Tam Tạng Pháp Số

Lời Tựa

Phật Giáo lấy con người làm trung tâm, nên phương pháp giáo hóa lấy tâm làm khởi điểm, cũng lấy tâm làm nơi kết thúc. Tâm không đối lập với vật mà là một thực thể nhìn dưới hai mặt khác nhau.

Xuất phát như thế, đi đến nhận định những tương quan trong và ngoài con người, bằng phương pháp duyên khởi để tìm hiểu. Nghĩa là đặt con người trước tâm địa của nó và đặt con người trong tương quan với đồng loại, với môi trường sống. Vì sự tồn tại của cá nhân không thể đơn độc, mà tồn tại là tồn tại với, tồn tại vì.

Con người là sinh vật quan trọng nhất – Đức Phật từ con người mà thành Phật – vì nó có những đặt tính ưu việt hơn tất cả những loài vật khác; nhưng Phật Giáo lại không cho con người là độc tôn, vì còn có những chúng sanh hữu tình và vô tình khác. Hai loại này ở trong một thể thống nhất giữa thế giới và nhân sinh. Vì thế, không có con người là kẻ thù của con người, cho đến loài vật, cây cỏ cũng vậy.

Khi nhìn chúng trong tương quan y báo và chánh báo không thể tách rời nhau, bởi đó là hoạt dụng của tâm thì mới thấy rằng mọi biểu hiện đều xuất phát từ tâm. Dù tâm không nhìn thấy được, không xúc chạm được nghĩa là không cụ thể; nhưng nó biểu hiện qua ngôn ngữ, hành động và ý nghĩ, để lại hệ quả vô cùng lớn lao trong đời sống của chúng ta và ảnh hưởng trên mọi phương diện. Trong suốt 49 năm (theo Bắc truyền) nói pháp độ sanh, đến giờ phút cuối cùng, ĐứcThế Tôn luôn luôn đề cập đến điểm mấu chốt này. Về sau, đệ tử của Ngài cũng tiếp nối con đường giáo hóa như vậy.

Nội dung giáo hóa ấy, nhằm nói lên rằng giữa mình và người, giữa mình và chúng sanh, nói chung là một và có thể hy sinh cho tất cả bằng trọn trái tim của mình, nên có câu: ngũ trược ác thế thệ tiên nhập…Đó là đồng thể đại bi.

Để thể hiện tâm từ bi rộng lớn ấy phải có trí huệ làm kim chỉ nam và đặt trên nền tảng duyên sinh. Điều này giải thích lý do rằng trên bước đường hoằng hóa, Đạo Phật không làm đổ một giọt máu, đến đâu cũng đều hòa nhập với dân bản xứ và chia sẻ vui buồn với dân tộc ấy. Bởi lẽ, trong tinh thần Đạo Phật thấy mình với người là một, mình với vũ trụ đây là một. Nếu tách ra hai sẽ không còn một:

此有故彼有此生故彼生此無故彼無此滅故彼滅

Nghĩa là:

Cái này có nên cái kia có,

Cái này sanh nên cái kia sanh.

Cái này không nên cái kia không,

Cái này diệt nên cái kia diệt.

Ý thức như trên, người con Phật không đổ thừa khổ đau, thất bại hôm nay, đời này cho ai (dù là thần thánh). Mà những khổ đau ấy, ta có một phần trách nhiệm, nên phải nghiêng vai gánh vác, sẻ chia với đồng loại để cho cuộc sống được cải thiện tốt đẹp hơn, cũng là ta làm cho ta trong đời này và đời sau, vì luật duyên sinh không chấm dứt ở đây.

Thực hiện cho được những điều cơ bản về nhân thừa ấy, trước hết, ta hãy học và ý thức thường xuyên là sống, bao giờ cũng sống trong y báo và chánh báo của ta, khi ý thức đã chuyển biến thì hành động của ba nghiệp sẽ có kết quả tốt đẹp ngay trong đời này. Huống gì hiện nay, ai cũng nhận thấy được nhân loại bây giờ, như ở trong một ngôi làng mà mỗi nước là một cái thôn nhỏ, thì ý nghĩa trên lại càng dễ hiểu hơn nhiều.

Từ nội dung giác ngộ dưới cội cây Bồ đề, trên bước đường hành hóa độ sanh của Phật, chưa hề phân biệt con người qua hình thức. Tất cả chúng sanh đều bình đẳng vì đều có tánh giác ngộ. Đó là điểm cốt yếu trong Phật giáo. Đối với ngôn ngữ và danh từ của văn hóa và kinh điển đương thời, Phật vẫn sử dụng mà không úy kỵ trong những pháp thoại và giao tiếp với mọi người. Cho nên, giáo nghĩa bao quát và thiết thực trong ba tạng kinh luật luận về ngôn ngữ, danh từ chuyên môn rất là phong phú. TỪ ĐIỂN PHÁP SỐ TAM TẠNG (nguyên là Tam tạng pháp số) giúp một phần nhỏ cho người học Phật đi vào kho tàng pháp bảo ấy được dễ dàng hơn.

Sách Tam Tạng Pháp Số ra đời vào triều đại nhà Minh, niên hiệu Vĩnh Lạc (1424) có 50 quyển, 1555 điều. Mỗi danh từ đều có số đi kèm, nên gọi là pháp số. Đặc biệt mỗi danh từ đều có nêu xuất xứ từ kinh, luật, luận và chú sớ nào, nên trong cùng một danh từ mà ý nghĩa có khác nhau.

Pháp sư Thích Nhất Như vâng chiếu vua, biên soạn, là người Cối Kê, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Ngài bẩm chất thông minh dĩnh ngộ, bát thông giáo nghĩa Tam tạng và Ngài đã viên tịch vào năm Hồng Hy thứ nhất (1425).

Đây là tác phẩm do Ngài chủ biên, rất ích lợi cho người học Phật.

Dù là với hình thức đơn giản, sách này có được là nhờ sự giúp đỡ về hình thức của Thượng Tọa Thích Giác Trí, Đại Đức Thích Nguyên Hạnh, Đại Đức Thích Đồng Lai. Xin tri ân ba vị.

Về phần người dịch, đây là cả tâm thành của tôi. Chắc chắn có vụng về, sơ suất không sao tránh khỏi. Xin người đọc góp ý cho để dịp in lại được tốt hơn. Trân trọng cảm ơn.

Gò Vấp, 29/01/2011

Dịch giả Lê Hồng Sơn

Lời Giới Thiệu

Con số ra đời từ bao giờ? Có lẽ đã từ lâu lắm, cùng với sự xuất hiện của loài người. Kể từ hình thức thô sơ ban đầu như thắt nút kết dây, xếp đá, vạch da cây ghi dấu cho đến khi hiện hình thành những con số huyền ảo, là cả một tiến trình phát minh kỳ diệu của loài người. Trong cuộc sống, con số thiết thiệt phục vụ con người trong mọi hình thức sinh hoạt. Con số gắn bó với chúng ta từ thuở ấu thơ cắp sách đến trường, ê a học bản cửu chương với những phép cộng từ nhân chia, tính nhẩm rồi lớn dần với những bài toán số tích phân, khi vào đời con số gắn liền với việc làm ăn và bao nhiêu là tính toán vừa thú vị vừa điên đầu, con số theo ta cho đến khi nhắm mắt lìa đời: Hình như cùng với ngôn ngữ và tư duy, con số như một thuộc tính bất khả phân ly với con người, đến nỗi khó thể hình dung có ai đó sống mà tách rời với con số.

Tam Tạng Pháp Số là sách về những con số, nhưng là pháp số, số dùng trong Phật pháp, cụ thể là rút từ ba Tạng Kinh, Luật, Luận trong pho Đại Tạng. Sách lấy số làm Cương, lấy các điều liên quan đến số làm Mục, sắp xếp những thứ cùng loại với nhau từ số một đến số vạn.

Những số được dùng trong sách, ngoài những số có sẵn trong truyền thống văn hóa tôn giáo Ấn độ còn đều là những danh từ, danh số Phật pháp, giải thích giáo nghĩa nhà Phật: Ngoài những số cụ thể như tam quy, tứ đế, ngũ giới, lục căn, bát chánh đạo, thập nhị nhân duyên còn những con số có tính biểu tượng thuộc thánh giáo lượng như bát vạn tứ thiên trần lao, bát vạn tứ thiên pháp môn mà ta có cảm tưởng như những linh số có tính khải huyền.

Nguyên tác Tam Tạng Pháp Số 50 quyển do ban biên tập đứng đầu là Pháp sư Nhất Như, năm Vĩnh Lạc đời Minh, phụng sắc vua biên soạn. Đó là vào đầu thế kỷ 15, cụ thể là vào năm 1403…. Xin lược qua tiểu sử và hành trạng của Nhất Như Pháp sư dựa theo lời Tựa của cư sĩ Đinh Phúc Bảo: Sư quê ở Cối Kê, là người thông minh dĩnh ngộ vừa chăm học vừa học rộng, lại có sức nhớ dai, mọi kinh văn Đại, Tiểu thừa chỉ cần đọc qua một lần là nhớ như in, cứ như đã học từ kiếp nào. Sư xuất gia ở chùa Thượng Thiên Trúc Giảng Tự Tại Hàng Châu, là đệ tử của cao tăng Cụ Am Pháp sư, học được chánh truyền của thầy, bác thông giáo nghĩa, rất giỏi giảng pháp đặc biệt là giảng kinh Pháp Hoa. Sư có trứ tác Pháp Hoa Kinh Khoa Chú. Khoảng năm Vĩnh Lạc, sư nhận chiếu biên tu Đại Tạng, một việc làm rất quan trọng vinh dự và sau đó được cử làm Hữu Xiển giáo Ty Tăng Lục. Sư mất năm Hồng Hi nguyên niên (1425), được ban lễ tế tang.

Xin nói về phương pháp biên soạn Tam Tạng Pháp Số của nhóm biên tập do Nhất Như Pháp sư làm tổng tài. Những người trong ban biên tập trước đây cùng sư biên tu Đại Tạng, nay lại nối tiếp biên soạn Tam Tạng Pháp Số, một việc làm hẳn là rất cần thiết mà nhóm biên tập của sư cảm thấy như một công cụ soi sáng cho việc nghiên cứu Kinh tạng. Họ là những vị được tuyển rất kỹ, có thể nói là những vị thạc học xuất sắc nhất trong tăng giới thời bấy giờ. Phàm những danh từ nào có liên quan đến pháp số, hễ có trong Đại Tạng thì đều chọn hết, tổng cộng 1555 điều, giải thích kinh luận rất rõ ràng, chiết trung, dung hội quán thông rồi sắp xếp trật tự cứ như một sợi tơ xuyên suốt xâu chuỗi vậy. Phàm những chỗ sâu xa khó khăn trong kinh luận đều được diễn đạt bằng lời văn trong sáng, giãn dị, dễ hiểu. Mọi trích dẫn từ kinh nào, luận nào, hoặc những sách nào đều được giảng và chú ngay dưới mỗi đề mục. Việc làm này rất chân xác, rất khoa học, khác hẳn những sách biên tập cẩu thả của người đời Minh thời ấy, đặc biệt là những sách Nho gia. Riêng về kinh điển Đại, Tiểu thừa có những chỗ sai biệt, có khi cùng một thừa mà vì tông phái khác nhau nên có những thuyết giảng khác nhau. Gặp những trường hợp ấy, sách Tam Tạng Pháp Số đều trưng dẫn đầy đủ số sai biệt của các nhà các phái rõ ràng, rành rẽ cứ như kể, đếm của báu trong nhà vậy. Để biên soạn sách Tam Tạng Pháp Số, nhóm Pháp sư Nhất Như, dù toàn là những vị đọc rộng hiểu sâu Đại Tạng, nhưng lại hết sức tuân thủ chính xác lời Thầy, tuyệt đối không dám khinh dị sửa đổi sách xưa, cổ bản, khác với thói tệ thường trong sách Nho gia đương thời. Việc làm có tôn chỉ, có phương pháp, vừa nghiêm túc vừa khoa học chắc ảnh hưởng không ít đến 4 vị đại sư kiệt xuất sau này như Liên Trì, Tông Bá, Hám Sơn, Ngẫu Ích, là những vị có khả năng đọc hàng nghìn quyển Tạng kinh và có sức trứ thuật rất đáng kể.

Sách Tam Tạng Pháp Số là một công trình giá trị, có lợi lạc rất nhiều cho những ai có tâm tu học Phật pháp, đặc biệt là những người sơ học khao khát muốn tìm hiểu chân lý nhưng vướng ngại nhiều khó khăn trong rừng kinh điển Phật học.Với những người này, Tam Tạng Pháp Số là kim chỉ nam, là ánh đuốc sáng soi đường trong đêm tăm tối, là cây cầu dẫn đến biển Giác diệu vời. Mừng thay, sách này được dịch giả Lê Hồng Sơn chuyển dịch ra Việt ngữ dưới tựa đề “Từ điển Tam Tạng Pháp Số”, bằng lời văn trong sáng, tế nhị, diễn tả trung thực nguyên tác, với tinh thần “tự tín suy minh tác giả tâm”. Điều này cũng dễ hiểu vì Lê Hồng Sơn là một nhà giáo tâm huyết, có nhân duyên đặc biệt với nhà Phật, từ có thời gian dài sinh hoạt Phật giáo, đắm mình trong câu kinh lời kệ, hẳn am tường không ít Phật lý và hưởng được nhiều hương vị đạo. Cái tư vị ấy bàng bạc khắp các trang dịch, như thể người nhà nói chuyện nhà. Và có cái thú vị của người trong cuộc mà vẫn không gián cách với người môn ngoại. Để dịch công trình này, Lê Hồng Sơn có công phu học vấn nội điển đã đành mà đặc biệt ông còn có tâm nguyện suốt đời vì đạo, cống hiến hết khả năng giúp đỡ đồng đạo….Hạnh nguyện ấy hẳn được chư Phật, Bồ Tát, Hộ Pháp hoan hỷ chứng tri hộ trì, giúp ông có nghị lực miệt mài tra cứu, phiên dịch, làm việc 8 giờ một ngày trong thời gian dài để hoàn thành công trình lợi lạc này và có thể xem đây như tấm lòng của kẻ hậu học đền đáp phần nào ân đức của các bậc cổ đức, thiện tri thức tiền bối cách đây 6 thế kỷ. Dịch giả nguyện làm cây cầu nối chuyển giao tâm tình: “Xin đem tình người trước, Gửi những kẻ về sau” cũng là học tập Bồ tát tâm hoài của vô lượng kiếp thánh hiền đời trước. Công đức ấy, thành ý ấy thật rất đáng trân trọng.

Hi vọng sách này ra đời sẽ đóng góp thêm cho lâu đài Phật học nước nhà một viên gạch nền vững chắc trong nỗ lực Việt hóa Đại Tạng, một công trình lớn lao cần sự góp sức của nhiều người. Thiết nghĩ tác phẩm này rất có ích cho những ai thao thức, thiết tha tìm chân lý nhà Phật mà thiếu vốn chữ Hán, thiếu bản đồ chỉ đường. Dĩ nhiên, tác phẩm dịch thuật nào cũng không thể toàn bích nhất là chỉ với sức của một người. Kiến thức con người có hạn dù đã hết tâm để đền bù. Sách này hẳn còn những thiếu sót mong được chư vị thiện tri thức cao tăng đại đức chỉ chính. Hẳn đó cũng là tâm nguyện của dịch giả. Ở đây, chúng tôi chỉ xin đóng góp mấy ý kiến với dịch giả là nên cố gắng chuyển sang tiếng Việt những thuật ngữ Phật học nếu có thể được và nên sắp xếp mục lục theo thứ tự A, B, C. (Hiện sách xếp theo số mục từ 1 đến hàng vạn). Và cần thiết làm bảng sách dẫn ở cuối sách để tiện cho bạn đọc tra cứu. Rất mong sách quý sẽ gặp được người hữu duyên và Phật pháp mãi trường tồn cùng nhân thế. Xin có mấy vần ngẫu cảm:

一 千 随 法 到 經 機 數 感 無 萬 佛 恒 題 端 心 典 說 沙 法 嚴 便 皆 大 理 數 書 是 方 因 妙 辞禅. 便, 緣, 玄. 典,

Âm:

Cảm Đề Pháp Số Từ Điển

Pháp số hằng sa lý diệu huyền.

Tùy cơ Phật thuyết, đại nhân duyên,

Thiên kinh vạn điển giai phương tiện,

Nhất đáo vô tâm tiện thị thiền.

Đoan Nghiêm thư

Tạm dịch:

Pháp số cơ man lý diệu huyền

Chẳng qua Phật dạy lẽ nhân duyên

Nghìn kinh muôn điển đều phương tiện

Chứng đến vô tâm ấy mới Thiền.

Ngày 25.11.2011 Phật lịch 2555

Nam mô A di đà Phật

Hậu học Đoan Nghiêm Cẩn chí

Ẩm Tửu Thập Quá

飮酒十過 (Tứ phần luật tạng).

Một, Nhan sắc ố. Người uống rượu, dung mạo, nhan sắc thay đổi, không còn tướng tốt.

Hai, Hạ liệt.

Người uống rượu, oai nghi không trang nghiêm, cử chỉ hay khinh bạc, bị người khác xem thường, khinh rẽ.

Ba, Tương thị bất minh. Uống tràn (vô kể) điên loạn, ngu si, mắt nhìn không thấy, chẳng phân biệt được cảnh sắc.

Bốn, Hiện sân khuể tướng. Người say rượu, thực hành pháp bất thiện, không đoái hoài đến thân thuộc, bạn bè, buông lung, sân hận.

Năm, Hoại điền nghiệp tư sanh. Uống tràn, buông lung, phung phí sản nghiệp, tiền của tan nát, mất mát.

Sáu, Trí tật bệnh. Uống rượu quá độ, thân thể mất điều hòa đưa đến bệnh tật.

Bảy, Ích đấu tụng. Người say rượu phát cuồng, hung dữ, hay cạnh tranh với người khác, không tiếc thân mạng tranh giành, kiện tụng.

Tám, Ác danh lưu bố. Buông lung, đam mê uống rượu, bỏ mất pháp lành và để lại tiếng xấu, danh nhơ đến mọi nơi xa gần.

Chín, Trí huệ giảm thiểu.

Người uống rượu tối tăm, mê muội, điên khùng, lẩn thẩn, ngu si và trí huệ giảm dần.

Mười, Mạng chung đọa ác đạo. Người uống rượu bị bạn bè khinh thường, không tu tập việc lành, ác nghiệp mỗi ngày một tăng, sau khi chết, rơi vào đường ác.

Bồ Tát Thập Giới

菩薩十戒 (Phạm võng kinh).

Một, Bất sát giới.

Giới không giết hại là vì lòng từ thương xót, không làm mất mạng sống của bất cứ sinh vật nào. Kinh nói: Tất cả loài có mạng sống không được cố giết, phải luôn khởi lên tâm từ bi, tâm hiếu thuận để cứu giúp tất cả chúng sanh. Ngược lại giết hại sự sống cho thích ý thỏa lòng, thì bị tội ba la di. (Tiếng Phạn là ba la di, tiếng Hoa là Cực ác).

Hai, Bất đạo giới. Giới không trộm cắp là không lén lấy tiền của của người khác.

Kinh nói: một cây kim, một ngọn cỏ không được trộm cắp, nên phát sanh tánh Phật, tâm hiếu thuận, tâm từ bi luôn giúp mọi người phát sanh phước đức và an lạc; ngược lại, lén lấy tiền của của người thì mắc tội ba la di.

Ba, Bất dâm giới.

Giới không dâm dục là giữ lễ nghi tự phòng ngừa, không nên làm việc dâm dục.

Kinh nói: Nên sanh tâm hiếu thuận, cứu độ tất cả chúng sanh, đem tịnh pháp đến cho người; ngược lại, nổi lên dâm dục với mọi người, bất kể bà con thân thích. Đó là phạm tội ba la di.

Bốn, Bất vọng ngữ giới. Giới không nói dối là nói ra phải thành thật, không nên dối trá gạt người.

Kinh nói: Bản thân mình phải nói đúng, hiểu đúng và làm cho tất cả chúng sanh nói đúng hiểu đúng; ngược lại nói những lời không đúng đắn, hiểu biết không đúng đắn, làm việc không đúng đắn đối với tất cả chúng sanh. Đó là phạm tội ba la di.

Năm, Bất cô tửu giới. Giới không được mua bán rượu là vì rượu có thể làm mờ tối, rối loạn tinh thần, nên không được mua, bán.

Kinh nói: Tất cả loại rượu không được mua hay bán rượu và nhân duyên gây ra rượu, Bồ tát làm cho tất cả chúng sanh phát huy được trí huệ thông đạt; ngược lại là phát sanh tâm điên đảo của tất cả chúng sanh. Đó là phạm tội ba la di.

Sáu, Bất thuyết quá tội giới. Giới không được kể tội, nói xấu người khác là không nên nói người khác là xấu hay tốt, là giỏi hay dở. Kinh nói: Nghe kẻ ngoại đạo ác nhân nói rằng trong Phật pháp không có giới luật, phép tắc, luôn sanh tâm từ dạy bảo những người ấy để họ sanh đức tin tốt đẹp; ngược lại mình nói lỗi lầm, tội ác của người khác. Đó là phạm tội ba la di.

Bảy, Bất tự tán hủy tha giới. Giới không được khen mình chê người là không tự khoe khoang, phách lối, không nói xấu người khác.

Kinh nói: Nếu tự khoe mình hay, giấu cái tốt của người khác, làm cho người khác chịu gièm pha, chê trách. Đó là phạm tội ba la di.

Tám, Bất xan giới. Giới không được keo kiệt, bủn xỉn là tâm đừng hẹp hòi, nhỏ mọn mà phải biết buông bỏ sở hữu của mình ra cho người khác.

Kinh nói: Gặp những người nghèo khổ cùng cực đến xin mình, tùy theo nhu cầu cần thiết mà cung cấp cho họ; nhưng vì tâm ác, tâm sân cho đến không cho một cây kim, cọng cỏ; có người cầu pháp Phật mà không nói cho một câu, một bài kệ cho họ nghe; ngược lại, còn mắng chửi, làm nhục họ. Đó là phạm tội ba la di.

Chín, Bất sân giới.

Giới cấm nóng nảy là không nên sanh tâm giận hờn.

Kinh nói: Nên làm cho tất cả chúng sanh sanh căn lành, đừng tranh cãi nhau, thường sanh tâm từ tâm hiếu thuận; ngược lại, ở trong tất cả chúng sanh, dùng lời ác mắng chửi, nhục mạ, cho đến dùng tay, gậy đánh đập người khác mà vẫn không vừa ý, không dừng; đến trước mặt xin ăn năn, lời chân thật xin tha lỗi, mà lòng sân hận chưa nguôi. Đó là phạm tội ba la di.

Mười, Bất báng Tam bảo giới. Giới không được gièm pha Tam bảo là đối với Phật, Pháp, Tăng phải luôn cung kính, tôn trọng, không nên gièm pha.

Kinh nói: Thấy người ngoại đạo và kẻ ác, buông lời hủy báng, chê bai Phật như trăm ngàn cây gươm đâm vào tim mình, huống hồ tự miệng mình thốt lời chê bai, không sanh tâm tin tưởng, hiếu thuận; ngược lại còn giúp kẻ ác, người tà kiến chê bai Tam bảo. Đó là phạm tội ba la di.

Bồ Tát Thập Giới

菩薩十戒 (Hoa nghiêm kinh).

Vì Bồ tát cung kính giữ gìn mười giới thanh tịnh của ba đời chư Phật, hoàn toàn trong trắng không chút hủy phạm; nhớ nghĩ đến chúng sanh điên đảo phá giới, ta thành tựu chánh giác, vì chúng mà nói pháp chân thật, khiến cho xa lìa điên đảo, có được giới pháp thanh tịnh. Đó gọi là mười giới của Bồ tát.

Một, Phổ nhiêu ích giới. Vì Bồ tát thọ trì giới pháp thanh tịnh, là vì lợi ích cho tất cả chúng sanh rộng lớn.

Hai, Bất thọ giới.

Vì Bồ tát không thọ giới của ngoại đạo, chỉ bản thân siêng năng, cung kính giữ giới pháp bình đẳng, thanh tịnh của chư Phật.

Ba, Bất trụ giới. Vì khi Bồ tát thọ trì giới pháp, không cầu sanh vào ở các cõi Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới.

Bốn, Vô hối hận giới. Vì Bồ tát không phạm tội nặng, không ninh hót, gian xảo, không phá tịnh giới, an trú nơi chánh giới, tâm không hối hận.

Năm, Vô vi tránh giới. Vì Bồ tát, đối với giới cấm Phật chế ra tâm luôn giữ gìn và bảo vệ, không hề vi phạm, cũng không đấu tranh xúc phạm, gây bực bội cho tất cả chúng sanh, chỉ mong muốn thường tạo ra sự vui vẻ, giữ gìn cẩn trọng giới cấm.

Sáu, Bất não hại giới. Vì Bồ tát không học chú thuật giả dối, tà vạy và tạo ra phương thuốc làm bực tức có hại cho chúng sanh mà chỉ vì cứu giúp, bảo vệ tất cả nên giữ gìn giới cấm.

Bảy, Bất tạp giới.

Vì Bồ tát không vướng vào biên kiến, không bị mê hoặc bởi mưu kế của ngoại đạo, mà chỉ quán các pháp do duyên sanh không thật có, một lòng tinh chuyên giữ gìn giới cấm để ra khỏi sanh tử.

(Biên kiến là ngoại đạo, trong hai kiến đoạn và thường, chấp chặt một bên. Mưu kế của ngoại đạo là cho rằng thân này sanh ra từ Phạm thiên hoặc từ vi trần. Các pháp duyên khởi là tất cả pháp đều do sáu căn làm nhân và sáu trần làm duyên mà sanh ra).

Tám, Bất tham cầu giới. Vì Bồ tát không biểu hiện tướng kỳ lạ, khoe mình có đức để tâm tham cầu khởi lên mà chỉ vì làm đầy đủ pháp xa lìa sanh tử, nên giữ gìn giới cấm.

Chín, Vô quá thất giới. Vì Bồ tát không cống cao khoe rằng mình giữ gìn giới, cho đến thấy người phá giới cũng không khinh thường làm cho họ hổ thẹn mà chỉ một lòng giữ gìn cấm giới.

Mười, Vô hủy phạm giới. Vì Bồ tát thọ trì tịnh giới, không phá không phạm cấm giới, vĩnh viễn trừ hết mười điều ác, đầy đủ mười điều lành, luôn nhớ chúng sanh, đều do điên đảo, hủy phạm giới cấm, nên ta luôn nhớ, vì họ, nói pháp nhiệm mầu chân thật, làm cho họ xa lìa điên đảo, thành tựu Bồ đề.

Bồ Tát Thập Thí

菩薩十施 (Hoa nghiêm kinh).

Một, Phần giảm thí. Vì Bồ tát nhân từ, ưa bố thí rộng rãi, nên nếu có thức ăn ngon thì phân chia cho chúng sanh rồi mình mới ăn. Lại nghĩ rằng trong thân có tám vạn vi trùng, mong chúng được no đủ; bất cứ thọ nhận thứ gì, Bồ tát cũng đều làm y như vậy, nên gọi là phần giảm thí.

Hai, Kiệt tận thí.

Vì Bồ tát có được đầy đủ thức ăn uống, y phục, nếu có người nói: Ngài cho tôi tất cả những gì đang có. Bồ tát tự nghĩ nên đáp ứng những lợi ích cho chúng sanh, nên đem tất cả những gì có được cho hết, cho đến thân mạng, cũng không tiếc rẻ. Đó gọi là kiệt tận thí.

Ba, Nội thí.

Vì Bồ tát ở tuổi thiếu niên sung mãn đoan chánh đẹp tươi, sớm nhận vương vị chuyển luân, đầy đủ bảy báu, làm vua trong bốn châu thiên hạ; hoặc có người nói: Nay ta già yếu, cô độc gầy còm; hoặc được thân hình to lớn, vạm vở khỏe mạnh. Bồ tát suy tư và nói rằng về sau, ta cũng phải chết, nên nay bố thí nó đi để cứu giúp chúng sanh mà tâm không hối tiếc. Đó gọi là nội thí.

(bảy báu là kim luân, cám mã: ngựa màu đỏ tía, thần châu, ngọc nữ, điển tài, chủ binh, bạch tượng).

Bốn, Ngoại thí.

Vì Bồ tát, ở tuổi thanh niên, sắc vóc tươi đẹp, khỏe mạnh, tướng tốt đầy đủ bắt đầu lãnh thọ ngôi vị chuyển luân vương, thất bảo không thiếu; hoặc có người nói tôi nay khổ cực, xin nhân từ thương xót, bố thí cho tôi. Bồ tát suy tư nói rằng vinh hoa phú quý rồi cũng suy tàn, ta nên đáp ứng theo ý mong cầu của người ấy, liền bố thí cho người nghèo khổ tất cả của cải có được mà không chút hối tiếc. Đó gọi là ngoại thí.

Năm, Nội ngoại thí. Vì hình tướng của Bồ tát đoan chánh, ở ngôi vị Luân vương; hoặc có người nói: ngôi vị luân vương này muốn bỏ để cho tôi, kể cả đem thân thể khỏe mạnh làm tôi tớ cho tôi. Bồ tát suy nghĩ nói rằng thân ta ngồi trên ngai vàng rồi cũng đều vô thường, bèn đem bố thí, cho đến chính mình siêng năng cung kính phục dịch mà tâm không chút hối tiếc. Đó gọi là nội, ngoại thí.

Sáu, Nhất thiết thí. Vì thân thể của Bồ tát tráng kiện, tươi đẹp, ở ngôi Luân vương; hoặc có vô số người nghẻo khổ nói rằng Đại vương thương xót, theo sự mong cầu của từng người, hoặc xin lãnh thổ, hoặc xin vợ con, hoặc xin chân tay, máu thịt, gan não. Bồ tát suy niệm: tất cả ân ái, hội họp rồi cũng chia ly, liền đem tất cả bố thí hết cho mà tâm không ân hận. Đó gọi là nhất thiết trí.

Bảy, Quá khứ thí. Vì Bồ tát nghe được công đức của chư Phật, Bồ tát ở thời quá khứ, không tham lam, không vướng mắc, thấy các pháp như mộng ảo, chỉ vì giáo hóa những chúng sanh chấp trước, am hiểu, hành trì Phật pháp đến kết quả, mà mới nói ra. Quán sát pháp ở thời quá khứ đều không thể được, nên buông hết tất cả. Đó gọi là quá khứ thí.

Tám, Vị lai thí.

Vì Bồ tát nghe được hạnh tu của chư Phật ở tương lai, thấu rõ chẳng phải là có thật nên không lấy căn lành của mình hồi hướng về những vị ấy, cũng không vì những vị ấy mà thối lui căn lành của mình, luôn siêng tu hành, dạy bảo chúng sanh. Quán sát pháp ở vị lai đều không thể được, nên buông hết tất cả. Đó gọi là vị lai thí.

Chín, Hiện tại thí.

Vì Bồ tát nghe được đầy đủ công đức của các vị trời Tứ thiên vương, trời Đao lợi, cho đến các trời Sắc cứu cánh, Thinh văn, Duyên giác. Nghe xong mà không bị mê hoặc, chỉ quán các hạnh như mộng ảo, không có thật, không sanh tâm tham trước, chỉ làm cho chúng sanh xa lìa đường ác, theo chánh đạo tu hành, thành tựu Phật pháp. Đó gọi là hiện tại thí.

(Sắc cứu cánh thiên là trời thứ 18 ở cõi Sắc)

Mười, Cứu cánh thí. Vì Bồ tát thấy vô lượng chúng sanh không có mắt, tai, mũi, lưỡi, chân tay đến nói rằng thân tôi vô phước, các căn không đủ, xin chút lòng nhân từ, buông bỏ những gì đang có của mình. Bồ tát nghe xong, liền bố thí các căn của minh cho những người bạc phước ấy. Dẫu có trải qua A tăng kỳ kiếp cũng không sanh tâm hối tiếc, mà chỉ nghĩ rằng thân này mỏng manh đâu có bền chắc, nên bố thí đi để mong được thành tựu thân trí huệ thanh tịnh. Đó gọi là cứu cánh thí. (Tiếng Phạn là A tăng kỳ kiếp, tiếng Hoa là Vô số thời: Thời gian dài không có số đếm được).

Bồ Tát Tu Thập Chủng Đắc Địa Tam Muội

菩薩修十穜得地三昧 (Bảo vũ kinh).

Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định. Vì cái đức của đất là rộng, dày, bình phẳng, an ổn, chuyên chở mọi vật, sanh ra, nuôi nấng mà không cho đó là công của mình, bao dung tất cả dù dơ dù sạch, hoàn toàn không thương, ghét. Việc tu hành của Bồ tát chứng được Tam muội này tương tự như đất; nên gọi là đắc địa Tam muội.

Một, Quảng đại vô biên. Vì công đức, trí huệ của Bồ tát không thể nghĩ bàn; dùng đó để trang nghiêm cho hạnh nguyện vô lượng vô biên; giống như đại địa bào trùm khắp mười phương, không có giới hạn.

Hai, Tồn tế chúng sanh. Vì Bồ tát dùng tâm từ bi rộng lớn thể hiện bằng lục độ, đối với tất cả hữu tình trong pháp giới, đều được cứu giúp và có nơi nương tựa. Tất cả nhu cầu, hoặc là giáo pháp, hoặc là tiền của, đều được như ý, tùy lúc tùy nơi không lo giới hạn. Như đất to lớn không có hạn định, có thể dung nạp tất cả chúng sanh, tùy theo từng loại đều có chỗ thích hợp mà sanh trưởng.

Ba, Ân bất vọng báo. Bồ tát bằng tâm từ bi lân mẫn đem lợi ích cho tất cả chúng sanh. Chúng sanh nào chưa hiểu biết thì giúp cho hiểu biết; chúng sanh nào chưa giải thoát thì giúp cho được giải thoát; ân đức của Bồ tát bao trùm tất cả, nhưng tâm không mong đợi đáp đền; như đất lớn rộng sanh ra, nuôi nấng muôn vật mà cũng không mong cầu báo đáp.

Bốn, Phổ năng dung thọ. Bồ tát ở chỗ Phật nói pháp, tuy là vô lượng vô biên không thể nghĩ bàn, nhưng có khả năng nhất tâm thọ trì, không chút thiếu sót. Giống như đất bằng to lớn, trời đổ mưa to, trùm khắp tất cả, đều có thể dung chứa trọn vẹn.

Năm, chúng sanh y chỉ. Bồ tát có khả năng làm chỗ cho chúng sanh trở về, nương tựa. Tất cả pháp lành những ai đang tu tập, cho đến vào được Niết bàn, đều nương tựa nơi Bồ tát được. Giống như đất bằng rộng lớn là nơi muôn vật có thể nương tựa.

Sáu, Năng sanh thiện chủng. Bồ tát dùng sức phương tiện, làm cho chủng tử thiện căn của tất cả chúng sanh, nương nhờ mưa pháp mà sanh sôi nảy nở. Giống như đất bằng rộng lớn, tất cả hạt giống trên thế gian, đều nương nơi đất mà được sanh trưởng.

Bảy, Như đại bảo khí. Bồ tát dùng sức phương tiện, có thể làm cho tất cả loài hữu tình tu tập tất cả pháp lành công đức quý báu. Tùy theo tánh và khí lượng của từng loài đều nhờ Bồ tát giúp đỡ mà được thành tựu. Ví như mặt đất rộng lớn là nơi chất chứa nhiều loại quý báu.

Tám, Năng xuất chúng dược. Vì Bồ tát khéo léo nói pháp có khả năng trừ tất cả bệnh phiền não của chúng sanh. Giống như mặt đất rộng lớn sanh trưởng nhiều cây thuốc quý, có khả năng chữa tất cả bệnh).

Chín, Bất khả khuynh động. Vì Bồ tát dùng sức thiền định, nhịn được hai cảnh thuận và nghịch nên không sanh tâm nóng giận và quyến luyến; đối các duyên trong hay ngoài không thể khuấy động được. Giống như đất liền rộng lớn yên tĩnh từ ngàn xưa, không vì một lý do gì làm cho nghiêng lệch, dao động.

Mười, Bất kinh bất úy. Vì Bồ tát dùng sức thiền định và trí tuệ, tâm luôn vắng lặng, an trú vào chánh lý. Nếu gặp tà ma, ngoại đạo dùng vô số yêu thuật xâm hại, quấy phá, cho đến làm thương tổn, nguy hại, Bồ tát an nhiên, không chút sợ hãi. Giống như đất bằng rộng lớn, tuy gặp gió dữ, sấm sét, núi lở, biển trào mà đất thì cũng như thế.

Bồ Tát Tu Thập Chủng Niệm Xứ

菩 薩

修 十 種 念 處 (Trừ cái chướng Bồ tát sở vấn kinh).

Niệm tức là trí năng niệm. Thân là nơi bị niệm. Trí tức là cái năng quán. Xứ tức là cảnh bị quán. Bồ tát, đối với mười loại pháp, luôn tự mình quán sát. Đó gọi là mười loại niệm xứ.

Một, Thân niệm xứ. Thân có nghĩa là chứa nhóm, vì bao gồm các căn mà thành thân. Bồ tát quán các pháp bất thiện khởi lên từ ngã sở là những sở hữu ở trong thân, đều xa lìa hết thảy. Bồ tát lại quán sát từ đầu đến chân, không tìm đâu ra ngã. Thân này là bất tịnh, ô uế đáng ghét. Khi quán như vậy, thì trong thân nổi lên các dục tham lam, yêu thương cho đến các chấp về ngã tưởng, đều không thể được. Được vậy thì có khả năng thành tựu tất cả pháp lành, xa lìa tất cả các pháp ác.

Hai, Thọ niệm xứ. Thọ có nghĩa chấp nhận (lãnh nạp). Vì sáu căn lãnh nạp sáu trần. Bồ tát tư duy về những lãnh nạp ấy, đều là khổ cả; kẻ ngu mới cho đó là vui rồi tham đắm, vướng mắc, không chút ngừng nghĩ. Bồ tát tự mình siêng năng tu hành, dứt trừ hết khổ thọ, còn dạy cho người khác quán sát như thế. Biết thọ là khổ, không sanh tâm tham đắm.

Ba, Tâm niệm xứ.

Tâm cũng có nghĩa là tích tụ (chứa nhóm), lại còn có nghĩa là lo toan, suy nghĩ. Vì tâm có thể chứa nhóm tất cả các pháp thiện, ác. Đối với tất cả pháp ấy, tâm hay lường liệu, suy nghĩ mà hiểu biết. Bồ tát tư duy tâm, thật sự, là vô thường mà lại cho là thường, vô ngã mà cho là ngã, bất tịnh mà cho là tịnh. Đó là tâm dao động, giống như gió, như lửa không thể dừng trong giây lát. Trong tất cả pháp, tâm là dẫn đạo trước tiên; nếu tâm được điều phục thì tất cả pháp điều phục được.

Bốn, Pháp niệm xứ. Pháp tức là cái pháp do ý căn khởi lên (tâm pháp). Bồ tát, đối với các pháp bất thiện: Tham, sân, si…, hiểu nó, thật sự là tai họa, lỗi lầm nên đã siêng năng dứt trừ và đối với các thiện pháp, tâm sanh yêu mến, vui vẻ, an trụ nơi chánh niệm. Với các thiện pháp ấy, Bồ tát mong cầu thành tựu. Tự mình đã thực hành xong, các Ngài còn dạy người khác cũng tu tập như thế.

Năm, Cảnh giới niệm xứ. Vì Bồ tát ở trong các cảnh giới vừa ý và không vừa ý về sắc, thinh, hương, vị, xúc quán sát, suy nghĩ đều là hư dối, không sanh tâm tham lam, oán giận. Lại suy nghĩ như vầy nay ta không thể ở trong pháp không này mà khởi lên tham lam, oán giận. Khi quán sát như vậy, không vì cảnh hư hoại, không vướng mắc vào sở đắc, tự mình đã tu tập, lại dạy cho người khác cũng tu tập như vậy.

Sáu, A lan nhã niệm xứ. Tiếng Phạn là A lan nhã hoặc A luyện nhã, tiếng Hoa là Nhàn tịnh xứ. Vì không làm việc gì gọi là nhàn; chỗ không náo loạn gọi là tịnh, hoặc phiên âm là Vô tránh nghĩa là không cùng thế gian tranh cãi.

Bồ tát tu hạnh Vô tránh (không tranh cãi và hạnh tịch tĩnh, thì đó gọi là A lan nhã xứ. Phải xa lìa tác ý không đúng lý, ở trong pháp như lý tâm sanh yêu mến, thích thú, tăng trưởng tu tập; tự mình đã làm xong lại dạy người khác cũng tu tập như vậy.

Bảy, Đô ấp tụ lạc niệm xứ. Bồ tát nếu vào kinh thành, làng xóm luôn phải chuyên cần thực hành hạnh Bồ tát, đối với cờ bạc, rượu chè, yến tiệc, ca múa và tất cả những nơi không lành mạnh khác thì phải xa lánh. Vì vậy, Bồ tát không bị thinh sắc làm sai lầm, không bị ô nhiễm vì bụi trần.

Tám, Danh văn lợi dưỡng niệm xứ. Đạo đức của Bồ tát đã đầy đủ, vững vàng, tiếng tăm bay xa, nên có nhiều người hướng về; thường nhớ rằng các việc lợi dưỡng được thọ hưởng chỉ vì làm phước điền cho thí chủ mới lãnh thọ, không nên tham đắm, ôm lấy làm của riêng mình mà chia xẻ cho lại chúng; chớ để tâm bỏn sẻn nổi lên. Chín, Như lai học môn niệm xứ. Bồ tát tư duy ba đời chư Phật quá khứ, hiện tại, vị lai đều học như thế mà thành chánh giác, chuyển pháp luân lớn, rồi vào Niết bàn. Ta phải phát tâm tin tưởng hoàn toàn, tôn kính, siêng năng tu tập cũng thành tựu được so với chư Phật không khác.

Mười, Đoạn chư phiền não niệm xứ. Bồ tát bằng chánh niệm nên có thể biết rõ các pháp phiền não tạp nhiễm đều xuất phát từ sáu căn làm nhân, sáu trần làm duyên mà sanh ra. Vì hiểu rõ như vậy nên xa lìa hết để sáu căn thanh tịnh, không còn nhiễm trước. THẬP THỌ SANH TẠNG 十受生藏 (Hoa nghiêm kinh).

Thọ sanh tức là sanh vào nhà Như lai. Tạng có nghĩa là chứa đựng. Chứa đựng lý được tu được chứng.

Vì ở hội Hoa nghiêm, Thiện tài đồng tử lần thứ 39 tham học với Diệu đức dạ thần (Văn thù sư lợi) và hỏi rằng: Sao nói là tu hạnh Bồ tát, sanh vào nhà Như lai? Đáp rằng: Này thiện nam tử, Bồ tát có mười thọ sanh tạng, nếu tu tập đầy đủ thì vào tạng hải thọ sanh vô lượng của Như lai Tỳ lô giá na. Mong cầu tất cả Bồ tát thị hiện thọ sanh, tôi đều được gần gũi. Đó gọi là thọ sanh tạng.

Một, Cúng dường chư Phật thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát luôn nguyện cung kính, cúng dường tất cả chư Phật, tin sâu, mến thương, ưa thích tu tập các công đức, không hề nhàm chán, thì được sanh vào nhà Như lai. Đó là cúng dường chư Phật thọ sanh tạng.

Hai, Phát Bồ đề tâm thọ sanh tạng.

Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo.

Vì Bồ tát phát tâm Bồ đề vô lượng, luôn mở lòng đại bi cứu giúp chúng sanh, giáo hóa đến thành tựu, thì được sanh vào nhà Như lai. Đó là phát Bồ đề tâm thọ sanh tạng.

Ba, Quán chư pháp môn tu hành thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát quán sát tất cả pháp môn, tu học các hạnh nguyện to lớn của Ngài Phổ hiền, giáo hóa, uốn nắn tất cả chúng sanh, thì sanh được vào nhà Như lai. Đó gọi là quán chư pháp môn tu hành thọ sanh tạng.

Bốn, Thâm tâm phổ chiếu tam giới thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát có đầy đủ tâm thanh tịnh tăng thượng sâu xa, được ánh sánh Bồ đề của Như lai, chiếu soi các ngọn núi chướng ngại ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai, thì được sanh vào nhà Như lai. Đó gọi là thâm tâm phổ chiếu tam giới thọ sanh tạng.

(Núi chướng ngại là dụ về hoặc nghiệp của chúng sanh, cao dày như nuối, không dễ lung lay, dời chuyển).

Năm, Bình đẳng quang minh thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát thành tựu pháp nhẫn của chư Phật, ánh sáng bình đẳng chiếu sáng tất cả thế gian; hễ ai thấy được đều vui mừng và đều được lợi ích, thì được sanh vào nhà Như lai. Đó gọi là bình đẳng quang minh thọ sanh tạng.

(Pháp nhẫn của chư Phật là đối với các pháp của chư Phật có khả năng lãnh thọ và ấn chứng).

Sáu, Sanh Như lai gia thọ sanh tạng.

Đi theo các đức Phật, chứng được pháp môn sâu xa, hạnh nguyện to lớn, cùng thể tánh và căn lành của Phật. Đó gọi là sanh Như lai gia thọ sanh tạng.

Bảy, Phật lực quanh minh thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát sanh vào nhà Như lai, vào trong trí lực của Phật, chứng được ánh sáng to lớn, đi khắp vô số cõi nước, cúng dường, vâng lời tất cả chư Phật. Đó là Phật lực quang minh thọ sanh tạng.

(Tiếng Phạn là Sát, gọi đủ là Sát na, tiếng Hoa là ruộng đất, quốc gia).

Tám, Quán phổ trí môn thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát sanh vào nhà Như lai, ở ngôi vị Đồng chân, có khả năng quán sát mọi pháp môn trí huệ, đến vô lượng kiếp, diễn thuyết hạnh Bồ tát. Đó gọi là Quán phổ trí môn thọ sanh tạng.

(Đồng chân vị là vị thứ tám trong Thập trụ).

Chín, Phổ hiện trang nghiêm thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát vào nhà Như lai, có khả năng trang nghiêm vô lượng cõi Phật, biến hóa tất cả thân, đi khắp pháp giới, dạy dỗ thành tựu tất cả chúng sanh. Đó gọi là phổ hiện trang nghiêm thọ sanh tạng.

Mười, Nhập Như lai địa thọ sanh tạng.

Vì Bồ tát vào nhà Như lai, vào chỗ của Như lai, chịu pháp quán đảnh, tham dự vào vận mệnh của Phật, có thể biết tất cả hạnh và biết tất cả chúng sanh đã được tùy thuận, điều phục. Đó gọi là nhập Như lai địa thọ sanh tạng.

(Quán đỉnh pháp là vị thứ mười của Bồ tát trong Thập trụ).

Bồ Tát Tu Thập Pháp Kiến Niết Bàn

菩薩 修十法見涅槃 (Niết bàn kinh).

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ.

Kinh nói: Sư tử hống hỏi Phật rằng Bồ tát thành tựu bao nhiêu pháp có thể thấy được Niết bàn vô tướng như thế, cho đến vô sở hữu (tánh không). Phật nói: Thành tựu mười pháp thì thấy rõ ràng Niết bàn vô tướng, cho nên đến vô sở hữu xứ.

(Diệt độ là đại hoạn hoàn toàn diệt hết, vượt ra ngoài ba cõi. Vô tướng Niết bàn là Niết bàn xa lìa sắc tướng).

Một, Tín tâm cụ túc. Vì tu hạnh Bồ tát phát khởi tâm chánh tín viên thường. Tin tất cả pháp đều là Phật pháp, tất cả chúng sanh đều có tánh Phật; như kinh đã nói: Tin sâu chư Phật mười phương phương tiện thị hiện, tất cả chúng sanh và nhất xiển đề đều có tánh Phật. Tín sâu Như lai hoàn toàn không sanh, già, bệnh, chết; cho đến tin sâu Như lai không vào bất cứ Niết bàn nào. Đó gọi là tín tâm đầy đủ.

Hai, Tịnh giới cụ túc. Tu hạnh Bồ tát, thân tâm phải thường thanh tịnh, giữ gìn cấm giới, chuyên chú tu tập sao cho thành tựu Phật quả Bồ đề; như kinh đã nói: Thanh tịnh giữ giới mà không vì giới, không vì lợi dưỡng, cho đến không vì Thinh văn, Bích chi Phật, chỉ vì tối thượng đệ nhất nghĩa mà giữ gìn cấm giới. Đó gọi là tịnh giới cụ túc.

(Tiếng Phạn là Bích chi, gọi đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Ba, Thân cận thiện tri thức. Vì tu hạnh Bồ tát phải xa lìa các ác và tà kiến, gần gũi bạn thiện tri thức; như kinh đã nói: Nếu có thể nói lòng tin, giữ gìn, nghe nhiều, bố thí, trí huệ khiến cho người làm theo, thì phải gần gũi, cung kính, cúng dường thiện tri thức. Đó gọi là gần gũi bạn thiện tri thức.

Bốn, Nhạo ư tịch tĩnh. Vì tu hạnh Bồ tát phải xa cách những chỗ ồn ào, ngưng lắng tâm thần, suy tư để cầu Phật đạo; như kinh đã nói: Thân, tâm vắng lặng, quán sát cảnh giới của các pháp một cách thấu đáo. Đó gọi là nhạo ư tịnh tĩnh.

Năm, Tinh tấn.

Vì tu hạnh Bồ tát thì phải một lòng dũng mãnh an trụ tại chỉ quán không để cho lui, mất; như kinh đã nói: cột tâm quán sát vào chân đế, ví cho lửa cháy trên đầu, mãi mãi không buông bỏ. Đó gọi là siêng năng.

(Chỉ quán: Chỉ là ngưng bặc tán loạn; quán là quán chiêu sự tối tăm. Chân đế là thẩm xét thật kỹ các pháp đều là không).

Sáu, Niệm cụ túc.

Vì tu Bồ tát hạnh phải giữ Tam bảo; tư duy thật lý; không quên giữ giới, bố thí; như kinh đã nói: niệm Phật, niệm pháp, niệm tăng, niệm giới, niệm thiên, niệm xả. Đó gọi là niệm cụ túc.

Bảy, Nhuyến ngữ. Vì tu hạnh Bồ tát phải thanh tịnh khẩu nghiệp, nói năng chân thật, dịu dàng hòa ái, xa lìa dối trá, nịnh nọt; như kinh đã nói: Nói lời chân thật, nói lời có ý nghĩa sâu xa, trước tiên tỏ lòng cung kính thăm hỏi. Đó gọi là nhuyến ngữ.

Tám, Hộ pháp.

Vì tu hạnh Bồ tát phải giữ gìn và hoằng dương chánh pháp, nói rộng nghĩa nhiệm mầu, lưu truyền khắp nơi để không dứt mất giống Phật; như kinh nói: Nếu yêu chánh pháp hay ưa diễn thuyết, đọc tụng, viết lách, suy nghĩ nghĩa lý, truyền bá rộng khắp, làm cho ai ai cũng biết đến. Đó gọi là hộ pháp. Chín, Cung cấp đồng hành. Vì tu hạnh Bồ tát, hễ những người đồng sự, có gì không đủ, thì nên chia xẻ của mình cho họ, để họ được an tâm thành tựu đạo nghiệp, bớt khổ vất vả mong cầu; như kinh đã nói: Nếu thấy người đồng học, đồng tu có gì thiếu thốn thì chia xẻ như y, bát, thăm lom khi bệnh đau và cung cấp y phục, ăn uống, ngọa cụ, phòng xá. Đó gọi là giúp đỡ bạn đồng tu.

Mười, Cụ túc trí huệ. Vì tu hạnh Bồ tát thường dùng trí diệu quán để quán sát tất cả pháp đều hiểu được rõ ràng, thấu đáo không có trở ngại; như kinh đã nói: Bằng các đức thường, lạc, ngã, tịnh của Như lai, quán tất cả chúng sanh đều có tánh Phật, cho đến quán hai tướng của pháp là không và bất không, thường và vô thường, lạc và bất lạc, ngã và vô ngã, tịnh và bất tịnh. Đó gọi là cụ túc trí huệ. (Không thay đổi gọi là thường. Xa lìa sanh tử là lạc. Vào đại tự tại là ngã. Xa lìa các hoặc nhiễm là tịnh. Đó là bốn đức của Phật).

Bố Thí Thập Chủnglợi Ích

布施十種利益 (Nguyệt đăng Tam muội kinh).

Bố thí là bước đầu tiên phá bỏ tham lam, keo kiệt, là cửa đầu tiên đi vào chánh đạo. Bồ tát hay làm việc này, nên được mười thứ lợi ích.

Một, Hàng phục xan lận. Vì người tu hạnh Bồ tát, nếu hay bố thí thì khinh thường tâm keo kiệt, luyến tiếc, và những tâm ấy bị khuất phục, không phục hồi lại được.

Hai, Xã tâm tương tục. Vì người tu hạnh Bồ tát, thực hành bố thí, tiền của tuy có thiếu thốn, nhưng tâm hỉ xả không bao giờ gián đoạn.

Ba, Đồng kỳ tư sản. Vì người tu hạnh Bồ tát, có tâm bố thí vô lượng, quán các chúng sanh cùng với mình không khác, những của cải có được đều sử dụng bình đẳng không có phân biệt.

Bốn, Sanh hào phú gia. Vì người tu hạnh Bồ tát, đối với tất cả tiền của, thường thực hành bố thí, tâm không bỏn xẻn, thì quả báo về sau, phải sanh vào nhà giàu có, của báu đầy đủ thọ dụng không hết.

Năm, Sanh xứ thí tâm hiện tiền. Vì người tu hạnh Bồ tát, đời này đã có khả năng tu hạnh bố thí, thì theo đó sẽ cảm thọ được chỗ sanh ở đời sau và người khác sẽ bố thí lại cho mình mà tâm không chút keo kiệt.

Sáu, Tứ chúng ái lạc.

Vì người tu hạnh Bồ tát thường, nuôi lòng bố thí rộng rãi, không bủn xỉn, ghen ghét nên tâm của bốn chúng thường sanh mến yêu, vui vẻ và không có ngờ vực, hận thù.

Bảy, Nhập chúng bất khiếp. Vì người tu hạnh Bồ tát đã hay bố thí, lại được bốn chúng kính mến, nên khi đi vào trong đại chúng tự mình không sợ sệt.

Tám, Thắng danh lưu bố. Vì người tu hạnh bố thí không mong cầu gì khi thực hành bố thí, nên được nhiều người khen tặng và tiếng tăm vang lừng khắp cả xa gần.

Chín, Thủ túc nhu nhuyến. Vì người tu hạnh bố thí, ưa làm việc bố thí, giúp người thiếu thốn, nên cảm được quả báo tướng hảo viên mãn, chân tay mềm mại.

Mười, Bất ly tri thức. Vì người tu hạnh Bồ tát, từ khi mới phát tâm thực hành bố thí cho đến nay thường được gần gũi các bậc thiện tri thức như Phật, Bồ tát, nghe được pháp yếu và chưa từng xa cách những vị ấy.

Chúc Hữu Thập Lợi

粥 有 十 利 (Ma ha Tăng kỳ luật).

Luật nói: Khi Phật ở thành Xá vệ, mỗi lần Ngài A nan làm cơm, trước hết các Tỳ kheo ăn, sau đó Ngài mới ăn. Lại còn nấu một nồi cơm và lấy nước cơm uống thì có cảm giác trừ được bệnh trúng gió ở trong người, tiêu hóa nhanh thức ăn buổi tối. Do vậy, Ngài để nước nhiều, gạo ít vào nồi nấu chúng, còn gia vị thêm hồ tiêu và tất bạc để dâng lên Thế tôn. Từ ngày hôm ấy về sau, Phật cho phép các vị Tỳ kheo ăn cháo. Ăn cháo có mười điều lợi, Phật nói kệ:

Trì giới thanh tịnh nhân sở phụng,

Cung kính tùy thời dĩ chúc thí. Thập lợi nhiêu ích ư hành giả, Sắc lực thọ lạc từ thanh biện. Túc thực phong trừ cơ khát tiêu,

Thị sanh nhân thiên thường thọ

lạc,

Thị danh vi dược Phật sở thuyết.

Dục sanh nhân thiên thường thọ lạc,

Ưng đương dĩ chúc thí chúng tăng. Nghĩa là:

Thứ mà người giữ giới thanh tịnh tuân theo, cung kính, tùy thời dùng để bố thí là cháo.

Người tu hành ăn cháo được mười điều lợi ích: thân thể hồng hào, sức khỏe tăng thêm, tuổi thọ càng lâu, an ổn vui vẻ, nói năng lưu loát, biện thuyết khéo léo, tiêu hóa dể dàng, trừ phong thông khí, chống đói, giải khát.

Đó gọi vị thuốc Phật đã nói ra. Muốn sanh làm trời, người luôn hưởng an vui, nên dùng cháo bố thí cho tăng chúng.

Một, Tư sắc. Thân thẻ mập mạp, dung nhan đẹp đẽ, nên gọi là tư sắc.

Hai, Tăng lực. Bổ dưỡng gầy còm, tăng trưởng khí lực, nên gọi là tăng lực.

Ba, Ích thọ. Bổ dưỡng nguyên khí, tuổi thọ kéo dài, nên nói là ích thọ.

Bốn, An lạc.

Thân tâm thanh tịnh, nhu nhuyến, ăn vào thì được an lạc, nên nói là an lạc.

Năm, Biện thuyết.

Giọng nói trong trẻo, rõ ràng, luận bàn không trở ngại, nên gọi là biện thuyết.

Sáu, Trừ phong.

Điều hòa khí huyết, tiêu trừ gió độc, nên gọi là trừ phong.

Bảy, Tiêu túc thực. Tỳ, vị ôn hòa, ấm áp thức ăn dễ tiêu hóa (về đêm), nên gọi là tiêu túc thực.

Bát, Từ thanh.

Khí trong thân bị ngưng trệ, lời nói trong trẻo, vang xa, nên gọi là từ thanh.

Chín, Trừ cơ. Được ăn vừa miệng, no bụng, trừ hết đói khổ, nên gọi là trừ cơ.

Mười, Tiêu khát. Cuống họng tươi mát, đượm nhuần, cơn khát tiêu tan, nên gọi là tiêu khát.

Chủng Lợi Ích

般若十種利益 (Nguyệt đăng Tam muội kinh).

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là Trí huệ. Vì Bồ tát do trí huệ này hiểu biết vô ngại, nên được mười thứ lợi ích.

Một, Nhất thiết xả bất thủ thí tưởng.

Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã soi thấy muôn pháp đều vắng lặng, nên tuy thực hành bố thí mà không có ý tưởng mình là người cho, không chấp vào vật cho, không thấy người nhận. Đó là bỏ tất cả, ngay cả ý tưởng bố thí.

Hai, Trì giới bất khuyết nhi bất y giới.

Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, tuy quyết chí giữ tịnh giới và không phạm vào, nhưng bằng không huệ soi xét thì không thấy có tướng người giữ giới, có người phạm giới. Đó là giữ giới không phạm mà không dựa vào giới.

Ba, Trụ ư nhẫn lực nhi bất trụ chúng sanh tưởng.

Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, an trụ bằng nhẫn lực, độ các chúng sanh, nhưng bằng không huệ soi xét, cuối cùng không khởi lên ý tưởng chúng sanh được độ. Đó là trụ ư nhẫn lực nhi bất trụ chúng sanh tưởng.

Bốn, Hành ư tinh tấn nhi ly thân tâm.

Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, đối với tịnh hạnh, tuy dũng mãnh siêng năng, nhưng bằng không huệ soi xét mà không thấy có tướng của thân và tâm siêng năng. Đó là hành ư tinh tấn nhi ly thân tâm.

Năm, Tu thiền nhi vô sở trụ. Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, tuy ở trong thiền định, nhưng bằng không huệ soi xét, đối với tất cả công đức của thiền, không sanh tâm vướng mắc. Đó là tu thiền nhi vô sở trụ.

Sáu, Ma bất năng nhiễu. Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, hay dùng không huệ soi xét các pháp tánh vốn không tịch, lại biết Phật, ma thể vốn không khác; nên ma, tuy có hiện ra, cũng không sợ sệt. Đó là ma bất năng nhiễu.

Bảy, Ư tha ngôn luận kỳ tâm bất động.

Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, đối với tất cả pháp ở thế gian và xuất thế gian, đều thấu hiểu rõ ràng, vì thế đối với việc nói năng của người khác đều có khả năng phân biệt tà, chánh, đúng, sai không bị lầm lạc. Đó là đối với việc nói năng, bàn luận của người khác, tâm không xao động.

Tám, Đạt sanh tử hải để. Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, soi xét các pháp thấu suốt nguyên do của sanh tử, không bị trôi lăn chìm đắm. Đó là đạt sanh tử hải để. Chín, Khởi tăng thượng bi. Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã, tuy quán tất cả tánh không, thường dùng tâm từ bi rộng lớn, thề dứt trừ khổ đau của tất cả chúng sanh để chúng được giải thoát. Đó là khởi tăng thượng bi.

Mười, Bất nhạo Nhị thừa đạo.

Vì Bồ tát tu hạnh Bát nhã và có khả năng hiểu rõ các pháp Tiểu thừa Thinh văn, Duyên giác chìm đắm vào không tịch, chưa phải là cứu cánh nên không vui mừng, ưa thích mà chỉ cầu đạo vô thượng Đại thừa để được giải thoát. Đó là không ưa đạo Nhị thừa.

Đa Văn Thập Chủng Lợi Ích

多聞十種利益 (Nguyệt chứng Tam muội kinh).

Vì người tu hành Bồ tát, đối với thế gian và xuất thế gian, tất cả các pháp tà, chánh đều nghe, biết nên thu thập mười thứ lợi ích:

Một, Tri phiền não trợ. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều, thì biết mình và các chúng sanh sở hữu tất cả lầm lạc phiền não, đều hay giúp đỡ nghiệp nhân mà chịu quả báo mai sau, nên mong ra khỏi hầu không bị sai lầm.

Hai, Thanh tịnh trợ. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều, nên biết tất cả phạm hạnh đều có thể giúp đỡ đạo Bồ đề, vì vậy siêng năng tu tập để chứng quả Phật vô thượng.

Ba, Viễn ly nghi hoặc. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều, thì đối với tất cả pháp thế gian và xuất thế gian và các luận bàn của tà ma, ngoại đạo, đều thấu rõ ngọn ngành, không còn chỗ mê mờ.

Bốn, Tác chánh trực kiến. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều, thì đối với tất cả pháp tà hay chánh đều thấu suốt rõ ràng. Nếu có chúng sanh vướng vào tà kiến, tà luận, thì Bồ tát bằng tri kiến chánh trực uốn nắn tâm sai trái.

Năm, Viễn ly phi đạo. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều thì đối với quả báo thiện hay ác, các pháp có cùng duyên thì đều hiểu rõ, nên các pháp sai trái giết hại, trộm cắp… đều có thể lánh xa, không làm.

Sáu, Tu trú chánh lộ. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều thì đối với tất cả pháp tà, chánh đều hiện rõ, nên không mê mờ làm theo các đạo sai trái và đến với chánh pháp của Như lai luôn an trú không lui.

Bảy, Khai cam lộ môn. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều thì có thể vào sâu Như lai tạng, hiểu được pháp vị vô thượng, rồi lại dùng pháp vị ấy tưới tẩm cho chúng sanh, làm cho căn lành thêm lớn. Đó là mở cửa cam lộ.

Tám, Cận Phật Bồ đề. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều, luôn siêng tu tập, thì biết thực hành giới, định, huệ có khả năng dẫn đến thánh quả, vì vậy tâm luôn theo đạo, siêng năng, không lười nên đối với Phật quả Bồ đề không còn xa nữa. Chín, Vi tác quang minh. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều, biết rằng chúng sanh bị vô minh che lấp, nên chịu khổ suốt đêm dài. Bồ tát có năng lực dùng đèn trí huệ soi sáng khắp nơi, khiến cho chúng ra khỏi tối tăm và có được niềm vui trong sạch, vươn lên.

Mười, Bất úy ác đạo. Vì người tu hạnh Bồ tát, do nghe nhiều, hiểu rõ muôn pháp, thể vốn vắng lặng, không khổ, không vui. Vì vậy phát tâm rộng lớn, giáo hóa chúng sanh theo từng loại và đối với hiểm nạn, ác đạo không chút sợ hãi.