Tam Tạng Pháp Số

Tam Chủng Thế Gian

三種世间 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Khí thế gian.

Thế giới giống như vật dụng, gọi là khí thế gian. Đó là cảnh giới đức Phật Thích Ca giáo hoá, tức là ba thế giới. (Tiếng Phạn Thích Ca, tiếng Hoa là năng thân Tam thiên là tiểu thiên, trung thiên và đại thiên).

Hai, Chúng sanh thế gian.

năm ấm hoà hợp mà sanh ra; gián cách không đều nhau, nên gọi là chúng sanh thế gian, tức là nơi Phật Thích Ca giáo hoá chúng sanh.

Ba, Trí chánh giác thế gian. Phật đầy đủ trí huệ, vĩnh viễn lìa xa tà kiến, hiểu biết sâu sắc pháp thế gian và xuất thế gian, nên gọi là trí chánh giác thế gian, tức là thân trí huệ của Phật Thích Ca dùng để giáo hoá chúng sanh.

Tam Chủng Thế Gian

三種世间 (Đại trí độ luận) Cách biệt là thế, gián cách là gian.

Trong mười giới có ba thứ giả gọi là ngũ ấm, quốc độ, cách biệt không giống nhau, nên gọi là ba thứ thế gian. (mười giới là Phật, Bồ tát, Thinh văn, thiên, nhân, A tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục; ngũ ấm tức là thân của chúng sanh, do ngũ ấm mà thành, đó là sắc, thọ, tưởng, hành, thức).

Một, Giả danh thế gian.

Còn gọi là chúng sanh thế gian. Đối với thập giới, ngũ ấm là pháp thật, còn danh tự thì mượn để lập ra, mỗi thứ không giống nhau. Đó là thế gian giả danh (mượn tên gọi là thế gian). Pháp thật nghĩa là mười giới và ngũ ấm đều thật có, còn danh tự là giả lập mà thôi. Tên gọi mười giới chẳng có thật. Đã có pháp thật là mười giới, năm ấm thì có tên giả là mười giới chúng sanh. Tương tự người ở trong thế giới, mỗi người có thân, có tên riêng; các thế giới khác cũng vậy).

Hai, Ngũ ấm thế gian. Cũng gọi là ngũ chúng sanh thế gian, năm ấm là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Mười giới, năm ấm mỗi thứ khác nhau, nên gọi là năm ấm thế gian. (sắc là chất trở ngại; thọ là lãnh thọ các trần; tưởng là tư tưởng; hành là tạo tác; thức là phân biệt thiện, ác. năm cái này che lấp chân như, nên gọi là ấm).

Ba, Quốc độ thế gian.

Quốc độ là cảnh giới chúng sanh đang ở. Đã có thân thì phải có nơi ở. Sở y mười giới khác nhau, nên gọi là quốc độ thế gian.

Tam Chủng Trọng Chướng

三種重障 (Du già đại giáo vương kinh)

Một, Ngã mạn trọng chướng. Chấp chặt và bị che lấp bởi ngã mạng cống cao, tà kiến, không thể khiêm tốn, kính thờ chư Phật, Bồ tát, sư tăng, cha mẹ và không thể học chánh pháp của Như lai. Đó là ngã mạng trọng chướng.

Hai, Tật đố trọng chướng. Ganh với người hiền; ghét với người có tài; cho mình đúng, cho người sai. Thấy người tu thiện, lại sanh ghen ghét và không thể học chánh pháp của Như lai. Đó là tật đố trọng chướng.

Ba, Tham dục trọng chướng. Tham lam nhiều, ham muốn nhiều, lười biếng, ham mê ngủ nghỉ, trạo cử, phá giới, cũng không thể học chánh pháp của Như lai. Đó là tham dục trọng chướng.

Tam Chủng Tướng

三種相 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Một, Phiêu tướng.

Phiêu tức là trình bày ra, biểu hiện ra. Như thấy khói thì biết có lửa. Đó gọi là phiêu tướng.

Hai, Hình tướng.

Hình tức là bề ngoài. Như dài, ngắn, vuông, tròn v.v… Đó gọi là hình tướng.

Ba, Thể tướng.

Thể tức là thể chất (thân thể; tính chất). Như lửa nóng làm chất tướng. Đó là thể tướng.

Tam Chủng Tướng

三種相 (Đại trí độ luận).

một, Giả danh tướng.

Tất cả sự, vật đến chúng sanh trong thế gian, tuy do nhiều nhân duyên hoà hợp mà có vô vàn tên gọi, nhưng đều không có tự tánh, giả dối không thật. Vì chúng sanh mê lầm. Đối với các giả danh này lại chấp chặt lấy tướng, nên gọi là giả danh tướng.

Hai, Pháp tướng.

năm uẩn, 12 nhập, mười tám giới v.v… các pháp, vì bằng mắt thịt xem xét, thì thấy nó có. Nếu bằng mắt trí huệ xem xét, thì thấy nó không. Vì chúng sanh mê lầm, đối với các pháp này lại nảy tâm chấp tướng, nên gọi là pháp tướng.

Ba, Vô tướng tướng. Xa lìa hai tướng trên thì gọi là vô tướng. Vì chúng sanh mê lầm, lại đối với vô tướng, nổi tâm chấp (cái vô tướng ấy), nên gọi là vô tướng tướng.

Tam Chướng

三障(Hoa nghiêm khổng mục)

Một, Bì phiền não chướng.

Tức là tư hoặc trong tam giới. Các phiền não tham, sân, si v.v… đối với sáu trần mà khởi lên, như da ở ngoài thân, nên gọi là bì phiền não chướng. (Tư hoặc là đối với tất cả pháp khởi tâm tham ái)

Hai, Nhục phiền não chướng.

Là kiến hoặc trong tam giới. Các kiến thức đoạn, thường, hữu, vô đều thuộc tâm phân biệt, như thịt ở trong da, nên gọi là nhục phiền não chướng.

Ba, Tâm phiền não chướng.

Tức là căn bổn vô minh hoặc. Vô minh hoặc này do mê mờ chân như, chạy theo vọng mà khởi lên, nên gọi là tâm phiền não chướng.

Tam Chướng

三障 (Niết bàn kinh)

Chướng là ngăn che. Chúng sanh bị hoặc nghiệp ngăn che, không thấy chánh đạo, tâm lành không thể sanh khởi, nên gọi là chướng.

Một, Phiền não chướng. Mê mờ, rối rắm đối với chánh pháp; buồn bực, rối loạn tâm thần nên gọi là phiền nào. Các hoặc tham dục, sân nhuế, ngu si v.v… ngăn che chánh đạo. Đó gọi là phiền não chướng.

Hai, Nghiệp chướng. Nghiệp tức là tạo tác. Do tham, sân, si khởi lên thân, miệng, ý; tạo ra năm nghiệp vô gián cực ác, ngăn che chánh đạo. Đó gọi là nghiệp chướng. ( năm vô gián nghiệp là giết cha, giết mẹ, giết A la hán, làm thân Phật chảy máu; phá hoà hợp tăng).

Ba, Báo chướng. Báo tức là quả báo. Do phiền não hoặc nghiệp sanh vào địa ngục, súc sanh, ngạ quỷ, vì vậy ngăn che chánh đạo. Đó là báo chướng.

Tam Đạo

三道 (Kim quang minh kinh huyền nghĩa).

Đạo có nghĩa là thông suốt. Ba đạo thông thương nhau. Từ phiền não đến nghiệp, từ nghiệp đến khổ; từ khổ lại đến phiền não. Xoay vòng tương thông; sống, chết không thôi. Vì vậy gọi là ba đạo.

Một, Khổ đạo.

Khổ là khổ sống, chết. Chúng sanh ở trong ba cõi, sáu đường, sanh rồi lại chết; chết trở lại sanh; nên gọi là con đường khổ.

Hai, Phiền não đạo. Các pháp làm cho tối tăm, bức bách; rối loạn tâm thần; tức là kiến, tư hoặc. Do phiền não này làm nhân, đưa đến cảm nhận quả sống, chết; nên gọi là phiền não đạo.

Ba, Nghiệp đạo.

Nghiệp là những gì thiện, ác do thân, miệng làm ra. Những nghiệp này làm nhân, đưa đến cảm thọ quả báo sống chết, nên gọi là nghiệp đạo.

Tam Điên Đảo

三顚倒 (Tông cảnh lục).

Một, Tâm điên đảo.

Tâm là căn và trần gặp nhau một niệm của tâm khởi lên. Như vậy tâm là nguồn gốc của bao nhiều sai lầm, khởi đầu của lầm lạc. Vì mê tự tánh thanh tịnh nên có vô vàn phân biệt, khởi lên các điên đảo. Nên gọi là tâm điên đảo.

Hai, Kiến điên đảo. Mắt là gốc của mọi cái thấy. Do không hiểu cảnh của ngoại trần đều là hư ảo, nên sanh chấp thủ sai lầm và khởi lên các điên đảo. Vì vậy gọi là kiến điên đảo.

Ba, Tưởng điên đảo.

Tưởng tượng và giữ lấy cái tưởng của sáu trần, làm tổn hao căn lành, do đó sanh ra những tưởng tượng sai lầm và khởi lên các điên đảo. Đó gọi là tưởng điên đảo.

Tam Đồ Đối Tam Độc

三涂對三毒 (Từ bi thuỷ sám)

Một, Hoả đồ đối sân phẫn.

Hoả đồ là địa ngục. Đó là nơi chúng sanh chịu khổ, thường là sự thiêu đốt, khổ sở, bức bách của vạc dầu sôi, lò than nóng, v.v…, nên kinh Tứ giải thoát gọi là tam đồ. Vì tâm chúng sanh không từ bi, thường ôm lòng sân hận, đến nỗi cảm thọ quả báo như vậy. Vì vậy gọi là hoả đồ đối sân phẫn.

Hai, Đao đồ đối xan tham. Đao đồ là ngạ quỉ đạo. Là nơi chúng sanh chịu khổ sở bằng dao, gậy, nên kinh tứ Giải thoát gọi là đao đồ, vì do chúng sanh không có tâm bố thí, thường ôm lòng keo kiệt, tham lam, đến nỗi cảm thọ quả báo này; nên gọi là đao đồ đối xan tham.

Ba, Huyết đồ đối ngu si. Huyết đồ là súc sanh đạo. Nơi ấy chúng sanh chịu khổ, kẻ mạnh hiếp kẻ yếu, ăn nuốt lẫn nhau, uống máu ăn thịt, nên kinh tứ Giải thoát gọi là huyết đồ. Vì chúng sanh không có trí huệ, ngu si không hiểu biết gì, đến nỗi cảm thọ quả báo này, nên gọi là huyết đồ đối ngu si.

Tam Độc

三毒 (Pháp giới thứ đệ).

Độc là độc hại. Tham, sân, si đều có thể phá hoại tâm lành xuất thế, nên gọi là độc.

Một, Tham độc.

Là tâm dẫn đến lựa chọn, giữ lấy, gọi là tham. Nếu dùng tâm mê muội đối với tất cả cảnh thuận lòng rồi giữ lấy không biết chán. Đó gọi là tham độc.

Hai, Sân độc.

Tâm giận dữ, gọi là sân nếu dùng tâm mê muội đối với tất cả nghịch cảnh. Đó gọi là sân độc.

Ba, Si độc.

Tâm mê mờ, lầm lạc, gọi là si. Nếu đối tất cả pháp sự, lý, không hề hiểu biết, giữ lấy sai lầm, điên đảo, rồi khởi lên những việc làm sai trái. Đó là si độc.

Tam Hoặc

三惑 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Hoặc là u mê, không hiểu được nghĩa lý.

Một, Kiến tư hoặc. Kiến tức là phân biệt. Ý căn đối với pháp trần nổi lên các tà kiến ( phân biệt sai trái), nên gọi là kiến hoặc.

Tư là tư duy ( so đo suy nghĩ) còn tham đắm nữa. năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân tham đắm năm trần sắc, thinh, hương, vị, xúc, rồi khởi lên chấp trước trong tư tưởng, nên gọi là tư hoặc.

Kiến, tư hoặc này còn có tên là thông hoặc. Vì ba thừa Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát đều phải dứt trừ nó, nên gọi là thông hoặc.

Hai, Trần sa hoặc.

Vì kiến, tư hoặc của chúng sanh nhiều quá như bụi, như cát. chính vì vậy mới phân chia hoặc như thế. Công hạnh của Bồ tát chuyên giáo hoá chúng sanh, nên bảo chúng sanh dứt trừ kiến, tư, hoặc, đối với Bồ tát thì dứt trần sa hoặc, là tên riêng của hoặc. Riêng là vì chỉ có Bồ tát dứt trừ phiền não này thôi.

Ba, Vô minh hoặc. Đối tất cả pháp không hiểu biết gì, nên gọi là vô minh. Hoặc này là chủng tử của nghiệp thức, là căn bản của phiền não. Thinh văn, Duyên giác không biết đến tên của phiền não này. Chỉ Đại thừa Bồ tát, tu cả định, huệ, vạn hạnh đầy đủ, thì mới có thể dứt trừ được hoặc này. Vì vậy cũng gọi là biệt hoặc.

Tam Hữu

三有 (Bồ tát thiện giới kinh và Đại trí độ luận)

Tam hữu là dục giới, sắc giới, vô sắc giới. Chúng sanh trong sáu đường, theo nghiệp thiện, ác đã làm, cảm thọ quả báo thiện, ác. Nhân, quả không mất, nên gọi là hữu.

Một, Dục hữu. Dục giới: Trời, người, tu la, súc sanh, ngạ quỷ, địa ngục.

Mỗi thứ tuỳ nghiệp nhân đã gây ra mà chịu quả báo, nên gọi là dục hữu.

Hai, Sắc hữu.

Cõi sắc có các trời tứ thiền, do tu tập thiền định hữu lâu trước kia, quả báo sanh lên cõi trời này. Tuy thân xa lìa dục giới thô nhiễm, nhưng vẫn còn sắc thanh tịnh, nên gọi là sắc hữu. (Các trời Tứ thiền là trời sơ thiền; trời nhị thiền, trời tam thiền, trời tứ thiền).

Ba, Vô sắc hữu.

Các trời tứ không ở cõi vô sắc. Do tu tập hữu lậu thiền định xưa kia, quả báo sanh lên cõi trời này. Tuy không có sắc chất làm trở ngại, nhưng cũng tuỳ nhân đã làm mà chịu quả báo, nên gọi là vô sắc hữu. (Các trời tứ không là trời Không xứ, trời Thức xứ, trời Vô sở hữu xứ, trời Phi phi tưởng xứ. TAM CHỦNG HỮU 三種有 (Đại trí độ luận).

Một, Tương đãi hữu. Đãi là đối đãi; như dài, ngắn; kia, đây v.v…. Thật ra không có dài, ngắn; cũng không có kia, đây vì tương đãi mà thôi nên mới có tên dài, ngắn v.v…. Đó là dài vì có ngắn và ngược lại…. Nên gọi là tương đãi hữu.

Hai, Giả danh hữu. Giả hư giả không thật. Như cái nệm lông do nhiều sợi lông mà thành; nếu không có sợi lông làm sao có nệm lông. Từ đó biết rằng sợi lông do nhân duyên hoà hợp mà tạm gọi là nệm lông.

Tất cả chúng sanh tứ đại hoà hợp, tạm gọi là thân, cũng giống như thế, nên gọi là giả danh hữu.

Ba, Pháp hữu.

Tất cả pháp đều từ nhân duyên mà sanh ra, duyên hợp thì thành; duyên tan thì mất, vốn không có tự tánh. Tuy là không có tự tánh, nhưng chẳng phải lông rùa, sừng thỏ. Có tên mà không thực có, nên gọi là pháp hữu

Tam Khổ Đối Tam Giới

三苦對三界 (Thiên thai tứ giáo nghĩa tập chú)

Một, Khổ khổ đối dục giới. Sanh vào trong tam giới, chắc chắn là khổ rồi. Dục giới các cảnh bức bách, khổ lại càng khổ, nên gọi là khổ khổ đối dục giới.

Hai, Hoại khổ đối sắc giới.

Vui hết thì khổ, gọi là hoại khổ. Ơ sắc giới, trời hưởng vui với thiền vị, hưởng hết quả báo lại trở về năm đường, chịu khổ sanh tử, nên gọi là hoại khổ đối sắc giới.

Ba, Hành khổ đối vô sắc giới. Tuy không chịu khổ khổ, vui xoay vần, nhưng tâm vẫn còn sống, chết, nên gọi là hành khổ. Trong cõi vô sắc giới, tuy không có sắc làm trở ngại, nhưng vẫn còn tâm thức hữu lậu. Đó là khổ tự nhiên, nên gọi là hành khổ đối vô sắc giới.

Tam Khổ

三苦 (Tích huyền ký)

Một, Khổ khổ.

Thân hữu lậu do ngũ ấm hợp thành, tánh thường bức bách; lại chịu những khổ khác từ bên ngoài, tức là khổ thêm khổ, nên gọi là khổ khổ.

Hai, Hoại khổ.

Vui đã mất thì khổ tới, nên gọi là hoại khổ, vui đến cùng cực thì buồn sanh ra.

Ba, Hành khổ.

Hành khổ tức là các pháp hữu lậu. Tư tưởng sanh, trụ, dị, diệt dời đổi luôn và luôn luôn bất ổn suốt quá khứ, hiện tại, vị lai.

Tam Lậu

三漏 (Pháp hoa văn cú ký).

Lậu là mất, là rơi, các chúng sanh do mê lầm khởi lên, tạo nghiệp, rơi rớt vào trong ba cõi sống chết, không thể nào ra khỏi. Nhưng bị luật nhân quả chi phối. Hoặc nghiệp là nhân của các lậu; sanh tử là quả của các lậu.

Một, Dục lậu.

Chúng sanh vì hai hoặc kiến, tư ở dục giới, tạo tác các nghiệp và ở dục giới không thể ra khỏi, nên gọi là dục lậu. (căn đối với pháp trần khởi lên phân biệt gọi là kiến hoặc. năm căn còn lại đối với năm trần còn lại khởi lên tham ái gọi là tư hoặc).

Hai, Hữu lậu.

Nhân, quả không mất gọi là hữu tức là phiền não kiến, tư ở sắc giới, vô sắc giới, làm cho chúng sanh không thể ra khỏi hai cõi này, nên gọi là hữu lậu.

Ba, Vô minh lậu.

Không hiểu biết gì gọi là vô minh, tức là si hoặc trong ba cõi, chúng sanh do đây mà luân hồi trong ba cõi, nên gọi là vô minh lậu.

Tam Loại Cảnh

三類境 (Phiên dịch danh nghĩa)

Ba loại cảnh là thức thứ tám A lại da duyên ba loại cảnh. Chủng tử, căn thân là cảnh bên trong. Vũ trụ vạn hữu là cảnh bên ngoài. (Tiếng Phạn là A lại da, tiếng Hoa là Tàng thức).

Một, Chủng tử cảnh.

Thức thứ tám có nhiệm vụ giữ gìn tất cả chủng tử các pháp thế gian và xuất thế gian, nên gọi là cảnh của chủng tử.

Hai, Căn thân cảnh.

Thức thứ tám là tâm có khả năng hiểu biết rõ ràng, nỗi lên tướng trần lao bên trong và bên ngoài; từ một thể tròn đầy thanh tịnh, chia ra thành căn và trần. Tứ đại tu hợp bên trong làm thành thân, nên gọi là căn thân cảnh.

Ba, Khí thế gian cảnh. Thế giới như dụng cụ nên gọi là khí thế gian. Tướng từ thức thứ tám chuyển thành tướng hiện tiền là cảnh núi, sông, cây cối, đất nước, nên gọi là khí thế gian cảnh.

Tam Lượng

三量 (Tông cảnh lục)

Một, Hiện lượng.

Hiện là hiển hiện (trước mắt). Lượng là độ lượng (so đo, toan tính). Đó là nghĩa không thay đổi. Nhãn thức cho đến thân, thân đối với cảnh năm trần hiện tiền rồi so đo, tính toán mà có tự tướng cố định, không nhầm lẫn. Đó là hiện lượng.

Hai, Tỉ lượng.

Tỷ là so sánh. Lấy so sánh, tính toán mà biết có đối tượng. Như từ xa thấy khói, biết có lửa ở đó. Đó gọi là tỷ lượng.

Ba, Thánh giáo lượng.

Đối với những gì thánh nhân (Phật) nói về hiện lượng, tỉ lượng để giáo hoá thì không sai trái, chắc chắn tin tưởng được. Đó là thánh giáo lượng.

Tam Nghi

三疑 (Thiền ba la mật môn)

Thiền ba la mật nói: Vì bị nghi che đậy, nên đối với các pháp tâm không định được. Vì không có định tâm, nên ở trong pháp Phật chẳng thu hoạch được gì. Nghi tuy rất nhiều, chưa chắc làm chướng ngại định. Nay nói rõ do nghi làm chướng định. Có ba trường hợp.

Một, Nghi tự.

Là tự mình nghi mình, các căn tối tăm, chậm chạp, tội lỗi sâu dày, chẳng đáng để thọ lãnh đạo pháp. Tự nghi ngờ mình như thế thì thiền định không thể phát sinh.

Hai, Nghi sư.

Nghi ngờ vị thầy trao truyền đạo pháp cho mình, oai nghi tướng mạo đều không đầy đủ. Tự ông không có đạo hạnh, lấy gì để dạy ta. Nghi ngờ, ngã mạn như thế, thiền định không thể phát sanh.

Ba, Nghi pháp.

Nghi ngờ pháp mình đã lãnh thọ, không phải là đạo chơn chánh, nếu không kính, tín, làm theo, đã không tin tưởng, thì thiền định cũng không phát sinh.

Tam Nhân Tam Quả

三因三果 (Du già sư địa luận)

Một, Dị thục nhân dị thục quả. Đời sau mới chín (thục) nên giờ gọi là dị thục. Đời này đã làm nhân thiện hay ác thì quả thiện, ác cảm thọ ở đời sau. Vì vậy gọi là dị thục nhân dị thục quả

Hai, Phước nhân phước quả. Nhân bố thí, trì giới, nhẫn nhục, thì cảm nhận vô số sự nghiệp ở đời hiện và vị lai, đều là được quả tự tại. Đó gọi là phước nhân phước quả.

Ba, Trí nhân trí quả.

Tu tập tất cả nhân trí huệ, có thể chứng Tam thừa và quả Phật. Đó gọi là trí nhân trí quả. (Tam thừa là Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát).

Tam Phân Biệt

三分別 (A tỳ đạt ma tạp tập luận)

Luận nói: Chỉ có ý thức là có ba loại phân biệt.

Một, Tự tánh phân biệt. Ý thức đối với tự tánh của cảnh sáu trần hiện tại mà khởi lên phân biệt, nên gọi là tự tánh phân biệt.

Hai, Tuỳ niệm phân biệt. Ý thức, trước đã gặp cảnh sáu trần, nhớ lại không quên mà khởi lên phân biệt. nên gọi là tuỳ niệm phân biệt.

Ba, Kế đạt phân biệt. Hiện ý thức không thấy sự việc, so đo, liều lượng mà khởi lên phân biệt, nên gọi là kế đạt phân biệt.

Tam Phược

三縛 (Hoa nghiêm khổng mục).

Một, Tham phược. Tâm dẫn đến sự chọn lựa, nắm bắt gọi là tham. Chúng sanh đối với trần cảnh vừa ý, sanh tâm tham lam và chấp trước, khởi lên bao nhiêu hoặc nghiệp, nên bị cột chặt không thể thoát ra. Vì thế gọi là tham phược.

Hai, Sân phược.

Tâm giận dữ gọi là sân. Chúng sanh đối với trần cảnh trái ý thì giận dữ phát sanh, nổi lên bao nhiêu hoặc nghiệp, nên bị cột chặt, không thể giải thoát. Vì vậy gọi là sân phược.

Ba, Si phược.

Tâm mê mờ, lầm lạc gọi là si. Chúng sanh đối với sự, lý các pháp, không có chút hiểu biết, sanh ra các hiểu biết sai lầm, đưa đến hành động sai lầm rồi bị ràng buộc không ngừng. Vì vậy gọi là si phược.

Tam Sanh

三生 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sở diễn nghĩa sao)

Một, Kiến văn sanh.

Tám nạn của chúng sanh. Đời trước gặp kinh Hoa nghiêm, không thể tín thọ, lại sanh tâm gièm pha, nên nhận quả báo tám nạn. Đọa vào trong địa ngục chịu khổ sở vô cùng. Nay mong cầu Phật rủ lòng thương xót phóng quang chiếu soi và do đời trước có căn lành gặp kinh Hoa nghiêm, liền ra khỏi khổ sở của địa ngục, sanh lên trời Đâu suất và được thành đạo, trong một đời vượt qua Thập địa. (tám nạn là địa ngục; súc sanh; ngạ quỷ, trường thọ thiên; bắc uất đơn việt; manh, lung, ám, á; thế trí biện thông; sanh trước, sau Phật).

Hai, Giải hạnh sanh.

Thiện tài đồng tử, ở phía đông Phước thành, mới gặp Ngài Văn thù lần đầu, đã được mở mang, bèn liền tham vấn các thiện tri thức, đều thu thập chỉ bảo pháp môn tu hành, cho đến cuối cùng tham kiến Ngài Phổ Hiền, khiến cho vào được cõi nước nhỏ bé nhất. Tu hạnh Bồ tát với nguyện to lớn, viên mãn đạo quả vô thượng của các Phật. Hiểu và làm như thế, nên trong một đời mà được viên mãn vậy.

Ba, Chứng nhập sanh.

Ngài Xá lợi Phất ở trong rừng Thệ đa, khiến cho 6000 Tỳ kheo quán sát Văn thù sư lợi công đức vô lượng, trang nghiêm hoàn mỹ. Những Tỳ kheo ấy nghe pháp xong, tâm ý thanh tịnh, tin hiểu vững chắc, đảnh lễ Ngài Văn thù và nói rằng: Nhân giả có được sắc thân tốt đẹp, mong ước tôi cũng được như vậy. Vì thế Ngài Văn thù vì các Tỳ kheo chỉ bày, diễn giải pháp Đại thừa, khiến cho các Tỳ kheo được niềm tin vững chắc, được trí huệ lớn.

Trong một đời, chứng được pháp giới. (Tiếng Phạn là Xá lợi phất, tiếng Hoa là thân tử- Tiếng Phạn là Thệ đa, tiếng Hoa là thắng lâm, tức vườn Cấp cô độc. Tiếng Phạn là Văn thù sư lợi, tiếng Hoa là Diệu đức).

Tam Tài Phối Tam Thế Gian

三才配三世间 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sở diễn nghĩa sao).

Cách biệt là thế; gián cách là gian. Nghĩa là các pháp gián cách không giống nhau.

Một, Thiên phối chánh giác thế gian.

Chánh giác tức là Phật. Thiên đạo to lớn, bao quát hết vạn tượng. Phật trí sâu rộng soi sáng khắp mười phương; nên lấy thiên phối (sánh ngang) chánh giác thế gian.

Hai, Địa phối khí thế gian. Thế giới như dụng cụ, nên gọi là khí thế gian. Đất có khả năng chứa đựng, cũng có khả năng gánh vác, chuyên chở. Thế giới là nơi nương tựa, vô số quốc độ trong mười phương thế giới, cũng là chỗ nương tựa tất cả chúng sanh hữu tình; nên lấy địa phối khí thế gian.

Ba, Nhân phối chúng sanh thế gian.

Nhân là một đạo trong sáu đạo. Tất cả loài hữu tình ở thế gian, đều gọi là chúng sanh. Lấy người so với chúng sanh, vì đều có tánh hiểu biết, nên lấy người sánh ngang chúng sanh ở thế gian.

Tam Tạp Nhiễm

三雜染 (Hiển dương thánh giáo luận)

Một, Phiền não tạp nhiễm.

Cũng gọi là hoặc tạp nhiễm.

Thân kiến, biên kiến và tất cả phiền não tham, sân, si đều có thể nhiễm ô tâm thức và làm cho tâm thức không thanh tịnh.

Hai, Nghiệp tạp nhiễm. Hoặc do phiền não sanh ra, hoặc do phiền não phụ trợ, hành động của thân, khẩu, ý tạo tác nghiệp ác, đều hay làm nhiễm ô chân tánh, khiến cho không còn thanh tịnh.

Ba, Sanh tạp nhiễm. Cũng gọi là khổ tạp nhiễm. Do phiền não và nghiệp nên sanh ra. Vì sanh ra nên khổ, tức là các khổ sanh, già, bệnh, chết, đều hay nhiễm ô chân tánh, khiến cho không còn thanh tịnh.

Tam Tế Thời

三際時 (Hoa nghiêm kinh sớ và diễn nghĩa sao)

Ba thời là các nước Tây vực một năm chia làm ba mốc: mùa nóng, mùa mưa, mùa lạnh.

Một, Nhiệt tế thời.

Tây vực ký nói: Từ ngày 16 tháng giêng đến ngày 15 tháng 5 là mùa nóng.

Hai, Vũ tế thời.

Từ ngày 16 tháng năm đến ngày 15 tháng 9 là mùa mưa.

Ba, Hàn tế thời. Từ ngày 16 tháng 9 đến ngày

15 tháng giêng là mùa lạnh.

Tam Thế Nghiệp

三世業 (Đại trí độ luận)

Một, Quá khứ thế nghiệp. Đời quá khứ, nếu ý khởi lên tham, sân, si v.v… thì liền tác động đến thân, miệng làm những nghiệp ác. Nếu ý không khởi lên sân, tham, si v.v… thì liền tác động đến thân, miệng làm những nghiệp thiện. Các nghiệp lành, dữ, tuy khác nhau, đều chịu quả báo hiện tại hay vị lai. Đó là quá khứ thế nghiệp.

Hai, Hiện tại thế nghiệp. Đời hiện tại, nếu ý khởi lên tham, sân, si v.v…, liền tác động thân, miệng làm những nghiệp ác. Các nghiệp lành, dữ, tuy khác nhau, đều chịu quả báo ở vị lai. Đó là hiện tại thế nghiệp.

Ba, Vị lai thế nghiệp. Đời vị lai; do thân, miệng, ý tạo tác các nghiệp lành, dữ, tuy quả báo chưa xảy ra hiện tại, nhưng sẽ xảy ra ở vị lai; cuối cùng chắc chắn phải có. Đó là vị lai thế nghiệp.

Tam Thiên Thế Giới

三千世界 (Trường A hàm kinh)

Một, Tiểu thiên thế giới. một mặt trời, một mặt trăng, xoay quanh một núi Tu di, soi sáng bốn thiên hạ. Lưng chừng núi Tu di là nơi ở của trời tứ thiên vương. Trên đỉnh núi Tu di là nơi của trời thứ 33. Trên trời này có trời Dạ ma, Đâu suất, Lạc biến hoá, Tha hoá tự tại, Phạm thế. Đây gọi là một thế giới.

Một ngàn thế giới như thế là tổng cộng các cõi của đệ nhị thiền. Đó là Tiểu Thiên thế giới. (Tiếng Phạn là Tu di, tiếng Hoa là Diệu cao Tứ thiên vương: Đông phương Trì quốc thiên vương; Nam phương Tăng trưởng thiên vương; Tây phương Quảng mục thiên vương; Bắc phương Quảng đa văn thiên vương Tam thập tam thiên là trời Đao lợi Tiếng Phạn Dạ ma, tiếng Hoa là Thiện Thời Tiếng Phạn là Đâu Suất, tiếng Hoa là Tri túc).

Hai, Trung Thiên thế giới. 1000 tiểu thiên thế giới là tổng cộng các cõi của đệ Tam thiền. Đó gọi là trung thiên thế giới.

Ba, Đại thiên thế giới.

1000 trung thiên thế giới là tổng cộng các cõi của Đệ tứ thiền thiên. Đó gọi là đại thiên thế giới. (Ức có bốn bậc: mười vạn bằng một ức; 1000 vạn bằng một ức).

TAM THẾ cũng gọi là Tam Tế

三世 (A tỳ đạt ma dị môn túc luận).

Thế có nghĩa là lưu chuyển, còn có nghĩa là cách biệt.

Một, Quá khứ thế. Các việc làm lành, dữ; đã khởi, đã sanh; đã chuyển biến, đã tu tập; đã xuất hiện, tàn tạ và hoại diệt, là những thứ hoàn toàn của quá khứ.

Đó gọi là quá khứ thế.

Hai, Vị lai thế.

Các việc lành, dữ; chưa khởi, chưa sanh, chưa tụ tập, chưa có mặt; là những thứ hoàn toàn của vị lai. Đó gọi là vị lai thế.

Ba, Hiện tại thế.

Các việc làm lành, dữ đang khởi đang sanh, đang tu tập, đang xuất hiện, chưa thay đổi, chưa tàn tạ, chưa mất, còn thuộc hiện tại. Đó gọi là hiện tại thế.

Tam Thối Khuất

三退屈 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Một, Bồ đề quảng đại khuất. Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo. Nghe vô thượng Bồ đề, rộng lớn sâu xa, tâm liền thoái lui, nên gọi là Bồ đề quảng đại khuất.

Hai, vạn hạnh nan tu khuất. Nghe bố thí… lục độ ba la mật đa, tu tập rất khó, tâm bèn thoái lui. Đó gọi là vạn hạnh nan tu khuất. (Tiếng Phạn là ba la mật đa, tiếng Hoa là Đáo bỉ ngạn).

Ba, Chuyển y nan chứng khuất. Nghe chuyển phiền não, nương

Bồ đề; chuyển sống, chết nương Niết bàn, rất khó chứng được, tâm liền thoái lui. Đó gọi là chuyển y nan chứng khuất.

Tam Thời Vô Hối

三時無悔 (Tứ giáo nghi tập chú).

Người tạo tác tội ngũ nghịch. Nếu sẽ làm, đang làm, đã làm, trong ba thời đó mà tâm không hối cải, đó là nghiệp cực ác thượng phẩm, liền cảm quả báo ở địa ngục.

Một, Gia hạnh tâm thời. Gia hạnh giống như phương tiện. Khi người sắp làm nghiệp ác, trước ắt phải móng tâm, phương tiện giúp thêm. Đó gọi là gia tâm thời.Hai, Căn bổn tâm thời.Tâm người đang làm nghiệp ác. Tâm họ quyết định, không thể lay động. Từ đây gia hạnh được sanh ra. Đó là căn bổn tâm thời.

Ba, Hậu khởi tâm thời. Sau khi người làm nghiệp ác, lại móng tâm nhớ lại những việc đã làm. Đó là hậu khởi tâm thời.

Tam Thời

三時 (Nam nhạc tổ sư phát nguyện văn).

Sau khi Phật Thích Ca nhập diệt, chánh pháp của Phật có ba thời kỳ không giống nhau.

Một, chánh pháp thời.

Chánh giống như chứng. Sau khi Phật Diệt độ, giáo pháp ở đời, người nào tuân theo và tu hành thì chắc chứng được quả. Đó gọi là chánh pháp. Căn cứ vào Pháp trụ ký nói: Phật bảo A nan, sau khi ta Diệt độ thì chánh Pháp được 1000 năm. Do người nữ xuất gia nên giảm 500 năm. Lại căn cứ vào Hiền Kiến luận nói: sau vì Tỳ kheo ni mà nói Bát kính pháp thì trở lại được 1000 năm chánh pháp. Lại căn cứ Pháp uyển châu lâm nói: Trời, người trả lời luật sư Tuyên rằng: Cây tích trượng của Phật ở trong hang Rồng, ở đó 40 năm, sau khi đức Phật nhập diệt; có con La sát phi hành được, có thể nói 12 bộ kinh, giả làm một Tỳ kheo giỏi, ăn các người giữ giới. Vì phải dứt, trừ tội ác này nên trấn giữ hang rồng, để khiến chánh pháp tăng thêm 400 năm. Đó là thời gian chánh pháp ở đời, tổng cộng là 1400 năm, (Tiếng Phạn A nan, tiếng Hoa là Khánh hỷ Bát Kính pháp là: 1. Tỳ kheo ni 100 tuổi lễ Tỳ kheo một tuổi hạ; 2. không được nói xấu Tỳ kheo; 3. không được nêu lỗi của Tỳ kheo; 4. Theo Tỳ kheo thọ giới cụ túc; 5. Có lỗi sám hối trước Tỳ kheo; 6. Nữa tháng theo Tỳ kheo nghe giáo giới; 7. Nương theo Tỳ kheo ba tháng an cư; 8. Nhập hạ xong theo Tỳ kheo làm phép tự tứ Tiếng Phạn là La sát; tiếng Hoa là Tốc tật quy – 12 bộ kinh là 1. Khế kinh; 2. Trùng tụng; 3. Phúng tụng; 4. Nhân duyên; 5. Bổn sự; 6. Bổn sanh; 7. Hy hữu; 8. Thí dụ; 9. Luận nghị; 10. Tự thuyết; 11. Phương quảng; 12. Thọ ký).

Hai, Tượng pháp thời.

Tượng là tương tự (dông giống). Có giáo pháp có tu hành, chỉ tương tự chánh pháp mà thôi. Sau khi Phật Diệt độ, giáo pháp ở đời, người có tuân theo và có thể tu hành, phần nhiều không thể chứng quả. Đó gọi là tượng pháp. Căn cứ vào Pháp trụ ký nói: Phật bảo A nan sau khi ta Diệt độ, thời gian tượng pháp 1000 năm. Lại căn cứ vào Pháp uyển Châu lâm nói: Do nhân duyên cây tích trượng của Phật ở trong hang Rồng, đã nói ở trên, làm cho tượng pháp tăng 1500 năm. Đó là thời gian tượng pháp ở đời, tổng cộng 2500 năm.

Ba, Mạt pháp thời. Sau khi Phật Diệt độ, giáo pháp gần cuối đời. Tuy có người tuân theo giáo pháp, nhưng không thể tu hành, chứng quả. Đó là mạt pháp. Căn cứ vào pháp trụ ký nói: Phật bảo A nan, sau khi ta Diệt độ, thời mạt pháp là 10000 năm. Lại căn cứ vào Pháp uyển Châu lâm nói: Do nhân duyên cây tích trượng của Phật ở hang Rồng, làm cho mạt pháp tăng thêm 20000 năm. Đó là thời mạt pháp, tổng cộng 30000 năm.

Tam Thực Thi

三食匙 (Pháp uyển Châu lâm)

Đại trí độ luận nói: Ăn là để hành đạo, không phải vì lợi ích cho thân mình. Người tu hành, khi thọ bữa ăn chánh thức, phải có lời nguyện.

Sơ hạ thi thời.

Vừa cầm thìa, tâm phải nhớ nghĩ, tôi nguyện trong kiếp này với tất cả ác nghiệp của thân, miệng, ý làm ra hoàn toàn dứt hết.

Thứ hạ thi thời.

Kế đến, tâm phải tưởng nhớ, tôi nguyện trong kiếp này tu tất cả pháp lành một cách đầy đủ.

Hậu hạ thi thời.

Tâm phải nhớ tưởng, tôi nguyện trong kiếp này những công đức đã tu tập được, hồi hướng, bố thí chúng sanh, tất cả cùng thành Phật.

Tam Tịnh Nhục

三凈肉 (Thập tụng luật).

Một, Nhãn bất kiến sát. chính mắt không thấy con vật, không thấy người vì mình mà giết.

Đó gọi là bất kiến sát.

Hai, Nhĩ bất văn sát.

Đối với người đáng tin, không nghe con vật bị giết kêu gào, không vì mình mà giết. Đó là bất văn sát.

Ba, Bất nghi sát.

Biết nơi ấy có lò sát sinh, có con vật tự chết, cũng biết người ấy, không vì mình, giết hại. Đó là bất nghi sát.

Như ba trường hợp trên, gọi là tịnh nhục, có bệnh được phép ăn.

Tam Trường Vật

三長物 (Ma ha tăng kỳ luật).

Một, y trường vật.

Người xuất gia, nếu theo lời Phật dạy chỉ được phép có ba y. Ngoài ba y ra, nếu có thêm nữa thì gọi đó là vật thừa.

Hai, Bát trường vật.

Người xuất gia, nếu theo lời Phật dạy, chỉ được phép có một bình bát. Ngoài một bát ra, nếu có gì thêm thì gọi đó là vật thừa.

Ba, Dược trường vật. Người xuất gia, theo lời Phật dạy, nếu bệnh tật thì được phép uống thuốc điều trị. Nếu bệnh đã khỏi mà còn thêm nữa, đó gọi là vật thừa.

Tam Tụ

三聚 (Hiển tông luận)

Một, Chánh tánh định tụ. Dứt hết các phiền não tham, sân, si; tâm không còn tà vọng, giả dối. Tánh này chắc chắn đã an định, không tán loạn. Đó là chánh định tụ.

Hai, Tà tánh định tụ.

bốn đường ác và tất cả biên kiến, tà kiến, không tin chánh pháp đều gọi là tà tánh. Tánh này đã tụ tập vững chắc, không phân tán. Đó là tà tánh định tụ.

Ba, Bất định tánh tụ.

Tánh này có thể tà, có thể chánh, không có hướng cố định. Đó là bất định tánh tụ.

Tam Tương Tục

三相毒 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Thế giới tương tục. Kinh nói: Thế là lưu chuyển; giới là phương vị. Đông, tây, nam, bắc, tứ duy, thượng, hạ gọi là giới. Quá khứ, hiện tại, vị lai gọi là thế; nên gọi là thế giới.

Do từ tâm thể thanh tịnh của chúng sanh, một niệm bất giác nổi lên sai lầm. Sai lầm đã lập nên các hình tướng không rõ ràng. Hình thì dao động, nên phong luân giữ lấy, bảo trì thế giới. Minh giác vững vàng, nên có kim luân giữ gìn quốc độ. Phong, kim ma sát nhau, nên có tánh biến hoá của ánh sáng lửa. Bảo minh sanh ra nước thấm ướt. Lửa sáng bốc lên, nên có thuỷ luân bao phủ mười phương cõi. Đó là thế giới.

Những chúng sanh nghiệp lực giống nhau, nương hư không mà ở. Đến kiếp thành, kiếp hoại, hoại rồi lại thành; thành rồi lại hoại; bắt đầu, kết thúc nối tiếp nhau; không hề dứt hẳn; nên gọi là thế giới tương tục. (Không muội tướng hình: các tướng không rõ ràng nghĩa là không là sáng. Muội là tối. Hình tướng sáng, tối giao thoa nhau, lay động không yên; nên phong luân sanh ra. Chấp trì thế giới: giữ gìn thế giới là ba luân kim, thuỷ, thổ đều được giữ lấy. Minh giác lập kiên: minh giác vững vàng là một niệm sai lầm nổi lên chấp chặt không thay đổi; nên kim luân sanh ra. Giữ gìn quốc độ là vì thể vàng ròng rất quý, nên nói là giữ gìn. Tánh biến hoá của lửa sáng là lửa biến thành nhiệt, biến mục nát thành chắc chắn. Bảo minh sanh nhuận: Bảo minh sanh ra thấm ướt là vàng có thể biến thành nước; lửa sáng bốc lên, và tánh nóng của lửa xông lên trên, tánh của nước thì chảy xuống, tựa như lửa nấu vật, mồ hôi bốc thành hơi rồi chảy xuống; nên thuỷ luân trùm cả mười phương giới. Như trên đã nói thì ba luân lần lượt, thứ tự, sanh lẫn nhau. Nếu luận các luân giữ ở trong thế giới thì thấp nhất là không luân được giữ bởi phong luân; phong luân được giữ bởi thuỷ luân; thuỷ luân được giữ bởi kim luân. Sao không nói đến đất; vì đất và kim cùng có tánh cứng, nên không nói).

Hai, Chúng sanh tương tục.

Năm ấm chung lại một cách hoà hợp nên gọi là chúng sanh. Kinh nói: đồng nghiệp thì ràng buộc lẫn nhau. Hoà hợp, ly tan, thành tựu, biến hoá; lưu ái làm giống: nhận tưởng làm thai; giao cấu phát sanh, nghiệp giống nhau hút lẫn nhau. Thai, noãn, thấp, hoá sanh, lần lượt thay đổi lẫn nhau, theo nghiệp vốn có tiếp nối nhau làm loài bay trên không hay lội dưới nước. Sống chết, chết sống liên tiếp không dừng; nên gọi là chúng sanh tương tục. (Đồng nghiệp thì ràng buộc lẫn nhau. Hoà hợp, ly tan, thành tựu, biến hoá là chúng sanh đều do sáu căn đối với sáu trần, cùng tạo nghiệp sống, chết; nên gọi là đồng nghiệp. Nghiệp cùng ràng buộc lẫn nhau là do nhân duyên hoà hợp sanh ra; nhân duyên ly tán chết đi. Hoá là biến hoá, nghia sống và chết. Lưu ái làm giống, nhận tưởng làm thai là (lưu: rót vào) khi yêu thương rót vào trong tâm thức thì làm nên giống (chủng tử) rồi; tưởng đã nhận tinh khí thì biến thành thai. Giao cấu phát sanh, nghiệp giống nhau hút lẫn nhau. Cấu: gặp, nam nữ giao hợp nhau, tinh vọt ra, hấp dẫn loài cùng nghiệp vào thai. Biến đổi lần lượt là bốn loài chịu quả báo, nghiệp tuỳ từng loại không cố định. Theo nghiệp vốn có, tiếp nối nhau hoặc làm loài bay trên không trung hay làm loài lội dưới nước là: tuỳ theo nghiệp báo phải chịu hoặc lên hoặc xuống, không nhất định vào đường nào).

Ba, Nghiệp quả tương tục. Chúng sanh có ba nghiệp giết hại, trộm cướp, dâm dục mà chịu quả báo tương ứng với nghiệp ấy, nên gọi là nghiệp báo. Kinh nói: người thiếu nợ mạng ta, ta trả nợ tiền ngươi và ngược lại. Trải qua trăm ngàn kiếp, luôn ở trong sanh, tử; ngươi đem lòng yêu ta, ta yêu nhan sắc ngươi. Trải qua trăm ngàn kiếp, luôn trói buộc nhau, chỉ vì ba căn bản, sát, đạo, dâm mà theo nghiệp chịu quả báo, không có ngày cùng; nên gọi là nghiệp quả tương tục.

Tam Tuỳ Phiền Não

三隨煩惱 (Hoa nghiêm kinh tuỳ sơ diễn nghĩa sao).

Các pháp hôn trầm, phiền não, loạn động, theo đuổi lâu dài không bỏ, nên gọi là tuỳ phiền não.

Một, Tiểu tuỳ phiền não. Mười thứ phẫn, hận, phú, não, tật, xan, cuống, siểm, hại, kiêu, khác nhau nhưng phát khởi theo từng bộ phận. Vì vậy gọi là tiểu tuỳ phiền não.

Hai, Trung tuỳ phiền não. Hai thứ vô tàm, vô quý cùng sanh một lượt; không phải mỗi thứ phát khởi riêng. Chung với phẫn, hận, phú, não v.v…. đã đề cập trước và chỉ cho các pháp bất thiện.

Vì vậy gọi là trung tuỳ phiền não.

Ba, Đại tuỳ phiền não. Tám thứ trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng dật, tán loạn, bất chánh, thất niệm, vì cùng sanh một lượt, không thể gọi là ít; vì ô nhiễm đều hết, nên không gọi là trung. hai nghĩa khác nhau, nên gọi là đại tuỳ phiền não.

Tam Vô Minh

三無明 (Phật thuyết quyết định nghĩa kinh).

Một, Si vô minh.

Người ngu si, tối tăm, chậm chạp, không hiểu việc gì, còn đối với chánh pháp không sanh lòng tin tưởng. Chỉ theo tà sư, tà giáo; chấp chặc sai lầm kiến thức điên đão. Đó là si vô minh.

Hai, Mê vô minh.

Người tối tăm không hiểu biết. Hoặc đối cảnh của năm trần không quán sát tai hại của nó, bèn khởi lòng tham nhiễm. Đó là mê vô minh.

Ba, Điên vô minh.

Người không có một chút gì hiểu biết, đối với chánh pháp còn khởi lên tà kiến, điên đão; như thường cho là vô thường, lạc cho là phi lạc, v.v…. Đó là điên vô minh.

Tam Vô Sai Biệt

三無差別 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Tâm, Phật, chúng sanh, tuy nhân, quả, mê, ngộ không giống nhau, nhưng đứng về mặt lý tánh thì có đầy đủ, xưa nay bình đẳng, ngay từ đầu không có khác nhau; nên kinh nói: Tâm, Phật và chúng sanh, cả ba không sai khác.

Một, Tâm không sai khác. Tâm thể một niệm, phàm, thánh không hai. Đầy đủ mười giới, mười như thị các pháp, nhưng so với chư Phật và chúng sanh tánh vốn bình đẳng, ngay từ đầu không có khác nhau. Cho nên kinh nói: Tâm chu du khắp pháp giới như hư không thì biết được cảnh giới của chư Phật. Đó là tâm vô sai biệt. (mười như thị là như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực, như thị tác, như thị nhân, như thị duyên, như thị quả, như thị báo, như thị bản mặt cứu cánh).

Hai, Phật vô sai biệt.

Mười phương chư Phật hiểu rõ mười giới, tức là ngộ bổn tâm vốn đầy đủ, cũng ngộ được những sai lầm của chúng sanh. Mê, ngộ tuy khác nhưng thể không hai. Kinh Pháp hoa nói: chỉ có Phật với Phật mới có thể hiểu hết thật tướng của các pháp. Đó là Phật vô sai biệt.

Ba, Chúng sanh vô sai biệt. Chúng sanh trong chín giới có đủ mười giới, mười như thị các pháp, và cùng với hiểu biết của chư Phật, các pháp đầy đủ ở bổn tâm. Thể của nó không hai. Kinh Niết bàn nói: Tất cả chúng sanh tức là Phật. Đó là chúng sanh vô sai biệt.

Tam Y Danh Nghĩa

三衣名義 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Tăng già lê.

Tiếng Phạn là Tăng già lê, tiếng Hoa là Hợp, còn gọi là Trùng. Do nhiều mảnh vải hợp thành. Pháp sư Nghĩa tịnh nói: tiếng Phạn là tăng già chi, tiếng Hoa là Trùng phục y. Tuyên luật sư nói: tên của ba y này, đều không phiên âm chính xác, nay dùng nghĩa dịch ra. Đại y gọi là tạp toái y, vì số điều nhiều, nếu theo công dụng đặc tên thì gọi nhập vương cung y, còn gọi là nhập tụ lạc y. Nghĩa là lúc thuyết pháp trong vương cung thì mặc vào và vào làng xóm khất thực thì mặc vào.

Tát bà đa luận nói: Đại y chia ra ba phẩm; 9 điều, 11 điều, 13 điều gọi là hạ phẩm 15 điều, 17 điều, 19 điều gọi là trung phẩm 21 điều, 23 điều, 25 điều gọi là thượng phẩm.

Hai, Uất đa la tăng.

Tiếng Phạn là Uất đa la tăng, tiếng Hoa là Thượng trước y, tức là y bảy điều. Tuyên luật nói: y bảy điều gọi là y trung. Nếu sử dụng mà đặt tên thì gọi là nhập chúng thời y (y khi vào chúng) tức là khi làm lễ, tụng kinh, thọ trai, thuyết pháp thì mặc vào.

Ba, An đà hội. Tiếng Phạn là An đà hội, tiếng Hoa là trung túc y (Y mặc lúc ngủ). Tuyên luật nói: nếu theo sử dụng mà gọi thì gọi là y mặc khi hành đạo, làm các việc trong tự viện.

Tạng Giáo Sanh Diệt Tứ Đế

藏教生滅四諦 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Tạng giáo là giáo pháp ba tạng kinh, luật, luận. Sanh diệt là giáo pháp này có được là do nhân duyên sanh, nên có sanh, có diệt vậy. Tứ đế: đế là xét đoán một cách đầy đủ. Nghĩa là bậc Thinh văn sử dụng phép quán phân tích về cái không để xét đoán kỹ lưỡng các pháp khổ, tập, diệt, đạo. Tất cả đều chân thật. Đó gọi là tạng giáo sanh diệt Tứ đế. (Nhân duyên sanh pháp là sáu căn là nhân, sáu trần là duyên; căn, trần gặp nhau thì sanh ra tâm, gọi là sanh pháp. Tích không. Tích là phân tích, nghĩa là phân tích năm ấm các pháp đều là không.

Một, Khổ đế. Khổ là bức bách, khó chịu cho thân và tâm. Có ba khổ, tám khổ. Tóm lại mà nói không ra ngoài sống, chết trong ba cõi. Thinh văn quán xét kỹ lưỡng sống, chết khổ thật: nên gọi là khổ đế (ba khổ là khổ khổ, hoại khổ, hành khổ. tám khổ là sanh, lão, bệnh, tử, ái biệt ly, oán tắng hội, cầu bất đắc, ngũ ấm thạnh khổ).

Hai, Tập đế.

Tập là nhóm lại. Thinh văn quán sát kỹ lưỡng nghiệp hoặc, phiền não, chính nó nhóm lại khổ đau của sống, chết; nên gọi là tập đế.

Ba, Diệt đế.

Diệt là tịch diệt. Thinh văn chán ngán khổ sanh, tử; quán sát kỹ lưỡng Niết bàn, chính là an vui tịch diệt; nên gọi là diệt đế.

Bốn, Đạo đế.

Đạo có nghĩa là thông suốt. Thinh văn quán sát kỹ lưỡng con đường giới, định, huệ, chính là con đường dẫn đến Niết bàn, nên gọi là đạo đế.

Tây Vực Tứ Tánh

西 域 四 姓 (Phiên dịch danh nghĩa)

Ở Ấn độ có bốn hạng người, do suy đoán sai lầm rằng ta là từ Phạm thiên sanh ra.

Giai cấp Bà la môn cho rằng mình sanh ra từ miệng của Phạm thiên. Giai cấp Sát đế lợi cho rằng mình sanh ra từ rốn của Phạm thiên. Giai cấp Tì xá cho rằng mình sanh ra từ hông của Phạm thiên. Giai cấp Thủ đà cho rằng mình sanh ra từ chân của Phạm thiên. Vì vậy các giai cấp trên cống cao cho mình là số một.

Một, Bà la môn.

Tiếng Phạn là Bà la môn, tiếng Hoa là Tịnh hạnh. Hoặc ở nhà, hoặc đi tu, đời đời giai cấp này nối tiếp nhau, lấy việc học đạo làm sự nghiệp, tự xưng là con cháu của Phạm Thiên. Giữ đạo, ăn ở trong sạch, sống cuộc đời thanh cao tiết tháo, nên gọi là tịnh hạnh.

Hai, Sát đế lợi.

Tiếng Phạn là Sát đế lợi, tiếng

Hoa là điền chủ, là người có nhiều đất đai nhất trong xã hội, tức là giai cấp vua chúa.

Ba, Tì xá. Tiếng Phạn là Tì xá còn gọi là Phệ xá, tức là giai cấp thương mại.

Bốn, Thủ đà.

Tiếng Phạn là Thủ đà, cũng gọi là Thủ đà la, tức là giai cấp nông dân.

Thân Độ Tứ Y

身四依 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Sắc thân y sắc tướng độ. Phật ứng hiện tuỳ loại. Thị hiện thân cao một trượng sáu, tướng tốt v.v… là nương theo các loài cùng ở cõi ta bà, lấy sắc tướng núi, sông, đại địa làm sắc cho sắc thân.

Hai, Sắc thân y pháp tánh độ. Thân Phật cao một trượng sáu tướng hảo tốt đẹp. Đó chính là thân pháp tánh, nương vào cõi thường tịch quang, đó là pháp thân nương vào cõi pháp tánh. (Thường tịch quang độ là cõi tịnh độ đức Phật đang ở).

Ba, Pháp thân y pháp tánh độ. Thân pháp tánh của Phật, chẳng phải tâm chẳng phải sắc, giống như hư không, khắp mọi nơi, là cõi nương tựa, tức là cõi thường tịch quang. Đó là pháp thân nương cõi pháp tánh.

Bốn, Pháp thân y sắc tướng độ. Thân pháp tánh của Phật, biến khắp vô số cõi nước như vi trần. Tuy thân và cõi không rời nhau, sự và lý tương liên. Sắc tức chẳng phải sắc. Tướng chẳng phải tướng, nhưng không lìa một cõi nào cả. Đó là pháp thân y sắc tướng độ

Thang Tuyền Tam Duyên

湯泉三緣 (Kế cổ lược).

Vua của nước trung Thiên trúc, tên là Ca thắng, hỏi tôn giả Bà xá tư đa rằng: vườn thượng uyển này có con suối nước nóng không thể nào dò được. Chưa biết cách nào, xin Ngài chỉ bảo cho cách thức? Tôn giả nối: Đây là suối nước nóng, có ba cách tiếp cận.

Một, Thần nghiệp.

Thần không giữ đạo lý, vọng làm những hoạ, phúc cho người để mong được cúng tế, ác nghiệp không kể xiết, có thể sai những vị thần ngâm mình trong suối này để được cúng tế đền bù lại.

Hai, Quỉ nghiệp.

Quỷ vừa ra khỏi chỗ gây tội lỗi, giao du ở nhân gian, dùng nghiệp lực ngâm mình trong suối này để trả lại nợ cũ.

Ba, Nhiệt thạch.

Đá nóng sắc giống vàng, tánh nó nóng luôn, nên nó lấy ra từ suối nước nóng.

Thế Gian Tứ Nghĩa

世間四義 (Tích huyền ký)

Thế gian tức là ở trong tứ gia hạnh của Tạng giáo, là vị thế đệ nhất cuối cùng. Vì đây là những pháp hữu lậu, nên gọi là thế gian. Cái tốt nhất trong ấy, nên gọi là đệ nhất. Có bốn nghĩa.

Một, Khả phá hoại. Các pháp hữu lậu của thế gian, thể vốn giả dối, tự tánh không thật có, đều là vô thường, nên gọi có thể phá hoại.

Hai, Hữu sanh diệt.

Tất cả pháp của thế gian, đều từ nhân duyên hoà hợp mà sanh ra và từ nhân duyên xa lìa mà diệt, nên gọi là có sanh, diệt.

Ba, Ẩn chân lý.

Các pháp phiền não, hữu lậu của thế gian, ngăn che lý chân không, không thể hiển lộ; nên gọi là ẩn chân lý.

Bốn, Tánh hữu lậu. Các pháp phiền não của thế gian, tánh của nó hay tập họp quả sanh tử hữu lậu; nên gọi là tánh hữu lậu.

Thế Giới Tứ Trì

世界四持 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Kinh nói: Núi Tu di kia, phong luân nhiều như vi trần, ở rất cao phía trên, gọi là thù thắng oai quang, hay giữ gìn biển có nước thơm, trang nghiêm là Phổ quang ma ni, có một hoa sen lớn, gọi là chủng chủng quang minh nhuỵ hương tràng, trang nghiêm cho thế giới ở trong biển.

Một, Năng trì phong luân. Phong luân này có thể giữ cho biển hương thuỷ an trụ, nên gọi là năng trì phong luân.

Hai, Sở trì hương hải.

Biển Hương thuỷ này được phong luân giữ gìn nên được an trụ, nên gọi là Sở trì hương hải.

Ba, Hải xuất liên hoa. Trong biển Hương hải, mọc lên một hoa sen lớn, làm thành một loại thế giới, sát độ mười phương, đều được hoa sen này giữ gìn lấy, nên gọi là Hải xuất liên hoa.

Bốn, Hoa trì sát hải. Hoa sen lớn này có thể giữ gìn sát hải thế giới bên trong nó, bốn phương bằng nhau và sạch sẽ, vững chắc, nên gọi là liên hoa trì sát hải. (Tiếng Phạn là sát, nói đủ là sát ma, tiếng Hoa là Thổ điền).

Thế Y Tứ Pháp Dụ Như Lai

世醫四法喻如來 (Tạp A hàm kinh)

Một, Thiện tri bệnh.

Lương y ở đời giỏi biết được nhiều loại bệnh tật, dụ cho Phật giỏi biết tất cả bệnh phiền não của chúng sanh.

Hai, Thiện tri bệnh nguyên. Thầy thuốc giỏi ở đời giỏi biết được nguyên nhân gây ra bệnh tật, hoặc do phong thấp, hoặc do mưa, nắng, đến các thứ bệnh ăn uống, ăn chơi vô độ gây ra, dụ cho Phật khéo biết được chúng sanh đều do căn nguyên vô minh, phiền não mà có bệnh sanh tử, luân hồi.

Ba, Thiện tri bệnh đối trị. Lương y ở đời giỏi biết cách trị bệnh. Như người bị bệnh cảm lạnh thì dùng thuốc nóng để trị, người mắc bệnh sốt thì dùng thuốc lạnh để trị, nếu người mắc bệnh không nóng không lạnh thì dùng thuốc ôn hoà để trị. Dùng đúng thuốc trị bệnh thì bệnh chắc chắn hết; dụ cho Phật nói pháp, nếu chúng sanh nhiều tham dục thì nói bất tịnh quán để trị, nhiều sân hận thì nói từ bi quán để trị.v.v...

Bốn, Thiện tri tự dĩ cánh bất động phát.

Lương y ở đời giỏi tuỳ bệnh bốc thuốc. Nếu người bệnh đã uống thuốc rồi, thì bệnh liền hết. Bệnh đã hết, thân tâm an ổn, bệnh không trở lại nữa; dụ cho Phật vì chúng sanh khéo nói pháp dược trị tất cả bệnh phiền não của chúng sanh. Người nào nương vào đó tu hành thì lìa được khổ sanh tử, thành tựu an vui Niết bàn. Tất cả phiền não không thể nỗi lên trở lại.

Thí Hữu Tứ Sự

施有四事 (Chư kinh yếu tập)

Một, Thí đa đắc phước thiểu. Phí tổn dùng cho các việc uống rượu, ca múa vui chơi rất lớn mà không có phước báo. Đó là cho nhiều mà được phước ít.

Hai, Thí thiểu đắc phước đa. Bằng lòng từ cung phụng người có đạo đức để cho người ấy có điều kiện tu tập. Vật cho tuy ít mà được phước nhiều.

Ba, Thí thiểu đắc phước thiểu. Bằng tâm ác, keo kiệt, tham lam, cho kẻ ngoại đạo, tà kiến. Vật cho đã ít mà phước được cũng ít.

Đó là cho ít và phước được cũng ít.

Bốn, Thí đa đắc phước đa. Biết đời vô thường, phát tâm bố thí tiền của, xây dựng chùa tháp, cúng dường Tam bảo sẽ được phước báo, giống như nhiều sông đều chảy vào bể không gián đoạn. Vật bố thí nhiều mà được phước cũng nhiều.

Thiên Thai Ngũ Thời

天台五時 (Thiên thai tứ giáo nghi)

Năm thời của Tông Thiên thai là do đại sư Trí giả ở núi Thiên thai, lấy giáo lý một đời Đức Phật nói, chia ra thành năm thời: Trước hết khi Phật thành đạo, vì đại Bồ tát nói Kinh Hoa nghiêm; Kế tiếp ở Lộc uyển, vì dìu dắt Nhị thừa nói bốn kinh A hàm; Kế tiếp nữa ở thời Phương đẳng nói các kinh Đại thừa như Lăng già, khiến cho Nhị thừa xấu hổ Tiểu thừa mà ham muốn Đại thừa; Kế nữa nói kinh Bát nhã trừ sạch tình chấp của Nhị thừa; Sau nói kinh Pháp hoa, Niết bàn chỉ bày cho chúng sanh đều được thành Phật. Đó là năm thời.

(Thiên thai là tên núi. Trí giả đại sư là hiệu vua Dương đế nhà Tùy ban cho, húy là Trí khải, nương náu và nhập tịch ở núi Thiên thai, rồi lấy chỗ này làm tên).

Một, Hoa nghiêm thời. Kinh Hoa nghiêm là kinh Phật nói đầu tiên, như lúc mặt trời chiếu sáng trên núi cao. Vì, ban đầu, Phật vì những vị có căn tánh Đại thừa đã thuần thục, nên trước tiên nói kinh này; đề cập đến pháp giới vô tận, tánh hải viên dung, không và có đều như nhau, sắc và tâm dung hòa nhau, hải ấn trong veo chiếu soi vô vàn hiện tượng, cõi nước hiện rõ trên đầu lông, chỉ dạy dỗ cho Bồ tát Đại thừa. Đó gọi là thời Hoa nghiêm.

(Hải ấn là tên Tam muội, dụ trí Phật. Trí của Phật chiếu soi các pháp, như biển cả ẩn hiện muôn hình vạn tượng. Sát là tiếng Phạn, nói đủ là sát na; tiếng Hoa là thổ điền (đất ruộng). Sát thổ cách nói gồm cả Phạn và Hoa).

Hai, Lộc uyển thời

Lộc uyển là vườn nai. Đó là nơi Phật nói kinh A hàm. Thời là kế tiếp nói kinh này, giống như khi mặt trời chiếu soi vàop hang hóc tối tăm. Do Phật vì Tiểu thừa, đối với pháp Đại thừa đã nói ở trên, như điếc như đui, nên ngưng không dùng Đại thừa giáo hóa mà giáo hóa bằng Tiểu thừa; do đó ở Lộc uyển, Phật nói pháp Tứ đế, nói các kinh A hàm. Đó là thời Lộc Uyển.

Ba, Phương Đẳng thời Căn cơ của chúng sanh đều khắp gọi là phương. bốn giáo cùng bàn gọi là đẳng. Thời là kế tiếp nói các kinh Phương đẳng, như lúc mặt trời chiếu soi trên đất bằng. vì trong thời Lộc uyển trước nói pháp Tiểu thừa. Bậc Nhị thừa nhận được chút ít cho là đủ, lại cho là rốt ráo; nên giã cư sĩ Duy ma trách mắng, để bậc Nhị thừa ghét Tiểu thừa mà ưa mến Đại thừa; nên nói các kinh Duy ma, Lăng già. Đó là thời Phương đẳng.

(Tứ giáo là tạng, thông, biệt, viên)

Bốn, Bát nhã thời

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng

Hoa là trí huệ, tên của kinh. Thời là kế tiếp nói kinh này, như lúc mặt trời chiếu sáng nhất trong ngày. Vì Tiểu thừa đã bị quở trách nên hồi tâm hướng về Đại thừa, nhưng còn tình chấp chưa thể vượt lên hoàn toàn. Do vậy rộng nói pháp không của Bát nhã để gạn lọc, bỏ đi. Đó là thời Bát nhã.

Năm, Pháp hoa, Niết nàn thời Pháp hoa, Niết bàn là tên hai kinh. Thời là lúc đang nói kinh này, giống như mặt trời vào lúc chánh ngọ. Vì Phật nói bốn thời trước là để điều hòa căn cơ cho thuần thục, nên ở hội Linh sơn hợp tánh mà bàn bạc, khiến cho hiểu quyền trở về Phật, hết vọng tức chân, thọ mạng dài lâu, bày tỏ huyền vị của đạo lớn. Các căn thượng, trung, hạ đều được thọ ký. Đây là điều kinh Pháp hoa đã nói; còn các căn cơ khác chưa độ hết, nên nói kinh Niết bàn để cứu vớt cho hết. Đó là Pháp hoa, Niết bàn.