Tam Tạng Pháp Số

Thập Môn Tự Mật Chú Công Đức Thâm Quảng

十門叙密咒功德深廣 (Hiển mật viên thông thành Phật tâm yếu tập).

Một, Hộ trì quốc vương an lạc nhân dân môn.

Kinh Bảo tinh đà la ni nói: Trong tất cả quốc độ, nơi nào có Đà la ni lưu hành, thì nhân dân và quốc vương ở đó thường được ủng hộ, quyền lực tự tại, cũng hay giúp sự cai trị của vua; tất cả việc xấu đều không thể phát sanh, mùa màng tài sản dồi dào, nhân dân an lạc. (Tiếng Phạn là Đà la ni, tiếng Hoa là chú. Chú tức là nguyện, cũng gọi là Tổng trì; tức là chơn ngôn).

Hai, Năng diệt tội chướng viễn ly quỷ thần.

Kinh Bồ đề tràng trang nghiêm đà la ni nói: Nếu viết Đà la ni vào trong tượng Phật, chày dộng hồng chung, hoặc trên tràng phan, hoặc trên giấy, vải, lụa, trúc; có chúng sanh nào thấy được các Đà la ni ấy, hoặc dùng tay đụng vào, hoặc đội lên đầu; cho đến viết lên chuông, trống, linh, khánh các chú ấy, nếu có người nghe được âm thanh các pháp khí trên, dù bị năm tội vô gián cũng đều tiêu diệt và quỷ thần, thiên ma cũng chạy khỏi, không thể hại người ấy được.

(năm tội vô gián là năm địa ngục tội nhân chịu khổ không gián đoạn; 1) Thú quả vô gián, 2) Thọ khổ vô gián, 3) Thời vô gián, 4) Mạng vô gián, 5) Hình vô gián).

Ba, Trừ thân tâm bệnh tăng trưởng phước huệ môn. Kinh Thánh lục tự đà la ni đẳng nói: Người tu hành trì tụng Đà la ni, có thể trừ được bao nhiêu khổ bệnh của thân, tâm và tất cả tâm tham, sân, si tự nhiên tiêu hết. Hễ người ấy nói ra, ai ai cũng tin tưởng, làm theo; tất cả kinh, luận và điển tịch của thế gian, tự nhiên thông hiểu; dù cho tự mình không làm phước nghiệp, mười phương Như lai đem công đức của mình đem cho người này để phước huệ được tăng trưởng.

Bốn, Phàm sở cầu sự giai bất tư nghì môn.

Các kinh Quán tự tại nghi quỹ đều nói: Người tu hành muốn thành tựu những gì mong cầu, phải dùng bốn thứ vật: 1) Cung tên và một vài cà sa bằng ngọc; 2) Con gà mã vàng và các thứ cỏ thuốc; 3) Lấy đất trên bờ sông nắn hình thù cầm thú như sư tử, con công; 4) Nắn, vẽ, điêu khắc tượng Phật, Bồ tát, minh vương để trên đài, như pháp tụng chú. Nếu gặp núi lửa phun, hoặc bị trói tay, hoặc bị vùi lấp… liền bay được lên không trung, rong chơi các thế giới, cúng dường chư Phật, an vui như ý, thảy đều thành tựu, không thể nghĩ bàn.

Năm, Lợi lạc hữu tình cứu thoát u linh môn.

Các kinh Đại bảo lâm lâu các đều nói: Nếu có chúng sanh thấy được người đang trì chú hoặc nghe được âm thinh của họ, hoặc đi ngang qua bóng của họ thì diệt được tội thập ác và ngũ nghịch, đời sau sanh vào cõi Phật. Các kinh Vô cấu tịnh quang đều nói: Nếu người tạo nhiều ác nghiệp, chết đọa vào ba đường dữ, được người trì chú gọi tên người chết, nhất tâm tụng các chú Tôn thắng, tùy cầu thì người chết liền rời khỏi đường ác, sanh lên cõi trời.

(Thập ác là 1) Sát sanh, 2) Trộm cắp, 3) Tà dâm, 4) Vọng ngữ, 5) Lưỡng thiệt, 6) Ác khẩu, 7) Ỷ ngữ, 8) Tham dục, 9) Sân khuể, 10) Tà kiến.

Ngũ nghịch là 1) Giết cha, 2) Giết me, 3) Giết A la hán, 4) Phá hòa hợp Tăng, 5) Làm thân Phật chảy máu. Tam đồ là 1) Đao đồ, 2) Huyết đồ, 3) Hỏa đồ).

Sáu, Thị chư Phật mẫu giáo hạnh bổn nguyện môn. Kinh Lâu các nói: Chân ngôn là mẹ của chư Phật, là hạt giống để thành Phật. Nếu không có chân ngôn thì cuối cùng không thể thành vô thượng chánh đẳng chánh giác. Kể cả Tam tạng giáo điển cũng từ Đà la ni mà ra.

Kinh Nghi quỹ nói: Chữ Úm tức là pháp giới vô tướng. Vô tướng pháp giới hoàn toàn là chân ngôn. Từ đó mà biết chân ngôn bao hàm vạn hạnh, là cội nguồn của Tam tạng.

Bảy, Chúng dị tu kim cang thủ hộ môn.

Vì tất cả bốn chúng, trong bốn oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi dễ dàng đọc tụng và thực tập Đà la ni, mà không đợi thông thạo giáo điển. Cho nên Mạn đồ la sớ nói: Niệm thần chú của Như lai, tâm mình khế hợp với tâm Như lai; đọc mật ngôn của Bồ tát, nguyện của mình phù hợp với nguyện của của Bồ tát. Sanh tử nào mà không thoát khỏi, Niết bàn nào mà không chứng đắc.

Kinh Đại bi tâm đà la ni nói: Người tụng đọc Đà la ni thì thiện thần Vô úy tạng, Long vương, Kim cang tích thường theo hộ vệ, không rời nửa bước.

Tám, Lệnh phàm đồng Phật

Như lai quy mạng môn.

Kinh Đại bi tâm đà la ni nói: Người tụng trì Đà la ni, miệng nói ra ngôn ngữ hoặc thiện hoặc ác, tất cả Thiên, Long nghe được đều là pháp âm thanh tịnh. Lại có kệ rằng: Thí như linh đơn dược

Điểm thiết thành kim bảo Tụng trì Đà la ni Biến phàm tác hiền thánh. Nghĩa:

Giống như thuốc linh đơn

Điểm sắt thành vàng quý

Trì tụng Đà la ni

Biến phàm hóa thành thánh. Lại có kệ Phật đỉnh rằng: mười phương thế giới các Như lai, hộ niệm cho người trì chân ngôn. Chín, Cụ tự tha lực hiện thành Bồ đề môn.

Luận Thập trụ nói: 1) Tự lục môn nói: Lục độ vạn hạnh v.v… như người đi bộ trên đất liền ngàn dặm, có đến nơi cũng chậm. 2) Tha lực môn nói: Niệm Phật… như người đi đường thủy bằng thuyền ngàn dặm, đến nơi nhanh hơn. Nay trong chân ngôn có đầy đủ hai lực tự, tha. Lại trong các kinh cũng nói: Người tu tập chân ngôn, đời này có thể thành vô thượng Bồ đề, nên kinh Lân các nói: Ta, ở trong vô lượng trăm ngàn kiếp, tuy tu khổ hạnh, còn không chứng được Bồ đề; nhưng mới nghe Đà la ni và gia hạnh tương ứng, thì liền thành chánh giác.

Mười, Chư Phật Như lai thượng nãi cầu học môn.

Kinh Đại thừa trang nghiêm bảo vương nói: Chư Phật cũng cầu thần chú, huống gì phàm phu mà không trì tụng sao?.

Thập Nhẫn

十忍 (Nhân vương hộ quốc Bát nhã kinh sớ).

Nhẫn là chịu đựng hay cam chịu.

Vì Bồ tát của Thông giáo quán năm ấm trong ba cõi và nhân quả các pháp thuộc hai đế, thành tựu được mười nhẫn.

Một, Giới nhẫn.

Vì do quán sắc ấm nên không phạm giới cấm, thì được giới nhẫn, vì thể của tác vô tác giới đều thu nhiếp vào sắc ấy.

(Tác vô tác giới là khi mới thọ giới thì có thấy có gìn giữ giới, gìn giữ vững chắc thì gọi là tác; khi gìn giữ đã lâu tuy không tác ý giữ, nhưng âm thầm không phạm cấm giới, thì gọi là vô tác).

Hai, Tri kiến nhẫn.

Do quán thức ấm biết rõ đúng, sai của tất cả pháp đều từ tâm thức sanh ra, thì được tri kiến nhẫn, vì thức liễu biệt và tri kiến này cùng một thứ.

(Thức liễu biệt là ý thức, vì thức có nghĩa là phân biệt).

Ba, Định nhẫn.

Do quán tưởng ấm nên không khởi lên suy nghĩ tạp loạn thì được định nhẫn, vì từ vọng tưởng điên đảo hay đi vào định này.

Bốn, Huệ nhẫn. Do quán thọ ấm, không có tướng khổ, tướng vui thì được trí huệ nhẫn, vì phân biệt các pháp đều là không tịch nên sanh ra trí huệ.

Năm, Giải thoát nhẫn.

Do quán hành ấm, không có tướng tạo tác, thì được giải thoát nhẫn, vì các hành đều vô thường nên không có ràng buộc.

Sáu, Không nhẫn. Do quán quả khổ trong ba cõi không có thật thể thì được không nhẫn, vì khổ đế về sanh, tử, tánh của nó vốn không tịch (vắng lặng).

Bảy, Vô nguyện nhẫn. Do quán nhân khổ của ba cõi đều là không, thì được vô nguyện nhẫn, vì tập đế về phiền não tánh của nó vốn thanh tịnh.

Tám, Vô tướng nhẫn. Do quán pháp nhân, quả trong ba cõi đều không thì được vô tướng nhẫn, vì tướng nhân, quả vốn không có.

Chín, Vô thường nhẫn. Do quán cảnh của tục đế, tất cả pháp hữu vi đều giả dối, mộng ảo thì được vô thường nhẫn, vì tất cả pháp đổi thay, sinh diệt không ngừng.

(Tục đế là kiến lập tất cả pháp).

Mười, Vô sanh nhẫn. Do quán cảnh của chân đế là pháp vô vi các niệm không sanh thì được vô sanh nhẫn, vì lý chân không vốn không sanh diệt. (Chân đế là tất cả pháp hoàn toàn vắng bặt).

Thập Như Thị

十如是 (Pháp hoa kinh huyền nghĩa).

Không khác là Như. Không sai là Thị. Vì mười pháp giới, từ địa ngục cuối cùng đến Phật giới, mỗi giới đều có mười như thị pháp nhân quả; Đại sư Thiên thai nương vào ý nghĩa của kinh văn, chia ra ba cách: một là Thị tướng như, Thị tánh như, cho đến Thị báo như. Như gọi là không khác, lạ tức là nghĩa của Không. hai là Như thị tướng, Như thị tánh, cho đến Như thị báo là hình thức của văn tự, ngôn ngữ, không có cái gì đồng nhất tức là nghĩa của Giả. ba là Tướng như thị, Tánh như thị, cho đến báo như thị giống như sự thật của thật tướng Trung đạo, tức là nghĩa của Trung.

(mười pháp giới là Địa ngục, Súc sanh, Ngạ quỷ, Tu la, Nhân, Thiên, Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát, Phật giới. Lìa tánh, lìa tướng là không. Không pháp nào mà không vay mượn mà có là Giả. Chẳng phải không, chẳng phải Giả là Trung).

Một, Như thị tướng. Tướng tức là tướng mạo, biểu hiện ra bên ngoài, ngắm nhìn có thể phân biệt được.

Vì bắt đầu từ Địa ngục đếu cuối cùng là cảnh giới của Phật, tướng mạo không giống nhau. Đó gọi là Tướng như thế.

Hai, Như thị tánh.

Tánh là tánh phần, tự chia ra mà không thay đổi. Vì bắt đầu từ địa ngục đến cuối cùng cảnh giới của Phật, tánh của mỗi giới không giống nhau. Đó gọi là Tánh như thế

Ba, Như thị thể.

Thể tức là thể chất. Vì bắt đầu từ cảnh Địa ngục đến cảnh Phật cuối cùng, đều lấy sắc thân làm thể chất. Đó gọi là Thể như vậy.

Bốn, Như thị lực.

Lực tức là dùng sức. Vì bắt đầu từ Địa ngục đến cuối cùng là cảnh Phật có công năng lực dụng. Đó gọi là Lực như thế.

Năm, Như thị tác.

Tác tức là tạo tác (làm ra). Vì bắt đầu từ Địa ngục cho đến cuối cùng là cảnh Phật đều có thể vận dụng tạo tác. Đó gọi là tạo tác như thế.

Sáu, Như thị nhân. Nhân tức là tập nhân (nhân kế tiếp nhau). Vì bắt đầu từ địa ngục đến cuối cùng là cảnh Phật, nghiệp nhân thiện, ác đều do từ chủng tử mà sanh ra, liên tiếp không dứt. Đó gọi là nhân như thế.

Bảy, Như thị duyên. Duyên tức là duyên trợ (nương nhờ). Vì từ Địa ngục đến cuối cùng là cảnh của Phật, mỗi cảnh đều có pháp duyên khởi, giúp nên tập nhân. Đó gọi là duyên như thế.

Tám, Như thị quả.

Quả tức là tập quả. Vì bắt đầu từ Địa ngục đến cuối cùng là cảnh giới của Phật đều do tập nhân tiếp nối từ trước, nên tập quả chắc chắn về sau thu hoạch được. Đó gọi là quả như thế.

Chín, Như thị báo. Báo tức là quả báo. Vì bắt đầu từ cảnh giới Địa ngục đến cuối cùng là cảnh giới của Phật đều do tập nhân tập quả mà chiêu cảm báo quả. Đó gọi là báo như thế.

Thập, Như thị bổn mạt cứu cánh đẳng.

Vì bắt đầu tướng là bổn, cuối báo là mạt. Bổn và mạt này giống nhau, nhất lý của thật tướng, bình đẳng không hai. Đó gọi là gốc, ngọn cứu cánh như thế.

Thập Niệm

十念 (Chư kinh yếu tập).

Vì đối với mười cảnh mà khởi tu mười niệm để nhiếp phục loạn tâm, đừng để vọng động thì chánh niệm hiện tiền, Phật đạo có ngày thành tựu vậy.

Một, Niệm Phật.

Vì đối với công đức, tướng hảo của Như lai, luôn chuyên tâm tưởng nhớ, từng niệm không quên.

Đó gọi là niệm Phật.

Hai, Niệm pháp. Giáo pháp của chư Phật là nguyên tắc tu hành, có khả năng trừ ái dục, trần lao là những thứ ràng buộc sai khiến chúng sanh nên luôn chuyên tâm tưởng nhớ, niệm niệm không quên. Đó gọi là niệm pháp. (Kết sử: những thứ ràng buộc, sai khiến là sự ràng buộc của tất cả hoặc nghiệp, có khả năng sai khiến chúng sanh chịu khổ sống, chết).

Ba, Niệm tăng. Các vị thánh tăng Bồ tát, La hán có đầy đủ vô số công đức, là phước điền của thế gian nên luôn chuyên tâm tưởng nhớ, tường niệm không quên. Đó là niệm tăng.

Bốn, Niệm giới. Giới Phật chế ra có khả năng dứt ác, thành tựu đạo phẩm, giống như anh lạc có thể dùng trang nghiêm thân thể, nên luôn chuyên tâm tưởng nhớ, từng niệm không quên. Đó là niệm giới.

Năm, Niệm thí.

Vì bố thí có khả năng trừ bỏ keo kiệt, sanh trưởng quả phước và sau khi bố thí, tâm không hối hận cũng không mong đáp trả nên luôn chuyên tâm tưởng nhớ, từng niệm không quên. Đó là niệm thí.

Sáu, Niệm thiên.

Chư thiên là do thiện nghiệp thành tựu có được thân thể tốt đẹp, đầy đủ phước đức, ta nên tu nghiệp lành như thế sẽ cảm quả báo như thế, luôn chuyên tâm tưởng nhớ, từng niệm không quên. Đó gọi là niệm thiên.

Bảy, Niệm hưu tức. Ở chỗ yên tĩnh, nhàn hạ biệt lập, dứt hết các duyên bên ngoài thì tu tập được thánh đạo nên luôn chuyên tâm tưởng nhớ, từng niệm không quên. Đó là niệm hưu tức (nghỉ ngơi).

Tám, Niệm an ban.

Tiếng Phạn là An ban, gọi đủ là An na ban na, tiếng Hoa là Khiển lai khiển khứ, tức là Thở ra thở vào.

Vì nhiếp tâm yên tĩnh, đếm hơi thở ra vào, nhận biết dài ngắn, thì có khả năng trừ các vọng tưởng nên luôn chuyên tâm tưởng nhớ, từng niệm không quên. Đó là niệm an ban.

Chín, Niệm thân. Vì thân này gồm có đầu, mắt, tay, chân, da, thịt, xương, tủy…, như vậy cái gì là thân? Từ đâu đến đây? Ai tạo nó ra? Sau khi chết sẽ sanh về đâu? Hiểu rõ sự giả hợp ấy là do nhân duyên nên chắc chắn không có thật, thì ngày đêm siêng năng tu tập tịnh hạnh, luôn chuyên tâm tưởng nhớ, niệm niệm không quên. Đó là niệm thân.

Mười, Niệm tử.

Vì một đời người giống như mộng ảo, các căn không bền vững, cuối cùng cũng hư hỏng thì phải ngày đêm tinh tấn, cầu mong xa lìa, nên luôn chuyên tâm tưởng nhớ, niệm niệm không quên. Đó là nhớ đến chết.

Thập Pháp Giới

十法界 (Phật tổ thống ký).

Pháp giới là bản thể của chư Phật và chúng sanh. Nhưng bốn thánh, sáu phàm cảm báo giới phận không giống nhau, nên mới có mười pháp giới. (bốn thánh là Phật, Bồ tát, Duyên giác, Thinh văn. sáu phàm là trời, người, A tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục).

Một, Phật pháp giới.

Phật là tiếng Phạn, gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa gọi là Giác. Giác có ba nghĩa: 1) Tự giác: Ngộ được tánh chân thường, dứt hết mê lầm hư vọng; 2) Giác tha: Vận dụng lòng từ bi không có điều kiện độ chúng hữu tình; 3) Giác hạnh viên mãn: Muôn hạnh đều đầy đủ là thầy của ba cõi. Đó gọi là pháp giới của Phật.

Hai, Bồ tát pháp giới. Bồ tát, tiếng Phạn gọi đủ là Bồ đề tát đỏa, tiếng Hoa là Giác hữu tình: Tự mình tu tập đã thành tựu, còn có khả năng giác ngộ tất cả chúng sanh. Đó gọi là pháp giới của Bồ tát.

Ba, Duyên giác pháp giới. Duyên giác là vâng theo lời dạy của Phật tu quán 12 nhân duyên, giác ngộ được chân không. Đó gọi là pháp giới của Duyên giác.

Bốn, Thinh văn pháp giới.

Thinh văn là nghe lời dạy của Phật, nương vào pháp Tứ đế mà tu tập và chứng được chân không. Đó gọi là pháp giới của Thinh văn.

Năm, Thiên pháp giới.

Thiên là thiên nhiên, tự nhiên. An vui vượt trội, thân thể vượt trội, anh sáng thanh tịnh, thế gian không thể so sánh.

Ba cõi tổng cọng có batám cõi trời, nhờ tu mười điều thiện và tu thiền định, cảm nhận quả báo mà sanh ra. Đó gọi là pháp giới của Trời.

(38 cõi trời là cõi Dục có sáu: Trời Tứ thiên vương, trời Đao lợi, trời Dạ ma, trời Đâu suất, trời Hóa lạc, trời Tha hóa tự tại. Cõi Sắc có 18: Sơ thiền có ba trời là trời Phạm chúng, trời Phạm phụ, trời Đại phạm. Nhị thiền có ba trời là trời Thiểu quang, trời Vô lượng quang, trời Quang âm. Tam thiền có ba trời là trời Thiểu tịnh, trời Vô lượng tịnh, trời Biến tịnh. Tứ thiền có chín trời là trời Vô vân, trời Phước sanh, trời Quảng quả, trời Vô tưởng, trời Vô phiền, trời Vô nhiệt, trời Thiện kiến, trời Thiện hiện, trời Sắc cứu cánh. Cõi Vô sắc có bốn trời: trời Không xứ, trời Thức xứ, trời Vô sở hữu xứ, trời Phi phi tưởng xứ. Thượng phẩm là khi làm việc thiện thì lúc sắp làm, đang làm, đã làm; trong ba thời gian ấy, tâm hoàn toàn không ăn năn).

Sáu, Nhân pháp giới. Nhân (người) là nhẫn (chịu đựng, nhịn), ở trong đời, gặp cảnh thuận hay nghịch đều có thể chịu đựng.

Vì người ở trong bốn châu hay thực hành nhân, nghĩa, lê, trí, tín (năm nguyên tắc làm người không thể thiếu); hay giữ năm giới: không sát sanh, không trộm cặp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu và tu đủ mười điều thiện ở cấp trung phẩm, cảm ứng quả báo mà được sanh ra. Đó gọi là pháp giới của người.

Bảy, A tu la pháp giới. Tiếng Phạn là A tu la, tiếng

Hoa là Phi thiên.

Tịnh danh sớ nói: Quả báo của thần này, tối thắng, đứng sau các trời, nhưng không phải trời, vì nguyên nhân là ôm lòng nghi kỵ. Tuy loài này thực hành ngũ thường, nhưng vì muốn hơn người, nên làm mười việc lành mà ở hạ phẩm, cảm ứng quả báo mà sanh ra. Đó gọi là pháp giới của A tu la.

(Hạ phẩm là khi làm việc thiện thì sanh tâm hối hận).

Tám, Quỷ pháp giới. Loại quỷ này có khắp trong các nẻo (thú). Loại có phước đức là thần rừng núi, mồ mã, miếu đền. Loại vô phước ở chỗ bẩn thỉu, không được ăn uống, chịu khổ vô lượng vì nhân ban đầu tâm ý nịnh nọt, dối láo, làm năm điều nghịch ác hạ phẩm, cảm ứng quả báo mà sanh ra. Đó gọi là pháp giới của quỷ.

(Hạ phẩm ngũ nghịch giết cha, giết mẹ, giết A la hán, phá hòa hợp tăng, làm thân Phật chảy máu).

Chín, Súc sanh pháp giới.

Súc sanh cũng gọi là bàng sanh. Loại này có khắp mọi nơi, mang lông, đội sừng, vảy mai, lông lá, bốn chân, nhiều chân, có chân không chân, đi dưới nước, đi tên đất, bay trên không trung, ăn thịt lẫn nhau chịu khổ vô cùng, do đời trước ngu si, tham dục làm những ngũ nghịch, thập ác ở bậc trung phẩm, cảm ứng quả báo mà sanh ra. Đó gọi là pháp giới súc sanh. (Bàng sanh là loài có thân hình nằm ngang. Trung phẩm là làm ác rồi khởi tâm hối hận chút ít).

Mười, Địa ngục pháp giới. Địa ngục ở dưới đất. Vì tám địa ngục lạnh, tám địa ngục nóng, chúng sanh ở trong đó chịu khổ vô cùng, trải qua vô lượng kiếp; bởi làm ngũ nghịch, thập ác trọng tội vào bậc thượng phẩm, cảm ứng quả báo mà sanh ra. Đó gọi là pháp giới của địa ngục.

(tám ngục lạnh là Át phù đà ngục, Lại phù đà ngục, A trá trá ngục, A ba ba ngục, Ẩu hầu ngục, Uất ba la ngục, ba đầu ma ngục, Phân đà lợi ngục. tám ngục nóng là Tưởng ngục, Hắc thằng ngục, Đôi áp ngục, Khiếu hoán ngục, Đại khiếu hoán ngục, Thiêu chá ngục, Đại thiêu chá ngục, Vô gián ngục).

Thập Pháp Hành

十法行 (Biện trung biên luận).

Một, Thư tả.

Đối với kinh, luật, luận Phật nói ra ghi chép để lưu hành rộng rãi và không để cho mai một.

Hai, Cúng dường. Đối với chỗ nào có kinh điển của Phật như tháp, miếu thờ Phật đều nên cung kính tôn trọng cúng dường.

Ba, Thí tha.

Đối với pháp đã nghe được nên nói cho người khác nghe hoặc là ấn tống kinh sách, đừng giữ cho riêng mình mà còn làm cho người khác có lợi ích.

Bốn, Đế thính.

Nghe người khác tụng kinh, thuyết pháp, tâm sanh ưa thích sâu xa và lắng lòng suy nghĩ.

Năm, Phi đọc.

Kinh do Phật nói luôn dành thì giờ đọc tụng.

Sáu, Thọ trì.

Giáo pháp đức Phật nói ra, theo thầy học hỏi, thọ trì để không thất lạc.

Bảy, Khai diễn. Chánh pháp do Như lai nói ra, luôn nên chỉ bày, diễn thuyết để cho người khác tinh hiểu.

Tám, Phúng tụng.

Tất cả đạo pháp Như lai nói ra luôn nên phúng tụng, tán thán với giọng đọc trong trẻo làm cho người khác nghe được vui vẻ.

Chín, Tư duy.

Tất cả pháp nghĩa do Như lai nói ra, suy nghĩ kỹ lưỡng, ghi nhớ không quên.

Mười, Tu tập.

Nương theo pháp Như lai nói ra, luôn tinh tấn tu tập để thành đạo quả.

Thập Phổ Môn

十 普 門 (Quán âm huyền nghĩa).

Phổ là khắp nơi. Môn có nghĩa là thông suốt.

Vì Bồ tát lấy pháp quán nhiệm mầu trung đạo viên dung để đi vào lý địa thật tế thường trụ mà lập nên mười môn này.

Một, Từ bi phổ. Từ là cho vui. Bi là làm cho hết khổ.

Vì trong một niệm của Bồ tát, quán khắp mười cõi khổ vui, thiện, ác mà khởi lên tưởng ban vui, cứu khổ, khiến cho chúng sanh lìa tất cả khổ, được tất cả vui; nên gọi là từ bi phổ.

Hai, Hoằng thệ phổ. Hoằng là rộng. Thệ là ngăn ngừa, chế ngự. Mong cầu những pháp thù thắng để chế ngự tâm mình.

Vì Bồ tát nương vào cảnh của Tứ đế, phát nguyện rộng lớn: Nếu thấy tướng bức bách, khổ sở của khổ đế, theo đó mà khởi lên thệ nguyện, nên nói người nào chưa được độ thì làm cho được độ; nếu thấy sự ràng buộc, mê lầm của tập đế rất đáng thương xót, từ đó mà khởi lên thệ nguyện, nên nói người chưa hiểu thì làm cho hiểu; nếu thấy đạo thanh tịnh, có thể ra khởi sanh, tử đến chỗ an vui, muốn chỉ bảo cho chúng sanh thực hành đạo ấy, nên nói người nào chưa an khiến cho được an; nếu thấy rõ diệt hết phiền não, gọi là Niết bàn, từ đó khởi lên thệ nguyện, nên nói rằng người nào chưa chứng được Niết bàn, làm cho chứng được, do đó nói thệ nguyện rộng lớn, trùm khắp.

Ba, Minh tu hạnh phổ. Hạnh có năm thứ không giống nhau. 1) Thánh hạnh đó là giới, định, huệ; 2) Phạm hạnh đó là từ, bi, hỷ, xả; 3) Thiên hạnh đó là chứng đệ nhất nghĩa thiên, từ lý mà thành được hạnh; 4) Anh nhi hạnh đó là hạnh người tu về ba thừa bảy phương tiện; 5) Bệnh hạnh đó là thị hiện thân trong lục đao, hiện ra tướng ba chướng ngại. Đó là tuần tự của năm hạnh. Tuy là hạnh tu của Bồ tát, nhưng chưa thể gọi là trùm khắp (phổ).

Kinh Niết bàn nói: Còn một hạnh nửa, gọi là Như lai hạnh, đó là Đại thừa Đại bát Niết bàn. Đại thừa là nguyên nhân tròn đầy; Niết bàn là quả báo tròn đầy. Bồ tát có thể tu hạnh này, nên gọi tu hạnh phổ. (Từ, bi, hỷ, xả là bốn tâm vô lượng. Đệ nhất nghĩa thiên: Thiên có nghĩa là thiên nhiên, tự nhiên, đó gọi là lý trung đạo không hai không khác, tự nhiên như thế hoàn toàn không có tác động bên ngoài, cũng chẳng do tạo tác mà có. Bảy phương tiện là ngũ đình tâm, biệt tướng niệm xứ, tổng tướng. ba ngôi vị này gọi là ngoại phàm. Noãn vị, đỉnh vị, nhẫn vị, thế đệ nhất vị. bốn ngôi vị nội phàm. Đó là bảy phương tiện vị. Ba chướng là nghiệp chướng, báo chướng, phiền não chướng).

Bốn, Đoạn hoặc phổ. Vì Bồ tát thuộc Viên giáo quán trung đạo phá vô minh. Khi vô minh đã phá thì tất cả kiến hoặc, tư hoặc, trần sa hoặc tự nhiên dứt trừ trước; nên gọi là đoạn hoặc phổ.

(Ý căn đối với pháp trần nổi lên phân biệt gọi là kiến hoặc. năm căn còn lại đối với năm trần còn lại nổi lên tham lam, ái nhiễm gọi là tư hoặc. Kiến, tư hoặc của chúng sanh rất nhiều chủng loại giống như cát, như bụi nên gọi là trần sa hoặc).

Năm, Nhập pháp môn phổ. Vì bậc Nhị thừa, nếu vào một pháp môn thì không thể vào hai pháp môn. Đây tức là hạnh phân biệt rõ ràng và chứng đắc có cấp bậc khác nhau. Nay Bồ tát tu tập đủ ba đế thì pháp môn vô lượng đều vào trong ấy, nên gọi là nhập pháp môn phổ.

Sáu, Thần thông phổ.

Thần gọi là tâm tự nhiên.

Thông gọi là tánh trí huệ. Tánh tự nhiên chiếu soi không chướng ngại, gọi là thần thông.

Vì thiên nhãn của La hán thấy đại thiên thế giới. Bích chi Phật thấy trăm cõi nước của Phật. Bồ tát Tiểu giáo thấy hà sa cõi Phật. Những khả năng thấy đó đều là thần thông có hạn lượng. Bồ tát Viên giáo thấy khắp cả pháp giới không có hạn lượng, phát ra lục thông, biến hiện tự tại; nên gọi là thần thông phổ.

(La hán tiếng Phạn gọi đủ là A la hán, tiếng Hoa là Vô học hay Vô sanh. Bích chi là tiếng Phạn gọi đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Tiểu giáo Bồ tát là Bồ tát thuộc Thông giáo và Tạng giáo).

Bảy, Phương tiện phổ.

Phương tức là phương pháp.

Tiện tức là tiện nghi (thích đáng, vừa phải). Tu tập đạo phương tiện, giáo hóa rộng khắp chúng sanh. Vì hàng Nhị thừa và Bồ tát tiểu giáo, phương tiện giáo hóa người khác thì dừng ở chỉ thôi, nên sở đắc của họ chưa gọi là phổ. Hàng Bồ tát Viên giáo, lấy chân đế và tục đế làm phương tiện. Soi rọi chân thì dùng thân chân thật làm lợi ích mọi loài. Soi rọi tục thì dùng ứng thân thích hợp với căn cơ của chúng sanh để nuôi dưỡng trung đạo, đem đến ích lợi cho chúng sanh trong mười cõi; nên gọi là phương tiện phổ.

Tám, Thuyết pháp phổ. Hàng Nhị thừa và Bồ tát tiểu giáo không thể trong một lúc mà đáp ứng mọi thắc mắc của chúng sanh, chưa được gọi là trùm khắp (phổ). Giờ Bồ tát Viên giáo dùng một âm thinh nói pháp mà nhiều loài khắp nơi đều có thể hiểu được; nên gọi là thuyết pháp phổ.

Chín, Cúng dường chư Phật phổ.

Bồ tát cúng dường không chỉ một Phật, một cõi mà cúng dương vô số Phật vô số cõi bằng tiền của, và thân mạng, không thể nói xiết; nên gọi là cúng dường chư Phật phổ.

Mười, Thành tựu chúng sanh phổ.

Bồ tát Viên giáo đem lại lợi ích, giáo hóa chúng sanh đến thành thục nhiều vô số. Giống như mưa lớn làm tươi tốt cây cỏ khắp nơi, khiến cho nở hoa kết trái và thành tựu hoàn toàn; nên gọi là thành tựu cho tất cả chúng sanh.

Thập Sơn Vương

十山王 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Mười núi này đều gọi là (núi) vua vì tất cả từ biển trồi lên, những núi cao còn lại gọi núi nhỏ, lấy làm ví dụ việc tu hành của mười địa Bồ tát, cùng vào biển trí huệ của Như lai, vượt hẳn hạnh của Nhị thừa.

Một, Tuyết sơn vương. Vì ở trong núi này có đầy đủ thảo dược hay trị hết các bệnh, dùng không thể hết, lấy để ví dụ Bồ tát ở Hoan hỉ địa. Pháp dược của bậc thánh trí sử dụng không cạn để phá vô minh, vượt lên hạnh vị ở trên, giống như Tuyết sơn vương.

Hai, Hương sơn vương. Vì ở trong núi này tất cả hương thơm đều có đầy khắp để dụ Bồ tát ở Địa ly cấu với hương thơm nhiệm mầu của công đức về giới hạnh, oai nghi, xông tỏa hương thơm khắp mọi nơi, giống như Hương sơn vương.

Ba, Bề đà lê sơn vương. Tiếng Phạn là Bề đà lê, tiếng Hoa là Chúng chủng trì.

Vì núi này toàn báu vật làm thành, giữ gìn vô số báu vật, để ví dụ Bồ tát ở địa Phát quang, có đủ các pháp thiền định, thần thông, giải thoát, Tam muội là của báu đáng quý, giống như núi chúa Bề đà lê.

Bốn, Thần tiên sơn vương. Vì ở trong núi này có nhiều thần tiên ở, để ví dụ Bồ tát ở địa Diệm huệ, vượt ra khỏi thế gian, được đại tự tại, giống như núi chúa Thần tiên.

Năm, Do càn đà sơn vương. Tiếng Phạn là Do càn đà, tiếng Hoa là Trì song.

Vì núi này do vật báu làm thành, các vua Dạ xoa ở trong đó, để dụ cho Bồ tát ở địa Nan thắng, có thần thông như ý, khéo léo tự tại, giống như núi chúa Do càn đà.

Sáu, Mã nhĩ sơn vương. Vì núi này do vật báu làm nên, tất cả các loại quả đều có trong núi này, để ví dụ Bồ tát ở địa Hiện tiền, từ lý thể mà khởi lên diệu dụng để hướng dẫn chúng sanh chứng được quả Thinh văn, giống như núi chúa Mã nhĩ.

Bảy, Ni dân đà la sơn vương. Tiếng Phạn là Ni dân đà la, tiếng Hoa là Trì biện.

Vì núi này do toàn vật báu làm nên, long thần đại lực đều ở trong núi này để dụ Bồ tát ở địa Viễn hành, phương tiện, trí huệ giáo hóa chúng sanh tu chứng được quả Duyên giác, giống như núi chúa Ni dân đà la.

Tám, Chước ca la sơn vương. Tiếng Phạn là Chước ca la, tiếng Hoa là Luân vi.

Vì núi này kim cương bao bọc xung quanh, toàn là vật báu làm nên, các tiên tự tại đều ở trong đó, để ví dụ Bồ tát ở địa Bất động, vô công dụng đạo được tâm tự tại, giáo hóa chúng Bồ tát, giống như núi chúa Chước ca la.

(Vô công dụng đạo: Vô công dụng hạnh vì Bồ tát thuận tánh mà tu, tuy có nỗ lực, cố gắng mà có thể lìa xa các hành tướng).

Chín, Kế đô mạt để sơn vương. Tiếng Phạn là Kế đô mạt để, tiếng Hoa là Tràng huệ. Vì núi này toàn do vật báu làm nên, A tu la vương đại oai đức ở trong đó để dụ Bồ tát ở địa Thiện huệ, khéo thu phục chúng sanh, sức trí hành to lớn, giống như núi chúa Kế đô mạt để.

(Tiếng Phạn là A tu la, tiếng Hoa là Vô đoan chánh: dung mạo xấu xí).

Mười, Tu di sơn vương. Tiếng Phạn là Tu di lô, tiếng Hoa là Diệu cao.

Vì núi này toàn vật báu làm nên, trời Đại oai đức ở trong ấy, để ví dụ Bồ tát ở địa Pháp vân, đầy đủ Như lai lực, thành tựu vô úy, dùng pháp bất cộng vì mọi người mà tuyên thuyết có tài vấn, đáp giỏi giống như núi chúa Tu di lô.

(Bất cộng pháp vì pháp của Như lai so với pháp của Tam thừa rất khác nhau).

Thập Song Thiếp Thích Quán Thế Âm Phổ Môn

十雙貼釋觀世普門 (Quán âm huyền nghĩa).

Đại sư Trí giả tông Thiên thai, giải thích bộ kinh Pháp hoa, ngoài ra còn giải thích phẩm Phổ môn Quán thế âm, vì ở đời có nhiều người trì tụng, giải thích riêng ý nghĩa mầu nhiệm của phẩm này một cách rõ ràng.

Trong đề tựa của phẩm đã đề mười cặp nhân và pháp đều được giải thích tường tận. Vì Quán thế âm phổ môn có đầy đủ mười cặp nghĩa lý này, bao quát tự lợi và lợi tha, các pháp nhân, quả trước sau được tuần tự trình bày một cách sáng tỏ. Người học cảm thấy không còn gì uẩn khúc nữa.

(Huyền tức là ý nghĩa mầu nhiệm, khó hiểu được. Sớ tức là chú thích sơ lược ý nghĩa của văn bản một cách thông suốt, xác đáng).

Một, Nhân pháp.

Nhân tức là Bồ tát Quán âm. Pháp tức là phổ môn. Bồ tát Quán âm bằng trí trung đạo mầu nhiệm, quán sát âm thinh kêu cứu của chúng sanh chịu khổ ở thế gian và chúng được giải thoát tức thì. Phổ là khắp. Môn nghĩa là có khả năng thông suốt. Vì lý nhiệm mầu của thật tướng liên thông bao quát, không có gì gây chướng ngại được.

Phẩm này có đầy đủ hỏi và trả lời. Nương theo trên hỏi và đáp mà luận về nhân vật Quán thế âm. Vì vậy kinh nói: Vì nhân duyên ấy, gọi là Quán thế âm. Nương theo dưới hỏi và đáp mà luận về sự thị hiện phổ môn bằng nhiều cách thuyết pháp. Vì vậy kinh nói: Sức phương tiện. Việc ấy như thế nào? Vì người có khả năng nắm vững chính pháp nên nói là nhân và pháp. (Hỏi và đáp trước sau là ban đầu Vô tận ý hỏi: Vì nhân duyên gì gọi là Quán thế âm? Phật đáp rằng: Nếu có 100, 1000, vạn, ức chúng sanh… Lại hỏi: Làm thế nào đi khắp cõi Ta bà và các thế giới khác? Đáp rằng: Nếu có chúng sanh ở trong các cõi nước cần dùng thân Phật…).

Hai, Từ bi.

Từ tức là ý niệm yêu thương. Vì bằng yêu thương hoan hỉ khởi lên tâm đại từ, có khả năng ban cho người khác sự an vui.

Bi tức là lo lắng. Vì bằng tâm trắc ẩn, lo lắng khởi lên tâm đại bi, có khả năng tiêu trừ khổ đau cho người khác.

Nay nương theo trên hỏi và trả lời, luận về tâm đại bi của Bồ tát Quán thế âm diệt trừ khổ não vô biên của chúng sanh và tất cả đều được giải thoát. Nương theo dưới hỏi và trả lời và luận về sự thị hiện của phổ môn. Đại từ là cho vui, tức là chúng sanh cần được độ thì nói pháp độ cho. Nguyên nhân làm người Quán âm là đối với pháp phổ môn thấu suốt được lý thật tướng, thương cho chúng sanh lý tính đầy đủ mà tình cảm thì mê lầm, phải chịu bao nhiêu đau khổ, làm mất đi sự an vui của bổn tánh. Vì vậy liền khởi lên tâm từ bi, thệ nguyện diệt trừ hết khổ, đem đến an vui cho chúng sanh, nên từ Từ bi đến nhân pháp là vậy.

Ba, Phước huệ.

Phước là phước đức, đó là kết quả của thực hành năm độ: Bố thí, trì giới, tinh tấn, nhẫn nhục, thiền định. Huệ là trí huệ, đó là kết quả thực hành Bát nhã độ.

Năm độ nuôi dưỡng trí huệ; trí huệ hướng dẫn năm độ. Giống như mắt và chân không thể khuyết một. Nay Quán thế âm dùng trí huệ trang nghiêm, còn phổ môn dùng phước đức trang nghiêm, thì thệ nguyện đại bi được viên mãn và dứt trừ khổ ách cho chúng sanh được thành tựu. Trang nghiêm bằng phước đức, thì thệ nguyện đại từ được viên mãn và đem an vui đến cho chúng sanh được thành tựu. Đó là từ phước huệ đến từ bi, hiển nhiên như vậy.

Bốn, Chân ứng.

Chân tức là chân thật, còn gọi là chân thân vậy. Ứng tức là dụng. Nay Quán âm đạt được trí nhiệm mầu trung đạo, hợp với cảnh thật tướng, tức là chân thân. Nói pháp phổ môn, tùy lúc tùy nơi ứng hiện, tức là ứng thân. Nếu phước được nuôi dưỡng bởi huệ thì xuất hiện chân thân; còn huệ hướng dẫn phước thì xuất hiện ứng dụng; nên chân thân và ứng thân rồi mới đến phước, huệ là vậy.

Năm, Dược châu.

Dược là cây thuốc (trị bệnh). Châu là hạt ngọc như ý. Thuốc có khả năng trị hết bệnh, dụ chân thân Quán thế âm đem lợi ích cho muôn loài. Dùng lý mầu nhiệm của chân thân và lý hiển lộ thì hai hoặc tiêu trừ. Châu có khả năng mưa xuống châu báu, dụ ứng thân phổ môn đem đến lợi ích cho muôn loài. Dùng ứng thân đối cơ; cơ cảm thì mọi điều lành tụ họp; nên từ dược, châu đến chân, ứng thân là vậy. (Ngọc như ý là loại hơn hết ở trên trời, hình dạng như hạt lúa, có khả năng sanh ra nhiều châu báu, mưa theo ý muốn. Lý mầu nhiệm: Minh lý là khế hợp với lý. Ba hoặc là Kiến tư hoặc, vô minh hoặc, trần sa hoặc).

Sáu, Minh hiển. Minh tức là kín đáo. Hiển là hiển hiện.

Vì chân thân Quán thế âm bao trùm vạn vật, âm thanh làm lợi ích cho chúng sanh không thấy không biết, nên gọi là kín đáo. Ứng thân phổ môn đối cơ nói pháp, đem đến lợi ích một cách công nhiên, chúng sanh đều thấy, đều biết, nên gọi là hiển rõ ràng, nên từ minh, hiển đến dược, châu là vậy.

Bảy, Quyền thật. Quyền tức là quyền xảo, quyền trí. Thật tức là chân thật, thật trí.

Nay Quán thế âm tùy theo ý mình dùng thật trí chiếu rọi chúng sanh liền được lợi ích một cách âm thầm. Phổ môn tùy theo ý kẻ khác dùng quyền trí chiếu rọi chúng sanh liền được lợi ích một cách rõ ràng. Như thế minh, hiển được lợi ích không giống nhau, dương như do sức của hai trí, quyền xảo, ứng cơ đầy đủ, luôn luôn thích đáng, nên từ quyền, thật đến minh, hiển là vậy.

(hai trí quyền, thật là nhất thiết trí, đạo chủng trí là quyền trí; nhất thiết chủng trí là thật trí).

Tám, Bổn tích.

Bổn giống như căn bổn. Tích giống như dấu chân. Ví như chỗ người ta cư trú thì ắt có dấu chân đi. Nay Quán thế âm, trong quá trình tu tập, đến ngôi vị bất động, mà có thể bằng thật trí làm lợi ích mọi vật; phổ môn tùy nghi giáo hóa và đem đến lợi ích cho mọi vật bằng năng lực quyền trí. Quán âm, ở quá khứ, đã là Phật chánh pháp minh. Gốc ấy vốn cao nên dấu tích của quyền, thật làm ra rất là nhiệm mầu; nên từ bổn, tích đến quyền, thật là như vậy.

Chín, Duyên liễu.

Duyên là nương nhờ. Liễu là rõ ràng, tức là tánh đức vốn đủ hai nhân duyên và liễu. tám cặp đã đề cập ở trước từ nhân, pháp đến chân, ứng. Đó là thứ tự tu tập. Thuốc uống và châu ngọc đến bổn, tích; đó là thứ tự giáo hóa chúng sanh. Đây là luận theo sanh khởi thuận. Giờ theo dòng nước tìm đến nguồn; đó là suy theo sanh khởi nghịch, thì chân thân, trí huệ, bi thệ đến Ngài Quán âm, đều là sự phát hiện rõ ràng của chủng tử liễu nhân tánh đức; ứng thân, phước đức, từ thệ đến pháp phổ môn đều là sự phát hiện rõ ràng của chủng tử duyên nhân tánh đức.

Tự tu tập đã như vậy, giáo hóa chúng sanh tiếp theo cũng như vậy. Vì vốn chứng được lợi ích kin đáo của thật trí, cây thuốc thuộc loại liễu nhân. Quyền trí giáo hóa sự lợi ích rõ ràng, châu ngọc trở về với duyên chủng; nên duyên, liểu đến tám cặp sau đó là như vậy.

(Nương nhờ là dùng duyên nuôi dưỡng liễu nhân. Vốn có đầy đủ hai nhân duyên và liễu, đó là bản tánh của tất cả chúng sanh. Nếu thuận tánh tu tập thì liễu nhân hiển lộ, đi đến quả thì thành trí đức; duyên nhân hiển lộ, đi đến quả thì thành đoạn đức. hai nhân duyên, liễu đều gọi là chủng tử. Chủng có nghĩa là phát sanh, vì kết quả hai đức trí, đoạn ở trên hiển lộ đều từ hai nhân duyên, liễu phát sanh ra).

Mười, Trí đoạn.

Trí có khả năng soi sáng lý. Đoạn có khả năng dứt trừ phiền não, tức là kết quả trên hiển lộ hai đức trí và đoạn. Trí đức tức là Bát nhã, đoạn đức tức là giải thoát, cũng là Niết bàn. Trước nói rõ về duyên và liễu, tức là từ chối thảo luận về nguyên nhân. Ở đây nói rõ về trí và đoạn, là thuận bàn về cứu cánh. Đó gọi là bắt đầu từ liễu nhân, kết thúc là đại trí Bồ đề; bắt đầu từ nhân duyên, kết thúc là đoạn đức Niết bàn. Nếu vào Niết bàn các đạo hạnh ngưng nghỉ, nên trụ ở Thập địa.

Thập Sử

十使 (Pháp giới thứ đệ).

Sử là sai bảo, phục dịch. Vì tham… mười sử đều có thể sai bảo tâm thần của hành giả, lưu chuyển trong ba cõi sanh tử.

Một, Tham sử.

Tâm dẫn dắt sự nhận lấy gọi là tham. Vì đối với tất cả vật và cảnh thuận lòng dẫn đến sự nhận lấy không biết chán; đó gọi là sự sai sử của tham.

Hai, Sân sử.

Tâm giận dữ gọi là sân. Vì đối với tất cả cảnh trái ngược, liền khởi lên phẩn nộ; đó gọi là sự sai khiến của giận dữ.

Ba, Si sử.

Tâm mê lầm là si. Vì đối với tất cả sự lý không hiểu biết rõ ràng, sanh ra tà kiến sai lầm rồi làm các việc sai; đó là sự sai khiến của si.

Bốn, Mạn sử.

Trọng mình khinh người là mạn. Vì do ỷ vào dòng giống mình phú quý, tài hoa xem thường người khác; đó là mạn sử.

Năm, Nghi sử.

Tâm mờ mịt, lý sai trái là nghi (ngờ). Nếu tu các pháp giới, định, huệ không phân biệt rõ ràng đúng sai, vô minh mờ tối, do dự không quyết; đó là nghi sử.

Sáu, Thân kiến sử. Vì ở trong danh sắc, ấm, nhập, giới nhầm cho là có thân, mạo xưng là chủ tể nên luôn khởi lên ngã kiến; đó là bị thân kiến sai sử. (Ấm tức là năm ấm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Nhập tức là 12 nhập: sáu căn tiếp xúc với sáu trần. Giới tức là 18 giới: sáu căn, sáu trần, sáu thức).

Bảy, Biên kiến sử. Vì ở trong thường và đoạn, chấp đoạn chẳng phải thường, chấp thường chẳng phải đoạn chỉ chấp một bên; đó là biên kiến.

(Đoạn, thường là ngoại đạo lầm cho thân này chết rồi không tái sanh, nên gọi là đoạn kiến; cho thân này chết rồi, sau sẽ tái sanh, nên gọi là thường kiến).

Tám, Tà kiến sử.

Tâm tà (cong, quẹo) giữ lấy lý, không tin nhân quả, dứt hết các căn lành, thực hành hạnh nhất xiển đề; đó là tà kiến sử.

Chín, Kiến thủ sử. Vì ở trong tà pháp mà cho là chánh pháp, lầm cho là Niết bàn, tâm sanh ra chấp trước, đến khi hành đạo, tuy vào nhiều loại quán pháp môn, mà chân minh chưa phát, lại lầm cho là chứng được, là đúng là hơn rồi tâm sanh chấp trước; đó là chấp lấy kiến thức sai lầm.

Mười, Giới thủ sử.

Chẳng phải giới mà cho là giới, chấp lấy mà hành trì. Như ngoại đạo hành trì giới gà, giới chó v.v… cho đó là những giới chân chánh; đó là giới thủ sử.

(Giới gà, giới chó là ngoại đạo lầm cho từ gà, chó từ kiếp trước mà sanh ra, nên đứng một chân, ăn vật dơ để thực hành khổ hạnh).

Thập Tập Nhân

十習因 (Lăng nghiêm kinh).

Một, Dâm tập nhân. Tập là số lần tập luyện. Dâm tập nhân là hai bên trai gái giao tiếp trong việc dâm dục, cọ xác nhau không thôi, nên có ánh sáng lửa phát ra trong khi cử động. hai bên giao tiếp như thế, nên phải có giường sắt, trụ đồng và quả báo của bát nhiệt địa ngục.

(Bát nhiệt là tưởng ngục, hắc thằng ngục, đôi áp ngục, khiếu hoán ngục, thiêu chích ngục, đại thiêu chích ngục, vô gián ngục, đại khiếu oán ngục).

Hai, Tham tập nhân.

Tham tập nhân là tâm tham lam tích tụ, tính toán tới lui, rồi hấp dẫn lẫn nhau, không có lúc ngưng dừng, thì cảm đến nước, nhóm gió thành lạnh, nước đóng thành băng, nên có quả báo địa ngục hàn băng.

Ba, Mạn tập nhân.

Mạn tập nhân là kiêu căng tích lũy lấn áp người khác, ỷ mình kiêu ngạo, buông lung, phóng túng không biết ngừng nghỉ, chất chứa đến ác độc, nên có quả báo tắm gội và phải uống sông máu, biển độc.

Bốn, Sân tập nhân.

Sân tập nhân là giận dữ tích tụ xung đột lẫn nhau, sinh ra chống báng lẫn nhau, nên tâm nhiệt phát hỏa, nóng bức không ngừng, khi tức giận kết thành kiên cố. Đây là do nghiệp cảm báo, nên mới có quả báo cung hình, chặt chém thân thể, v.v…

Năm, Trá tập nhân. Trá tập nhân là gian dối dụ dỗ nhau, phát sinh tâm lừa dối, đưa đến không an trụ. Nghiệp này cảm thọ nên có quả báo gông cùm, roi vọt.

Sáu, Cuống tập nhân. Cuống tập nhân là lừa dối, khinh khi nhau, phát sinh ra sự vu khống không ngừng. Tâm của họ bay bổng, như gió thổi bụi mù, làm cho không còn thấy gì, nên có quả báo quăng ném, tung hứng, vùi dập, lênh đênh.

Bảy, Oan tập nhân. Oan tập nhân là oan uổng, nghi ngờ, sanh oán giận trong lòng. Như âm mưu đầu độc người, tâm ôm độc ác, cảm lấy nghiệp này nên có quả báo đánh đập, bắn giết…

Tám, Kiến tập nhân. Kiến tập nhân là trao đổi kiến thức cho nhau một cách rõ ràng về sự hiểu biết sai lầm và mỗi người giữ chặt lấy ý kiến của mình, phải, trái lẫn lộn. Việc làm của họ sanh ra chống đối nhiều hơn, nên có quả báo tra hỏi, dằn vặt.

Chín, Uổng tập nhân. Uổng tập nhân là ép uổng lẫn nhau, rồi sanh gièm pha, như nói xấu, chửi rủa người, ép buộc người lành. Nghiệp này phát hiện nên cảm thọ quả báo câu lưu, giam giữ, kiềm kẹp, bức bách thân thể, vắt kiệt máu huyết.

Mười, Tụng tập nhân. Tụng tập nhân là cãi cọ huyên náo, sự việc do giấu giếm, che đậy, như gương soi đuốc sáng làm sao che được, nên có quả báo sáng rở như cái hỏa châu trước kính sáng, hiển bày nghiệp trước để chiêm nghiệm.

Thập Thiện

十善 (Pháp giới thứ đệ).

Thiện có nghĩa là thuận lý

(tánh), vì thực hành mười pháp này là thuận lý. Nhưng có hai loại: 1) Chỉ, 2) Hành.

Chỉ là dừng việc làm ác của mình, không gây cho người bực bội, tức tối. Hành là tu tập đức tốt, đem đến lợi ích, an lạc cho tất cả.

Một, Bất sát sanh. Không sát sanh là không làm tổn hại sinh mạng của tất cả loài vật, đó là điều thiện ngưng làm việc ác. Đã không giết hại còn phải làm điều thiện phóng sanh.

Hai, Bất thâu đạo. Không trộm cắp là không lén lấy của cải của người khác. Đó là điều thiện ngưng trộm cắp. Đã ngưng trộm cắp còn phải làm điều thiện bố thí.

Ba, Bất tà dâm.

Không tà dâm là không làm việc dâm dục sai trái. Đó là điều thiện ngưng dâm dục sai trái. Đã ngưng dâm dục sai trái còn phải thực hành điều thiện Phạm hạnh.

Bốn, Bất vọng ngữ. Không nói dối là không nói giả dối, lừa gạt người khác. Đó là điều thiện ngưng nói dối. Đã ngưng nói dối còn phải thực tập điều thiện nói chân thật.

Năm, Bất lưỡng thiệt. Không nói hai lời là không đến người này nói xấu người kia và ngược lại, làm cho họ cãi vã nhau mất đoàn kết. Đó là điều thiện ngưng nói hai lời. Đã không nói hai lời còn phải làm điều thiện nói lời hòa hợp, đem đến lợi ích cho nhau.

Sáu, Bất ác khẩu.

Không nói lời hung ác là không nói thô tục, độc ác, nhục mạ người khác. Đó là điều thiện ngưng nói ác. Đã không nói ác, còn phải làm điều thiện nói lời ôn hòa, nhu nhuyến, ái ngữ.

Bảy, Bất ỷ ngữ.

Không nói lời thêu dệt là không lời bay bướm, ưởm ờ, ngon ngọt làm cho người bùi tai. Đó là điều thiện ngưng không nói lời thêu dệt. Đã không nói lời thêu dệt còn phải làm điều thiện nói lời chân thật, đúng đắn.

Tám, Bất tham dục. Không tham dục là không tham lam, vướng mắc vào dục tình của sáu trần. Đó là điều thiện ngưng tham dục. Đã ngưng tham dục còn phải làm điều thiện hạnh thanh tịnh.

Chín, Bất sân khuể. Không hờn giận là không sanh tâm phẩn nộ, thù hận với người. Đó là điều thiện ngưng nóng nảy. Đã ngưng hờn giận còn phải làm điều thiện từ bi nhẫn nhịn.

Mười, Bất tà kiến. Không hiểu biết sai trái là không có cái thấy thiên lệch, quái đản cho trái là phải. Đó là điều thiện ngưng tà kiến. Đã ngưng tà kiến còn phải làm điều thiện chánh tín, chánh kiến.

Thập Thừa

十乘 (Ma ha chỉ quán).

Thập thừa là mười thừa quán pháp. Thừa có nghĩa là chuyên chở. Vì người tu hành nương vào mười pháp này tu tập thì có thể chuyên chở ra khỏi sống, chết, qua bên kia bờ Niết bàn. Có đến mười pháp, do người tu quán căn cơ không giống nhau gồm thượng, trung, hạ. Đối với bậc thượng căn, ban đầu, chỉ quán cảnh bất tư nghì, thì phá được hoặc, hiển được lý. Bậc kế, đối với quán pháp ban đầu, tu tập mà không vào được, mà phải phát tâm lần thứ hai, cho đến lần thứ tám, mới có thể phá được hoặc, hiển được lý. Bậc kế tiếp nữa, đối với bảy cách quán ở trước không vào được, phải dùng đến tri vị thứ tám, cho đến ly pháp ái thứ mười, mới có thể phá được hoặc, hiển được lý.

Chỉ quán đại ý nói: Bậc thượng căn chỉ có một pháp; bậc trung căn phải có hai hoặc bảy pháp; hạ căn phải đủ mười pháp, mới biết được cảnh mầu nhiệm, là gốc của chín thừa. Theo đúng căn bổn tu tập chín thừa, mới có thể vào sơ trụ. Vì vậy luận bàn đầy đủ mười thừa này.

Một, Quán bất tư nghì cảnh. Quán tức là năng quán (người quán). Cảnh tức là sở quán (cảnh bị quán). Năng quán, sở quán đâu có ra ngoài sắc tâm. Sắc từ tâm tạo ra, nên cả hai đều là tâm.

Kinh nói: Trong ba cõi không có pháp nào khác, chỉ một tâm tạo tác thôi. Đó tức là công việc hằng ngày của chúng sanh khi căn đối với trần, vọng tâm khởi lên trong một niệm vậy. Lúc ấy, tâm toàn chân này thành vọng. Nay thấu được vọng tức là chân. Trong vọng tâm này đầy đủ các pháp, không chút nào sứt mẻ. Đó là tâm là tất cả pháp và tất cả pháp là tâm; chẳng phải một chẳng phải khác; không có trước không có sau; nhiệm mầu tuyệt đối vắng lặng; Thức chẳng hiểu được; lời chẳng thể nói được; nên bảo rằng tâm này là cảnh không thể nghĩ bàn.

Đối với một tâm này, trong từng niệm có đầy đủ ba quán: Không, giả, trung. Nếu quán một pháp tức là quán tất cả pháp, đó là giả quán; quán tất cả pháp tức là quán một pháp, đó là không quán; chẳng phải một chẳng phải tất cả, mà một mà tất cả, đó là trung quán. Không quán phá trừ kiến, tư hoặc chứng được đức Niết bàn. Giả quán phá trừ trần sa hoặc, chứng được đức giải thoát. Trung quán phá trừ vô minh hoặc, chứng được đức pháp thân. Ba quán đã là một mà là ba; há ba hoặc lại có phá trừ trước, sau; ba đức chẳng phải theo tuần tự mà chứng. Nói thì có tuần tự, nhưng lý thì không. Vì chứng được ba đức là vào được sơ trụ. Vì vậy nói người thượng căn chỉ dùng một pháp, tức là chỉ cho sơ pháp này.

(Lìa tánh, lìa tướng là không; không pháp nào là không duyên sanh là Giả; chẳng phải không chẳng phải giả là Trung).

Hai, Phát chân chánh Bồ đề tâm.

Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là Đạo. Ý chí to lớn mới khởi lên, tạo nên hứng thú trong một thời gian, gọi là phát. Không dựa vào giáo lý Thiên, Quyền, mà chỉ dựa vào cảnh mầu nhiệm của trung đạo, Viên, Thật, gọi là chân chánh. Bồ đề là quả có được trong thời gian tu tập nhất định. Cảnh nhiệm mầu là con đường đã chọn đi. Tâm tức là tâm có khả năng thực hành, có khả năng hướng tới.

Bởi bậc trung căn quán cảnh mầu nhiệm trên không ngộ, lại càng thêm phát tâm. Ở trong tâm thanh tịnh, suy nghĩ về ta, người, thương xót mình, người, từ vô lượng kiếp chìm nổi trong sống, chết, chưa hề phát lên tâm chí dù là nhỏ hẹp, lờ mờ về tâm Bồ đề. Nay, ta tuy biết ra điều ấy, nhưng thực hành chưa đến nơi, chưa đầy đủ, nên nương vào cảnh mầu nhiệm trước, phát lên bốn lời thệ rộng lớn là: Thề nguyền độ chúng sanh nhiều vô số; Thề nguyền dứt hết phiền não nhiều vô số. hai nguyện này là dưới giáo hóa chúng sanh. Thề nguyền hiểu biết tất cả pháp môn; Thề nguyền thành được Phật đạo cao siêu. hai nguyện này là trên mong cầu Phật đạo.

Phát nguyện này xong, như lý suy tư, bỗng rõ lẽ đạo, vào được ngôi vị phàm, thánh. Đó là phát tâm Bồ đề chân chánh.

(Thiên, Quyền, Viên, Thật: ba giáo Tạng, Thông, Biệt là Thiên, là Quyền; Viên giáo là Viên, là Thật. Hoằng thệ: Hoằng là rộng. Thệ là chế ngự. Vì phát nguyện là chế ngự rộng khắp tâm mình. Ngôi vị Phàm, Thánh: Phàm là năm Phẩm trong ngôi vị Thập tín; Thánh là các ngôi vị của Thập trụ).

Ba, Thiện xảo an tâm. Thiện là dựa vào pháp tánh để tự an tâm mình, vì pháp tánh là đối tượng được an, vì tịch chiếu là năng an. Tịch tức là chỉ (định). Chiếu tức là quán.

Nếu tin tâm này chỉ là pháp tánh, thì khởi lên là pháp tánh khởi lên, diệt đi là pháp tánh diệt, rốt ráo không khởi không diệt. Tạm gọi là có sanh có diệt, khi tu hành hiểu được thể tánh như thế thì pháp giới đều vắng lặng; đó gọi là chỉ. Nếu quán sát tâm thể này là vô minh, thì vô minh tức là pháp tánh, vô minh và pháp tánh, từ xưa đến nay, vốn không, và cái không ấy cũng không thể được (có) thì pháp giới sáng trưng; gọi đó là quán. Nếu lìa pháp tánh thì không có chỗ an tâm; nếu lìa chỉ, quán thì không có pháp an tâm. Vì như trên, phát tâm không hiểu rõ, nên phải dùng đến phương tiện khéo léo để làm cho tâm được an.

Bốn, Phá pháp biến. Phá pháp biến là dùng ba quán là pháp năng phá, phá hết các hoặc (phiền não).

Hai giáo Tạng, Thông chỉ dùng không quán phá kiến, tư hoặc nên không thể gọi là khắp (hết) được. Biệt giáo trước dùng không quán phá kiến, tư hoặc; kế đến dùng giả quán phá trần sa hoặc; sau cùng dùng không quán phá vô minh hoặc. Vô minh chưa hết sạch, cũng không thể nói là khắp. Nay giáo pháp Viên đốn thì cho rằng tam quán chỉ ở nhất tâm.

Tâm không nên một không thì tất cả không, tức là các pháp đều không. Không thì ba hoặc đều phá. Tâm giả nên một giả thì tất cả giả, tức là các pháp đều giả. Giả thì ba đế đều thành tựu.

Tâm trung nên một trung thì tất cả trung, tức là các pháp đều trung. Trung thì phá tất cả hoặc, hiển lộ tất cả lý; nên gọi là biến (khắp, hết).

Nếu trên nhờ thiện xảo an tâm thì hoặc bị phá, lý được hiển, không đợi phá nữa vì chưa an, nên phải tu theo phá pháp biến.

Năm, Thức thông tắc. Thông tức là thông đạt (biết hết mọi việc).

Vì các pháp Bồ đề, Niết bàn, Lục độ, tánh của nó thông suốt và có thể làm hiển lộ lý của thật tướng, nên gọi là thông.

Tắc tức là ngăn lấp. Vì các pháp sống chết, phiền não, sáu tế, tánh của nó tối tăm, hay che lấp ý của thật tướng và không thể hiển lộ được, nên gọi là tắc. Hoặc khái quát mà nói, như trong Phá pháp biến ở trước hoặc bị phá là tắc, pháp năng phá là thông; hoặc nói riêng đối với quán pháp năng phá, lại khởi lên tham đắm, cũng gọi là tắc. Đó là vì đối với thông mà khởi lên tắc. Tắc này phải phá thì tắc sẽ được thông. Thông này phải được hỗ trợ, chỉ phá tắc còn lại thông. Vì trong Phá pháp biến ở trên tu tập chưa ngộ, lại sợ từ thông đạt khởi lên che lấp; che lấp thì không thông, nên lập ra pháp thông tắc này, giúp cho Phá pháp biến từ tắc được thông và từ thông không tắc, nên gọi là thức thông tắc.

(Phiền não: Mờ ám, buồn rầu là phiền; Tâm thần tức giận, buồn bực, không yên là não. sáu tế là xan tham, phá giới, sân nhuế, giải đãi, tán loạn, ngu si).

Sáu, Đạo phẩm điều thích.

Đạo có nghĩa là thông suốt. Thứ, loại không giống nhau, nên gọi là đạo phẩm. Vì 37 đạo phẩm có khả năng dẫn đến Niết bàn. Điều thích là giải bày thỏa mãn, đúng đắn. Nói cách khác, đó là 37 phẩm trợ đạo. Nếu nói tổng quát thì 37 phẩm trợ đạo này không ra ngoài giới, định, huệ; tức là lấy giới, định, huệ điều hòa một cách thích đáng.

Nếu tu tứ niệm xứ thì có thể sanh chánh cần, chánh cần phát sanh như ý túc. Như ý túc sanh ra ngũ căn. Ngũ căn sanh ra ngũ lực. Ngũ lực sanh ra thất giác. Thất giác vào bát chánh đạo. Đó là điều hòa một cách thích đáng.

Nếu tùy theo căn tánh của con người, đối với các đạo phẩm, không căn tánh nào là không khế hợp, thích ứng để có thể vào đạo, thấm lý. Đó là điều hợp có thích nghi. Phải biết rằng 37 phẩm trợ đạo là Đạo đế trong Tứ đế. Nay nương vào vô tác Tứ đế của Viên giáo, thì 37 phẩm trợ đạo thành nhất niệm tam quán. Ở trên đã đề cập Phá pháp biến và Thức thông tắc, nếu không dùng 37 phẩm trợ đạo điều hợp thích đáng, thì có thể làm thế nào cùng chân pháp tương ứng.

Đại luận nói: 37 phẩm trợ đạo là phương pháp tu hành. Người tu, nếu muốn phá trừ được phiền não, thâm nhập vào lý đạo, phải thực hành 37 phẩm trợ đạo này một cách thích hợp.

(37 phẩm trợ đạo là Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác chi, Bát chánh đạo).

Bảy, Đối trị trợ khai. Đối tức là đối đãi. Trị tức là sửa trị.

Vì người tu hành khi đang tu quán, bỗng tâm gian tà nổi lên, ngăn trở việc tu hành, không thể tiến triển. Tùy theo sự vướng mắc của tâm, phải dùng đến pháp tương ứng để đối trị, phá trừ. Tâm vướng mắc đã ngưng, thì việc tu hành có thể tiến bộ, lý chân thật có thể hiển lộ. Giống như thầy thuốc ở đời dùng phương thuật trị bệnh. Thuốc thì tùy bệnh mà dùng. Mắc bệnh cảm lạnh thì dùng thuốc có tính nóng để trị, v.v… Nếu thuốc có hiệu nghiệm thì bệnh bớt dần và lúc ấy thân thể khỏe mạnh; vì vậy mà gọi là trợ khai.

Vì tâm tà vạy làm chướng ngại tu hành nên làm cho cửa giải thoát không mở. Nay tu tập pháp trợ đạo đối trị này, giúp cho hạnh chánh quán, mở cửa giải thoát ấy ra; nên gọi là đối trị trợ khai.Có thể lấy lục tế và lục độ để so sánh.

Nếu người tu đạo phẩm đã đề cập ở trên mà cửa giải thoát không mở ra, ngược lại tham lam, bỏn xẻn lại nổi lên, kích động quán tâm, chỉ biết ôm ấp tiền của, gìn giữ cho riêng mình thì phải dùng phương pháp bố thí để đối trị.

Nếu sân hận, hung hăng, tâm thường sanh giận dữ thì phải dùng phương pháp nhẫn nhục để đối trị. Nếu người móng tâm phá giới, sai phạm giới cấm, phải bền vững giữ giới luật để đối trị.

Nếu buông lung, lười biếng thì phải dùng siêng năng để đối trị.

Nếu dong ruổi đây đó, lông bông cả ngày, tán loạn bất định thì phải dùng thiền định để đối trị. Nếu tăm tối, ngu si, lầm lẫn, mê mờ thì phải dùng trí huệ để đối trị.

sáu pháp quán ở trên gọi là chánh hạnh lục độ có tên là trợ đạo. Kinh Niết bàn nói: Phiền não của chúng sanh không phải một thứ, nên Phật nói vô lượng pháp môn đối trị.

Tám, Tri vị thứ.

Vị tức là những nơi đã trải qua. Thứ tức là lớp lang. Vì những ngôi vị đã trải qua, cao thấp, nông sâu có thứ lớp, không lộn xộn; nếu người tu hành không biết thứ lớp, căn cơ thấp kém, chướng ngại nặng nề, không chỉ các pháp chánh trợ đạo không rõ mà còn sanh tâm kiêu mạn với bậc trưởng thượng: Tự cho mình bằng Phật, chưa chứng cho là chứng, chưa đắc cho là đắc; nên trong kinh Tiểu thừa nói rằng có Tỳ kheo tu Tứ thiền cõi trời Sắc giới mà cho là chứng tứ quả Thinh văn; kinh Đại thừa kể rằng ma giả làm Bồ tát thọ ký. Nếu biết thứ lớp thì không bị lỗi lầm như thế.

(Chánh, trợ đạo: Chánh là hạnh tu chỉ quán; trợ lục độ giúp cho chánh. Tứ thiền là thiền thứ tư cõi sắc. Tứ quả là Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, A la hán của Thinh văn tu chứng. Thọ ký là lời Phật nói ra cho đệ tử gọi là thọ (trao), kết quả đến đúng thời gian của tâm gọi là ký (ghi).

Chín, An nhẫn. An tức không động. Nhẫn tức chịu đựng. Vì người tu quán, ban đầu quán cảnh không thể nghĩ bàn, cho đến Tri thứ vị thứ tám, hoặc là vào Ngũ phẩm thì nghiệp chướng chuyển biến, trí huệ mở mang, tinh thần và trí huệ trong sáng, nhanh nhẹn. Dù vốn không học hành nhưng có thể hiểu được kinh luận; muốn giảng giải một nghĩa mà nói không hết lời. Hoặc nói một, hai câu kệ Phật pháp, hoặc nói một, hai tắc thiền (thoại tắc).

Ban đầu chỉ có một người, sau truyền tụng rộng dần ra, thì danh, lợi bên ngoài chiêu cảm, chướng ngại đời trước làm cho tâm loạn động. Chướng ngại đời trước dù ít, danh lợi lại càng kéo đến, bao vây, bỏ mất công hạnh của mình; chẳng những việc tu hành không tiến lên, mà chướng ngại đường đạo càng nhiều. Chỉ có tự nỗ lực, đối với danh lợi, tâm an nhiên bất động. Lại còn chịu đựng sự vinh, nhục ở ngoài và trong, gắng sức bằng cả tâm hồn mới hòng tiến tới; nên gọi là an nhẫn.

(Ngũ phẩm là Tùy hỷ, Độc tụng, Thuyết pháp, Kiêm hành lục độ, Chánh hành lục độ.

Mười, Ly pháp ái. Vì đối với pháp trung đạo xa lìa tâm ái nhiễm, đó gọi là ly pháp ái. Bởi người tu hành, tu tập chín loại pháp quán ở trước, đã vượt qua hai chướng ngại trong và ngoài, nên đi vào sơ trụ, mà không vào là do ở ngôi vị sáu căn thanh tịnh rồi mê đắm pháp tương tự với trung đạo. Đó là nguyên nhân không thể thẳng vào sơ trụ. Ngôi vị tương tự này không có chướng ngại trong và ngoài, chỉ có đắm nhiễm pháp mà thôi. Nếu chấm dứt đắm nhiễm pháp thì được trung đạo chân thật phát sanh và vào sơ trụ, nên gọi là ly pháp ái. Thứ tám, chín, 13 đều người có căn cơ thấp kém, tu tập bảy loại quán pháp ở trên mà không thể hiểu nổi lý, nên phải nói rõ ràng để cho kẻ hạ căn phải tu đủ cả mười thừa quán pháp. (Chướng ngại trong, ngoài. Trong là chỉ cho hoặc nghiệp; ngoài là chỉ cho danh, lợi…, vì đều có thể làm trở ngại, che lấp chánh hạnh. Pháp tương tợ là đối với lý của trung đạo, chưa thực chứng, nhưng đã hiểu lờ mờ).