Tam Tạng Pháp Số

Diệt Hữu Tam Nghĩa

滅有三義 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao).

Hoa nghiêm kinh sớ nói: Tiếng Phạn là Tỳ ni hoặc phiên âm là diệt. Diệt có ba nghĩa.

Một, Diệt nghiệp phi. Giới hay diệt trừ sát sanh, trộm cắp và bao nhiêu tội nghiệp của lỗi lầm, sai trái. Vì vậy gọi là diệt nghiệp phi.

Hai, Diệt phiền não. Giới có khả năng diệt trừ tham, sân, si và tất cả phiền não. Vì vậy gọi là diệt phiền não.

Ba, Đắc diệt quả.

Nhờ giới nên đã diệt được nghiệp và phiền não và liền chứng quả vô vi tịch diệt. Vì vậy gọi là đắc diệt quả.

Đồng Thể Tam Bảo

同体三宝 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao và Tam bảo chương)

Phật, Pháp, Tăng tên có khác mà thể là một, nên gọi là đồng thể Tam bảo.

Một, Phật bảo.

Tiếng Phạn gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa là Giác. Tánh thể nhiệm màu giác ngộ, hiểu rõ các pháp, chẳng phải không, chẳng phải có.

Đó gọi là Phật bảo.

Hai, Pháp bảo.

Pháp có nghĩa là duy trì phép tắc. Pháp tánh vắng lặng, nhưng tánh đức hằng sa đều có phép tắc.

Đó gọi là pháp bảo.

Ba, Tăng bảo.

Tiếng Phạn là Tăng già, tiếng Hoa là Hoà hợp. Diệu đức hằng sa nhưng tánh tướng không hai, lý, sự hoà hợp. Đó gọi là Tăng bảo.

Giác Quán Tam Chủng Phát Tướng觉觀

三種發相 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn).

Tâm vừa móng lên khi gặp duyên gọi là giác. Tâm vi tế phân biệt gọi là quán.

Một, Minh lợi tâm trung giác quán phát tướng.

Người tu thiền định, không có căn lành ở kiếp trước, kiếp này tu định, pháp lành không phát khởi, mà chỉ nhận thấy toàn phan duyên (dính mắc ngoại cảnh), tâm niệm lăng xăng ba độc hoặc tham, hoặc sân, hoặc si. Cứ như thế năm này qua năm khác mà không được định tâm. Đó là minh lợi tâm trung giác quán phát tướng.

Hai, Bản minh bán hôn giác quán phát tướng.

Người tu thiền, vào lúc nhiếp niệm, tuy biết rõ phiền não niệm niệm không dừng, chỉ tuỳ theo duyên, lúc sáng suốt, lúc tối tăm. Sáng suốt thì nhận thấy phan duyên và nỗi lên tư tưởng (suy nghĩ, tưởng tượng). Tối tăm thì mắt chằm chằm nhìn một cách vô lý, không biết gì hết. Đó là bán minh bán hôn giác quán phát tướng.

Ba, Nhất hướng trầm hôn giác quán phát tướng.

Người tu thiền, lúc tu thiền định, tâm, tuy hướng vào tối tăm mà dường như đang ngủ. Tuy ở trong mờ tối, nhưng lúc nào cũng phan Duyên giác quán không ngừng. Đó gọi là trầm hôn giác quán phát tướng.

Hoa Nghiêm Tam Thánh

華 嚴 三 聖 (Phiên dịch danh nghĩa).

Một, Tỳ lô giá na Phật. Tiếng Phạn là Tỳ lô giá na, tiếng Hoa là Biến nhất thiết xứ. Thể của phiền não là thanh tịnh, mọi đức đều đủ. Bao trùm tất cả nơi, có thể làm nơi nương tựa cho sắc tướng, công đức chân thật không có ranh giới. Đó là thật tánh bình đẳng của tất cả pháp. Đây chính là tự tánh, cũng gọi là pháp thân. Phật tiếng Phạn là Phật đà, tiếng Hoa là Giác, là thể của lý tánh, xưa nay giác ngộ hoàn toàn.

Hai, Phổ hiền Bồ tát.

Ngài ở địa vị cao nhất của đạo. Thể tánh bao trùm tất cả, nên gọi là phổ, gần gũi các bậc đại thánh, nên gọi là hiền.

Ba, Văn thù sư lợi.

Tiếng Phạn là Văn thù sư lợi, tiếng Hoa là Diệu đức. Thật rõ Phật tánh, có đủ ba đức: pháp thân, Bát nhã, giải thoát, không thể nghĩ bàn, nên gọi là Diệu đức.

Hoa Nghiêm VI Chư Giáo Bổn Hữu Nhị

華 嚴爲諸教本有二 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Hoa nghiêm tức là Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh. Phật ra đời, ban đầu nói kinh này, sau đó mới nói các pháp tiệm, đốn. Bởi vì các giáo lý Đại thừa, Tiểu thừa đều từ tánh hải của kinh Hoa nghiêm này lưu xuất, nên kinh này bao quát tất cả các kinh. Đó là gốc của các giáo lý Phật đã nói.

Một, Khai tiệm chi bổn. Khai là mở bày. Tiệm là lần lượt; tức là giáo lý của ba thừa. Ban đầu, Phật nói Hoa nghiêm là giáo lý căn bản Nhất thừa viên đốn. Các đại Bồ tát đã tìm hiểu, chứng được trí huệ Phật. Căn cứ phương tiện, thấp kém của Tam thừa khó dự pháp hội giống như người đui hoặc điếc, không tin, không hiểu, không theo, không vào. Vì thế đức Phật Lô xá na cởi bỏ y phục trân quý, mặc áo quần dơ dáy, bèn mở ba thừa tuần tự để giáo hoá cho thích hợp, khiến cho Thinh văn, Duyên giác và Bồ tát quyền giáo, hiểu biết đến chín chắn. Vì vậy Hoa nghiêm là gốc của khai, tiệm vậy. (Tiếng Phạn là lô xá na, tiếng Hoa là Tịnh mãn, tức là Báo thân Phật).

Hai, Nhiếp mạt chi bổn. Nhiếp là thu nhiếp. Mạt là cành nhánh. Tức là giáo lý có trước ba thừa. Phật vì căn cơ của Tiểu thừa, mà nói pháp Tam thừa. Sau khi đã thành thục rồi, cuối cùng khiến họ vào được trí huệ Phật. Vì thế nói các kinh Đại thừa nên mới có pháp Thinh văn, Bích chi Phật, Bồ tát và chư Phật; tất cả đều chảy vào bể lớn trí tạng của Tỳ lô giá na. Cho nên Hoa nghiêm là gốc thu tóm tất cả. (Tỳ lô giá na là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Quang minh biến chiếu hay Biến nhất thiết xứ).

Kết Tập Tam Nhân

結集三人 (Phó pháp tạng nhân duyên kinh).

Một, A nan.

Con của vua Hộc Phạn, sanh vào ngày Phật thành đạo, lúc sanh cả nước vui mừng, nên gọi là Khánh hỷ, theo Phật xuất gia chứng được quả A la hán, đa văn số một, có thể giữ gìn pháp tạng. Sau khi Phật Diệt độ, cùng với Ngài Văn thù sư lợi, tập hợp đại chúng, ở tại núi Thiết vi, kết tập Tu đa la tạng. (tiếng Phạn là Tu đa la, tiếng Hoa là Khế kinh).

Hai, Ưu ba Ly.

Tiếng Phạn là Ưu ba ly, tiếng Hoa là Hoá sanh, hoặc là thượng thủ, vì giữ giới số một, làm mô phạm cho chúng tăng. Sau khi Phật Diệt độ, Ngài cùng với 500 thánh nhân, ở trong hang Tất bát La, kết tập Tì nại da tạng. (Tất bát la là Bồ đề thọ. Tiếng Phạn là tì nại da, tiếng Hoa là Thiện trị, tức là Luật).

Ba, Ca diếp.

Tiếng Phạn là Ca diếp ba, tiếng Hoa là Ẩm quang, vì thân Ngài toả ánh sáng chung quanh. Sau khi Phật Diệt độ, tập hợp đại chúng ở hang Tất bát la, kết tập A tì đàm tạng. (Tiếng Phạn là A tì đàm, tiếng Hoa là Vô tỉ pháp, tức là Luận).

Khách Trần Nhị Nghĩa

客塵二義 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Khách nghĩa.

Kiến, tư hoặc đều do chúng sanh không hiểu cảnh trần ở ngoài, sanh vô vàng vọng tưởng. Nếu dùng trí huệ quan sát cái thể mê lầm vốn không, thì lý của pháp tánh hiển bày, mê lầm sao còn được. Không ở yên một chỗ gọi là khách.

Đó gọi là khách nghĩa.

Hai, Trần nghĩa.

Mê lầm nhỏ bé, mà có thể làm dơ dáy chơn tánh thanh tịnh. Ví như ánh sáng xuyên qua khe cửa sổ, các bụi bặm hiện ra, cũng có thể làm loạn lên tính chất của hư không. Nếu trí huệ sáng soi, hiểu rõ mê lầm vốn là không, thì lý của không liền hiện ra trước mặt, bụi trần sao còn có nữa. Kinh nói: trong trẻo, im lặng gọi là không (hư không); dao động gọi là trần (bụi bặm). Đó gọi là trần nghĩa.

Khế Kinh Nhị Nghĩa

契經二義 (A tỳ đạt ma đại tỳ bà sa luận)

Khế là trên hợp với lý tánh của chư Phật, dưới hợp với căn cơ của chúng sanh. Kinh là giáo pháp, là thường còn. Khế kinh là do Phật nói. Có hai nghĩa từ kiết tập, san định khế kinh này.

Một, Kiết tập nghĩa. Khế kinh của Phật, thâu tóm nhiều nghĩa, vượt lên trên cả tâm tình, khiến cho không quên mất, giống như kết hoa làm cái mũ đội lên trên đầu chúng sanh. Lâu bao nhiêu cũng không quên mất.

Hai, San định nghĩa. Khế kinh của Phật quyết đoán các nghĩa, rõ ràng, sai, đúng, bỏ ác, giữ lành, giống như mực thước của thợ mộc, chọn lựa điều tốt nhất, bỏ tà về chính, bỏ cong giữ ngay.

Khinh Trọng Nhị Nghiệp

輕重 二業 (Niết bàn kinh).

Kinh nói: Ai có nghiệp nặng có thể làm thành nhẹ, hoặc có nghiệp nhẹ có thể làm thành nặng, là vì người ta có người trí, người ngu vậy.

Một, Trọng nghiệp khinh thọ. Người có trí, dùng sức trí huệ tu tập phạm hạnh, có thể khiến nghiệp nặng ở địa ngục mà chịu nhẹ ở đời này.

Hai, Khinh nghiệp trọng thọ. Người ngu si, vì ngu si làm cho nghiệp lực tăng lên, có thể khiến cho đời này nghiệp lực nhẹ mà chịu nặng ở địa ngục.

Khởi Tín Nhị Môn

起信二門 (Khởi tín luận)

Luận nói: Nương vào nhất tâm thì pháp có hai loại môn, cả hai đều gồm thâu tất cả pháp, vì chơn như môn thì tướng nhiễm tịnh đều thông suốt, ngoài sự thông suốt ra thì không phân biệt nhiễm tịnh, cho nên được thâu gồm tất cả pháp. Sanh diệt môn thì tướng nhiễm tịnh có phân biệt. Trong tướng phân biệt, không có gì là không bao quát, nên cũng gồm thâu tất cả pháp. Đó là lý do chia ra hai môn.

Một, Nhất tâm chơn như môn. Nghĩa là tâm tánh không sanh không diệt, chẳng nhiễm chẳng tịnh, cứu cánh bình đẳng, không có thay đổi, đó là nhất tâm. Vì vậy gọi là tâm chơn như môn.

Hai, Tâm sanh diệt môn. Nghĩa là tánh bất sanh bất diệt của chơn như, vì vô minh chất chứa khởi động, nên có tâm sanh diệt. Do đây mà giác thành bất giác. Giác và bất giác lại hổ tương huân tập, vì bất giác huân tập bổn giác, nên sanh các pháp tạp nhiễm, trôi lăn trong sanh tử. Vì bổn giác huân tập bất giác, nên sanh ra các pháp thanh tịnh, ngược dòng sanh tử, ra khỏi phiền não, trở về bổn giác. Vì vậy gọi là tâm sanh diệt môn.

Không Hữu Các Cụ Nhị Nghĩa

空有各具二義 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Chơn không nhị nghĩa.

Chơn không có thể diệt trừ cái giả có, nếu cái giả có không diệt được thì chẳng phải là chơn không.

Chơn không có thể làm thành cái giả có, cái giả hữu nếu có trở ngại thì cũng chẳng phải chơn không. Đó gọi là chơn không nhị nghĩa

Hai, Ảo hữu nhị nghĩa.

Cái giả có ắt che đậy chơn không. Cái giả có hiện ra thì chơn không ẩn mất.

Cái giả có không trở ngại chơn không. Nếu chơn không biểu hiện thì cái giả có tự tiêu diệt. Đó gọi là ảo hữu nhị nghĩa.

Không Hữu Nhị Chấp

空有二執 (Tông cảnh lục)

Một, Tình hữu lý vô. Tức là không quán, nghĩa là xem xét biến kế sở chấp, đối tình thì có, đối với lý thì không, chỉ do hư vọng khởi lên, đều không có thể và dụng, thật nên trừ bỏ đi vậy.

Hai, Lý hữu tình vô. Biểu hiện thì có mà tình thì không. Tức là hữu quán. Nghĩa là xem xét dựa vào viên thành (tánh), đối với lý là có, đối với tình thì không. Lý vốn là thật có thể có dụng đáng được giữ lại.

Kiến Tư Nhị Hoặc

見思二惑 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú).

Hoặc là mê lầm. Chúng sanh đối tất cả pháp, không hiểu rõ tự tánh vốn không, mê mờ sanh ra chấp trước. Đối với chánh đạo là lầm lạc, trôi lăng trong sanh tử; nên gọi là hoặc. Còn gọi là phược, vì từ hai hoặc nghiệp này trói buộc, dính chặc trong tam giới, không thể xa lìa, giải thoát, lại gọi là hai kết. Kết có nghĩa là trói.

Một, Kiến hoặc.

Phân biệt gọi là kiến. Ý căn đối với pháp trần, tính toán, so đo sai lầm, khởi lên các tà kiến. Như ngoại đạo cho là đoạn, cho là thường, cho đến phân biệt có, không v.v… Đó gọi là kiến hoặc.

Hai, Tư hoặc.

Tham ái là tư. năm căn nhãn, tỉ, nhĩ, thiệt, thân đối với năm trần sắc, thinh, hương, vị, xúc tham ái, nhiễm trước, mê lầm mà không biết. Đó gọi là tư hoặc.

Kim Cang Nhị Nghĩa

金 剛二義 (Kim cang kinh tự hiển lục)

Kim cang là một loại kim loại rất cứng, nên gọi là kim cang. Tiểu phẩm Bát nhã dùng từ kim cang làm đề tựa. Rắng chắc và sắc bén có hai nghĩa.

Một, nghĩa rắng chắc. Rắng chắc của kim cang, không vật nào có thể làm cho nó hư nát, dùng để dụ thể Bát nhã, chơn thường thanh tịnh, không biến đổi, phiền não không thể làm loạn, tà ma không thể quấy động. Ấy là thật tướng Bát nhã.

Hai, nghĩa sắc bén. Sắc bén của kim cang có thể phá tan mọi vật, dùng để dụ dụng của Bát nhã, có thể dứt trừ nghiệp chướng chấp trước, chiếu soi năm uẩn đều không, vượt qua các khổ nạn. Ấy là quán chiếu Bát nhã.

Liên Hoa Tam Dụ

蓮 花 三 喻 (Pháp hoa huyền nghĩa).

Bởi vì diệu pháp khó hiểu, mượn ví dụ để làm cho sáng tỏ hơn.

Hoa sen thì hoa và quả cùng một lúc xuất hiện. Diệu pháp thì quyền, thật là một thể, nên lấy Hoa sen để ví dụ pháp quyền và thật.

Một, Vị liên cố hoa.

Có hai ví dụ: 1) Vì thật tướng mà hiển bày quyền biến, nên sen là dụ cho thật tướng, hoa là dụ cho quyền biến. Điều ấy cũng giống như Phật muốn nói thật tướng của Nhất thừa, mà quyền biến nói đến ba thừa.

Vì vậy kinh Pháp hoa nói: Tuy chỉ bày vô số đạo (con đường), kỳ thật chỉ có Phật đạo, 2) Dụ từ bản môn đến tích môn, sen là dụ cho bản môn, hoa là dụ cho tích môn. Điều ấy cũng giống như Đức Như lai đã thành Phật từ lâu, đó là bản môn, mà ngày nay còn giáo hoá chúng sanh, đó là tích môn. Vì vậy kinh nói: Thực ra, ta đã thành Phật từ xa xưa (như vừa mới đây), vì giáo hoá chúng sanh mà ta hoá hiện như thế: Trẻ tuổi xuất gia, tu đạo rồi chứng quả chánh đẳng chánh giác.

Hai, Hoa khai liên hiện. Có hai ví dụ: 1) Dụ khai quyền hiển thật. Hoa nở dụ cho mở ra quyền biến, hoa sen hiện ra hiển thị thật tướng. Điều ấy cũng giống như Phật mở ra Tam thừa là quyền biến, mà thật ra là hiển bày Nhất thừa. Vì vậy kinh nói: Mở cửa phương tiện, chỉ tướng chân thật, 2) Dụ khai tích hiển bổn. Hoa nở dụ cho mở tích môn, hoa sen hiện ra dụ cho hiển bày bản môn. Điều ấy cũng giống như Phật, ngày nay, thành Phật là tích môn, mà thành Phật đã lâu lắm là bản môn. Vì vậy kinh nói: Tất cả những người thế gian đều cho ta mới chứng đạo, thực ra ta đã thành Phật đến nay vô lượng vô biên na do tha kiếp. (Tiếng Phạn là Na do tha, Tiếng Hoa là Vạn ức)

Ba, Hoa lạc liên thành.

Có hai dụ: 1) Dụ bỏ quyền lập thật. Hoa rụng dụ cho bỏ quyền, sen thành dụ lập thật. Có nghĩa là Như lai Tam thừa quyền biến mà lập nên Nhất thừa thật tướng. Kinh nói: Bỏ hẳn phương tiện, chỉ nói đạo vô thượng, 2) Dụ bỏ tích môn lập bản môn. Hoa rụng dụ cho bỏ tích môn, mà bản môn là đã thành Phật lâu dài. Kinh nói: Các Đức Như lai, giáo pháp đều như thế, vì độ thoát khổ đau cho chúng sanh là điều chân thật không hư dối.

Liệt Tam Tu

劣三修 (Niết bàn kinh).

Tu tập của Thinh văn so với tu tập của Bồ tát thì kém hơn, nên gọi là liệt tam tu.

Một, vô thường tu. Thinh văn không biết lý thường trụ của pháp thân, nên quán tất cả các pháp hữu vi trong ba cõi đều sanh diệt, vô thường. Đó gọi là vô thường tu.

Hai, Phi lạc tu.

Phi lạc (không vui) là khổ. Vì các vị Thinh văn không biết trong các pháp vốn có sự an vui của Niết bàn tịch tĩnh, lại quán tất cả pháp đều là khổ đau. Đó là phi lạc tu.

Ba, Vô ngã tu.

Thinh văn không biết chân ngã vô ngại tự tại, lại quán năm ấm và các pháp đều là không, vô ngã, vô ngã sở. Đó gọi là vô ngã tu.

Lợi Độn Nhị Căn

利鈍二根 (Tích huyền ký).

Tích huyền nói rằng thấy người hành đạo, căn tánh có hai loại. Người chứng sơ quả Tu đà hoàn, phá mê mờ thấy lý tánh gọi là kiến đạo. (Tiếng Phạn là Tu đà hoàn, Tiếng Hoa là Nhập lưu, nghĩa là người đã vào dòng thánh)

Một, Độn căn (còn gọi là tuỳ tín hành).

Bà sa luận nói: Do người ấy nương vào niềm tin, từ niềm tin khởi tâm tu hành, nên gọi là người thực hành, từ xưa đến giờ tánh nhiều chậm lụt, tự mình không hiểu được giáo lý, chỉ tin người khác nói mà ngộ được đạo. Vì vậy gọi là tuỳ tín hành.

Hai, Lợi căn (còn gọi là tuỳ pháp hành).

Luận Bà sa nói: Do người ấy nương theo pháp, từ pháp khởi tâm tu hành, nên gọi là người thực hành. Từ xưa tâm tánh lanh lợi, không tin lời người khác, tự mình tìm từ giáo điển mà ngộ được đạo, vì vậy gọi là tuỳ pháp hành.

Long Hoa Tam Hội

龍華三會 (Pháp trụ ký).

Di lặc hạ sanh kinh nói: Bồ tát Di lặc, ngay ngày xuất gia liền chứng được quả Phật, ngồi dưới cây Long hoa, trong vườn Hoa lâm, thuyết pháp ba hội; nên gọi là long hoa tam hội.(Tiếng Phạn là Di lặc, tiếng Hoa là Từ thị). Hội thứ nhất, Độ cửu thập lục câu thi Thinh văn chúng. Tiếng Phạn là Câu chi, tiếng Hoa là Trăm ức. Ký nói: Nếu các quốc vương, đại thần, trưởng giả, cư sĩ; nam, nữ tất cả thí chủ; nay ở trong chánh pháp của Phật Thích ca mâu ni, làm Phật sự, tự trồng căn lành; hoặc dạy người khác trồng. Dùng bảy báu vàng, bạc, ngọc, đồng, sắc, cây, đá, đất bùn, tơ lụa, hoặc vẽ hoặc làm hình tượng Phật, xây dựng tháp; hoặc lớn hoặc nhỏ, cho đến lớn bằng lóng tay; hoặc dùng hương, hoa và các đồ dùng tốt nhất cúng dường. Do căn lành như thế, đến lúc Phật Di lặc thành chánh giác, được làm thân người, ở hội thứ nhất, cắt tóc xuất gia, nhờ nguyện lực đời trước liền chứng Niết bàn. (Tiếng Phạn là Tất đổ ba, tiếng Hoa là Cao hiển tức là tháp). Hội thứ hai, Độ cửu thập tứ câu chi Thinh văn chúng.

Ký nói: Nếu quốc vương, thần, dân, nay ở trong chánh pháp của Phật Thích ca mâu ni, hay làm việc Phật pháp. Đối với kinh điển Đại thừa, hoặc luật, hoặc luôn đọc tụng cung kính cúng dường; hoặc sửa sang, trang sức kinh điển. Do thiện căn ấy, đến lúc Phật Di lặc thành chánh giác, được làm thân người, ở trong hội thứ hai, xuống tóc, xuất gia; nhờ nguyện lực đời trước liền chứng Niết bàn. Hội thứ ba, Độ cửu thập nhị câu chi Thinh văn chúng. Ký nói: Nếu quốc vương, thần, dân, nay ở trong chánh pháp của Phật Thích ca mâu ni, hay tự trồng căn lành, hoặc dạy người khác trồng. Vào ngày mùng một mỗi tháng, hoặc ngày mùng tám, ngày rằm, sắm lễ trai tăng cúng dường Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, hoặc cúng dường dụng cụ ngồi, nằm cho chư tăng. Do căn lành nay đến lúc Phật Di lặc thành chánh giác; ở trong hội thứ ba, xuống tóc, xuất gia, như nguyện lực đời trước, liền chứng Niết bàn.

Luận Hữu Nhị Chủng論

有二種 (A tỳ đạt ma đại tỳ bà sa luận)

Luận là nói rõ ràng. Người tạo luận hoặc là phát minh áo nghĩa trong các kinh đại, Tiểu thừa do Phật nói, hoặc phát minh đường lối của Phật giáo để chứng tỏ chủ nghĩa khác sai. Vì vậy gọi là luận.

Một, Lập tự tông.

Lập riêng tông phái của mình. Ví như người thuyết pháp giỏi thì lập thiện thuyết pháp tông; người đối đáp lý luận giỏi thì lập ứng lý luận tông.

Hai, Giả tha tông.

Ngăn chặn các người khác lập tông bằng cách ngược lại với mình

Luật Hữu Tam Danh

律有三名 (Đại tạng nhất lãm và Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Tỳ ni.

Tiếng Phạn là Tỳ ni, tiếng Hoa là Thiện trị, nghĩa là có thể trị được các thứ tham, sân, si, còn gọi là điều phục, nghĩa là có thể uốn nắn ba nghiệp, ngăn ngừa sai trái.

Hai, Thi la.

Tiếng Phạn là Thi la, tiếng Hoa là Chỉ đắc, nghĩa là có thể ngăn ác, được thiện, còn có tên là giới, có nghĩa là ngăn ngừa, vì có thể ngăn chặn các nghiệp bất thiện của thân, khẩu, ý.

Ba, Ba la đề mộc xoa. Tiếng Phạn là ba la đề mộc xoa, tiếng Hoa là giải thoát, vì có thể xa lìa sự trói buộc của hoặc nghiệp và được tự tại.

Luật Sư Tam Pháp

律師三法 (Phổ kiến tỳ bà sa luật)

Một, Bổn tỳ ni tạng. Tiếng Phạn là Tỳ ni, tiếng Hoa là Luật. Luật sư thì ắt phải, trước nhất, đối với Tỳ ni phúng tụng cú nghĩa; luận bàn thông suốt; văn tự không quên. Sau đó, có thể trao truyền, dạy dỗ cho người khác.

Như vậy mới đáng gọi là luật sư.

Hai, Kiên trì bất tạp.

Để gọi là luật sư là phải nuôi lòng tàm quý để kiên trì giới luật. Đối với tạng luật phải có sớ giải ý nghĩa về văn cú, thì chắc chắn mới thông hiểu. Nếu có người hỏi thì lần lượt mà trả lời rành mạch. Như vậy mới đáng gọi là luật sư.

Ba, Thọ trì bất vong. Để gọi là luật sư thì, đối tạng luật, phải được thầy truyền lại; phải biết thứ tự và lý do truyền thọ, giống như Phật đã truyền cho Ưu ba ly. Thứ lớp như thế, thầy này qua thầy khác truyền thừa cho đến bây giờ. Đứng về mặt danh tự, hoặc có thể biết rõ, hoặc có thể biết một, hai mà không được quên hết. Có được như vậy thì mới đáng gọi là luật sư.

Lưu Đẩu Nhị Giáo

劉蚪二教 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Đời Tề, ẩn sĩ Lưu đẩu thấu suốt kinh Phật, cũng lập hai giáo.

Một, Tiệm giáo.

Bắt đầu từ Lộc uyển, kết thúc ở Long thọ, các kinh được Phật nói ra, từ tiểu đến Đại thừa; vì vậy gọi là tiệm giáo.

Hai, Đốn giáo.

Đầu tiên Phật nói kinh Hoa nghiêm, như mặt trời mới mọc, ánh sáng chiếu trên đỉnh núi cao. Vì vậy gọi là đốn giáo.

Nam Sơn Tam Quán

南山三觀 (Chỉ quán phụ hành).

Là do Tuyên luật sư Chung nam sơn lập ra.

Một, Tánh không quán. Tánh tức là tánh phận (Tự tính khác biệt của các pháp giới cũng gọi là tánh phận). Thinh văn, Duyên giác, quán các pháp do nhân duyên sanh, tánh nó vốn không, đều không có ngã. Thường dùng lý này soi xét tâm mình, nên gọi là tánh không quán. (Nhân duyên là sáu căn làm nhân sáu trần làm duyên Các tâm pháp do căn và trần giao nhau mà sanh ra).

Hai, Tướng không quán.

Tướng là tướng trạng (bề ngoài). Các vị Bồ tát của hai giáo tạng và thông, quán sát các pháp do nhân duyên sanh, tướng của nó vốn không. Chỉ có chúng sanh chấp và thấy sai lầm vô vàn tướng sai biệt của các pháp ấy. Thường dùng lý này soi xét quán sát tự tâm, nên gọi là tướng không quán.

Ba, Duy thức quán. Thức là tâm thức. hai giáo biệt, viên thuộc Đại thừa Bồ tát đều hiểu tất cả pháp trần bên ngoài tự tánh thanh tịnh, xưa nay vốn không thật. Lý này sâu xa, mầu nhiệm. Chỉ có ý thức mới tri nhận được, nên gọi là duy thức quán.

Nam Trung Tam Giáo

南中三教 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Từ nhà Tề trở về sau, các thầy ở Giang nam lập ra ba giáo này. Chia một đời giáo hoá của Phật ra làm ba.

Một, Tiệm giáo.

Phật nói pháp bắt đầu từ Lộc uyển đến cuối ở Ta la song thọ, từ nhỏ đến lớn; đó là tiệm giáo.

Hai, Đốn giáo.

Đầu tiên, Phật, vì các Bồ tát, nói kinh Hoa nghiêm: như mặt trời mới mọc, trước chiếu sáng núi cao; đó là đốn giáo.

Ba, Bất định giáo.

Có những kinh riêng biệt, không thuộc tiệm, không thuộc đốn giáo, nhưng nói rõ Phật tánh thường còn, đó là kinh Thắng Man và kinh Kim quang minh…, đó là bất định giáo.

Ngập Pháp Sư Tam Giáo

岌法師三教 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Pháp sư Ngập là người Vũ khâu, đã phân chia một đời thuyết giáo của Phật làm ba giáo:

Một, Hữu tướng giáo.

Phật nói kinh A hàm, trong mười hai năm đầu, Nhị thừa thấy tất cả pháp là có thật, không lìa sắc, tâm, nhờ vậy mà chứng đạo. Đó là hữu tướng giáo.

Hai, Vô tướng giáo.

Sau mười hai năm nói kinh A hàm, đến kinh pháp hoa, thì thấy không chứng đạo. Đó là vô tướng giáo.(thấy không chứng đạo là Bồ tát thấy tất cả pháp đều không, nhờ đó mà đắc đạo).

Ba, Thường trụ giáo.

Cuối cùng Phật nói pháp có, không song chiếu (trung đạo), tất cả chúng sanh đều có tánh Phật. Tất cả xiển đề đều thành Phật. Đó là thường trụ giáo. (Tiếng Phạn là Xiển đề, tiếng Hoa là Tín bất cụ).

Ngu Si Tam Chủng Phát Tướng

愚痴三種發相 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn)

Một, Kế đoạn, thường si kiến. Lúc người tu định, bỗng nhiên phát sanh suy nghĩ tà, phân biệt ngã và các pháp: Quá khứ thì không còn, nhưng hiện tại có ta chăng? Hoặc quá khứ thì còn, nhưng hiện tại có ta chăng? Do suy nghĩ này tìm tòi trong ba đời. Nếu cho là không liền rơi vào đoạn kiến. Nếu cho là còn, liền rơi vào thường kiến. Những hiểu biết ngu si như thế, niệm niệm không dừng. Bằng hiểu biết này để biện luận, cải cọ không thôi gây bao việc ác, ngăn trở pháp chánh định xuất thế. Đó là kế đoạn, thường si tướng.

Hai, Kế hữu, vô si tướng. Lúc người tu định, bỗng dưng suy nghĩ phân biệt ngã và các ấm là chắc có chăng, là chắc không có chăng? Cứ tìm tòi như thế, tâm liền phát sinh kiến giải, rồi tuỳ kiến giải sanh ra chấp trước, làm chướng ngại chánh định. Đó là kế hữu vô si tướng.

Ba, Kế thế tánh si tướng. Lúc người tu định, bỗng nảy ra ý nghĩ như vầy: Vì có ngũ ấm mới có tứ đại cùng với chúng sanh giả danh và các thế giới. Chỉ suy nghĩ như thế, niệm niệm không ngừng, rồi phát sanh biện luận thuần lý, nào hỏi nào nói; phải, trái tranh luận nhau, đưa đến xa lìa đạo chân thật, chỉ còn chấp chặc tính hay tính toán của thế gian, mà không thể phát sanh thiền định. Đó là kế thế tánh si tướng.

Nhẫn Hữu Nhị Chủng Tướng

忍有二種相 (Địa tạng thập luân kinh)

Bồ tát có thể an nhiên chịu đựng bao nhiêu việc khổ não của loài vô tình và hữu tình ở thế gian, nhưng tâm có rộng, hẹp, căn tánh có hơn, kém, hạnh có cạn, sâu, vì vậy mà phân chia thế gian và xuất thế gian có hai loại khác nhau. (bực bội về loài hữu tình có: muỗi, rệp, rận, nhặng (ruồi)…- bực bội về loài vô tình: gió, lạnh, mưa, ướt…).

Một, Thế gian nhẫn. Các vị Bồ tát dùng tâm vô lậu, nương vào các nghiệp lành, an nhiên chịu đựng các việc phiền phức ở thế gian. Đó là thế gian nhẫn.

Hai, Xuất thế gian nhẫn. Các vị Bồ tát chỉ vì lợi ích của tất cả hữu tình, khởi tâm bình đẳng, đại bi, an nhiên nhận chịu mọi cảnh thuận nghịch, khổ vui, mà không thấy tướng sinh diệt của các pháp. Đó là xuất thế gian nhẫn.

Nhất Âm Giáo

一音教 (Hoa nghiêm kinh sớ) Giáo pháp một đời của đức Phật. Tuy các pháp đốn, tiệm không giống nhau, nhưng không phải nói một âm. Vì thế pháp sư La thập nói tiếng nói của Phật là viên âm, bình đẳng không hai, phổ biến không nghĩ suy, tuỳ căn cơ mà nghe được khác nhau. (Tiếng Phạn là La thập, Tiếng Hoa là Đồng thọ).

Nhất Âm

一音 (Duy ma kinh)

Âm thinh của Phật. Vì duyên của chúng sanh có sâu cạn, căn của chúng sanh có chậm, lẹ khác nhau, nên cùng nghe: Tiếng mà nghe hiểu khác nhau. Ví như căn tánh của trời người thì nghe. Phật nói về ngũ giới, thập thiện; căn tánh của Thinh văn thì nghe Phật nói về Tứ đế, căn tánh của Duyên giác thì nghe Phật nói thập nhị nhân duyên, căn tánh của Bồ tát thì nghe Phật nói về lục độ v.v… Mỗi căn tánh đều hiểu rõ. Kinh nói Phật dùng một âm để nói pháp, tuỳ loại chúng sanh hiểu khác nhau.

Nhất Âu

一漚 (Lăng nghiêm kinh)

Là một bọt nước. Nước biển vốn trong trẻo; vì gió thổi làm dậy sóng, phát sanh ra bọt nước. Dùng hiện tượng này ví dụ tánh đại giác, hoàn toàn yên lặng sáng tỏ, vì vọng động của tâm phát sanh ra thế giới như hư không. Thế giới (nhiều) như hư không ở trong tánh đại giác, giống như một cái bọt nước trong biển cả vậy. Kinh nói: Hư không sanh trong tánh giác, như một bọt nước bập bềnh trong biển cả vậy.

Nhất Cái

一蓋 (Duy ma cật sở thuyết kinh)

Kinh nói: Trong thành Tỳ da ly, có một trưởng giả có một đứa con, tên là Bửu tích, cùng với con của 500 vị trưởng giả khác tập trung, tay cầm lộng bảy báu đến cúng dường Phật. Phật dùng oai thần khiến những cái lộng ấy hợp thành một cái lộng duy nhất, che khắp đại thiên thế giới. 500 cái lộng ấy tượng trưng năm ấm, hợp thành một cái lộng, tượng trưng một tâm. Dùng pháp ngũ ấm biểu hiện rằng toàn thể đều là từ tâm (Tiếng Phạn là Tỳ da ly, tiếng Hoa là quảng bác nghiêm tịnh: Trang nghiêm thanh tịnh rộng lớn).

Nhất Căn

一根(Lăng nghiêm kinh)

Tức là nhĩ căn. Vì người ở nơi này, nhĩ căn rất lanh lợi, nghe pháp dễ thâm nhập, nên Ngài Văn thù chọn lựa môn Viên thông, chọn nhĩ căn là số một. Nhưng dùng nhĩ căn để tu môn viên thông thì phải chờ nó đi vào thông suốt mới được, ắt đến một lúc nào đó sẽ thoát ra ngoài thinh trần, nghe trở lại tự tánh, sau rồi trở về nguyên bổn. một căn đã đạt rồi thì các căn còn lại cũng được vắng lặng. Kinh nói: một căn đã trở về tự tánh thì sáu căn đều được giải thoát.

Nhất Chỉ

一 指 (Lăng nghiêm kinh)

Một ngón tay của bàn tay, kinh nói: sau khi ta nhập diệt, nếu có Tỳ kheo phát tâm quyết định tu Tam ma đề, có thể đối trước hình, tượng Phật, tự mình đốt một ngọn đèn, hay một lóng tay, đến trên thân thể đốt một hương chú, ta nói là oan trái của người ấy từ vô thỉ đã trả xong trong chốc lát, được thế gian cung kính, vĩnh viễn thoát khỏi phiền não, sanh tử. (Tiếng Phạn là Tam ma đề, tiếng Hoa là đẳng trí, xa lìa hôn trầm, trạo cử gọi là đẳng, khiến cho tâm trụ vào tánh cảnh, gọi là trí các lậu là sanh tử trong tam giới).

Nhất Chơn Pháp Giới

一真法界 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Không hai gọi là một. Không vọng gọi là chơn. bao trùm tất cả gọi là pháp giới. Đó là pháp thân bình đẳng của chư Phật, từ xưa đến nay, không sanh không diệt, chẳng phải không, chẳng phải có, xa lìa danh tướng không trong không ngoài; duy nhất chơn thật, không thể nghĩ bàn; chính là nhất chơn pháp giới.

Nhất Chứng Nhất Thiết Chứng

一證一切證 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Người thượng căn dùng trí viên diệu chiếu soi tánh cảnh viên dung, không đầu không cuối; chẳng cạn, chẳng sâu, không có, không không; không thiếu pháp nào; không có chỗ nào chẳng thông suốt, vì vậy đã chứng đắc một nơi thì tất cả nơi đều chứng được.

Nhất Chướng Nhất Thiết Chướng

一障一切障 (Hoa nghiêm Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Chúng sanh tạo tác ác nghiệp. Tâm sân một niệm nổi lên, trăm ngàn cửa chướng ngại mở ra, tất cả căn lành đều tiêu diệt, tất cả nghiệp chướng đồng thời tăng trưởng. Đó là lý do một chướng ngại nổi lên thì tất cả chướng ngại đều xuất hiện.

Nhất Cơ

一機 (Lăng nghiêm kinh)

Cơ là cơ quan, tức là nơi phát khởi, một cơ ví dụ nhĩ căn, một căn trở về tự tánh, các căn khác đều được giải thoát. Kinh nói: tuy các căn động, cốt do cơ quan nảy ra.

Nhất Cú

一句 (Hoa nghiêm kinh)

Kinh nói một câu Phổ nhãn pháp môn, công đức không thể nghĩ bàn. Kinh nói rằng: Giả sứ có người lấy nước đại dương làm mực, lấy núi Tu di làm bút viết một môn (pháp) trong phẩm Phổ nhãn pháp môn; viết một pháp trong một môn, viết một nghĩa trong một pháp, viết một câu trong một nghĩa; không thể ít hơn, huống nữa là viết hết. (Phổ nhãn là ngoài nhãn không pháp nên gọi là phỗ nhãn).

Nhất Cực

一極 (Phổ hiền hạnh nguyện phẩm sớ)

Là diệu chỉ rốt ráo không hai của Hoa nghiêm kinh quảng đàm pháp giới. Bởi vì Như lai là ra đời, đứng đầu các vị Bồ tát, nói cảnh giới chơn thật của Phật và Bồ tát, không nói pháp phương tiện của Nhị thừa. Cho nên Thinh văn, Duyên giác tuy ở trong pháp hội như kẻ điếc, hoàn toàn không nghe được gì. Sớ nói: Diệu chỉ rốt ráo truyền thuyết, bậc Nhị thừa không nghe được gì hết.

Nhất Đại Sự Nhân Duyên

一大事因緣 (Pháp hoa kinh)

Một tức là thật tướng; Tánh của nó rộng lớn nên gọi là lớn. Cách thức Như lai xuất thế độ sanh là sự. Chúng sanh có đầy đủ thật tướng này có khả năng thành Phật; nên gọi là nhân. Như lai chứng được thật tướng này mà có khả năng độ sanh, nên gọi là duyên. Tất cả chư Phật ra đời đều để khai thị cho chúng sanh cái thật tướng vốn có này và khiến cho ngộ nhập tri kiến của Phật. Kinh nói: Phật chỉ có một đại sự nhân duyên nên xuất hiện ở thế gian.

Nhất Đăng

一燈 (Hoa nghiêm kinh)

Đèn có thể phá tan bóng tối. Dùng để dụ tâm Bồ đề có thể phá tan bóng tối phiền não. Nên kinh nói: Ví như một cây đèn sáng đem vào trong nhà tối. Bóng tối lâu trăm, ngàn năm đều có thể phá tan hết. Đèn tâm Bồ đề cũng như thế đem vào trong tâm của chúng sanh, bách thiên vạn ức kiếp không thể nói được, các nghiệp phiền não vô số ám chướng, đều có thể trừ hết, nên gọi là một ánh đèn (Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là đạo).

Nhất Danh

一名 (Niết bàn kinh)

Danh tức là danh tự. Nghĩa là về lý tuy là một, nhưng mượn lời để trình bày rất nhiều không giống nhau. Như trong kinh chỉ có tên Niết bàn, Phật tuỳ cơ nói là vô sanh, vô tác, vô vi, giải thoát, bỉ ngạn, vô thoái, an xứ, tịch tĩnh; vô tướng, vô nhị, nhất hạnh, thanh lương, vô tránh, kiết tường. Tuy có nhiều tên cũng chỉ là tên Niết bàn mà thôi.

Nhất Đạo

一道 (Hoa nghiêm kinh)

Là giáo pháp tối thượng thừa do Phật nói. Nếu nương vào đạo này tu hành thì mau dứt trừ phiền não và mau ra khỏi sanh tử; không giống như Nhị thừa từ từ vượt ra. Kinh nói; tất cả bậc vô ngại chỉ có một con đường ra ngoài sanh tử. (Nhị thừa: Thinh văn thừa, Duyên giác thừa).

Nhất Địa

一地 (Pháp hoa kinh)

Đất của nhất thật tướng. Địa có nghĩa là hay sanh tất cả mọi loài. Cây cỏ các giống đều nương đất mà sanh trưởng. Ví như trời, người, Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát, tất cả tập nhơn chúng tử đều nương nơi thân ngũ uẩn mà tăng trưởng đến thành thục. Đến hội Pháp hoa, nghe Phật nói pháp Nhất thừa Bồ tát pháp tánh. Ngũ ấm là thật tướng địa. Kinh nói: Tất cả đều sanh từ đất. (Tập nhơn là cái nhân đã làm ra, liên miên không dứt Ngũ ấm là sắc, thọ, tưởng, hành thức).

Nhất Đoạn Nhất Thiết Đoạn

一断一切断(Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Người thượng căn đoạn trừ phiền não không phải lần lữa. Người trung, hạ căn, không biết phiền não tức là chơn trí, vì thế dứt trừ phiền não phải có thứ lớp, lần lữa. Người thượng căn hiểu rõ phiền não tức là trí huệ; thấu suốt vọng tức là chân.

Ngoài phiền não không có trí tuệ; ngoài vọng không chân. Đó là lý do một dứt trừ là tất cả dứt trừ.

Nhất Giác

一覺 (Khởi tín luận)

Tánh giác vốn có của chúng sanh trong mười phưong . Chúng sanh trong lục đạo bị phiền não che khuất, không thể giác ngộ được, nên gọi là bất giác. Những vị ở bậc Tam thừa, dứt trừ phiền não chứng lý tánh, nhưng chưa rốt ráo, nên gọi là phần giác. Chỉ đức Phật dứt hết phiền não, thấy thấu suốt bổn tánh, nên gọi là cứu cánh giác.

Mê ngộ khác nhau, nhưng tánh giác vốn một. luận nói; xưa nay bình đẳng, vì đồng một tánh giác. (Thập giới: mười cõi là cõi Phật, cõi Bồ tát, cõi Duyên giác, cõi Thinh văn, cõi trời, cõi người, cõi A tu la, cõi ngạ quỷ, cõi súc sanh, cõi địa ngục; Phật cũng gọi là chúng sanh cao nhất trong tất cả chúng sanh; lục đạo: sáu đường là thiên đạo, nhân đạo, A tu la đạo, ngạ quỷ đạo, súc sanh đạo; Tam thừa là Bồ tát thừa, Duyên giác thừa, Thinh văn thừa).

Nhất Giải Thoát

一解脫 (Niết bàn kinh)

Là tự tại vô ngại, không bị ràng buộc, câu thúc. Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh; vốn dĩ giải thoát ; chỉ vì tâm chấp trước, làm cho mê mờ, điên đảo, chịu các ràng buộc. Nếu trong một niệm bỏ vọng về chân, cắt đứt triền phược, thì đồng với chư Phật giải thoát, chẳng khác nhau chút nào.

Nhất Hạnh Nhất Thiết Hạnh

一行一切行 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Người thượng căn dựa vào giáo lý Nhất thừa viên dung, dựng lập hạnh viên đốn. Lập hạnh viên đốn thì khế hợp với Nhất thừa. Vì thế trong một hạnh mà có đầy đủ các hạnh khác.

Nhất Hạnh Tam Muội

一行三昧(Văn thù sư lợi sở thuyết Ma ha Bát nhã ba la mật kinh)

Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là điều chơn định hay là chánh định. Nhất hạnh Tam muội là chuyên tu chánh định. Nghĩa là người tu hành, ứng xử tự tại, bỏ ý loạn động, theo dõi tâm tánh, tưởng niệm một Phật, chuyên từ danh hiệu. Tuỳ theo phương sở của Phật, thân tâm ngay thẳng hướng về một vị Phật, liên tục tưởng niệm, không biếng nhác. Trong một niệm có thể thấy được mười phương chư Phật, được đại biện tài.

Nhất Hạnh

一行 (Niết bàn kinh)

Là hạnh của đức Phật. Hành có nghĩa là tiếng đến. Siêng làm hạnh này thì có thể tiến đến quả Phật. Tuy nói nhất hạnh, nhưng đủ năm hạnh. Lại có chỗ nói nhất hạnh là Phật hạnh, nghĩa là trong một hạnh có đủ năm hạnh. (năm hạnh là thánh hạnh, phạm hạnh, thiên hạnh; bệnh hạnh, anh nhi hạnh).

Nhất Hào

一毫 (Phổ hiền hạnh nguyện phẩm sớ)

Sớ nói: Pháp môn nhất tự, lấy nước biển làm mực viết cũng không hết, việc thiện nhỏ như sợi lông, hư không có thể hết, việc thiện ấy không cùng. Câu này trong Hoa nghiêm đại kinh, công đức to lớn không thể đo lường, không thể nói hết. Hư không có thể hết, việc thiện nhỏ như sợi lông không cùng.

Nhất Hiệp Tướng

一合相 (Kim cang kinh)

Là nói các trần hòa hợp mà sanh ra một thế giới. Thế giới vốn không. Vi trần không có. Chỉ vì chúng sanh không hiểu, vọng chấp là thật. Nếu thật có, đáng ra thế giới không phân chia thành vi trần. Nếu là thật không thì đáng ra vi trần không hợp thành thế giới. Cho nên biết rằng chấp hữu chấp vô đều không đúng lý. Kinh nói: Như lai nói nhất hợp tướng, tức phi nhất hợp tướng; đó là gọi là nhất hợp tướng.

Nhất Hoa

一花 (Phạm võng kinh)

Kinh nói: Ta nay là Lô xá na đang ngồi trên đài sen (Ta: Phật Thích ca tiếng Phạn Lô xá na, tiếng Hoa là Tịnh mãn; phiền não không còn gọi là tịnh; đức độ đã đầy đủ gọi là Mãn Phương tọa là ngay thẳng nghĩa là an trụ nơi chánh pháp Liên hoa là hoa tạng thế giới, vì nó có hình giống hoa sen, nên lấy đó đặt tên; Đài là trung ương của hoa tạng thế giới. Kinh Hoa nghiêm nói: Phong luân duy trì trên biển hương hải. Hương hải mọc lên hoa sen. Trên hoa sen duy trì một thế giới). Xung quanh trên ngàn hoa sen, lại hiện lên ngàn vị Phật Thích ca (hoa sen có ngàn lá, nên nói là ngàn hoa. (Trên mỗi lá hoa hiện một Phật Thích ca, nên gọp lại hiện ngàn Phật Thích ca. 1000 Phật Thích ca này gọi là Phật Tì lô xá na xuất hiện).

một hoa có 100 ức nước. Mỗi nước có một Phật Thích ca (Trên mỗi lá hoa lại hiện 100 ức quốc độ. Trong mỗi quốc độ lại hiện một Phật Thích ca, thì có thiên bách ức quốc độ và thiên bách ức Phật Thích Ca. Thiên bách ức Phật Thích ca này là từ trên 1000 lá hoa sen mà 1000 Phật Thích Ca xuất hiện. Tóm lại Phật Lô xá na hiện ra 1000 Phật Thích ca. 1000 Phật Thích ca hiện ra thiên bách ức Phật Thích ca. Nay bốn thiên hạ này chính là một quốc độ trong thiên bách ức quốc độ. Phật Thích ca chính là một đức Phật trong thiên bách ức đức Phật).

Nhất Hội

一會 (Pháp hoa yếu nghĩa)

Là đức Phật ở trên hội Linh sơn, cùng đại chúng nói thời kinh Pháp hoa. Vào đời Tuỳ, đại sư Trí giả của tông Thiên thai, ở núi Đại tô, Quảng châu, tu pháp hoa Tam muội, tụng kinh Pháp hoa, đến phẩm Dược vương Bồ tát rất là tinh tấn, gọi là chơn pháp, từng cầu cúng dường Như lai. Bỗng dưng thân tâm nhập vào định, thấy rõ hội Linh sơn chưa tan. (Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là chánh định)

Nhất Kế

一計 (Phạm võng kinh)

Kinh nói: một cây kim, một ngọn cỏ không được lấy cớ để ăn cắp. Người trì giới, tuy là vật nhỏ nhất, không được cố ý ăn cắp.

Nhất Kệ

一偈 (Phiên dịch danh nghĩa)

Trong sách Tây vực ký nói rằng: Xưa nói là kệ hoặc là kệ tha; Phạn âm là ngoa dã. Nay theo chánh âm gọi là Ca đà; Trung hoa dịch là Tụng. Câu năm chữ, bảy chữ không giống nhau trong các kinh, nhưng cứ bốn câu là một kệ vậy.

Nhất Khí

一氣 (Viên giác kinh lược sao)

Khí là nguồn gốc của đạo, căn bản của âm dương, trời đất. Lấy để dụ tự tánh thanh tịnh của tâm, trước khi chưa khởi lên nhiễm, tịnh; chư Phật, chúng sanh bình đẳng không hai. Tất cả pháp, không pháp nào là không từ tâm này sanh ra, nên lấy khí để dụ vậy.

Nhất Không

一空 (Pháp hoa kinh)

Các vị Đẳng giác Bồ tát hoặc nghiệp, vô minh chưa hết, còn một lần biến dịch sanh tử, qua khỏi lần nầy thì lên quả vị Phật. Đó là lý do gọi các vị Đẳng giác Bồ tát là nhất sanh bổ xứ. Kinh nói: một lần sanh tử sẽ chứng được A nậu đa la tam miệu tam Bồ đề (vô minh có cái không hiểu rõ, tức lầm lạc, chướng ngại về lý tánh các pháp. Nhân thay đổi, quả chuyển dịch gọi là biến dịch sanh tử)

Nhất Không

一 空 (Tịch điều âm sở vấn kinh)

Tất cả các pháp không có tự tánh. Hoặc là sắc, là tâm, là y báo, là chánh báo, cho đến các pháp thánh, phàm, nhân, quả; tuy có vô số không giống nhau, nhưng tìm cầu thể tánh, cuối cùng đều không. Kinh nói: Như khoảng không trong cái chén bằng sành hay trong cái chén bằng châu báu, thì giống nhau là không, không hai, không khác. (Y báo là quốc độ, chánh báo là thân mạng của chúng sanh).

Nhất Lai

一來 (Tứ giáo nghĩa)

Là quả thứ hai Tư đà hàm, trong chín phẩm tư hoặc ở cõi dục, tuy đã dứt sáu phẩm trước, còn ba phẩm sau, nên phải trở lại dục giới một lần nữa thọ sanh, vì thế gọi là nhất lai . (Tiếng Phạn là Tư đà hàm, tiếng Hoa là nhất lai. chín phẩm là ba phẩm thượng, trung, hạ rồi mỗi phẩm lại chia làm ba phẩm nữa).

Nhất Lộ

一路 (Thủ lăng nghiêm kinh)

Lộ giống như đạo là đường đi, có thể thông suốt các nơi. Chư Phật xa lìa sanh tử vào đại Niết bàn, tất cả đều dùng Lăng nghiêm đại định làm con đường chánh, bỏ con đường này thì không thể vào Niết bàn được. Kinh nói: Các bậc Bạt già phạm trong mười phương, chỉ có một con đường đi vào Niết bàn. (Tiếng Phạn là Thủ lăng nghiêm, tiếng Hoa là kiện tướng hay tất cả việc đều rốt ráo, vững chắc; Tiếng Phạn là Bạt già phạm là hiệu chung của Phật. Nó có sáu nghĩa: Tự tại, rất thịnh vượng, đoan nghiêm, danh xưng, kiết tường, tôn quí)

Nhất Lý

一 理 (Pháp hoa kinh huyền nghĩa)

Là bản thể của các pháp, lý tánh bao trùm, lớn mấy cũng không ra ngoài. Các Pháp, tuy khác nhau, nhưng nguyên lý chỉ có một, lý tuy là một, nhưng có khả năng thông suốt các pháp. Các pháp tuy khác nhau, không có pháp nào không liên quan đến nguyên lý. Sự và lý dung thông, các pháp khác nhau vô ngại. Các pháp thế gian và xuất thế gian, đều không ở ngoài lý này.

Nhất Mặc

一默 (Duy ma kinh)

Mặc là không nói. Im lặng ngược lại với nói. Chư Phật, Bồ tát hoặc nói hoặc im lặng, đều có thể biểu thị diệu lý. Nên trong kinh ba Bồ tát đàm luận về pháp môn bất nhị xong. Văn thù sư lời hỏi Duy ma cật rằng: Nhân giả đang nói Bồ tát nhập pháp môn bất nhị nào? Lúc ấy Duy ma cật im lặng không trả lời. Văn thù sư lợi nói: Lành thay, lành thay; đến văn tự ngữ ngôn cũng không có mới thật vào pháp môn bất nhị. Đó chính là im lặng mà nói, nói mà im lặng (Tiếng Phạn là Văn thù sư lợi, tiếng Hoa là Diệu đế; tiếng Phạn là Duy ma cật, tiếng Hoa là Tịnh danh).

Nhất Mao

一毛 (Lăng nghiêm kinh)

Kinh nói: ở trên ngọn một sợi lông hiện cõi nước Bảo vương. Đó là trong chánh báo hiện y báo. Vì Phật đầy đủ thần thông, không thể nghĩ bàn, nên trong y báo hiện chánh báo, trong chánh báo hiện y báo. Y, chánh báo dung thông; sự, lý không ngại; lớn, nhỏ trong nhau; một, nhiều bình đẳng. Cho nên trên đầu sợi lông, có thể hiện cõi nước Bảo vương.

Nhất Mâu

一眸 (Ma ha tăng kỳ luật)

Mâu là nháy mắt. Luật nói: hai nháy mắt gọi là một đàn chỉ (búng tay). Người tu pháp trì trai, mặt trời đứng ngọ, mới được ăn uống. Nếu mặt trời quá ngọ một nháy mắt, thì không nên ăn.

Nhất Môn

一門 (Pháp hoa kinh)

Cửa có nghĩa là thông suốt. Tính xuyên suốt lý tánh của giáo nghĩa, thí như Phật nói giáo lý Nhất thừa vậy, có khả năng thông suốt đến lý thật tướng: Nên kinh nói:

Chỉ có một cửa là vậy.

Nhất Nghĩa

一義 (Hoa nghiêm kinh)

Là nghĩa lý trong một câu hay trong một pháp.

Nhất Ngôn

一言 (Viên giác kinh lược sớ)

Thiền sư Khuê phong tông mật tụng kinh Viên giác chưa hết, đến một câu (hay một chữ) bỗng nhiên khai ngộ, mới biết rằng tâm mình là tâm Phật, nhất định thành Phật. Nên bài tựa của sớ nói: Vừa đọc xong câu thì tâm địa khai thông (rỗng rang).

Nhất Ngữ

一語 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Là lời nói của Phật. Kinh nói: Phật trong một ngôn ngữ, diễn thuyết vô biên khế kinh. Ví như mạch nước mới vừa chảy ra, chảy thành một dòng không ngừng, rồi thành sông, thành biển vô cùng.

Nhất Nguyên

一源 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Cái thể sâu xa của pháp giới, thể này không thay đổi; chẳng chơn chẳng vọng; vì theo duyên mà có chân có vọng. Nếu theo pháp tánh tịnh duyên thì có thể sanh ra giáo pháp của các Phật. Nếu theo vô minh nhiễm duyên thì sanh ra pháp của chúng sanh. Duyên nhiễm duyên tịnh tuy khác nhau, nhưng thể của pháp giới không khác. Ví như nước chảy, tuy chảy lúc trong lúc đục khác nhau, nhưng nguồn của dòng sông ấy là một.

Nhất Nguyệt Dụ Tam Thân

一月喻三身 (Bảo vương luận)

Một mặt trăng mà dụ cho ba thân: Thể (sáng) của mặt trăng dụ pháp thân, ánh sáng của mặt trăng dụ báo thân, ảnh của mặt trăng dụ ứng thân. Bởi vì pháp thân tức là cái lý thường còn; lý và thể là một, không biến đổi, mà có khả năng phát sinh các pháp, thâu nhiếp được vạn sự. Giống như cái thể của mặt trăng là vầng sáng tại không trung mà bóng của nó khắp các sông ngòi, biển cả. Báo thân là cái trí vắng lặng. Trí thì không có tự thể, nương nơi lý tính mà có, chiếu sáng tất cả mà không chút sai lầm. Giống như ánh sáng mặt trăng chiếu khắp muôn vật không hề ẩn dấu.

Ứng thân là biến hóa của diệu dụng. Dụng không có tự tánh, từ thể mà phát sinh, có cảm thì có ứng, không cảm thì không ứng. Giống như ánh trăng có nơi nào có nước thì có hiện, không có nước thì không nhìn thấy. Nhưng tam thân vốn là một thể. Căn cứ theo dụng của nó mà thiết lập danh xưng, nên có nhiều thứ. Luận nói rằng pháp thân như thể của mặt trăng, ứng thân như bóng của mặt trăng.

Nhất Nguyệt Tam Chu Luận

一月三舟論 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Dòng sông trong veo và một mặt trăng. Người ngồi trong ba chiếc thuyền khác nhau cùng nhìn. một thuyền đứng yên, hai thuyền đi theo hướng nam bắc. Người ngồi trên thuyền đi về hướng nam thì thấy mặt trăng cũng đi theo về hướng nam. Người ngồi trên thuyền đi về hướng bắc thì thấy mặt trăng đi về hướng bắc. Người ngồi trên thuyền đứng yên thì thấy mặt trăng bất động.

Ví dụ ấy dụ trí của Như lai bao trùm tất cả. Thế của trí ấy có mặt mọi nơi, không nương không trụ, không đi không đến. Tất cả đều do chúng sanh duyên khởi mà sanh ra những kết quả khác nhau. Cho nên thấy Như lai có tướng đi tướng trụ nhưng thể của pháp thân thì không đi không trụ.

Mặt trăng là dụ đức Phật. ba chiếc thuyền là dụ chúng sanh trong cõi thế gian thấy Phật không giống nhau nên mới có ví dụ một mặt trăng ba chiếc thuyền.

Nhất Như

一如 (Thủ lăng nghiêm Tam muội kinh)

Không hai không khác gọi là nhất như, tức là lý của chân như. Trong chân như giới hoàn toàn không có giả danh Phật, trong bình đẳng tánh không có hình tướng tự, tha; cho nên kinh nói: Ma giới như, Phật giới như là như không hai không khác. (Ma tiếng Phạn là Ma la, tiếng Hoa là kẻ sát nhân, vì nó cướp công đức của người và giết chết huệ mạng của người. Tiếng Phạn là Phật, gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa là người giác ngộ, nghĩa là tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn vậy) - Phật thì làm việc cực thiện. Thiện, ác tuy hai, nhưng tánh vốn một; nên gọi là nhất như không hai.

Nhất Nhân

一因 (Niết bàn kinh)

Là cái lý thể thánh, phàm bình đẳng. Chư Phật ngộ lý thể ấy chứng thành diệu quả. Chúng sanh mê mờ lý ấy luân hồi sáu nẽo. Nếu tất cả người này dựa vào nhất nhân tu hạnh viên đốn, thì vượt xa cái nhân tu của Tam thừa mà chứng được quả Nhất thừa.

Nhất Nhân

一人 (Nhân chủ hộ quốc kinh)

Là Phật vậy. Phật vốn từ trong loài người mà đắc đạo, cho nên cũng gọi là người. Thế gian và xuất thế gian là bậc được tôn quí nhất và vượt thắng nhất, nên gọi là một người. Kinh nói rằng: Tam hiền, thập thánh còn mắc quả báo, chỉ có Phật là một người ở tịnh độ (Tam hiền: Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng; thập thánh: Thập địa Bồ tát. Quả báo, thật báo độ. Tịnh độ: thường tịch quang tịnh độ)

Nhất Như

一如 (Phổ hiền hạnh nguyện phẩm sớ)

Thân chơn thật của Như lai không hình không tướng, tựa như hư không. Tuy tựa hư không, tuy bao hàm vạn tượng, nhưng một tướng cũng không có. Sớ nói: Đối với lãnh vực vật là tịch tĩnh, đối với trung tâm của nhất hư là động dụng.

Nhất Niệm

一念 (Hoa nghiêm kinh)

một niệm tức là tâm niệm, một niệm này có niệm chơn, có niệm vọng. Nếu phàm phu khởi niệm khi căn tiếp xúc trần, niệm trước diệt niệm sau sanh liên tục, ấy là vọng niệm. Nếu niệm trong sáng, mầu nhiệm, thấu triệt, linh thông xa lìa căn trần, ấy là niệm chánh trí của Phật. Niệm này của Phật không sanh không diệt, không thường không đoạn; thu lại một sát na mà không phải là ngắn; kéo dài vô lượng kiếp mà không phải là dài. Kinh nói: một niệm nhìn khắp vô lượng kiếp. (Tiếng Phạn là Sát na, tiếng Hoa là một niệm Tiếng Phạn là kiếp hay kiếp ba, tiếng Hoa là phân biệt thời gian).

Nhất Pháp Ấn

一法印 (Tông cảnh lục)

Là trong một tâm niệm hàm nhiếp tất cả pháp thế gian và xuất thế gian, không thiếu sót một cái gì. Nhưng các pháp này trong một tâm hiển bày rõ ràng, như cái ấn đóng xuống mặt bùn mịn, hiện rõ phía trước phía sau. Nên nói vạn vật trong vũ trụ, không, pháp nào ngoài tâm.