Tam Tạng Pháp Số

Thập Chủng Hạnh Nguyện

十種行願 (Phẩm hạnh nguyện trong kinh Hoa nghiêm).

Ở trong rừng Thệ đa, trên hội Linh sơn, Bồ tát Phổ hiền tán thán công đức của Như lai xong, nói với các Bồ tát và Thiện tài rằng công đức của Như lai, mười phương chư Phật, trải qua vô số cõi nước như vi trần, cũng không thể nói hết. Nếu muốn thành tựu công đức này phải tu mười hạnh nguyện to lớn. (Phổ hiền là đức bao trùm pháp giới là phổ; nhu nhuyến, tùy thuận là hiền).

Một, Lễ kính chư Phật. Nhất tâm tưởng nhớ đến mười phương chư Phật như đang đứng trước mặt, cung kính sâu xa, năm vóc gieo xuống đất, nên gọi là lễ kính chư Phật.

Hai, Xưng tán Như lai. Yêu mến công đức mầu nhiệm của Phật bằng lời nói, xưng tán khen ngợi, nên gọi là xưng tán Như lai.

Ba, Quảng tu cúng dường. Chư Phật Như lai là phước điền tối thượng nên khởi tâm tin tưởng, đều là pháp tài tối thượng đáng gọi là những tràng hoa và hương thơm tuyệt đẹp, tiền của dồi dào và siêng tu diệu pháp Bồ đề cho căn lành nhiều lên vô số kể. Dùng những thứ ấy cúng dường, nên gọi là quảng tu cúng dường.

Bốn, Sám trừ nghiệp chướng.

Tiếng Phạn là Sám, gọi đủ là Sám ma, tiếng Hoa là hối quá. Nay gọi là sám hối là nói chung cả tiếng Hoa và tiếng Phạn.

Sám là trình bày tội lỗi đã làm; hối là sửa đổi những sai lầm đã xảy ra và tu tập những việc tốt đẹp sắp tới. Nếu muốn sám trừ tội chướng thì phải nhớ lại trong vô số kiếp do tham, sân, si gây ra các nghiệp ác, che lấp chân tánh. Nay phải thanh tịnh ba nghiệp, đối trước Phật, Bồ tát và đại chúng, thành tâm sám hối nghiệp chướng.

Năm, Tùy hỉ công đức. Công đức có được của Phật từ khi mới phát tâm, không tiếc thân mạng, buông bỏ đầu, mắt, não, tủy, tu các khổ hạnh, cho đến khi thành đạo rồi Diệt độ. Và rất nhiều công đức, việc lành có được của lục thú, tứ sanh, Thinh văn, Duyên giác, tất cả Bồ tát, con đều tùy thuận, tán thán, vui mừng, nên gọi là tùy hỷ công đức.

(Tiếng Phạn là Bích chi, gọi đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Sáu, Thỉnh chuyển pháp luân. mười phương cõi nước của chư Phật thành chánh đẳng chánh giác, bằng ba nghiệp thân, miệng, ý của con ân cần khuyến thỉnh chuyển pháp luân nhiệm mầu, mưa pháp muôn nơi, mình và người đều được lợi ích, nên gọi là thỉnh chuyển pháp luôn.

(Tiếng Phạn là sát, gọi đủ là sát ma, tiếng Hoa là thổ điền, quốc, xứ).

Bảy, Thỉnh Phật trụ thế.

Chư Phật, Bồ tát, Thinh văn, Duyên giác, các thiện tri thức sắp nhập diệt con đều khuyến thỉnh ở lại cuộc đời này lâu hơn để làm lợi ích cho chúng sanh, nên gọi là thỉnh Phật trụ thế.

Tám, Thường tùy Phật học. Phật từ lúc mới phát tâm, siêng năng không thối lui, không tiếc thân mạng, lột da làm giấy, lấy xương làm bút, chích huyết làm mực để viết kinh điển, chất cao tựa núi Tu di; cho đến thuyết pháp độ sanh bằng bao nhiêu pháp lành, con đều nguyện tùy thuận tu học, nên gọi là thường tùy Phật học. Chín, Hằng thuận chúng sanh. Thường đối với chúng sanh cung phụng cúng dường như sư trưởng của mình, như cha mẹ mình; hễ ai có bệnh xin làm lương y, cho đến kẻ nghèo khổ, khiến cho được giàu sang. Đem đến lợi lạc như thế cho tất cả một cách bình đẳng, nên gọi là là hằng thuận chúng sanh.

Mười, Phổ giai hồi hướng. Phát tâm rộng lớn, bắt đầu từ lễ kính chư Phật cho đến hằng thuận chúng sanh. Với tất cả công đức to lớn này hồi hướng cho tất cả chúng sanh trong pháp giới, nguyện cho luôn được an lạc, cho đến cuối cùng thành tựu Bồ đề, nên gọi là phổ giai hồi hướng.

Thập Chủng Hạnh Quán Nhất Thiết Pháp

十種行觀一切法 (Hoa nghiêm kinh).

Trong phẩm Thập trụ của kinh Hoa nghiêm, trong trụ thứ ba là Tu hành, ngôi vị Bồ tát này dùng mười thứ hạnh để quán tất cả pháp. (Thập trụ là Phát tâm, Trị địa, Tu hành, Sanh quý, Phương tiện cụ túc, Chánh tâm, Bất thối, Đồng chân, Pháp vương tử, Quán đảnh).

Một, Quán nhất thiết pháp vô thường.

Vị Bồ tát này chỉ quán tất cả pháp không ngưng nghỉ dù trong một niệm, sanh và diệt trong từng sát na mà chưa từng chứng được lý chân thường của pháp thân. Đó gọi là quán tất cả pháp vô thường. (Tiếng Phạn là Sát na, tiếng Hoa là nhất niệm).

Hai, Quán nhất thiết pháp khổ. Vị Bồ tát này quán các pháp năm uẩn, có sanh có diệt đều có thể làm bức bách con người, chưa chứng được an vui của Niết bàn. Đó gọi là quán tất cả pháp khổ.

Ba, Quán nhất thiết pháp không.

Vị Bồ tát này quán tất cả các pháp đều vắng lặng, mà chưa thể chứng được pháp chân thiện. Đó gọi là quán tất cả pháp không. (Pháp chân thiện tức là pháp lành xuất thế, không phải cái thiện của người, trời ở thế gian).

Bốn, Quán nhất thiết pháp vô ngã.

Vị Bồ tát này quán tất cả pháp đều không (thật) thì có thể đi vào cảnh vô ngã, nhưng chưa chứng được chân ngã của bát tự tại. Đó gọi là quán tất cả pháp vô ngã. (Bát tự tại là: 1) Hiện một thân thành nhiều thân, 2) Hiện một trần thân mà đầy đại thiên giới, 3) Thân lớn nhẹ nhàn đi đến nơi xa, 4) Hiện vô số loài thường ở một chỗ, 5) Các căn hỗ dụng, 6) Được tất cả pháp tướng như không có pháp, 7) Nói ý nghĩa một bài kệ đến vô lượng kiếp, 8) Thân trùm khắp muôn nơi như hư không).

Năm, Quán nhất thiết pháp vô tác.

Vì Bồ tát này quán tất cả pháp đã biết niệm niệm vô thường, vì thế hiểu rõ các pháp không có tướng tạo tác. Đó gọi là quán nhất thiết pháp vô tác.

Sáu, Quán nhất thiết pháp vô vị.

Vì Bồ tát này quán tát cả pháp đều là khổ thì không có ý vị vui sướng, dứt hết các niệm tham ái. Đó gọi là nhất thiết pháp vô vị.

Bảy, Quán nhất thiết pháp bất như danh.

Vì Bồ tát này quán tất cả pháp không có thật thể, chỉ là giả danh. Đó gọi là quán nhất thiết bất như danh.

Tám, Quán nhất thiết pháp vô xứ sở.

Vì Bồ tát quán các pháp trong năm uẩn để tìm kiếm ngã tướng, trọn không thể được, vì năm pháp uẩn ấy cũng không có nơi chốn. Đó gọi là quán tất cả pháp vô xứ sở. Chín, Quán nhất thiết pháp ly phân biệt.

Vì Bồ tát này quán tất cả pháp, hiểu rõ là không, lìa xa các tướng hư vọng, phân biệt, chấp trước. Đó gọi là quán tất cả pháp ly phân biệt.

Mười, Quán nhất thiết pháp vô kiên thật.

Vì Bồ tát này quán tất cả pháp đã lìa xa phân biệt thì biết các pháp ấy đều là hư vọng, không chắc thật. Đó gọi là quán nhất thiết pháp vô kiên thật.

Thập Chủng Hữu Y Hành Luân

十種有依行輪 (Địa tạng thập luân kinh).

Hữu y hành là chỗ nương tựa của hành nghiệp. Luân có nghĩa là nghiền nát.

Phật là chỗ nương tựa của hành nghiệp chúng sanh mà tu tập đạo Bồ đề thì có thể tiêu trừ hoặc nghiệp phiền não, nên gọi là luân.

Một, Cụ túc tịnh tín.

Vì chúng sanh có đầy đủ tín tâm thanh tịnh thì đối với tất cả nghiệp duyên thiện ác, nhân quả của việc chịu quả báo, đều không nghi ngờ. Đây là hành nghiệp có chỗ nương tựa.

Hai, Cụ túc tàm quý. Chúng sanh có tâm tàm quý đầy đủ, tất cả những sai trái do thân, miệng làm ra, tự mình biết xấu hổ và nó cho người khác biết không che giấu. Đây là hành nghiệp có chỗ nương tựa.

Ba, An trụ luật nghi. Chúng sanh, nếu có thể giữ gìn nghiệp thân, miệng, ý, an trú vào tịnh giới thì các luật nghi sát, đạo, dâm, vọng… đều không vi phạm. Đây là hành nghiệp có chỗ nương tựa.

Bốn, An trụ từ tâm. Chúng sanh, nếu có thể an trụ tâm bình đẳng từ ái, thì đối với tất cả chúng hữu tình; đem cho chúng sự an vui, không làm cho chúng tổn hại, bức bách. Đây là hành nghiệp có chỗ nương tựa.

Năm, An trụ bi tâm. Chúng sanh, nếu có thể an trụ tâm bình đẳng bi mẫn, thì đối với tất cả hữu tình thấy chúng chịu khổ, cứu vớt cho tránh khỏi, để chúng được an ổn. Đây là hành nghiệp có chỗ nương tựa.

Sáu, An trú hỉ tâm. Chúng sanh, nếu có thể an trụ tâm xả ly (xa lìa), thì đối với tất cả loài hữu tình có oán, thân cũng đều bình đẳng không ghét, không thương. Đây là chỗ nương tựa của hành nghiệp.

Tám, Cụ chánh quy y. Chúng sanh khi vừa phát tâm tu hành phải trở về nương tựa Tam bảo Phật, Pháp, Tăng thì việc tu, việc chứng của mình mới có chỗ căn cứ mà không bị tà ma, ngoại đạo mê hoặc. Đây là chỗ nương tựa của hành nghiệp. Chín, Cụ túc tinh tấn. Chúng sanh, đối với tất cả pháp lành của Như lai, nếu có thể tùy thuận tu học, mạnh dạng siêng năng, trước sau không trễ nãi, lười biếng. Đây là chỗ nương tựa của hành nghiệp.

Mười, Thường lạc tịch tĩnh. Chúng sanh tu tập thiền định, phải xa lánh chỗ ồn ào, náo nhiệt, nhất tâm yên lặng, như lý suy tư, dứt mọi vọng tưởng. Đây là chỗ nương tựa của hành nghiệp.

Thập Chủng Kiến

十種見 (Du già sư địa luận).

Một, Tát ca da kiến.

Tiếng Phạn là Tát ca da, tiếng Hoa là Thân kiến. Vì pháp đầu tiên trong năm uẩn, lần sau chấp lấy, rồi cho là có ngã và ngã sở. Đó là Tát ca da kiến.

(Ngã là trong năm uẩn, cưỡng lập ra chủ tể: ông chủ rồi lầm cho là ngã. Ngã sở tức là sắc thân của năm uẩn).

Hai, Biên chấp kiến.

Vì người ngoại đạo, đối với thân năm uẩn, chấp đoạn, chấp thường. Vì chấp một bên mà ngã kiến tăng trưởng. Đó là kiến chấp một bên.

Ba, Tà kiến.

Vì người ngoại đạo, không hiểu rõ pháp nhân quả của Tứ đế. Tâm tà vạy cho rằng không có lý này. Vì dứt mất căn lành xuất thế, nên gọi là tà kiến.

(Nhân quả Tứ đế là khổ đế, tập đế là nhân quả ở thế gian. Diệt đế, đạo đế là nhân quả xuất thế gian).

Bốn, Kiến thủ.

Vì người ngoại đạo, đối với 62 kiến, cho đặc biệt, tối thượng, hơn hết ra sức giữ lấy, dựa theo cách diễn đạt, cho đây là sự thật duy nhất, còn lại là giả dối. Tự cho từ cái thấy này có thể được thanh tịnh, giải thoát mà được ra khỏi khổ đau. Đó là kiến thủ.

(62 kiến là trong năm ấm và mỗi ấm lại có bốn kiến thì thành 20 kiến, rồi ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai thì thành 60 kiến. Lấy hai kiến đoạn, thường làm căn bản thì tổng cộng là 62 kiến).

Năm, Giới cấm thủ. Vì người ngoại đạo, đối với những gì đã được thọ trì, hoặc giới hoặc cấm, cho là tối thượng, là hơn hết và dựa theo ngôn thuyết cho rằng đây là chân thật, ngoài ra đều giả dối. Tự cho rằng do giới cấm này có thể được ra khỏi khổ đau.

Đó là giới cấm thủ.

Sáu, Tham kiến.

Vì ở Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới, tất cả cảnh thuận tình thì đam mê, say đắm cố giữ lấy và khởi lên các kiến giải này nọ. Đó là tham kiến.

Bảy, Khuể kiến.

Vì đối với tất cả cảnh trái nghịch làm cho tâm tức giận, làm tổn hại loài hữu tình khác và cả những cái người khác yêu mến không đem lại lợi ích, ngược lại đối với những gì người khác không yêu mến mà lại làm cho lợi ích. Đó là khuể kiến.

Tám, Mạn kiến.

Vì tâm sanh kiêu mạn, cho ta là hơn hết, xem người khác là thấp hèn. Đó là mạn kiến.

Chín, Vô minh kiến. Vì đối với lý chân thật vững chắc không chút hiểu biết rõ ràng, chấp trước tà kiến. Đó là vô minh kiến.

Mười, Nghi kiến.

Đối với các lý của Tứ đế, tâm luôn do dự, không có nhận thức chắc chắn. Đó nghi kiến.

Thập Chủng Nhân

十種因 (Du già sư địa luận).

Một, Tùy thuyết nhân. Vì đối với tất cả pháp ràng buộc của hoặc nghiệp ở trong Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới và các pháp không ràng buộc, tùy theo chỗ thấy, nghe, hay, biết mà nói lên các ngôn ngữ; đó gọi là tùy theo nhân mà nói.

(Pháp không ràng buộc tức là pháp xuất thế).

Hai, Quán đãi nhân.

Đãi có nghĩa là đối đãi. Vì các loài hữu tình mong cầu dục lạc trói buộc trong ba cõi và những an lạc không trói buộc xuất thế gian. Từ các duyên này, hoặc cầu được, hoặc được thọ dụng, quán sát dục lạc và an lạc đối đãi nhau; đó gọi là quán đãi nhân.

Ba, Khiên dẫn nhân. Vì do tịnh nghiệp hay nghiệp bất tịnh mà huân tập thiện, ác các hành trong ba cõi. Ở trong các cõi khả ái và không khả ái đều do tự thể của hành nghiệp dẫn dắt; đó gọi là nhân dẫn dắt.

(Thú tức là lục thú: sáu cõi. Trong sáu cõi thì hai thú thiên, nhân là khả ái; bốn thú Tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục là bất khả ái).

Bốn, Sanh khởi nhân. Tất cả pháp khả ái, bất khả ái do hoặc nghiệp trói buộc trong ba cõi, đều từ tự chủng mà sanh ra. Ái là năng nhuận. Chủng là sở nhuận này mà tự thể của khả ái, bất khả ái bị dẫn dắt trước tiên, rồi mới sanh ra. Đó gọi là nhân sanh khởi.

(Tự thể là tự thể của hành nghiệp).

Năm, Nhiếp thọ ái. Các pháp trói buộc và không trói buộc trong ba cõi đều nương vào cái thấy chân thật mà nhiếp thọ. Đó gọi là nhân nhiếp thọ.

Sáu, Dẫn phát nhân. Pháp lành ràng buộc ở cõi Dục, có thể đem đến sự trói buộc của các pháp lành hơn ở cõi Dục, lại có thể đem đến sự trói buộc ở cõi Sắc, Vô sắc và các pháp lành không trói buộc, cho đến trói buộc vào các pháp lành ở cõi Vô sắc, có thể đem đến các pháp lành ở cõi Vô sắc và các pháp lành khác không trói buộc… Đó là nhân dẫn phát.

Bảy, Định dị nhân. Vì các pháp trói buộc và không trói buộc trong ba cõi có sự khác nhau giữa tự tánh và công năng; nên gọi là nhân của định khác nhau.

Tám, Đồng sự nhân. Vì do tự tánh và công năng hòa hợp mà sanh ra các pháp trói buộc và không trói buộc trong ba cõi, cũng được thành tựu hòa hợp; nên gọi là đồng sự nhân.

Chín, Tương vi nhân. Vì các pháp trói buộc và không trói buộc trong ba cõi, khi sắp sửa sanh; nếu có chướng ngại trước mắt, thì không thể sanh được; nên gọi là nhân trái ngược nhau.

Mười, Bất tương vi nhân. Vì các pháp trói buộc và không trói buộc ở ba cõi, khi sắp sanh ra, nếu không có trở ngại trước mắt thì liền sanh ra. Đó gọi là nhân không trái ngược nhau.

Thập Chủng Nhẫn

十 種 忍 (Hoa nghiêm chỉ chưởng).

Nhẫn tức là nhận chịu, có khả năng chịu được.

Vì Bồ tát đã dứt vô minh hoặc, chứng được lý vô sanh, hiểu rõ các pháp xưa nay vắng lặng, nên thấy sắc nghe tiếng như ảo như hóa, không khởi vọng niệm phân biệt. Nhưng nhẫn thể này tuy một mà tùy sự đặt tên, nên có mười thứ.

Một, Âm thinh nhẫn. Nghe giáo lý sâu xa của Phật có thể hiểu rõ và nhận lãnh được mà không sợ hãi.

Hai, thuận nhẫn. Đối với lý, sự đều tùy thuận, thẩm xét lãnh nhận, mà không trái ngược.

Ba, Vô sanh nhẫn.

Vì hiểu rõ các pháp đều từ nhân duyên hòa hợp mà sanh ra, giống như ảo hóa, tánh vốn vắng lặng, xem xét kỹ lưỡng nhận lãnh mà không sanh chấp trước.

Bốn, Như ảo nhẫn. Như ảo nhẫn là thông đạt các pháp đều từ nhân duyên hòa hợp mà sanh ra, giống như ảo hóa, tánh vốn vắng lặng, suy xét kỹ lưỡng có thể nhịn được mà không chấp trước.

Năm, Như diệm nhẫn.

Vì hiểu rõ tất cả cảnh giới đều như bóng nắng, không có chân thật, xem xét kỹ lưỡng nhận lãnh mà không sanh chấp trước.

Sáu, Như mộng ảo nhẫn. Thấu rõ các vọng tâm đều như cảnh mộng, không có chân thật, xem xét kỹ lưỡng nhận lãnh mà không chấp trước.

Bảy, Như hưởng nhẫn.

Âm thinh, ngôn ngữ của thế gian đều do nhân duyên hòa hợp mà thành, giống như tiếng vang trong hang núi, không có thực sự, xem xét kỹ lưỡng nhận ra mà không sanh chấp trước.

Tám, Như ảnh nhẫn. Vì đã thấu hiểu sắc thân, do năm uẩn tập hợp mà thành, vốn không có thật thể, xem xét kỹ lưỡng nhận ra mà không sanh chấp trước.

Chín, Như hóa nhẫn. Các pháp ở thế gian từ không bỗng có, có lại hoàn không, không có thể chân thật, quán sát kỹ lưỡng nhận ra mà không chấp trước.

Mười, Như không nhẫn. Hiểu rõ các pháp thế gian và xuất thế gian đều như hư không, không có sắc tướng, quán sát kỹ lưỡng nhận ra mà không chấp trước.

Thập Chủng Phát Tâm

十種發心 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Mười thứ phát tâm là vì các chúng sanh mê lầm đánh mất chân tánh, từng niệm của tâm khởi lên tham đắm các cảnh, nghiệp báo không giống nhau, khổ, vui cũng khác là vì phát tâm không thuần nhất.

Một, Phát địa ngục tâm. Vì chúng sanh tâm niệm liên tục nổi lên tham lam, sân hận, càng ngày càng tạo thành thập ác thượng phẩm, đi vào hỏa đồ đạo (địa ngục). Đó là phát tâm địa ngục.

(Thượng phẩm là con người làm ác gồm ba giai đoạn: Sắp làm, đang làm, đã làm mà không biết hối hận).

Hai, Phát súc sanh tâm. Vì chúng sanh khởi tâm liên tục, muốn có nhiều quyến thuộc như biển cả nuốt chửng ngàn sông, ngu si tham đắm, khởi lên thập ác trung phẩm, đi vào huyết đồ đạo (súc sanh). Đó là phát tâm súc sanh.

(Trung phẩm là làm ác xong rồi, tâm hối hận chút đỉnh).

Ba, Phát ngạ quỷ tâm. Vì từng niệm của chúng sanh đều muốn danh tiếng vang xa, mọi người khen ngợi mà bên trong không có thật chất, chỉ toàn là lừa dối, nịnh bợ, khởi lên thập ác hạ phẩm, đi vào đao đồ (ngạ quỷ). Đó gọi là phát tâm ngạ quỷ. (Hạ phẩm là khi làm ác thì liền hối hận).

Bốn, Phát hạ phẩm thập thiện tâm.

Hạ phẩm là khi làm điều thiện, liền sanh tâm hối hận.

Thập thiện là không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lời, không nói ác, không thêu dệt, không tham dục, không sân hận, không tà kiến. Vì từng niệm của chúng sanh đều muốn hơn người, trọng mình xem thường kẻ khác mà lại rêu rao nhân nghĩa ra ngoài, làm theo Tu la đạo. Đó là phát tâm hạ phẩm thập thiện. (Tiếng Phạn là A tu la, tiếng Hoa là Phi thiên).

Năm, Phát trung phẩm thập thiện tâm.

Trung phẩm là sau khi làm việc thiện xong, tâm hối hận khởi lên chút đỉnh.

Vì chúng sanh, trong từng niệm, vui thích cõi đời, tu tập năm giới, thực hành nhân đạo. Đó gọi là phát tâm trung phẩm thập thiện.

Sáu, Phát thượng phẩm thập thiện tâm.

Thượng phẩm là đối thập thiện, sắp làm, đang làm, đã làm tâm không hối hận.

Vì trong từng niệm của chúng sanh biết rõ ba ác đạo là khổ, nhân gian có khổ có vui, chỉ có cõi trời là toàn vui mà mong cầu về đó, nội căn đóng kín, không dính mắc ngoại trần, tu tập thiên đạo. Đó gọi là phát tâm thượng phẩm thập thiện.

(Nội căn là ý căn. ba ác đạo là Địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh).

Bảy, Phát dục giới chủ tâm. Dục giới chủ là chủ của trời Tha hóa tự tại ở cõi Dục.

Nếu từng niệm của chúng sanh mở rộng uy thế, đoạt lấy sở hóa của người khác để làm niềm vui của mình mà thực hành Ma la đạo. Đó là phát tâm làm chủ cõi Dục. (Tiếng Phạn là Ma la, tiếng Hoa là Năng đoạt mạng, nghĩa là hay lấy mạng trí huệ của người nên gọi là Thiên ma tức là trời này).

Tám, Phát thế trí tâm. Vì trong từng niệm của chúng sanh muốn được thế trí biện thông, bác lãm đông tây, kim cổ mà không tin vào giáo pháp xuất thế nên thực hành đạo Ni kiền. Đó gọi là phát tâm thế trí.

(Tiếng Phạn là Ni kiền, tiếng Hoa là Ly hệ, tức là Ngoại đạo).

Chín, Phát Phạm tâm. Vì chúng sanh chán cảnh trần cõi Dục ở hạ giới mà thích thú sự vui vẻ tuyệt diệu của Phạm thiên nên thực hành đạo sắc và vô sắc. Đó gọi là phát Phạm tâm.

(Sắc, vô sắc là sắc giới và vô sắc giới)

Mười, Phát vô lậu tâm. Vô lậu là không rơi rớt vào sanh tử.

Vì trong từng niệm của chúng sanh, chán ghét, muốn xa lìa cái khổ sanh tử ở thế gian, dứt trừ mê lầm của tham, sân, si, luôn tu thân vô lậu và thực hành đạo Nhị thừa.

Đó là phát tâm vô lậu.

Thập Chủng Phương Tiện

十 種 方 便 (Tấn dịch Hoa nghiêm kinh).

Một, Bố thí phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát tâm không keo kiệt, bủn xỉn, đối với thân mạng, tài sản đều vui vẻ buông bỏ, chỉ muốn lợi ích cho chúng sanh và không mong sự báo đáp của người. Đó là phương tiện bố thí.

Hai, Trì giới phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát giữ vững cấm giới tu hạnh đầu đà, oai nghi đầy đủ, không xem thường người khác, đối với cảnh trần, tâm không vướng mắc. Đó là phương tiện giữ giới.

Ba, Nhẫn nhục phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát xa lìa điên đảo, sân hận và không có tư tưởng phân biệt ta người, đối với các chúng sanh, giả sử, có kẻ nghịch xâm hại đến mình cũng đều nhận chịu, tâm không bị động. Đó là phương tiện nhẫn nhục.

Bốn, Tinh tấn phương tiện.

Vì người tu hạnh Bồ tát, đối với các phạm hạnh, ra sức chịu đựng gian lao, khổ sở, mạnh mẽ không lười biếng, cho đến khi đắc pháp, từng niệm tư duy không để quên mất. Đó là phương tiện tinh tấn.

Năm, Thiền định phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát xa lìa năm dục và các phiền não và đối với các pháp thiền định, giải thoát quyết tâm tu tập, cầu chứng quả Phật. Đó là phương tiện thiền định.

Sáu, Trí huệ phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát xa lìa ngu si, phiền não, nuôi lớn tất cả công đức, vui mừng, an vui, tâm không biết chán, mở mang trí huệ, thành tựu Bồ đề. Đó là phương tiện trí huệ.

Bảy, Đại từ phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát vận dụng tâm đại từ bình đẳng, đem lợi ích đến cho tất cả chúng sanh, dù cho trải qua số kiếp như vi trần cũng không mỏi mệt. Đó là phương tiện đại từ.

Tám, Đại bi phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát, tuy hiểu rõ các pháp vốn không có tự tánh và có khả năng dùng tâm đại bi bình đẳng thay đổi, chịu đau khổ cho tất cả chúng sanh, dù trải qua số kiếp như vi trần. Đó là phương tiện đại bi.

Chín, Giác ngộ phương tiện. Vì người tu hạnh Bồ tát, dùng trí huệ vô ngại, chỉ bày cho tất cả chúng sanh hiểu được giác tánh vốn có không còn nghi ngờ gì nữa. Đó là phương tiện giác ngộ.

Mười, Chuyển bất thối pháp luân phương tiện.

Vì người tu hạnh Bồ tát vận chuyển bánh xe pháp vô thượng, giáo hóa, hướng dẫn tất cả chúng sanh, nương vào đó mà tu học, tăng trưởng Bồ đề, hạnh vị không thối lui. Đó là phương tiện vận chuyển bánh xe pháp không để thối lui.

Thập Chủng Quỷ

十種鬼 (Lăng nghiêm kinh).

Một, Quái quỷ.

Loài quỷ này có nhân đời trước là tham lam nhiều, hay lấy những vật phi nghĩa, nên chịu quả báo này, trở lại nương gởi vào vật ấy như vàng, bạc, cây cỏ v.v… mà trở thành tinh quái núp trong những thứ này.

Hai, Bạt quỷ.

Loài quỷ này có nhân đời trước là dâm dục nhiều, bị sắc dục làm cho thân tâm rối loạn như gió mạnh đập vào vật nên chịu quả này; rồi trở lại gá vào gió và thành bạt quỷ.

(Bạt tức là hạn bạt: nắng hạn).

Ba, Mị quỷ.

Loài quỷ này có nhân kiếp trước nhiều gian dối, chỉ dựa vào gian dối lừa gạt người khác, nên chịu quả báo này; rồi nương dựa vào loài súc sanh trở thành tính chất, có thể lừa gạt người.

Bốn, Cổ độc quỷ.

Loài quỷ này có nhân đời trước nhiều thù hằn, kết thành hờn giận trong tâm, ôm ấp điều ác không buông bỏ được, nên chịu quả báo này; mới nương vào loài vật ác độc biến thành tính chất như rắn, rít, độc trùng có thể giết hại người.

Năm, Lệ quỷ.

Loài quỷ này có nhân đời trước nhiều sân hận, tâm luôn nổi nóng, nên chịu quả báo này; gặp người thân mạng suy yếu, năm hạn vận liền nhập vào người ta, gây ra những đau khổ như các loại bệnh truyền nhiễm.

Sáu, Ngạ quỷ.

Loài quỷ này đời trước có nhân ngã mạn nhiều (kiêu ngạo), trong không có thật đức mà bụng rỗng lòng cao ngạo, làm nhục người, ngạo vật, nên chịu quả báo này; nhờ không khí làm thức ăn, không người cúng giỗ, luôn khốn khổ vì đói khát. Đó là ngạ quỷ.

Bảy, Yểm quỷ.

Loại quỷ này đời trước có nhân nói láo nhiều, thường ôm ấp mưu tính kỳ lạ, lừa gạt kẻ khác bằng cách tỏ ra bề ngoài có đức độ để lừa dối người, nên chịu quả báo này; nương vào chỗ tối tăm làm lầm lạc người ngủ say. Đó là yếm (ếm) ma.

Tám, Võng lượng quỷ. Loài quỷ này đời trước có nhân tà kiến. Sanh ra chấp trước sai lầm, cho mình đã giác ngộ sáng suốt, nên chịu quả báo này; là loài quỷ quái của cây, đá. Đó là võng lượng quỷ.

Chín, Dịch sử quỷ. Loài quỷ này đời trước có nhân là nhiều oan uổng, lao tâm khổ tứ, thường làm việc bất chánh, hại người không có tội mắc tội, nên chịu quả báo này, gá nương cảnh có ánh sáng, mượn làm hình hài để làm các việc khuân vác cát đá. Đó là dịch sử quỷ.

Mười, Truyền tống quỷ. Loài quỷ này đời trước hay kiện nhau, giấu giếm tội lỗi của mình, bị người kiện cáo, nên chịu tội này, nương gá vào người nói ra những điều cát hung, họa phước. Đó là quỷ truyền tống.

Thập Chủng Thông

十種通 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Thông tức thần thông. Diệu dụng khó lường gọi là thần. Tự tại không ngăn che gọi là thông.

Một, Tha tâm thông. Vì các pháp có trong thế gian và xuất thế gian, hoặc giống hoặc loài và cùng với người khác khởi lên tâm niệm, đều có khả năng biết được. Đó gọi là tha tâm thông.

Hai, Thiên nhãn tự tại thanh tịnh thông.

Vì thiên nhãn xa lìa các chướng ngại, dơ bẩn, thanh tịnh vô ngại, tự tại đối với cảnh, thấy được tướng sai biệt của vô số thế giới; hoặc nhơ hoặc sạch, tất cả chủng loại đều thấy rõ ràng. Đó gọi là thiên nhãn thanh tịnh thông.

Ba, Túc trụ trí thông. Túc tức là quá khứ. Trụ tức là hiện tại.

Vì những việc đã qua ở quá khứ đều nhớ biết rõ ràng như thấy trước mắt, chẳng có gì khác lạ. Đó gọi là túc trụ trí thông.

Bốn, Trí kiếp thông.

Vì thế giới vô lượng, số kiếp vô cùng, không có giới hạn; hoặc là nhân duyên hiện tại, hoặc quả báo sắp xảy ra, đều biết chắc chắn. Đó gọi là tri kiếp thông.

Năm, Thiên nhĩ trí thông. Vì mười phương ba đời, ngôn ngữ, âm thinh, một khi nhận được đều hiểu ra xuất phát từ đâu một cách rõ ràng, không hề trở ngại. Đó gọi là thiên nhĩ trí thông.

Sáu, Vô thể tánh trí thông. Vì bằng công dụng tác động của vô tác, vô thể, bình đẳng cùng lý tánh có khả năng trùm khắp, nên tùy niệm hiện hình làm nên tác dụng mà vẫn không động đến thể tánh, tùy nơi đi đến, làm lợi ích cho chúng sanh. Đó gọi là vô thể tánh trí thông.

Bảy, Thiện phân biệt ngôn âm thông.

Tất cả ngôn từ hoặc tốt hoặc xấu, hoặc gần hoặc xa đều có khả năng hiểu hết. Đó gọi là thiện phân biệt ngôn âm thông.

Tám, Sắc thân trí thông. Vì biết sắc tức là không nên hiện ra nhiều sắc tướng; không tức là sắc nên không có sắc mà hiện được sắc, hoàn toàn không trở ngại. Đó gọi là sắc thân trí thông.

Pháp tức là các pháp sự, lý. Vì thường sự tức là lý, nên không có công dụng của vật. Vì lý tức là thường sự, nên không có lý duyên khởi. Công dụng vắng lặng vô ngại. Thể không đến hay đi. Không pháp gì là không biết. Đó gọi là nhất thiết pháp trí thông.

Mười, Diệt định trí thông.

Diệt tức là tịch diệt. Nếu sự hết, thì không thể từ định khởi lên công dụng. Nay chứng được lý diệt, nên được định dù có tan ra cũng không ngại, vì sự tức lý và cũng không ngại diệt, vì lý tức sự, nên không ngại dụng, khởi niệm đi vào niệm đều không chướng ngại. Khởi định vắng lặng, hiện ra các oai nghi; đó gọi là diệt định trí thông.

Thập Chủng Thuyết Tam Thế

十 種 說 三 世 (Hoa nghiêm kinh).

Thập chủng thuyết tam thế là trong mỗi tam thế có ba nên chia làm chín trường hợp riêng biệt. Họp lại những khác nhau trở về cái chung và thu vào một niệm. Vì lấy một hòa tan trong chín, nên tuy chín mà thường một, tuy một luôn chín. một và chín không trở ngại, mười đời viên dung.

Kinh nói: Vô lượng vô số kiếp, hiểu ra là trong một niệm. Trí niệm cũng là vô niệm, thấy thế gian như thế. Đó gọi là mười thứ nói về ba đời.

Một, Quá khứ thế thuyết quá khứ thế.

Trong đời quá khứ nói về việc của đời quá khứ.

Hai, Quá khứ thuyết vị lai thế. Trong đời quá khứ nói về việc của đời vị lai.

Ba, Quá khứ thuyết hiện tại thế. Trong đời quá khứ nói việc của đời hiện tại.

Bốn, Vị lai thế thuyết quá khứ thế.

Trong đời vị lai nói việc của đời quá khứ.

Năm, Vị lai thế thuyết hiện tại thế.

Trong đời vị lai nói việc hiện tại.

Sáu, Vị lai thế thuyết vô tận. Trong đời vị lai nói việc đời vị lai và sau cả vị lai, vô cùng tận vị lai.

Bảy, Hiện tại thế thuyết quá khứ thế.

Trong đời hiện tại nói việc quá khứ.

Tám, Hiện tại thế thuyết vị lai thế.

Trong đời hiện tại nói việc vị lai.

Chín, Hiện tại thế thuyết bình đẳng.

Trong đời hiện tại nói việc hiện tại, lấy hiện tại làm bình đẳng, theo lệ của hiện tại cho quá khứ, vị lai, trước sau bằng nhau.

Mười, Hiện tại thế thuyết tam thế tức nhất niệm.

Thế do tích tụ niệm mà thành, nên ba đời, mỗi đời đều có ba mà thành chín thu nhiếp chín đời thành ba đời, thu nhiếp ba đời thành một niệm; nên luận nói rằng: mười đời xưa nay, trước sau không lìa đương niệm (niệm hiện tại).

Thập Chủng Trí Minh

十種智明 (Hoa nghiêm kinh).

Trí minh là trí huệ sáng suốt hoàn toàn. Vì bằng mười trí thiện xảo này để hiểu rõ, thấu suốt cảnh giới của tất cả chúng sanh, để mà giáo hóa, điều phục, khiến cho ra khỏi biển sanh tử và thành tựu chánh giác.

Một, Tri chúng sanh nghiệp báo trí minh.

Bồ tát, bằng trí thiện xảo sáng suốt, am tường các nghiệp ác chúng sanh làm ra mà phải chịu quả báo khổ đau; đó gọi là trí sáng suốt biết nghiệp báo của chúng sanh.

Hai, Tri nhất thiết cảnh giới tịch diệt trí minh.

Bồ tát, bằng trí sáng suốt khéo léo, am tường tất cả cảnh giới thanh tịnh, vắng lặng của thế gian, không có các tạp nhiễm. Đó là trí sáng suốt biết tất cả cảnh giới vắng lặng.

Ba, Tri nhất thiết sở duyên duy thị nhất tướng trí minh.

Bồ tát, bằng trí sáng suốt khéo léo, biết rõ các pháp mà chúng sanh bị ràng buộc, nhờ vào lý của nhất thật tướng, giống như kim cương không thể hư hoại. Đó gọi là trí biết tất cả sở duyên chỉ là nhất tướng.

Bốn, Năng dĩ diệu âm phổ văn thập phương trí minh.

Bồ tát, bằng trí sáng suốt khéo léo, hiểu rõ chúng sanh (tuy không thực có) mà các Bồ tát có khả năng dùng âm thanh nhiệm mầu nói tất cả pháp, trùm khắp mười phương, chúng sanh đều nghe và biết. Đó gọi là trí sáng suốt có thể dùng âm thanh mầu nhiệm nói pháp nghe hiểu khắp mười phương.

Năm, Phổ hoại nhiễm trước tâm trí minh.

Bồ tát, bằng trí sáng suốt khéo léo, có khả năng to lớn tiêu trừ tâm ô nhiễm, tham đắm ái dục của chúng sanh; đó gọi là trí sáng suốt diệt trừ tâm nhiễm trước ái dục.

Sáu, Năng dĩ phương tiện thọ sanh trí minh.

Bồ tát, dùng trí sáng suốt khéo léo, đối với mười phương thế giới, bằng vô số phương tiện, thị hiện, thọ sanh, hóa đạo loài hữu tình. Đó gọi là trí sáng suốt có khả năng dùng phương tiện thọ sanh để giáo hóa loài hữu tình.

Bảy, Xả ly tưởng thọ cảnh giới trí minh.

Bồ tát dùng trí sáng suốt khéo léo, đối với tất cả cảnh giới nhớ tưởng, thọ dụng, đều có thể xa lìa, buông bỏ. Đó gọi là trí sáng suốt xả bỏ cảnh giới của tưởng, thọ.

Tám, Tri nhất thiết pháp vô tướng vô tánh trí minh.

Bồ tát dùng trí sáng suốt khéo léo, hiểu tất cả pháp của thế gian, đều chẳng phải tướng, chẳng phải không có tướng, một tánh hay không tánh, xa lìa các phân biệt. Đó gọi là trí sáng suốt biết tất cả pháp không có tướng, không có tánh.

(Phi tướng là tất cả pháp vốn không. Phi vô tướng là tất cả pháp thì có. Nhất tánh vô tánh là căn cứ vào lý không quyết định được, tuy nói là một tánh mà không chắc là một tánh).

Chín, Tri chúng sanh duyên khởi bổn vô hữu sanh trí minh. Bồ tát dùng trí sáng suốt khéo léo, hiểu rõ pháp được phát khởi từ nhân duyên thọ sanh của tất cả chúng sanh, thảy đề vắng lặng, xưa nay vốn không sanh. Đó gọi là trí sáng suốt hiểu rõ duyên khởi vốn không có sanh của chúng sanh.

Mười, Dĩ vô trước tâm tế độ chúng sanh trí minh.

Bồ tát dùng trí sáng suốt khéo léo, hiểu rõ tất cả chúng sanh, tuy là vắng lặng, nhưng luôn khởi tâm không vướng mắc nói pháp dạy dỗ, khiến cho chúng vượt qua biển khổ sanh tử, thành vô thượng Chánh đẳng chánh giác. Đó gọi là trí sáng suốt dùng tâm không vướng mắc để cứu độ chúng sanh.

Thập Chủng Trí

十種智 (Hoa nghiêm kinh).

Thập chủng trí tức là nhất thiết chủng trí của ba đời chư Phật. Như lai làm cho tất cả Bồ tát phải tu học để được mở mang, thấu hiểu.

Một, Tam thế trí.

Đối với các pháp trong ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai đều thông hiểu rõ ràng. Đó gọi là Tam thế trí.

Hai, Phật pháp trí. Phật là tiếng Phạn, gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa là Giác.

Vì thấy được tự tánh của pháp, khéo ra khỏi thế gian, biểu hiện các oai nghi, nói pháp độ sanh. Đó gọi là Phật pháp trí.

Ba, Pháp giới vô ngại trí. Biết tất cả chúng sanh vốn đầy đủ thể của pháp giới, sự và lý dung thông, hoàn toàn không trở ngại. Đó gọi là trí không trở ngại đối với pháp giới.

Bốn, Pháp giới vô biên trí. Biết các pháp sắc và tâm của chúng sanh, tức là pháp giới, đầy khắp tất cả thế gian không có giới hạn. Đó là trí vô biên đối với pháp giới.

Năm, Sung mãn nhất thiết thế giới trí.

Vì Như lai từ định khởi lên diệu dụng to lớn, khắp cả thế gian, soi sáng khắp hết. Đó gọi là trí biết đầy đủ tất cả thế giới.

Sáu, Phổ chiếu nhất thiết thế gian trí.

Vì Như lai có trí huệ quang minh lớn, chiếu khắp vô lượng thế giới. Đó gọi là trí chiếu khắp tất cả thế gian.

Bảy, Trụ trì nhất thiết thế gian trí.

Vì Như lai có thần lực lớn, an trụ và hộ trì chánh pháp trong thế giới, biết rõ căn cơ lớn, nhỏ của chúng sanh mà giáo hóa. Đó gọi là trí an trụ hộ trì chánh pháp trong tất cả thế giới.

Tám, Tri nhất thiết chúng sanh trí.

Như lai biết được nhân duyên thiện, ác của tất cả chúng sanh mà nên dạy cái gì cho chúng và khiến cho chúng thấu hiểu rõ ràng. Đó gọi là trí biết tất cả chúng sanh. Chín, Tri nhất thiết pháp trí. Như lai đã biết phải dạy chúng sanh như thế nào, lại còn rành biết sử dụng pháp nào để giáo hóa chúng. Đó gọi là trí biết tất cả pháp.

Mười, Tri vô biên chư Phật trí. Vì Như lai biết việc thuyết pháp giáo hóa tất cả chúng sanh của vô số chư Phật, một cách rõ ràng; đó gọi là trí biết vô số chư Phật.

Thập Chủng Tự Tại

十種自在 (Hoa nghiêm kinh).

Tự tại là thần thông vô ngại. Vì Bồ tát tu hành chứng được mười loại pháp, nên ở thế gian, giáo hóa, điều phục tất cả chúng sanh, viên mãn Bồ đề to lớn của chư Phật, thị hiện ra thần thông tự tại.

Một, Mạng tự tại. Vì Bồ tát chứng được huệ mạng trường thọ, trải qua vô lượng A tăng kỳ kiếp, ở thế gian, không có chướng ngại. Đó gọi là mạng tự tại. (A tăng kỳ kiếp là tiếng Phạn, tiếng Hoa là vô số thời: thời gian không đếm được).

Hai, Tâm tự tại.

Vì trí huệ và phương tiện của Bồ tát có thể điều phục tự tâm nên có thể đi vào vô lượng các Tam muội lớn, thần thông đi khắp nơi không có chướng ngại. Đó gọi là tâm tự tại.

Ba, Tư cụ tự tại.

Tư cụ tức là dụng cụ nuôi sống. Vì Bồ tát có thể dùng vô lượng các dụng cụ quí báu để trang nghiêm tất cả thế giới thanh tịnh vô ngại. Đó gọi là tư cụ tự tại.

Bốn, Nghiệp tự tại.

Vì Bồ tát có thể tùy các nghiệp, thị hiện đúng lúc, nhân các quả báo không hề chướng ngại. Đó gọi là nghiệp tự tại.

Năm, Thọ sanh tự tại. Vì Bồ tát tùy theo tâm niệm thị hiện thọ sanh ở trong thế giới mà không có gì chướng ngại. Đó gọi là thọ sanh tự tại.

Sáu, Giải tự tại.

Vì thắng giải (hiểu biết đúng đắn) của Bồ tát thành tựu, có thể hiện nhiều loại sắc thân, nói rộng diệu pháp, không chướng ngại. Đó gọi là giải tự tại.

Bảy, Nguyện tự tại. Vì Bồ tát tùy theo ý nguyện của mình, ở trong các cõi, xuất hiện đúng lúc thành tựu bậc chánh giác, không có trở ngại gì. Đó gọi là nguyện tự tại.

Tám, Thần lực tự tại. Vì thần thông của Bồ tát to lớn, oai lực khó lường, thị hiện, biến hóa ở trong thế giới không chút trở ngại. Đó gọi là thần lực tại tại.

Chín, Pháp tự tại. Vì Bồ tát được biện tài giỏi, ở trong các pháp, có thể rộng nói vô biên pháp môn, không trở ngại. Đó gọi là pháp tự tại.

Mười, Trí tự tại.

Vì Bồ tát đầy đủ trí huệ, ở trong một niệm có thể hiện ra mười lực, vô úy của Như Iai, thành tựu chánh giác vô thượng, không trở ngại. Đó gọi là trí tự tại.

(mười lực là tri thị xứ phi xứ trí lực, tri quá hiện vi lai nghiệp báo trí lực, tri chư thiền giải thoát Tam muội trí lực, tri chư căn thắng liệt trí lực, tri chủng chủng giải trí lực, tri chủng chủng giới trí lực, tri nhất thiết chí xứ đạo trí lực, tri thiên nhãn vô ngại trí lực, tri túc mệnh vô lậu trí lực, tri vi đoạn tập khí trí lực).

Thập Chủng Tu Tam Muội Pháp

十種修三昧法 (Đại tập hiền hộ kinh).

Một, Tồi chiết ngã mạn. Ngã tức là ngã kiến. Mạn tức là kiêu mạn. Vì người tu hành, trước hết phải tiêu diệt tâm ngã mạn, thì đối trước Tam bảo Phật, Pháp, Tăng và tất cả chúng sanh mới khởi tâm cung kính được.

Hai, Tri ân niệm báo.

Vì người tu hành phải được trời, đất che chỡ, vua chúa nước nhà, cha mẹ nuôi dưỡng, thầy tổ dạy bảo đều là ân đức đối với mình, luôn luôn không quên báo đền ân ấy.

Ba, Tâm vô tật đố. Người tu hành, gần gũi, giáo hóa mọi người, không có tâm thiên vị; đối với tiền của, danh dự của người khác coi như của mình; không sanh lòng ghen ghét, tỵ hiềm.

Bốn, Đoạn trừ nghi hoặc. Người tu hành phải lấy sự hiểu biết chân chánh của chư Phật để dứt trừ nghi ngờ, thì đối với các cảnh lành, dữ đều không trở ngại.

Năm, Thâm tín bất hoại. Người tu hành phải phát tâm tin sâu chánh pháp, ghi nhớ, suy tư, giữ gìn vững chắc như kim cương bất hoại.

Sáu, Tinh cần vô quyện. Người tu hành phải siêng năng, đừng mỏi mệt, lười nhác, để đạo quả được thành tựu.

Bảy, Thường hành khất thực. Người tu hành phải đi khất thực để khuất phục tâm ngã mạn thì phước đức càng nhiều; nếu có tín thí cung thỉnh cúng dường thì đi đến đúng giờ, không được tự tiện đi một mình.

Tám, Thiểu dục tri túc. Người tu hành phải xa lìa trần tục, ít ham muốn, không được tìm kiếm của cải cho nhiều để sanh tâm đắm nhiễm; thường tự biết đủ, điều phục các căn để cho pháp lành tăng trưởng.

Chín, Nhạo vô sanh pháp nhẫn. Vô sanh pháp tức là lý bất sanh bất diệt. Nhẫn tức là an nhẫn (nhận chịu).

Người tu hành, đối với pháp bất sanh bất diệt, khởi tâm mong cầu, ưa thích, không thối lui, chờ đến khi chứng được mới thôi.

Mười, Thường niệm Tam muội.

Người tu hành phải phụng sự người có khả năng chứng pháp Tam muội, tức là mong muốn thành Phật; luôn nhớ đến Tam muội này trong từng niệm, siêng năng tu tập, không để thối lui.

Thập Đại Đệ Tử

十 大 弟 子 (Phiên tập danh nghĩa).

Một, Ma ha Ca diếp thượng hạnh đệ nhất.

Tiếng Phạn là Ma ha Ca diếp, tiếng Hoa là Đại quy thị. Tổ tiên đời trước của Ngài học đạo thì có con linh quy đội trên lưng bức tiên đồ báo ứng, nên lấy họ là Đại quy. Ngài tu hạnh đầu đà số một, nên gọi là thượng hạnh đệ nhất. (Tiếng Phạn là Đầu đà, tiếng Hoa là Đẩu tẩu, rủ bỏ).

Hai, A nan đà đa văn đệ nhất.

Tiếng Phạn là A nan đà, tiếng Hoa là Khánh hỷ. Khi Phật thành đạo thì vua Hộc phạn sai sứ đến, thưa vua Tịnh phạn rằng: Em sanh được một cháu trai. Tịnh phạn nghe điều ấy vui mừng và nói với sứ giả rằng nên đặt tên cho cháu là Khánh hỷ. Khánh hỷ sau theo Phật xuất gia, có khả năng giữ gìn Tam tạng giáo lý, nên gọi là Đa văn đệ nhất.

Ba, Xá lợi phất trí huệ đệ nhất.

Tiếng Phạn là Xá lợi phất, tiếng Hoa là Thu tử. Mắt của mẹ Ngài giống như mắt chim Thu lộ, theo đó mà đặt tên như vậy. Ngài hiểu rõ các pháp nên gọi là Trí huệ thứ nhất.

Bốn, Tu Bồ đề giải không đệ nhất.

Tiếng Phạn là Tu Bồ đề, tiếng Hoa là Thiện cát, cũng gọi là Không sanh. Ngày sanh của Ngài, của báu chứa trong nhà đều trống rổng, cha, mẹ của Ngài lấy làm lạ và sợ hãi, mời thầy tướng đến xem quẻ và nói rằng: đây là tướng tốt (điềm tốt), nhân đó đặt tên là Thiện cát, cũng gọi là Không sanh. Bẩm tánh thông huệ, Ngài xuất gia, liễu ngộ lý không mà đắc đạo, nên gọi Thông đạt lý không số một.

Năm, Phú lâu na thuyết pháp đệ nhất.

Tiếng Phạn là Phú lâu na, tiếng Hoa là Mãn nguyện. Cha Ngài cầu đảo Phạm thiên xin có con ở sông Mãn. Gặp lúc sông ấy nước dâng đầy, lại mộng bảy báu chứa đầy trong ấy thì thấy thần thức của Ngài vào bụng mẹ, mong muốn của cha đã toại, nên gọi là Mãn nguyện. Trong hàng đệ tử của Phật, Ngài là vị nói pháp giỏi, nên gọi là Nói pháp số một.

Sáu, Mục kiền liên thần thông đệ nhất.

Tiếng Phạn là Mục kiền liên, Tiếng Hoa là Hồ đậu. Đời xưa có tiên nhân thích ăn đậu này và lấy nó làm họ. Mục kiền liên là họ vậy. Dựa theo họ đặt tên nên có hiệu là Mục kiền liên. Trong hàng đệ tử của Phật, chứng được thần thông, nên gọi là Thần thông số một.

Bảy, Ca chiên diên luận nghĩa đệ nhất.

Tiếng Phạn là Ca chiên diên, tiếng Hoa là Bất không.

Thầy La thập nói: thuộc họ Bà la môn, ở Nam thiên trúc, luận nghị rất giỏi, nên gọi Ngài là Nghị luận số một.

Tám, A na luật, tiếng Hoa là Vô diệt. Ngày xưa nhờ nhân bố thí thức ăn, được sanh lên làm trời, làm người hưởng thọ vui thú, đến nay chưa hết, nên gọi là Vô diệt. Ngài chứng được thiên nhãn thông chỉ đứng sau Phật, nên trong hàng đệ tử, Ngài được gọi là Thiên nhãn số một.

Chín, Ưu ba ly trì giới đệ nhất.

Tiếng Phạn là Ưu ba ly, tiếng Hoa là Thượng thủ, hoặc gọi là Cận chấp. Khi Phật còn là thái tử, ông là bề tôi thường gần gũi, giúp đỡ mọi việc. Khi xuất gia giữ gìn giới luật tinh chuyên, làm kỷ cương trong chúng tăng, nên gọi là Trì giới số một.

Mười, La hầu la mật hạnh đệ nhất.

Tiếng Phạn là La hầu la, tiếng Hoa là Cung sanh, là con của Phật. Khi Phật xuất gia, lấy tay chỉ vào bụng vợ, nhân đó mà có thai. Khi Phật xuất gia rồi, ông sanh ra ở trong cung, nên gọi là Cung sanh. Trong hàng đệ tử của Phật, ông tu mật hạnh, nên gọi là Mật hạnh số một.

(Mật hạnh là việc làm bí mật, con người không thể biết được).

Thập Đại Số

十大數 (Hoa nghiêm kinh).

Mười con số lớn là kinh Hoa nghiêm ở phẩm A tăng kỳ. Bồ tát Tâm vương hỏi Phật: Thế nào là A tăng kỳ cho đến không thể nói không thể nói? Phật liền vì Bồ tát Tâm vương nói phương pháp tính toán vô tận, gom lại thành mười con số lớn. Nhưng số pháp có ba bậc: 1) Số pháp bậc hạ lấy 10, 10 biến ra. Như 10 x 10 biến thành 100, 100 x 10 thành 1000; 1000 x 10 biến thành 10. (vạn) v.v…; 2) Số pháp bậc trung là lấy 100, 100 biến ra. Như 100 x 100. (100 x lạc xoa) thì thành 100 ức (một câu chi) v.v…; 3) Số pháp bậc thượng là lấy 100 ức x 100 ức (câu chi x câu chi) thì thành A du đa, v.v… Với những số pháp này chỉ có Phật mới hiểu rõ, nên Phật tự nói phương pháp tính toán về những con số vô cùng vô tận dùng để tính công đức thanh tịnh của chư Phật và các hạnh nguyện to lớn mà các vị Bồ tát đi vào, cho đến các pháp vô tận của thế gian.

(Tiếng Phạn là Lạc xoa, tiếng Hoa là mười vạn. Tiếng Phạn là Câu chi, tiếng Hoa là bách ức. Tiếng Phạn là A du đa, cũng gọi là Na do tha, tiếng Hoa là vạn ức).

Một, A tăng kỳ. Tiếng Phạn là A tăng kỳ, tiếng Hoa là vô số.

Từ 100 lạc xoa = một câu chi cho đến chí chí là một A tăng kỳ (vạn vạn = một ức. Vạn ức = triệu. một A tăng kỳ = 47 chữ số đứng sau số một).

Hai, Vô lượng.

Từ A tăng kỳ x A tăng kỳ = một A tăng kỳ chuyển. A tăng kỳ chuyển x A tăng kỳ chuyển = một vô lượng (một vô lượng = 10108).

Ba, Vô biên. Từ vô lượng x vô lượng = một vô lượng chuyển. vô lượng chuyển x vô lương chuyển = một vô đẳng.

Bốn, Vô đẳng

Từ vô biên x vô biên = 1 vô biên chuyển.

Vô biên chuyển x vô biên chuyển = 1 vô đẳng

( 1 vô đẳng = 10 1728 )

Năm, Bất khả số.

Từ vô đẳng x vô đẳng = một vô đẳng chuyển. Vô đẳng chuyên x vô đẳng chuyển = một bất khả số (1 bất khả số = 106912).

Sáu, Bất khả xưng. Từ bất khả số x bất khả số = một bất khả số chuyển. Bất khả số chuyển x bất khả số chuyển = một bất khả xưng (1 bất khả xưng = 1027648).

Bảy, Bất khả tư.

Từ bất khả xưng x bất khả xưng = một bất khả xưng chuyển. Bất khả xưng chuyển x bất khả xưng chuyển = một bất khả tư (1 bất khả tư =10110562).

Tám, Bất khả lượng. Từ bấ khả tư x bất khả tư = một bất khả tư chuyển. Bất khả tư chuyển x bất khả tư chuyển = một bất khả lượng (1 bất khả lượng = 10442388).

Chín, Bất khả thuyết.

Từ bất khả lượng x bất khả lượng = một bất khả lượng chuyển. Bất khả lượng chuyển x bất khả lượng chuyển = một bất khả thuyết.

Mười, Bất khả thuyết bất khả thuyết.

Từ bất khả thuyết x bất khả thuyết = một bất khả thuyết chuyển. Bất khả thuyết chuyển x bất khả thuyết chuyển = một bất khả thuyết bất khả thuyết.

Thập Địa Đoạn Chướng Chứng Chân

十地斷障證真 (Hoa nghiêm thôn hải tập và Hoa nghiêm kinh sớ).

Một, Hoan hỷ địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát thấy chúng sanh, tâm rơi vào tà kiến nên gây ra chướng ngại; vì vậy phát đại nguyện từ tâm, tu hạnh xả bỏ, đối với thân thể và tiền của không chút keo kiệt. Do nhân mà cảm quả báo, chứng được sơ địa, tâm sanh hoan hỉ, liền dứt được chướng ngại dị sanh tánh và chứng được chân như tánh trùm khắp. Đó gọi là hoan hỉ địa đoạn chướng chứng chân.

(Chướng ngại dị sanh tánh; Tánh tức là tánh phàm phu; chướng tức là chấp trước ngã, pháp; chướng ngại cho công đức sơ địa. Chân như tánh trùm khắp; chân như này do nhân, pháp đã hiển lộ tính không hoàn toàn, không có một pháp nào mà không tồn tại).

Hai, Ly cấu địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát thấy chúng sanh tạo ra mười nghiệp ác, tâm của chúng rơi vào tà hạnh, nên Bồ tát phát tâm từ, tu mười nghiệp lành, xa lìa dơ bẩn của dục, bỏ niệm thanh tịnh thì liền dứt được chướng ngại của tà hạnh, chứng được chân như tối thắng. Đó gọi là ly cấu địa đoạn chướng chứng chân.

(Chân như tối thắng là chân như này có đức độ vô biên, đối với tất cả pháp, chân như này là hơn hết).

Ba, Phát quang địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát thấy chúng sanh lầm lạc, tối tăm, chướng ngại các pháp lành, do vô minh mà không thấu hiểu; nên các Ngài cố công tu hành, phát tâm sâu rộng như pháp tu hành, trí huệ phát sanh dứt trừ chướng ngại tối tăm, chứng được chân như thắng lưu. Đó gọi là phát quang địa đoạn chướng chứng chân.

(Ám độn chướng: Chướng tối tăm là quên mất ba huệ văn, tư, tu, quán chiếu các pháp mà không hiển hiện. Chân như thắng lưu là chân như này từ giáo pháp mà ra và hơn hết so với các giáo pháp khác).

Bốn, Diệm huệ địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát thấy chúng sanh rơi vào trong phiền não, nên phát tâm đại từ, tu đủ 37 phẩm trợ đạo, phát khởi ngọn lửa trí huệ liền trừ được chướng ngại hiện hành của phiền não vi tế, chứng chân như vô nhiếp thọ. Đó gọi là diệm huệ địa đoạn chướng chứng chân. (37 phẩm trợ đạo là bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác phần, tám thánh đạo). Vi tế phiền não hiện hành là hiện khởi sự lầm lạc của vô minh vi tế.

Chân như vô nhiếp thọ là chứng được chân như này không còn bị ràng buộc vào cái gì nữa).

Năm, Nan thắng địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát thấy bậc hạ thừa kẹt vào hữu dư Niết bàn, thích an vui yên tĩnh một mình, nên phát tâm từ tu tập thêm hạnh bình đẳng, ngộ được trí vô sai biệt hai đế chân và tục, không có gì vượt hơn, liền dứt được chướng ngại của Niết bàn hạ thừa và chứng chân như loại vô sai biệt. Đó gọi là nan thắng địa đoạn chướng chứng chân.

(Hạ thừa là Thinh văn và Duyên giác thừa. Hữu dư Niết bàn là đã dứt hết hai hoặc kiến, tư còn sắc thân chưa Diệt độ. Chân đế là đối với tất cả pháp suy xét đều là không, không pháp nào có thể được. Tục đế là đối với tất cả pháp suy xét mọi pháp dường như có. Trí vô sai biệt tức là bình đẳng trí. Chân như loại vô sai biệt là sanh tử, Niết bàn đều bình đẳng, không có sai biệt).

Sáu, Hiện tiền địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát thấy các chúng sanh rơi vào sanh, tử, phát tâm đại bi, tu thêm hạnh lợi sanh bình đẳng, với trí huệ hiện tiền dứt trừ chướng hiện hành của tướng thô, chứng được chân như vô nhiễm tịnh. Đó gọi là hiện tiền địa đoạn chướng chứng chân.

(Thô tướng là ở trong Tứ đế, mà chấp Khổ, Tập là nhiễm; chấp Đạo, Diệt là tịnh. Chân như vô nhiễm, tịnh là chân như này tánh vốn không nhiễm, nên không thể nói, về sau, là tịnh).

Bảy, Viễn hành địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát thệ nguyện độ chúng sanh, phát tâm từ bi, tu thêm tất cả pháp Bồ đề phần, ngộ được Tam muội không, vô tướng, vô nguyện, liền dứt tế tướng hiện hành của chướng, chứng được chân như vô sai biệt pháp. Đó gọi là viễn hành địa đoạn chướng chứng chân. Không là tất cả pháp đều không. Vô tướng là không thấy tướng khác nhau nam, nữ ở thế gian. Vô nguyện là đối với ba cõi không hề mong cầu.

Tế tướng hiện hành là vì đối với tất cả giáo pháp cùng một chân như, không có tướng phân biệt).

Tám, Bất động địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát không bỏ độ sanh, tu thêm đạo hạnh thanh tịnh, lìa tâm, ý, thức chứng được vô sanh pháp nhẫn, không bị tất cả phiền não lay động, liền dứt chướng ngại vô tưởng trung tác gia hạnh, chứng được chân như bất tăng bất giảm. Đó gọi là bất động địa đoạn chướng chứng chân.

(Tâm, ý, thức. Kinh nhập Lăng già nói: Tâm có khả năng tích tụ nghiệp; ý có khả năng tích chứa rộng rãi tập khí. Phân biệt chi ly gọi là thức. Sai biệt có ba mà chỉ một tâm. Vô sanh pháp nhẫn là vì tất cả các pháp, tánh vốn không sanh, nhưng đối với pháp này nhẫn được là ấn chứng. Vô tướng trung tác gia hạnh là vô tướng: Địa thứ bảy ở trên; vì ở trong vô tướng mà gia công dụng hạnh. Bất tăng bất giảm chân như là vì với chân như này không tùy theo tịnh nhiễm mà có tăng, giảm).

Chín, Thiện huệ địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát dùng trí vô lượng quán sát cảnh giới của chúng sanh, đều biết chắc chắn như thế, được trí huệ vô ngại, nói tất cả pháp cho mọi loài đều được lợi ích, chứng được trí chân như tự tại. Đó gọi là thiện huệ địa đoạn chướng chứng chân.

(Trí chân như tự tại là vì có được chân như này, đối với bốn trí vô ngại đã được tự tại).

Mười, Pháp vân địa đoạn chướng chứng chân.

Vì Bồ tát dùng trí huệ vô lượng, quán sát hết Tam muội tức thì nên được pháp lớn. Lấy Pháp thân làm mây bao trùm tất cả chúng sanh, đầy đủ tự tại, liền dứt trừ hết những pháp không tự tại, chứng được nghiệp chân như tự tại. Đó gọi là Pháp vân địa đoạn chướng chứng chân.

(Nghiệp chân như tự tại là vì tất cả nghiệp hoặc đều được giải thoát và cùng với lý chân như tương ưng).