo bẩn, tham lam như thế; ở trong tâm buông bỏ, đối với tất cả các vật, tâm không luyến tiếc, mà luôn bố thí. Đã bố thí rồi, tâm ta được vui vẻ. Vì vui vẻ, thân được khoái lạc. Vì được khoái lạc, mà tâm được định. Vì định, mà tâm bình đẳng. Tu tập niệm thí, quán tưởng, ắt đến Niết bàn; đó gọi là niệm thí.

Sáu, Niệm thiên. Nhớ các trời cõi dục, đều nhờ nhân kiếp trước là căn lành bố thí, giữ giới mà được sanh lên cõi ấy, hưởng khoái lạc của trời. Ta cũng thấy công đức bố thí, giữ giới như thế, khi chết ắt sanh lên cõi trời ấy.

Vì nhớ đến trời mà xa lìa pháp ác, tâm sanh vui mừng. Vì tâm vui mừng, thân được khoái lạc. Vì được khoái lạc, tâm định. Vì tâm được định mà tâm bình đẳng. Tu tập niệm thiên, quán tưởng ắt đến thiên đạo; đó gọi là niệm thiên.

Lục Quán Pháp

六觀法 (Bồ tát anh lạc bổn nghiệp kinh)

Một, Trụ quán.

Tâm hiểu được lý là trụ.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở trong Thập trụ, tu tập không quán, nên gọi là trụ quán ( không quán là quán tánh và tướng của tất cả pháp đều không).

Hai, Hành quán.

Hành có nghĩa là tiến lên, tiến đến.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở ngôi vị Thập hạnh, tu tập giả quán, nên gọi là hành quán.

Ba, Hướng quán.

Hướng là trở về nhân mà hướng đến quả. Bồ tát thuộc biệt giáo, ở trong Thập hồi hướng, tu tập trung quán, nên gọi là hướng quán.

( Trung quán là quán tất cả pháp chẳng phải không chẳng phải giả, tức là trung đạo).

Bốn, Địa quán. Địa là hay sanh trí huệ của

Phật, đứng yên, bất động.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở trong Thập địa, tu tập trung quán, hay sanh trí huệ của Phật; nên gọi là địa quán.

Năm, Vô tưởng quán.

Bồ tát thuộc biệt giáo, ở trong ngôi vị đẳng giác, tu tập trung quán, rõ biết tánh, tướng của phiền não nhiễm ô vốn không có; nên gọi là vô tưởng quán.

Sáu, nhất thiết chủng trí quán.

Chủng có nghĩa là năng sanh. Diệu giác Phật quả thuộc biệt giáo, đã thành tựu trung quán, có thể biết tất cả sự sai biệt trong việc giáo hóa và cứu độ chúng sanh; nên gọi là quán nhất thiết chủng.

Lục Sự Minh Kinh Ý

六事明經意 (Ngũ khổ chương cú kinh)

Kinh nói: Phật có ba trí thông đạt: Từ xưa đến nay, không có gì là không hiểu thấu; kinh Phật rất nhiều, có thể dùng hư không để lường; trí của Phật sâu xa, không dựa vào những thứ được tạo tác làm căn nguyên; nội dung trong kinh không thể nghĩ bàn, hoặc có chỗ xem xét kỹ lưỡng cũng khó hiểu cho rõ ràng. Sơ lược có sáu trường hợp, có thể hiểu được ý kinh.

( Ba trí thông đạt là tam minh: túc mạng, thiên nhãn, lậu tận).

Một, Chánh đạo.

Kinh do Phật nói, ý chỉ sâu xa, vô tác vô vi, vô hành vô đắc mà tự nhiên hợp với đạo. Đó là chánh đạo.

Hai, Thiện quyền. Phật nói kinh, khéo tùy cơ, khéo giáo hóa, không có phương thức cố định, tùy lúc mà xuất xử, đều hợp với căn cơ; tùy theo từng loại mà chỉ bày, sao cho con người hiểu rõ, ắt được chứng ngộ. Đó là thiện quyền.

Ba, Chí giáo.

Phật nói kinh, vì chúng sanh chỉ rõ tội, phước, để cho biết làm nhân này, thì được quả này; chưa có làm lành mà bị tội, làm ác mà được phước. Điều ấy rõ ràng, thật là dễ hiểu. Đó là dạy dỗ đến nơi đến chốn.

Bốn, Dụ đạo.

Phật nói kinh, chỉ vì con người u tối, ngu si, khó dạy bảo, nên mới hiện ra bao nhiêu nhân duyên, phước báo có thể được ở đời, để khuyên răng, dẫn dắt, khiến cho chúng vui vẻ, thuận theo mà sanh chánh tín. Đó là dụ đạo.

Năm, Phước đức.

Phật nói kinh là để cho chúng sanh tu tập các hạnh bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí huệ; điều phục các căn, không để cho chúng buông lung, thì được quả báo trời, người; an vui lâu dài.

Đó là phước đức.

Sáu, Cấm giới.

Phật nói kinh và thiết lập các giới cấm, để cho tất cả chúng sanh giữ gìn ba nghiệp thân, khẩu, ý thanh tịnh, thì có thể ra khỏi ba đường khổ. Đó là cấm giới. (Tam ác thú là địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh).

Lục Sự Thành Tựu

六事成就 (Trang nghiêm luận).

Luận nói: vì Bồ tát mới thành tựu sáu độ, quyết định phải làm sáu việc.

Một, Cúng dường. Cúng dường là do thành tựu bố thí độ (trong lục độ), mà phát tâm cúng dường. Nếu không cúng dường Tam bảo dài lâu, thì bố thí không được viên mãn. (Tiếng Phạn là đàn, tiếng Hoa là thí).

Hai, Học giới.

Học giới là do thành tựu trì giới (độ), mà học tập, giữ gìn giới cấm. Nếu không giữ giới lâu dài, thì trì giới độ không được viên mãn.

Ba, Tu tuệ.

Tu tuệ là do thành tựu nhẫn độ, mà tu tập tâm đại bi, làm lợi ích cho chúng sanh. Nếu không chịu nhẫn lâu dài và không làm lợi ích chúng sanh, thì nhẫn nhục độ không viên mãn.

Bốn, Cần thiện.

Cần thiện là do thanh tựu tinh tấn độ, mà siêng năng tu các việc lành. Nếu tâm phóng túng, không tu các việc lành, thì tinh tấn độ không viên mãn.

Năm, Ly nghị.

Ly nghị là nhờ thành tựu thiền định độ, xa lìa huyên náo, cãi cọ. Nếu ở xóm giềng, cãi cọ, ồn ào, náo loạn, thì thiền định không được viên mãn.

Sáu, Lạc pháp.

Lạc pháp là nhờ thành tựu trí huệ độ, mến yêu, vui thích Phật pháp. Nếu không trải khắp mười phương vâng làm, như biển nhận được các sông, không khi nào đầy, thì trí huệ không được viên mãn.

Lục Thành Tựu

六成就 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Lục thành tựu là sáu sự kiện từ câu Như thị ngã văn v.v… là thông tự của kinh Phật.

Khi Phật sắp nhập diệt, Ngài A nan hỏi rằng: Sau khi Thế Tôn Diệt độ, ở đầu của các kinh, nên để câu gì?

Phật trả lời rằng: Nên để câu: Như thị ngã văn, nhất thời Phật tại mỗ xứ, vị mỗ chúng đẳng; vì ngôn từ Phật dùng để nói pháp, do sáu việc này mới có thể thành tựu; nên gọi là sáu sự kiện thành tựu.

Một, Tín thành tựu. Tín tức là như thị. Nói như thị là pháp thể của các kinh.

Luận Đại trí độ nói: pháp của Phật rộng lớn như biển, chỉ tin mới có thể vào.

Người có lòng tin thì nói là việc ấy như thế. Người không có lòng tin thì nói là việc ấy không như thế. Vì vậy pháp như thị là những gì Phật nói, tin nhận không nghi ngờ; gọi là tín thành tựu.

Hai, Văn thành tựu.

Văn tức là ngã văn (tôi nghe). Người nói tôi nghe, nghĩa là pháp đúng như thế. Ngài A nan tự nói: Ta từng gần gũi theo Phật nghe pháp; nên gọi là văn thành tựu.

Ba, Thời thành tựu. Thời tức là nhất thời (một thuở nọ).

Nói nhất thời (một thuở nọ) là khi Phật khai hội nói pháp. Chúng sanh có duyên có thể cảm hứng, Phật hiện thân đến dạy dỗ. Tâm cảm kích của chúng sanh, sự linh ứng của đức Phật gặp nhau, không chút chậm trễ; nên gọi là thời thành tựu.

Bốn, Chủ thành tựu.

Chủ tức là Phật.

Phật là tiếng Phạn, gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa là giác, tức là tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn. Phật là chúa tể của thế gian và xuất thế gian, nói pháp dạy bảo, hướng dẫn chúng sanh ra khỏi luân hồi, sanh tử; nên gọi là chủ thành tựu.

Năm, Xứ thanh tựu.

Xứ tức là chỗ Phật nói pháp. Hoặc ở trên trời, hoặc ở nhân gian, hoặc ở nước Ma kiệt đà, hoặc ở nước Xá vệ, tiếng Hoa là Văn vật, vì tên của nước này nổi tiếng hơn những nước khác và của báu ở đây cũng nhiều).

Sáu, Chúng thành tựu. Chúng tức là Bồ tát, Nhị thừa, thiên, tiên v.v… Phật nói pháp có các Bồ tát đại chúng tập trung cùng nghe; nên gọi là chúng thành tựu.

Lục Thọ Pháp

六 受 法 (Đại tập pháp môn kinh)

Một, Nhãn xúc thọ. Xúc tức là chạm phải, cũng có nghĩa chống đối. Thọ là lãnh nạp.

Mắt và sắc đẹp hay xấu, khi tiếp xúc nhau thì sanh ra khổ hay lạc thọ. Đó gọi là sự nhận lãnh của mắt khi tiếp xúc với sắc.

Hai, Nhĩ xúc thọ.

Tai và tiếng hay, dở, khi tiếp xúc nhau, thì sanh ra thọ khổ hay vui. Đó gọi là sự nhận lãnh của tai khi tiếp xúc với tiếng.

Ba, Tỵ tiếp xúc thọ.

Mũi và vật thơm hay thúi, khi tiếp xúc nhau thì sanh ra thọ khổ hay vui. Đó gọi là sự nhận lãnh của mũi khi tiếp xúc với mùi thơm hay thúi.

Bốn, Thiệt xúc thọ. Lưỡi cùng với vị ngon hay dở, khi tiếp xúc nhau, thì sanh ra thọ khổ hay vui. Đó gọi là sự nhận lãnh của lưỡi khi tiếp xúc với vị ngon hay dở.

Năm, Thân xúc thọ. Thân cùng với cảnh tốt hay xấu, khi tiếp xúc nhau, thì sanh ra thọ khổ hay vui. Đó gọi là sự nhận lãnh của thân tiếp xúc với cảnh khổ hay vui.

Sáu, Ý xúc thọ. Ý phân biệt cảnh của năm trần tốt, xấu, thì sanh ra khổ hay vui. Đó gọi sự nhận lãnh của ý khi tiếp xúc với cảnh khổ hay vui.

Lục Tức Phật

六即佛 (Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ diệu tông sao)

Sáu tức Phật là vì dựa theo sự để nói rõ sáu; vì dựa theo lý để nói rõ tức.

Tức là thể của nó không hai; nên gọi nó là tức.

Nhưng nói rõ sáu tức này thì hoặc là hiển bày sự cao sâu của pháp môn, hoặc trình bày rõ ràng thứ tự tu hành.

Nếu luận về sáu thứ này, vị trí theo thứ tự từ cao đến thấp, thì người tu hành không sanh thoái thác.

Lấy lý mà nói: sáu chỗ luôn là tức, một chỗ tức luôn là sáu; bởi vì lý và sự không hai.

Một, Lý tức Phật.

Chúng sanh về lý vốn đủ tánh Phật, cùng với Phật không hai, không khác. Kinh Niết bàn nói: Tất cả chúng sanh tức là Phật. Đó là lý tức Phật.

Hai, Danh tự tức Phật. Hoặc từ học hỏi, hiểu biết; hoặc xem trong kinh sách, biết lý tánh này tức là tên của Phật. Ở trong danh tự hiểu rõ tất cả các pháp đều là Phật pháp; đó là danh tự tức Phật.

Ba, Quán tánh tức Phật. Đã biết tất cả pháp đều là Phật pháp, ắt phải dùng tâm quán sát rõ ràng, lý và huệ tương ứng, nói và làm như nhau; Đó là quán hạnh tức Phật, đây là ngôi vị của năm phẩm. (Lý, huệ tương ứng là: Lý tức đối tượng bị quán sát; huệ là chủ thể quán sát; ứng là đúng. Vì cảnh và trí tương đương, mới nói và làm là một. Năm phẩm là tuỳ hỉ, độc tụng, thuyết pháp, kiêm hành lục độ, chánh hành lục độ).

Bốn, Tương tự tức Phật. Trong quán hạnh tức Phật, thì càng quán càng sáng, càng chỉ càng vắng lặng. Tuy chưa thật chứng lý thể ấy; nhưng dường như thật chứng; đó là tương tự tức Phật, đây là ngôi vị Thập tín.

(Càng quán càng chỉ là quán tức là soi sáng, dùng quán để soi sáng cái tối tăm; chỉ tức là ngưng bặc, dùng chỉ để chấm dứt sự tán loạn. Thập tín là tín, niệm, tinh tấn, huệ, định, bất thối, hộ pháp, hồi hướng, giới, nguyện).

Năm, Phần chứng tức Phật. Vô minh hoặc có 41 phẩm, đến như phá được một phẩm vô minh, thì chứng một phần trung đạo; đó là phần chứng tức Phật, đây là Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, đẳng giác.

Sáu, Cứu cánh tức Phật. Diệu giác là tột bực của đạo, chủng trí đầy đủ; đó là cứu cánh tức Phật, đây là quả Phật cuối cùng. (Chủng trí là nhất thiệt chủng trí. Diệu giác là thể của hiểu biết tròn đầy, sáng tỏ, không thể nghĩ bàn).

Lưu Cầu Ngũ Giáo

劉虬五教 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Thời đại nhà Tề có ẩn sĩ Lưu cầu lấy thánh giáo một đời đức Phật nói, từ lúc thành đạo đến Niết bàn, chia ra theo thứ tự tiệm đốn, cạn sâu để lập thành năm giáo, nên gọi là Lưu cầu năm giáo.

Một, Nhân thiên giáo Phật mới thành đạo, trước vì trưởng giả Đề vi nói ngũ giới và thập thiện để tu thành người và trời; đó là các pháp nhân duyên, quả báo. Ấy gọi là nhân, thiên giáo.

Hai, Hữu tướng giáo Phật nói kinh A hàm, chế tác giới luật đều là pháp thật hữu nhân quả. Người Tiểu thừa tu tập theo nội dung này thì chứng được đạo quả. Đó là hữu tướng giáo.

Ba, Vô tướng giáo

Sau khi nói bốn kinh A hàm, Phật nói kinh Bát nhã, giới thiệu pháp môn không huệ, không các hữu tướng, để cho bậc Tiểu thừa rõ được nghĩa không mà đắc đạo. Đó là vô tướng giáo.

Bốn, Đồng qui giáo

Phật nói kinh Pháp hoa để đem ba thừa về một thừa, tu muôn vàn điều thiện đều hướng về Bồ đề. Đó là đồng qui giáo.

Năm, thường trụ giáo Phật nói kinh Niết bàn, nói rõ tất cả chúng sanh đều có tánh Phật, đến nhất Xiển đề đều thành Phật, rộng bàn về Phật tánh. Đó là thường trụ giáo.

Mạt Pháp Ngũ Loạn

末法五亂 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Thường lai Tỳ kheo tùng bạch y thuyết pháp.

Vào thời mạt pháp, cư sĩ lừa dối tự cho là bậc thầy gương mẫu; các Tỳ kheo không hiểu biết, quay ra theo những cư sĩ ấy mà theo học.

Hai, Bạch y cư thượng tọa, Tỳ kheo xử hạ.

Vào thời mạt pháp, cư sĩ nói lừa là tôi hiểu Đại thừa nên phải ngồi ở trên; Tỳ kheo làm việc hèn hạ, phải ngồi ở dưới.

Ba, Tỳ kheo thuyết pháp bất hành thính thọ.

Vào thời mạt pháp, tỳ kheo thuyết pháp, không thừa hành, lãnh thọ mà chỉ nghe những pháp bạch y nói và lãnh thọ.

Bốn, Ma thuyết vi chân, chánh pháp vi ngụy.

Vào thời mạt pháp, những gi vua nói là đạo chân chánh; còn chánh pháp của Phật, thì ngược lại, không chân chánh.

Năm, Đương lai Tỳ kheo súc dưỡng thê tử.

Vào thời mạt pháp, Tỳ kheo không giữ giới luật, nuôi dưỡng vợ con, so với người thế tục không khác.

Mạt Thế Ngũ Pháp Linh Chánh Pháp Bất Diệt

末世五法令正法不滅 (Thập tụng luật)

Một, Tôn trọng chánh giáo. Các vị Tỳ kheo chỉ nương vào chánh pháp để tiến tu, xa lìa Tiểu thừa và các thuyết thiên kiến, tà kiến của ngoại đạo; do đó khiến cho chánh pháp không diệt mất.

Hai, Chỉ tức sân ác.

Các vị Tỳ kheo thường thực hành nhẫn nhục, không sanh tâm sân hận, đức độ vang xa, khiến người hướng về ngưỡng mộ; do đó khiến không diệt mất.

Ba, Kính sự thượng tọa. Các vị Tỳ kheo đối với các bậc đại đức ở ngôi vị thượng tọa, phải cung kính, vâng lời là phụng sự; cầu xin tinh yếu của pháp Phật; do đó khiến cho chánh pháp không diệt mất.

Bốn, Ái nhạo chánh pháp. Vui vẻ phụng hành theo chánh pháp, cho nên khiến cho chánh pháp không diệt mất.

Năm, Thiện hối sơ tập. Các vị tỳ kheo đối với pháp Đại thừa, khéo léo giảng nói, khiến cho người mới phát tâm học tập, có chỗ nương tựa, tiến tu trên đường đạo; do đó khiến cho chánh pháp không dịệt mất.

Ngũ Bất Thối

五不退 (Khởi tín luận sớ)

Một, Tín bất thối.

Bồ tát ở Thập tín vị, phát tín tâm to lớn, hết lòng tin vào lý nhiệm mầu, tròn đầy của trung đạo, thường giữ bình đẳng, không thay đổi, tin tưởng và thực hành đầy đủ, nên không còn thối chuyển.

Hai, Vị bất thối.

Bồ tát đã đầy đủ Thập tín vào vị Thập trụ, cho đến Thập hạnh, Thập hồi hướng, thì thấy được một phần pháp thân, ở trong vị chánh định nên không còn thối chuyển.

Ba, Chứng bất thối. Bồ tát đã đầy đủ ở vị tam hiền, liền vào sơ địa, cho đến thất địa, chứng đầy đủ pháp thân, sanh vào vô số cõi Phật nên không thối chuyển. (biến mãn pháp thân: đầy đủ pháp thân là thể của pháp thân, trùm khắp mọi nơi).

Bốn, Hạnh bất thối. Bồ tát ở địa thứ bảy, công đức đầy đủ vào địa thứ tám vô công dụng, tất cả công hạnh hoàn toàn không thối thất.

(Vô công dụng địa tức là bất động địa)

Năm, Phiền não bất thối. Bồ tát đầy đủ địa thứ mười, vào địa vị đẳng giác, hiểu rõ phiền não tức là Bồ đề, há vì phiền não mà thối chuyển.

Ngũ Bất Ưng Đáp

五不應答 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Thí vấn bất đáp. Gặp người ôm lòng khinh khi, ngạo mạn; hoặc mình đã hiểu rồi, mà còn tự nói rằng: ta làm bộ hỏi thử người kia có hiểu không. Nếu có hỏi thử như vậy, thì không nên trả lời.

Hai, Vô nghi vấn bất đáp. Khi diễn thuyết Phật pháp là khiến cho chúng sanh mở mang những tăm tối của chúng, giải thích rõ ràng những nghi ngờ.

Có người không còn nghi ngờ gì, mà làm bộ hỏi, thì không nên đáp.

Ba, Bất vi hối sở phạm cố vấn bất đáp.

Người này đã biết mình đã phạm vào những gì, tâm không ăn năn, còn làm bộ vì người khác mà hỏi; thì không nên đáp.

Bốn, Bất thọ cố vấn bất đáp. Người này, trước đây, ta đã từng vì họ giảng nói, mà không chịu nghe theo; giờ cố ý làm bộ hỏi, thì không nên đáp.

Năm, Ngữ nạn cố vấn bất đáp. Người này suy nghĩ và nói rằng: đây là lời nói khó hiểu, người kia chắc không hiểu được. Ta làm bộ hỏi xem, người kia có đáp được không. Vì thế mà hỏi, thì không nên đáp.

Ngũ Bố Úy

五怖畏 (Bách pháp luận sao và Tỳ bà sa luận )

Một, Bất hoạt úy

Bồ tát sơ học, tuy thực hành hạnh bố thí, nhưng không thể đem hết của cải của mình ra, vì sợ không thể sống được. Đó là bất

hoạt ý

Hai, Ố danh úy Bồ tát sơ học, tuy muốn sống hòa hợp với chúng sanh, để dạy dỗ họ nên vào trà đình, tửu quán, nhưng luôn sợ tiếng thị phi, không được vui như các bậc đại Bồ tát thực hành một cách tự nhiên. Đó là

ố danh úy

Ba, Tử úy Bồ tát sơ học, tuy muốn vận dụng tâm rộng lớn, bố thí cả nội tài lẫn ngoại tài, nhưng bố thí tiền của thì được, còn đến thân mạng thì tiếc rẻ, không thể bỏ được. Đó là tử úy

Bốn, Ác đạo úy

Bồ tát sơ học sợ sanh vào đường ác, vì còn phân biệt đối với pháp bất thiện, làm cho các vị này không dám sanh. Đó là sợ đường ác

Năm, Đại chủng oai đức úy Bồ tát sơ học, hoặc ở nơi triều đình tranh luận, hoặc giảng giải chánh pháp trước nhiều người và tranh cải đúng, sai và hay lo sợ sai lầm. Đó là đại chúng oai đức úy

Ngũ Cái

五蓋 (Pháp giới thứ đệ)

Cái là che đậy. Chúng sanh do năm dục làm mê hoặc, che mờ tâm thức, nên đối với chánh đạo không thể hiểu được, chìm đắm trong ba cõi, không sao ra được.

Một, Tham dục cái. Tham dục là tom góp không chán gọi là tham; mong muốn, yêu thích gọi là dục.

Chúng sanh tham ái các pháp ở thế gian như nam, nữ, sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp và tiền của, châu báu không biết chán.

Vì sự ham muốn này, che đậy tâm thức nên thiền định, pháp lành không thể phát sanh, chìm đắm trong ba cõi, không ra khỏi được, nên gọi là cái.

Hai, Sân khuể cái.

Sân khuể tức là tâm giận dữ. Chúng sanh đối với cảnh trái ý nghịch lòng hoặc nhớ lại người khác đã làm cho mình buồn phiền nên sanh tâm giận dữ.

Vì sự giận dữ này, che lấp tâm thức, nên thiền định, pháp lành không thể phát sanh, chìm đắm trong ba cõi, không ra khỏi được, nên gọi là cái.

Ba, Thụy miên cái Thụy là ý thức mê mờ; miên là năm thức trước mờ tối. Chúng sanh vì sự ngủ nghỉ này, che mờ tâm thức; thiền định, pháp lành không thể phát sanh, chìm đắm trong ba cõi, không có ngày ra khỏi, nên gọi là cái.

Bốn, Trạo hối cái. Trạo hối: trạo là động, thân không yên, hay đi đây đi đó. Thân lao chao, không yên định, rồi sanh và suy nghĩ, trong tâm, những buồn phiền là hối.

Chúng sanh vì tâm lao chao, tâm phiền muộn này, che mờ tâm thức, thiền định, pháp lành không thể phát sanh, chìm đắm trong ba cõi, không có ngày ra khỏi, nên gọi là cái.

Năm, Nghi cái.

Nghi là do dự, không quyết định, tức là si mê, lầm lạc.

Vô minh làm mờ tối, chúng sanh không phân biệt được chơn, giả. Tâm do dự thường không quyết đoán (dứt khoát ) bất kỳ việc gì.

Vì tâm nghi ngờ, lầm lạc này, che mờ tâm thức thiền định, pháp lành không thể phát sanh, chìm đắm trong ba cõi, không có ngày ra khỏi, nên gọi là cái.

Ngũ Chủng A Na Hàm

五種阿那含 (Niết bàn kinh)

Tiếng Phạn là A na hàm, tiếng Hoa là Bất lai hay là Bất hoàn. Nghĩa là không sanh trở lại cõi dục, đây là quả thứ ba.

Vì căn có nhanh, chậm; tu có siêng, lười nên đối với quả A la hán, chứng có trước, sau không giống nhau. Vì vậy chia ra thành năm loại.

Một, Trung Bát Niết bàn. Trung tức là trung ấm, còn có tên là trung hữu. Đó là sau khi chết mà thức thân chưa thác sanh. Tiếng Phạn là Bát Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ. Vị A na hàm này mất ở cõi dục, sanh lên cõi sắc và dứt trừ phiền não ở cõi vô sắc, chứng A la hán được Bát Niết bàn.

Hai, Sanh Bát Niết bàn. Sanh là thọ sanh ở cõi sắc. Vị A na hàm này ở cõi dục chứng được quả thứ ba, chết ở cõi dục, sanh lên cõi sắc, lại dứt hết hoặc nghiệp còn sót ở cõi vô sắc và chứng được La hán quả, rồi vào Bát Niết bàn.

Ba, Hữu hạnh Bát Niết bàn.

Hữu hạnh là gắng công thực hành.

Vị A na hàm này, chứng được quả thứ ba ở dục giới, chết ở cõi dục, sanh lên cõi sắc, không thể vào quả Niết bàn nhanh, lại trải qua một khoảng thời gian dài, siêng năng tu tập thêm nữa, mới dứt hết hoặc nghiệp còn sót ở cõi vô sắc và chứng được quả A la hán rồi vào Niết bàn.

Bốn, Vô hạnh Bát Niết bàn. Vô hạnh là không gắng công thực hành.

Vị A na hàm này ở cõi dục chứng được quả thứ ba rồi chết ở cõi dục, sanh lên cõi sắc, lại trải qua một thời gian dài mà không thể nổ lực gắng công thêm, lười biếng phóng túng, lần lữa một thời gian lâu dài mới đoạn được hoặc nghiệp còn dư ở cõi vô sắc, chứng được quả A la hán và vào Bát Niết bàn.

Năm, Thượng lưu bát Niết bàn.

Thượng lưu tức là vô sắc giới.

Lưu tức là lưu hành.

Vị A na hàm này chết ở cõi dục, sanh lên cõi sắc, không thể lên Niết bàn liền mà phải qua lại các cõi trời sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền rồi lần lượt sanh ở đó, mới dứt trừ hoặc nghiệp ở cõi vô sắc, chứng được quả A la hán rồi vào bát Niết bàn.

Ngũ Chủng A Xà Lê

五種阿闍黎 (Tứ phần luật)

Tiếng Phạn là A xà lê, tiếng Hoa là Quỹ phạm, vì người mà làm mẫu mực, nên gọi là A xà lê.

Một, Xuất gia A xà lê.

Tức là cạo tóc, đi tu, thọ giới Tỳ kheo cho làm Tăng sĩ. Nghĩa là người xuất gia phải nương Thầy mới được tế độ. Luật nói: chính là nhờ nương Thầy mà được xuất gia vậy.

Hai, Thọ giới A xà lê. Tức là thầy Tỳ kheo lãnh thọ giới luật. Đã xuất gia rồi phải nương tựa vào thầy cầu mong thọ giới pháp.

Luật nói: chính là người làm phép yết ma khi thọ giới. (Tiếng Phạn là Yết ma, tiếng Hoa là tác pháp)

Ba, Giáo thọ A xà lê.

Tức là thầy truyền giới Tỳ kheo. Đã nhận lãnh giới pháp rồi thì phải có thầy dạy dỗ, trao cho oai nghi.

Luật nói: chính là người dạy dỗ các oai nghi.

Bốn, Thọ kinh A xà lê. Tức là thầy Tỳ kheo dạy kinh điển cho vị mới xuất gia.

Đã xuất gia rồi phải nhờ thầy dạy cách tu tập và giảng giải nghĩa lý của kinh điển.

Luật nói: chính là người giảng giải kinh điển, cho đến một bài kệ bốn câu, cho những vị mới xuất gia.

Năm, Y chỉ A xà lê.

Tức là thầy mà vị tỳ kheo nương tựa. Tỳ kheo vào mùa hạ phải nương theo thầy mà ở, hoặc chỉ nương tựa trong một đêm.

Luật nói: Cho đến nương tựa một đêm thôi.

Ngũ Chủng Bất Nam

五種不男 (Pháp hoa văn cú ký)

Kinh pháp hoa nói: Bồ tát không nên gần gũi năm hạng người không phải là người nam giới, dống như người bà con thân thích.

Một, Sanh bất nam. Người từ khi sanh ra, nam căn không đủ. Đó gọi là sanh bất nam.

Hai, Kiền bất nam. Kiền là người dùng dao chặt đứt nam căn. Đó gọi là kiền bất nam.

Ba, Đố bất nam.

Nam căn dống như không có, thấy người khác hành dâm, sanh tâm ghen ghét, (đôi lúc) lại có căn.

Đó gọi là đố bất nam.

Bốn, Biến bất nam.

Nam căn có thể biến đổi. Gặp người nam thì biến thành nữ căn, gặp người nữ thì biến thành nam căn. Đó gọi là biến bất nam.

Năm, Bán bất nam. Nửa tháng là người nam, nửa tháng không là người nam. Đó gọi là bán bất nam.

Ngũ Chủng Bất Ưng Thí

五種不應施 (Pháp uyển châu lâm)

Một, của có được không hợp lý, đó là vật bất tịnh, nên không được đem cho người.

Hai, Tửu cập độc dược. Rượu và thuốc độc, hay làm cho chúng sanh cuồng loạn, mất mạng, nên không được đem cho người.

Ba, Ta la cơ võng.

Ta là lưới bắt cọp.

La là lưới bắt chim.

Cơ là máy bắn tên.

Võng là lưới bắt cá. Là những dụng cụ hãm hại, làm lo sợ chúng sanh, rắp tâm bẩy, lưới rình bắt cầm thú, nên không được đem cho người.

Bốn, Đao trượng cung tiễn. Dao, gậy, cung, tên là dụng cụ giết hại chúng sanh, nên không được đem cho người.

Năm, Âm nhạc nữ sắc. Âm nhạc, nữ sắc hay làm cho tâm chân chánh mê mờ, rối loạn, nên không được đem cho người.

Ngũ Chủng Đại Sư Công Đức

五種大師功德 (Du già sư địa luận)

Một, Giới hạnh vô thất. Tỳ kheo giữ gìn vững vàng giới luật của Phật chế ra, không vi phạm, không sai sót. Tất cả những việc ấy là công đức nên đáng làm bậc thầy về giới pháp cho mọi người.

Hai, Thiện kiến lập pháp Đối với giới luật của Phật, Tỳ kheo giỏi thành lập tất cả các pháp để khiến cho người tu học không bị vi phạm, tất cả việc ấy là công đức, đáng được làm thầy về giới pháp cho người.

Ba, Thiện chế lập sở học. Tỳ kheo ở trong luật nghi phải gánh vác trách nhiệm dạy dỗ người khác, khéo ngăn chặn những sai trái và ổn định tăng đoàn. Đầy đủ công đức như thế, mới đáng làm thầy giới luật của người.

Bốn, Thiện đoạn nghi hoặc. Đối với phép tắc đã được lập ra và những gì đã học, hoặc trong chúng có nghi ngờ, thì giỏi chỉ bảo, giảng giải để họ dứt trừ nghi ngờ, khiến cho tu hành đúng phương pháp. Đầy đủ công đức như thế mới đáng làm thầy giới pháp của người.

Năm, Giáo thọ xuất ly.

Tỳ kheo dùng giới pháp của Phật, dạy bảo trao truyền cho người, làm cho họ giữ gìn đúng pháp và thành tựu được thánh đạo, ra ngoài sống, chết. Đầy đủ công đức như thế, mới đáng làm thầy giới pháp của người.

Ngũ Chủng Kết Giới Tướng

五種結界相 (Thiện kiến tì bà sa luật).

Năm hình thức kết giới là phương pháp Phật dạy các vị Tỳ kheo kết giới.

Các vị Tỳ kheo; nếu làm Phật sự; nếu thực hành Bồ tát; nếu xây dựng chùa, tháp hoặc ở trên không, hoặc ở trong núi, hoặc ở bờ sông; tùy theo hình thức, dung hượng, rộng hẹp, lớn nhỏ, đều phải kết giới để lập nên giới tướng; nên nói danh và tướng của năm loại này. (Tiếng Phạn là Bố tát, tiếng Hoa là Tịnh trụ).

Các vị Tỳ kheo, mỗi tháng họp hai lần, tụng đọc giới pháp, để thanh tịnh ba nghiệp thân, miệng, ý; nên gọi là tịnh trụ).

Một, Phương tướng. Phương tướng là chỗ kết giới, hình thể vuông vức; hoặc một phương có sông dài, lấy con sông ấy làm giới tướng (ranh giới). Nếu sông không có nguồn, không chảy thường xuyên, thì không thể lấy làm giới tướng được. Nếu có cây, thì lấy cây làm giới tướng, Nếu cây mục hư, không thể tạo thành hàng rào khép kín, thì cũng không thể làm giới tướng được, Nếu có con đường, thì lấy con đường làm giới tướng, Nếu đường cùng, thì không thể. Nếu có tảng đá, thì lấy làm giới tướng, Nếu đá rải rác, thì cũng không thể.

Khoảng đất ấy, nếu không có sông, cây v.v…, thì phải dựng đá, trồng cây bốn phia để làm giới tướng (ranh giới).

Hai, Viên tướng.

Viên tướng là chỗ kết giới, hình thể tròn trịa, với địa thế này, hoặc sông, cây, v.v…chung quanh làm hàng rào xung quanh; hoặc dựng đá, trồng cây để làm giới tướng.

Ba, Cổ hình tướng. Cổ hình tướng là chỗ kết giới, có hình thể như cái trống. Với địa thế này, hoặc sông, hoặc đường đi, .. tạo thành thế đất như cái trống; hoặc đựng đá, trồng cây để làm ranh giới.

Bốn, Bán nguyệt hình tướng. Chỗ kết giới có hình trạng giống như trăng bán nguyệt. Với địa thế này, hoặc sông, hoặc đường đi, …tạo thành thế đất như trăng bán nguyệt; hoặc dựng đá, hoặc trồng cây làm ranh giới.

Năm, Tam giác tướng. Tam giác là chỗ kết giới có hình thể hình tam giác. Với địa thế này, hoặc có sông, có đường đi bao quanh, hoặc phải dựng đá, trồng cây để làm ranh giới.

Ngũ Chủng Lạc

五種樂 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Một, Xuất gia lạc.

Niềm vui xuất gia là vì người thế gian, nhiều phiền não, mê lầm; nhờ xuất gia hiểu đạo, dứt hết khổ đau ấy.

Hai, Viễn ly lạc. Niềm vui xa lìa là niềm vui của trời sơ thiền. Vì chứng sơ thiền có thể xa lìa ái nhiễm, phiền não cõi dục, được thiền định giác quán, mà niềm vui được sanh ra. (Giác là tâm mới vừa duyên là giác; Tâm vi tế phân biệt thiền vị gọi là quán).

Ba, Tịch tĩnh lạc. Niềm vui tịch tĩnh là niềm vui của trời nhị thiền.

Vì nhị thiền rời bỏ giác quán của sơ thiền loạn động, tâm lắng trong yên lặng và phát khởi niềm vui của thiền định thù thắng.

Bốn, Bồ đề lạc. Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là đạo.

Bồ tát do quả giải thoát mà thành, tự hưởng được niềm vui của đạo. Vì tâm từ, lại đem niềm vui này cho chúng sanh.

Năm, Niết bàn lạc.

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ.

Các vị Bồ tát dứt sanh tử, trở về chơn tánh, vào Niết bàn vô dư, có được sự yên lặng hoàn toàn. Đó gọi là niềm vui Niết bàn.

(Vô dư là sắc thân, phiền não diệt hết, không còn sót lại gì).

Ngũ Chủng Phạm Âm

五 種 梵 音 (Trường A hàm kinh)

Phạm âm là tiếng nói của Đại phạm thiên, có năm thứ âm thanh tịnh.

Một, Chánh trực âm. Các vị phạm thiên có thiền định bảo trì thân thể, không có hành vi dâm dục, nên âm thanh của các vị ấy đoan chánh, ngay thẳng, không tà vậy. Đó gọi là chánh trực âm.

Hai, Hòa nhã âm.

Các phạm thiên tâm xa lìa dục nhiễm, ưa thích luật nghi, nên âm thanh của họ nhu hòa, nhã nhặn, xa lìa tục tằng, thô kệch. Đó gọi là hòa nhã âm.

Ba, Thanh triệt âm. Không đục gọi là trong. Ánh sáng xuyên qua gọi là thấu (suốt). Các vị phạm thiên, giới hạnh thanh tịnh, tâm tánh sáng suốt hoàn toàn, nên âm thanh của các vị ấy thanh tịnh, trong sáng, thấu suốt.

Đó gọi là thanh triệt âm.

Bốn, Thâm mãn âm. Các vị Phạm thiên, tịnh hạnh tròn đầy, tâm vắng lặng và quang minh, nên âm thanh của các vị ấy thâm trầm tròn trịa và không hạn hẹp. Đó gọi là thâm mãn âm.

Năm, Chu biến viễn văn âm. Đầy đủ là chu. Khắp hết là biến.

Các vị trời này, tâm trong sáng và thanh tịnh, chiếu khắp mười phương, nên âm thanh của các vị ấy bao trùm tất cả, dù ở xa cũng nghe được và không hạn hẹp. Đó gọi là chu biến viễn văn âm.

Ngũ Chủng Pháp Sư

五種法師 (Pháp hoa văn cú)

Pháp là phép tắc. Sư là người thợ.

Pháp tuy có đường lối không thể tự truyền đạt. Truyền đạt là ở người, cho nên có năm loại người truyền đạt kinh Phật, tất cả đều gọi là pháp sư.

Một, Thọ trì.

Sức tin là thọ. Sức nhớ là trì.

Đối với những lời dạy bảo của Phật, tin tưởng sâu xa chắc chắn, luôn nhớ không quên. Đó là thọ trì pháp sư.

Hai, Đọc kinh.

Mắt nhìn vào văn gọi là đọc. Tâm ngay thẳng, ngồi tề chỉnh, mắt nhìn vào kinh văn, miệng đọc lớn lên từng câu. Đó là đọc kinh pháp sư.

Ba, Tụng kinh

Không nhìn vào kinh mà đọc gọi là tụng, tức là đọc thuộc lòng.

Đó là tụng kinh pháp sư.

Bốn, Giải thuyết. Nghĩa lý của pháp Phật khó hiểu, nếu có thể giải thích rõ ràng và dạy dỗ cho người. Đó là giải thuyết pháp sư.

Năm, Thư tả.

Nếu hay biên chép, truyền bá kinh Phật rộng rãi, đó là thư tả pháp sư.

Ngũ Chủng Quả

五種果 (Hiển dương thánh giáo luận)

Một, Dị thục quả

Chúng sanh đời này làm nghiệp bất thiện, thì đời sau chịu cảnh quả ác. Nếu làm nghiệp lành hữu lậu, thì đời sau chịu cảnh quả lành. Vì đến đời khác quả mới chín, nên gọi là dị thục quả.

Hai, Đẳng lưu quả Đẳng tức là ngang nhau. Lưu tức là lưu lại: cùng một thứ, cùng một loài.

Vì chúng sanh làm điều bất thiện, ưa ở chỗ bất thiện thì bị nghiệp bất thiện chuyển biến nhiều.

Nếu làm pháp lành, ưa ở chỗ pháp lành, thì pháp lành tăng trưởng.

Quả theo nghiệp biến đổi, nghiệp và quả giống nhau. Đó gọi là đẳng lưu quả.

Ba, Ly hệ quả

Ly hệ là xa lìa sự trói buộc. Nhờ tu bát chánh đạo, chúng sanh xa lìa phiền não, không chịu quả báo. Đó gọi là ly hệ quả.

Bốn, Sĩ dụng quả Sĩ dụng: những công việc người sĩ phu dùng đến.

Đối với các nghề nghiệp ở thế gian, tùy theo từng loại, người ta dùng đến như kinh doanh, nghề nông, buôn bán, ... mỗi thức có công việc khác nhau. Đó gọi là sĩ dụng quả.

Năm, Tăng thượng quả Tăng thượng là căn thân có sức vượt trội hơn lên. Như nhãn căn tuy có thấy cảnh nếu không có nhãn thức duyên cảnh thì không có sức chiếu soi, khi căn và thức hòa hợp thì làm nên kết quả mọi việc. Các căn và thức của tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng do hòa hợp chiếu soi cảnh mà các sự việc được làm nên; vì thế các căn đều có sức vượt trội hơn lên. Đó gọi là tăng thượng quả.

Ngũ Chủng Quyến Thuộc

五種眷屬 (Pháp hoa huyền nghĩa).

Năm loại quyến thuộc là Như lai nói pháp, nhờ duyên ấy mà người vâng chịu theo đạo.

Người đã vâng chịu theo đạo rồi; nhờ giáo pháp mà thành bà con, tức là thành quyến thuộc. Ví như di thể của cha và mẹ tạo thành thân thể, có được thiên tánh. Thiên tánh gần gũi mến yêu, nên gọi là quyến thuộc.

Một, Lý tánh quyến thuộc. Lý tánh của chư Phật và chúng sanh bình đẳng, tương quan một cách tự nhiên.

Kinh Pháp hoa nói: Ta là bậc thánh được tôn trọng nhất trong các thánh, là cha của thế gian. Tất cả chúng sanh là con của ta đều là những người chưa từng lãnh thọ giáo pháp ta, nhưng cũng được gọi là quyến thuộc; nên gọi là lý tánh quyến thuộc.

Hai, Nghiệp sanh quyến thuộc. Do kiếp trước có nghiệp lành nghe chánh pháp, lại được sanh vào thời Phật xuất thế, nhận lãnh đạo pháp và được độ; nên gọi là nghiệp sanh quyến thuộc.

Ba, Nguyện sanh quyến thuộc. Ngày trước, do nghe pháp mà kết duyên với nhau, chưa chứng được quả, mà từng phát thệ nguyện, chỉ lo sao cho được chứng đạo.

Nay nương theo nguyện đời trước, gặp Phật nghe pháp, nên gọi là nguyện sanh quyến thuộc.

Bốn, Thần thông quyến thuộc. Đời trước gặp Phật, phá tan mê lầm, thấy được lý tánh; hoặc sanh ở nơi khác, vì Phật ra đời, dùng sức thần thông sanh ở xứ này, giúp Phật giáo hóa, nên gọi là thần thông quyến thuộc.

Năm, Ứng sanh quyến thuộc. Bồ tát đã phá phiền não vô minh, đã chứng được pháp thân; tức là pháp khởi diệu dụng để hóa độ chúng sanh, phải vào nơi sanh tử, dẫn dắt chúng sanh, quay về Phật đạo.

Như vua Tịnh phạn và phu nhân Ma da, là cha mẹ của hằng ngàn đức Phật; La Hầu La là con của hằng ngàn đức Phật; các bậc Thinh văn mà bí mật bên trong là hạnh Bồ tát, đều ứng hiện sanh ra ở đây; nên gọi là ứng sanh quyến thuộc.

(Tiếng Phạn là Ma da, gọi đủ là Ma ha Ma da, tiếng Hoa là Đại thuật. Tiếng Phạn là La hầu La, tiếng Hoa là Phú chướng).

Ngũ Chủng Sắc Pháp

五種色法 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Sắc tức là sự trở ngại của vật chất. Tất cả sắc pháp y báo và chánh báo, không ra ngoài năm thứ này.

(y là y báo của chúng sanh, tức là núi, sông, đất liền, nhà cửa. Chánh là chánh báo tức là thân ngũ ấm của chúng sanh. Cả hai thứ này đều có hình, lượng và phân chia được, nên gọi là pháp).

Một, Cực lược sắc. Đối với sắc pháp đã nói trên, phân chia ra dài, ngắn, lớn, nhỏ, cho đến rất nhỏ; nên gọi là cực lược sắc.

Hai, Cực quýnh sắc, cũng gọi là tự ngại sắc.

Nhìn lên bầu trời thấy sắc xanh, sắc vàng, v.v… đó là hiển sắc; Nếu nhìn xuống thì các hiển sắc ấy rất xa, khó thấy được; đó gọi là cực quýnh sắc.

Ba, Thọ sở dẫn sắc. Thọ tức là lãnh thọ; dẫn tức là dẫn dắt đến để chọn lựa, nắm lấy. Như khi lãnh thọ các giới phẩm; giới là sắc pháp của giới được nhận lãnh, tức là sắc được đem đến do thọ. Cũng giống như ý thức khi lãnh nhận các pháp thanh, hương, vị, xúc; cho đến nhớ lại cảnh giới đã từng thấy ở quá khứ, đều gọi là sắc được đem đến do lãnh thọ.

Bốn, Biến kế sở khởi sắc. Các chúng sanh, đối với ảnh tượng do thức biến và cảnh giới ba đời do thức thứ sáu duyên như hoa giữa hư không, bóng trăng trong nước, v.v… đều do suy lường; chấp trước mà sanh ra; đó gọi là biến kế sở khởi sắc.

Năm, Định tự tại sở sanh sắc.

Định tức là thiền định. Tự tại sở sanh sắc là cảnh giới do giải thoát tịnh lự duyên. Như ánh sáng do Bồ tát nhập định hiện ra và hiện ra tất cả cảnh giới hình tượng. Như vào hỏa định thì có ánh sáng của lửa phát ra; đó gọi là sắc sanh ra do thiền định tự tại.

Ngũ Chủng Sám Hối

五種懺悔 (Tiểu Di đà sám)

Kinh Phổ hiền nói: Nếu quốc vương, đại thần muốn sám hối, thì phải tu tập năm việc, ấy là sám hối.

Một, Bất tất lễ bái ưng thường ức niệm đệ nhất nghĩa không. Không nên câu nệ vào việc lễ bái, tụng niệm chỉ phải giữ tâm ghi nhớ chánh lý, không chê bai Tam bảo, đối với người tu phạm hạnh không nên đối xử xấu, chuốc lấy tai nạn. Đó là sám hối.

Hai, Hiếu dưỡng phụ mẫu, cung kính sư trưởng.

Kinh Phạm võng nói: Hiếu gọi là giới, cũng gọi là ngăn cấm. Đã hiếu dưỡng cha mẹ, cung kính giáo thọ sư, thì không có tội ngỗ nghịch. Đó là sám hối.

Ba, Chánh pháp trị quốc bất tà uổng nhân dân.

Dùng đạo chánh thuận để cai trị, an ổn, quốc gia và thường dạy bảo nhân dân kính tín Tam bảo, giữ gìn ngũ giới, không dùng tà pháp bắt ép nhân dân theo ý mình. Đó là sám hối.

Bốn, Ư lục trai nhật sắc chư cảnh một linh hành bất sát.

Lục trai nhật là sáu ngày ăn chay trong mỗi tháng: Mùng tám, mộtbốn, rằm, haiba, haichín, ba0. Dùng sáu ngày này, Tứ Thiên

Vương sai sứ giả tuần sát trong thế gian, nếu gặp người dân tu tập việc lành, thì ban lộc và tăng thêm tuổi thọ cho họ; gặp người dân làm việc bất thiện, thì liền giáng tai họa xuống họ; Nếu hay ra lệnh trong nước càng tăng thêm phước lành, luôn hưởng an lạc, vinh hoa. Đó là sám hối.

(Tứ thiên vương là Phía đông: Trì quốc thiên vương; phí Nam: Tăng trưởng thiên vương; phía Tây: Quảng mục thiên vương; phía Bắc: Đa văn thiên vương).

Năm, Thâm tín nhân quả tri

Phật bất diệt .

Cái gì do mình làm là nhân; kết quả của nhân là quả.

Nếu tin nhân quả không hư dối, thì không lỗi lầm tạo ác. Nếu biết pháp thân thường còn, thì không có kiến chấp đoạn diệt (chết rồi hết). Đó là sám hối.

Ngũ Chủng Tà Mạn

五種邪命 (Đại trí độ luận)

Lấy năm tà pháp để cầu lợi dưỡng cho đời sống của mình. Là Tỳ kheo thì phải răng dè thật kỹ việc này.

Một, Trá hiện dị tướng. Các Tỳ kheo nào sống trái với lời dạy của Phật, ở trước người đời, lừa gạt người ta bằng cách biểu hiện tướng tá kỳ lạ, mong được kính trọng, để cầu lợi dưỡng. Đó là tà mạng.

Hai, Tự thuyết công năng. Các Tỳ kheo nào dùng miệng lưỡi ngôn từ, ép người ta khen mình. Tự mình khoe công trạng, tài năng để người ta sanh lòng kính tín, mà cầu lợi dưỡng. Đó là tà mạng.

Ba, Chiêm tướng cát hung. Các Tỳ kheo nào học theo dị thuật xem tướng, bói toán tốt, xấu để cầu lợi dưỡng. Đó là tà mạng.

Bốn, Cao thinh hiện oai. Các Tỳ kheo nào lớn tiếng ra oai, làm cho người kính vì sợ, để cầu lợi dưỡng. Đó là tà mạng.

Năm, Thuyết sở đắc lợi dĩ động tâm nhân.

Các Tỳ kheo nào đối với người này thì được lợi, đối với người kia khen ngợi và ngược lại, làm cho người ta động lòng mà cầu lợi dưỡng. Đó là tà mạng.

Ngũ Chủng Thiện Căn Phát Tướng

五種善根發相 (Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu).

Một, Đạo thiện căn phát tướng. Người tu thiền, do trước tiên đếm hơi thở rồi tiếp tu chỉ quán, nên thân, tâm hòa hợp thích ứng với nhau, vọng niệm đều dừng. Nhờ đó, tự biết mình từ từ đi vào định, tan loãng vào cõi vắng lặng mênh mông. Có thể trải qua một ngày, hai ngày, cho đến một tháng, hai tháng, không thối lui, không mất( tán loạn), thì ở trong định, bỗng nhận ra thân tâm vận động và phát ra những cảm xúc đau, ngứa, lạnh, nóng. Lúc các cảm xúc ấy phát ra, thân tâm an định, vui vẻ và thanh tịnh; không thể lấy gì làm ví dụ cho được. Đó là tức đạo thiện căn phát tướng.

Hai, Bất tịnh quán thiện căn phát tướng.

Người tu thiền, ở trong thiền định vắng lặng, bỗng nhiên thấy người nam, người nữ chết, thân thể của họ hư họai, rệu rã, xương phơi rải rác. Tâm của họ buồn, vui lẫn lộn và chán ghét sự yêu thương. Đó là bất tịnh quán thiện căn phát tướng.

Ba, Từ tâm thiện căn phát tướng.

Người tu thiền, ở trong định, bỗng nhiên phát tâm thương nhớ chúng sanh. Hoặc là người thân, hoặc là kẻ oán, cho đến chúng sanh trong năm đường đều được an vui, thì thiền định càng thâm sâu, vui vẻ, thanh tịnh; không thể lấy gì làm ví dụ cho được. Đó là từ tâm thiện căn phát tướng.

Bốn, Nhân duyên quán thiện căn phát tướng.

Người tu thiền, ở trong định, bỗng nhiên, thấu rõ được sự phát sanh của tâm, tìm ra trong ba đời, các nhân duyên như vô minh, hành, thức …, không thấy có tướng nhân, có tướng ngã, thì xa lìa được chấp đoạn, chấp thường, phá hết các tà kiến, chứng được định an ổn, khai mở ra được hiểu biết và trí huệ đối với vạn pháp. Tâm sanh pháp hỷ; Đó là nhân duyên quán thiện căn phát tướng

Năm, Niệm phật thiện căn phát tướng.

Nhớ nghĩ tướng hảo, công đức của chư Phật và thần thông biến hóa, thuyết pháp vô ngại, đều không thể nghĩ bàn. Khi nghĩ nhớ như vậy, tâm kính yêu sanh ra, Tam muội khai mở, thân tâm khoái lạc, thanh tịnh an ổn, không có các tướng ác. Đó là niệm Phật thiện căn phát tướng.

Ngũ Chủng Thinh Văn

五種聲聞 (Pháp hoa văn cú )

Một, Quyết định Thinh văn Tu tập từ lâu pháp Tiểu thừa, nhiều kiếp công phu đã viên mãn, nên chứng được quả nhỏ. Đó gọi là quyết định Thinh văn

Hai, Thối đạo Thinh văn

Thinh văn này trước tu tập theo Đại thừa, nhiều kiếp tu hành, nửa chừng vì chán sanh tử, thoái lui tâm Đại thừa, vẫn chứng quả nhỏ . Đó gọi là thối đạo Thinh văn

Ba, Ứng hóa Thinh văn

Chư Phật và Bồ tát, vì hai loại Thinh văn trên, nên trong thì bí mật tu hành hạnh của Phật và Bồ tát; ngoài thì hiện hình thức Thinh văn để dẫn dắt Tiểu thừa đi vào Đại thừa. Đó goi là Ứng hóa Thinh văn.

Bốn, Tăng thượng mạn Thinh văn

Chán ghét sanh tử, vui thích Niết bàn, tu tập theo pháp Tiểu thừa, lấy ít cho là đủ, chưa được mà gọi là được, chưa chứng mà cho là chứng. Đó gọi là Tăng thương mạn Thinh văn

Năm, Đại thừa Thinh văn Vì nghe được Phật đạo, nên không dừng lại ở hóa thành mà cuối cùng trở về bảo sớ. Đó gọi là Đại thừa Thinh văn

(Hóa thành: Không mà bỗng nhiên có gọi là hóa . Phòng ngừa điều quấy, chế ngự kẻ địch gọi là thành . Dùng để ví dụ cho Niết bàn Tiểu thừa hay ngăn ngừa kiến hoặc và tư hoặc và chế ngự kẻ thù sanh tử Bảo sớ tức là lý thật tướng của Đại thừa )