Tam Tạng Pháp Số

Ngũ Pháp Bất Thọ Nhân Giới

五法不受人戒 (Tứ phần luật)

Tỳ kheo phải tin sâu nhân quả, thường sanh hổ thẹn, giới hạnh tinh tiến, không quên mất nghĩa lý giáo pháp, mới có thể trao truyền giáo pháp cho người. Nếu không được như thế thì không thể.

Một, Vô tín.

Tín là gốc của muôn việc lành, là nền tảng của vạn đức.

Tỳ kheo nếu không đầy đủ chánh tín thì đối với giới pháp ắt không thể giữ gìn, huống là làm thầy truyền giới cho người.

Hai, Vô tàm.

Tàm là hổ thẹn. Tâm của Tỳ kheo nếu không biết hổ thẹn, thì tự mình buông lung theo dục tình, giới hạnh bị suy giảm, nên không thể làm thầy truyền giới cho người.

Ba, Vô quý.

Quý là xấu hổ. Tâm của tỳ kheo nếu không biết xấu hổ, thì tự mình vi phạm giới pháp, không thể ăn năn, nên không thể làm thầy truyền giới cho người.

Bốn, Lại nọa.

Tỳ kheo biếng nhác buông lung, thì đối với giới luật ắt không thể kiên trì, huống nữa là làm thầy truyền giới cho người.

Năm, Đa vong.

Đối với ý nghĩa giáo pháp không thể ghi nhớ, tâm hay quên mất, chắc chắn có sự thiếu sót, thì vị Tỳ kheo ấy không thể làm thầy truyền giới cho người.

Ngũ Pháp Thối Bồ Đề

五法退菩提 (Niết bàn kinh)

Một, Nhạo ngoại đạo xuất gia. Người xuất gia, phải theo chánh đạo, tu tập nghiệp lành, thành tựu quả Bồ đề. Nếu theo ngoại đạo, thì tà kiến càng tăng thêm, làm nghiệp chẳng lành, mà tâm Bồ đề chưa có thối thất thì chưa thấy.

Hai, Bất tu đại từ chi tâm. Người tu hạnh Bồ tát, phải dùng tâm đại từ bình đẳng, thương nhớ tất cả chúng sanh và vui vẻ với pháp thanh tịnh, sau này thành tựu quả Bồ đề. Nếu chẳng phải hạnh này, mà tâm Bồ đề chưa có thối thất thì chưa thấy.

Ba, Hiếu cầu pháp sư quá tội.

Người tu hạnh Bồ tát, phụng thờ sư trưởng như thờ phụng cha mẹ. Lắng nghe sự dạy bảo của thầy, thì tâm Bồ đề có thể thành tựu. Nếu moi móc, tìm tòi lỗi của thầy, thì không chỉ không tín thành nghe theo lời dạy bảo mà còn thờ thầy không đúng đạo và tâm Bồ đề chưa có thối thất thì chưa thấy.

Bốn, Thường nhạo xứ tại sanh tử.

Người tu hạnh Bồ tát, nên siêng năng tiến lên, cầu ra khỏi sống chết, thì quả Bồ đề mới thành tựu. Nếu say sưa năm dục, tạo các nghiệp ác, đối với sanh tử, tâm không chán ghét, muốn xa lìa, mà tâm Bồ đề chưa có thối thất thì chưa thấy.

Năm, Bất hỷ độc tụng kinh điển.

Người tu hạnh Bồ tát, nên tin nhận kinh điển của Phật nói, thành tâm đọc tụng, tìm ra nghĩa nhiệm mầu, nương vào sự hiểu biết ấy tu tập, thì thành tựu quả Bồ đề. Nếu không thích thọ trì đọc tụng, thì hạnh tu không lấy đâu để nương tựa, mà tâm Bồ đề chưa có thối thất thì chưa thấy.

Ngũ Quả Hồi Tâm

五果回心 (Niết bàn kinh)

Năm quả là Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm, A la hán, Bích Chi Phật.

Những vị chứng năm quả này, trải qua nhiều kiếp không dống nhau đã dứt hết phiền não, hồi tâm hướng về Đại thừa, đã chứng được Bồ đề, nên gọi là ngũ quả hồi tâm.

Một, Quả bát vạn kiếp hồi tâm. Sơ quả tức là quả Tu đà hoàn, đoạn trừ hoặc nghiệp tam kết mà chứng được quả này, vượt qua bốn đường ác, bảy lần trở lại cõi trời, người thọ sanh, mới dứt các khổ và vào Niết bàn.

Tu đà hoàn trải qua tám vạn kiếp mới chứng được vô thượng Bồ đề. Đó gọi là sơ quả hồi tâm. (Tiếng Phạn là Tu đà hoàn, tiếng Hoa là Dự lưu, nghĩa là ra khỏi phàm phu, được tham dự vào dòng thánh. Tam kết là thân kiến, giới thủ, và nghi, tức là kiến hoặc trong ba cõi. bốn đường ác là địa ngục, ngạ quỹ, súc sanh, A tu la).

Hai, Quả lục vạn kiếp hồi tâm. Nhị quả tức là quả Tư đà hàm, dứt trừ sáu phẩm tư hoặc ở cõi dục thì chứng được quả này, thọ sanh một lần trong cõi trời và người, mới dứt các khổ và vào Niết bàn. Tư đà hàm trải qua sáu vạn kiếp, mới chứng được vô thượng Bồ đề. Đó gọi là nhị quả hồi tâm.

(Tiếng Phạn là Tư đà hàm, tiếng Hoa là Nhất lai, nghĩa là một lần sanh ở cõi trời và một lần sanh ở cõi người, mới chứng được Niết bàn. Sáu phẩm tư hoặc là năm căn đối năm trần khởi tâm tham muốn, ái nhiễm gọi là tư. Hoặc này có chín phẩm mà nói là sáu phẩm là vì dứt trừ sáu phẩm ở trước trong chín phẩm ấy).

Ba, Quả tứ vạn kiếp hồi tâm. Tam quả tức là quả A na hàm, đoạn trừ năm phần kết ở sau mà chứng quả này, không thọ sanh và trải qua bốn vạn kiếp mới được vô thượng Bồ đề. Đó gọi là tam quả hồi tâm.

(Tiếng Phạn là A na hàm, tiếng Hoa là Bất lai, nghĩa là không trở lại thọ sanh ở cõi dục. Năm phần kết sau tức là tham, sân, thân kiến, giới thủ, si ở cõi dục)

Bốn, Quả nhị vạn kiếp hồi tâm. Tứ quả tức là quả A la hán, dứt hẳn các hoặc tham, sân, si ở ba cõi nên chứng được quả này, và trải qua hai vạn kiếp mới chứng được vô thượng Bồ đề. Đó gọi là tứ quả hồi tâm.

(Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là vô sanh, dứt trừ hết kiến tư hoặc, nên không sanh vào ba cõi).

Năm, quả thập thiên kiếp hồi tâm.

Năm quả tức là Bích chi Phật, vĩnh viễn dứt trừ tham dục, sân hận, ngu si ở ba cõi, nên chứng được quả này và trải qua mười ngàn kiếp mới được vô thượng Bồ đề. Đó gọi là ngũ quả hồi tâm. (Tiếng Phạn là Bích chi, gọi đủ là Bích chi ca la, tiếng Hoa là Duyên giác).

Ngũ Quả

五果 (Phiên dịch danh nghĩa)

Luật cấm Tỳ kheo không ăn trái cây sống; như quả táo, quả hạnh, dùng lửa nấu chín rồi mới ăn. Những quả có vỏ, phải dùng dao gọt đi, rồi mới ăn, nên đề cập đến tên của năm loại quả sau:

Một, Hạch quả.

Hạch quả là quả có hột, như quả táo, quả hạnh, v.v…

Hai, Phu quả. Phu quả là quả có vỏ mỏng, như quả lê, quả táo tây, v.v…

Ba, Xác quả.

Xác quả là quả có vỏ dày, như quả dừa, quả hồ đào, quả thạch lựu, v.v…

Bốn, Cối quả Cối quả là những quả cây tùng, cây bách.

Năm, Dác quả. Dác quả là những quả đậu to, hay nhỏ.

Ngũ Sự Sanh Nhân Trung

五事生人中 (Biện ý kinh)

Các chúng sanh hay làm năm việc này thì được thọ sanh vào cõi người.

Một, Bố thí.

Người thường làm việc nhân từ, không keo kiệt tiền của, đem giúp đỡ cho người nghèo khổ. Đó là bố thí.

Hai, Trì giới.

Người tâm thường nghĩ nhớ đến giới, giữ gìn không quên, không làm các việc ác. Đó là giữ giới.

Ba, Nhẫn nhục.

Người nếu gặp phải việc phi lý có liên hệ đến mình, hay đem lòng tha thứ, chịu nhịn không phản ứng.

Đó là nhẫn nhục.

Bốn, Tinh tấn. Người một lòng theo đạo pháp, siêng làm các việc lành, không hề lười biếng. Đó là tinh tấn.

Năm, Trung hiếu.

Người giữ tâm ngay thẳng, giúp vua bằng tất cả khả năng của mình, thờ cha mẹ bằng tất cả sức lực của mình. Đó là trung hiếu.

Ngũ Sự Sanh Thiên Thượng

五事生天上 (Biện ý kinh)

Chúng sanh làm năm việc này, thì có thể sanh lên cõi trời.

Một, Từ tâm.

Người không giết hại chúng sanh, thương yêu mạng sống của vạn vật, làm cho chúng được an ổn.

Đó là từ tâm.

Hai, Hiền lương.

Người không ăn cắp tiền của của người khác, bố thí không keo kiệt, cứu giúp kẻ cùng khổ. Đó là hiền lương.

Ba, Trinh khiết.

Người không xúc phạm người khác giới (mà không phải là vợ mình), trai giới hoàn hảo. Đó là trinh khiết.

Bốn, Thành tín.

Người không dối, láo người khác, giữ gìn ngôn ngữ, không bao giờ nịnh hót. Đó là thành tín.

Năm, Bất túy tửu. Người tôn trọng pháp lành, cố tu phạm hạnh, không say sưa rượu chè, phát cuồng làm loạn. Đó là không uống rượu say.

Ngũ Tâm Tài

五心裁 (Thành thật luận)

Một, Nghi Phật.

Nghi Phật là tâm chúng sanh nghĩ như vầy: Phật là người vĩ đại chăng? Phú Lan Na… là những người vĩ đại chăng?

Do ý nghĩ nghi ngờ này, không tin Phật là người trí, miệng ác buông lời dèm pha, tự mình cắt đứt căn lành của tâm mình; nên gọi là tài.

(Phú lan na tức là ngọai đạo chấp vào không kiến; cho rằng không có tất cả pháp, như hư không, không sanh không diệt).

Hai, Nghi pháp.

Nghi pháp là tâm chúng sanh suy nghĩ như vầy: Pháp của Phật là hơn hết ư? Pháp của Vi Đà, … là hơn hết chăng?

Do ý nghĩ nghi ngờ này, không tin chánh pháp, miệng ác dèm pha, cắt đứt căn lành của mình, nên gọi là tâm tài.

(Tiếng Phạn là Vi đà, tiếng Hoa là trí luận, tức là luận của ngoại đạo tà trí).

Ba, Nghi tăng.

Nghi tăng là tâm chúng sanh suy nghĩ như vầy: đệ tử của Phật hơn hết chăng? Đệ tử Phú Lan Na hơn hết chăng?

Do ý nghĩa nghi ngờ này, không tin Tam bảo, miệng ác dèm pha, làm cho cắt đứt căn lành của mình; nên gọi là tâm tài.

Bốn, Nghi giới.

Nghi giới là tâm chúng sanh suy nghĩ như vầy: giới luật của Phật nói ra có hơn những giới khác chăng? Như giới chó, giới gà chăng?

Do ý nghĩ nghi ngờ này, không tin giới chân chánh, phá hoại luật nghi, miệng ác dèm pha, cắt đứt căn lành của mình, nên gọi là tâm tài.

(Giới gà, giới chó tức là giới của ngoại đạo giữ; như đứng một chân giống con gà, ăn đồ uế trược giống con chó. Tu khổ hạnh giống y như vậy, cho là trì giới)

Năm, Nghi giáo hóa. Nghi giáo hóa là tâm chúng sanh suy nghĩ như vầy: Những gì đức Phật dạy bảo có đúng đắn không? Những dạy dỗ của Phú lan na có chính đáng không?

Do ý nghĩ nghi nghờ này, không tin chánh giáo, miệng ác dèm pha, cắt đứt căn lành của tâm mình; nên gọi là tâm tài.

Ngũ Tâm

五心 (Tông cảnh lục)

Một, Suất nhĩ tâm. Suất nhĩ dống như thốt nhiên (thình lình).

một niệm trong tâm của người, vừa mới tiếp xúc với cảnh, bổng nổi lên một cách tự nhiên, chưa phân biệt tốt, xấu. Đó gọi là tâm suất nhĩ (tâm ban đầu vừa tiếp xúc với cảnh)

Hai, Tầm cầu tâm.

một niệm trong tâm của người đã tiếp xúc với cảnh một cách rõ ràng, thì liền tìm cầu, nên sanh ra phân biệt. Đó gọi là tâm tìm cầu.

Ba, Quyết định tâm. một niệm trong tâm của người, đã duyên với cảnh và đã phân biệt, thì biết chọn lựa tốt xấu đưa đến quyết định không sai. Đó gọi là tâm quyết định.

Bốn, Nhiễm tịnh tâm. một niệm trong tâm của người, đối với các pháp đã biết tường tận là tốt là xấu, thì nhiễm và tịnh tự nhiên có phân chia rõ ràng. Đó gọi là nhiễm, tịnh tâm.

Năm, Đẳng lưu tâm. Đẳng là bình đẳng. Lưu là cùng loại

một niệm trong tâm của người đối với các pháp tốt, xấu, nhiễm, tịnh đã phân chia rạch ròi, thì từng loại tâm ấy liên tục không dứt. Đối với pháp lành thì kế tục tư tưởng lành vận hành, đối với pháp xấu thì kế tục tư tưởng xấu vận hành, niệm niệm liên tục, trước sao sau vậy. Đó gọi là đẳng lưu tâm.

Ngũ Tán Loạn

五散亂 (Hoa nghiêm khổng mục)

Một, Tự tánh lọan. Tự tánh lọan là năm thức không giữ tự tánh, chạy theo ngoại ảnh, thay đổi trong từng niệm.

Hai, Ngoại tán loạn Ngoại tán loạn là ý căn chao động, lăn xăn, chạy theo ngọai trần, nổi lên lớp lớp phân biệt.

Ba, Nội tán loạn

Nội tán loạn là tâm sanh ra phân biệt, niệm niệm thay đổi, không đứng yên một chỗ.

Bốn, Thô trọng tán loạn. Thô trọng tán loạn là cho ngã và ngã sở là những pháp quan trọng, không được giải thóat.

Năm, Tư duy tán loạn.

Tư duy tán loạn là bỏ Đại thừa, nghĩ nhớ Tiểu thừa, không được vắng lặng, an định.

Ngũ Tân

五辛 (Phạm võng kinh)

Kinh Thủ lăng nghiêm nói: Ngũ vị tân này, ăn chín thì dâm dục nổi lên; ăn sống thì oán hận nổi lên.

Các vị trời và tiên ở trong mười phương, không ưa mùi hôi hám, dơ dáy đó, tất cả đều xa lánh. Các loài quỷ đói, thích liếm các thứ này; thường chung chạ với quỷ, nên phước đức càng ngày càng tiêu hao.

Loài quỷ vương đại lực, giả hiện thân Phật, thuyết pháp, nói xấu, chê bai giới cấm Phật chế ra; ca ngợi dâm dục, giận dữ, si mê, đến lúc chết làm quyến thuộc của quỷ, vĩnh viễn đọa vào địa ngục vô gián.

Vì vậy, người cầu đạo giác ngộ, phải dứt bỏ ngũ vị tân.

(Tiếng Phạn là Thủ lăng nghiêm, tiếng Hoa là Kiện tướng phân biệt).

Một, Đại toán (tỏi). Đại toán là loại rau rất cay, rất nồng.

Hai, cách thông (Kiệu). Cách thông là Kiệu, cọng giống hẹ, thuộc loại hành núi.

Ba, Từ thông (hành) Từ thông là hành.

Bốn, Lan thông (hẹ) Lan thông là một loại hành, nhưng thân nhỏ.

Kinh tạp A hàm nói: Không phải là loại hành nhỏ, mà là rau hẹ.

Năm, Hưng cừ.

Hưng cừ có lá như lá rau cải thìa, rễ như rễ cây cải; chín hay sống đều có mùi như tỏi; xuất phát từ nước Vu điền, Trung quốc không có.

Ngũ Tánh

五性 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Định tánh Thinh văn. Nhân, quả không thay đổi, gọi là định tánh. Nghe giáo lý của Phật mà giác ngộ được gọi là Thinh văn. Chỉ tu tập nhân Thinh văn và chứng được quả Thinh văn, mà không mong cầu Phật đạo. Đó là định tánh Thinh văn.

Hai, Định tánh Duyên giác. Quán nhân duyên của pháp sanh diệt, giác ngộ lý chân không, nên gọi là Duyên giác.

Chỉ tu tập nhân Duyên giác và chứng được quả Duyên giác, mà không mong cầu Phật đạo. Đó là định tánh Duyên giác.

Ba, Bồ tát tánh. Bồ tát vận dụng song song cả từ bi và trí huệ, thân thuộc và oán thù đều nhìn bằng ánh mắt bình đẳng, đem đến cho chúng sanh nhiều lợi lạc, chứng được quả Bồ đề. Đó là Bồ tát tánh.

Bốn, bất định tánh. Tùy duyên huân tập mà tu hành không theo một thừa nào nhất định. Nếu gần Thinh văn thì tu tập theo pháp Thinh văn, nếu gần Duyên giác, nếu gần Bồ tát cũng thế. Tùy theo pháp đã tu mà tánh của vị ấy được thành tựu. Đó là bất định tánh.

Năm, Vô chủng tánh. Vô chủng là không có hạt giống lành.

Người không tin luật nhân quả, không chịu sự giáo hóa của Phật, cam chìm đắm trong sanh tử, không cầu giải thoát. Đó là vô chủng tánh.

Ngũ Thần Thông

五神通 (Bồ tát xứ thai kinh)

Thần gọi là thiên tâm. Thông gọi là huệ tánh. Nghĩa là tâm của thiên nhiên chiếu thấu suốt vô ngại, nên gọi là thần thông.

Kinh nói: Bồ tát Diệu thắng bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, Bồ tát tu tập pháp gì, chứng được thần thông? Phật vì ông nói rằng có năm loại thần thông trong cõi tục.

Một, Túc bất lý địa Thân có thể bay như đi, chân bước trong không trung như đi trên mặt đất. Đó gọi là túc bất lý địa.

Hai, Tri nhân tâm mạng Có thể biết tâm của người khác, làm việc lành làm việc ác, sanh vào chỗ thiện chỗ ác. Đó là tri nhân tâm mạng.

Ba, Hồi nhãn thiên lý Đối với các loại chúng sanh trong trời đất, hoặc tốt hoặc xấu, thành quách, nhà cửa, núi cao, cây to, một khi liếc nhìn, dù xa hay gần, đều thấy hết được. Đó là hồi nhãn thiên lý.

Bốn, Hô danh tức chí

Các thứ tiếng của trai, gái, voi, ngựa, dù lớn hay nhỏ trong nhân gian, đều nghe được hết. Nếu có ai kêu đến tên, dù xa hay gần, đều đến liền. Đó là hô danh tức chí.

Năm, Thạch bích vô ngại Đối với việc đi lại trong nhân gian, sông, núi, đá, tường, không có gì chướng ngại hết, đều có thể đi xuyên qua. Đó là thạch bích vô ngại.

Ngũ Thể

五體 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Khi kính lễ Tam bảo, năm vóc phải gieo xuống đất, để khuất phục tánh kiêu mạn và nói lên lòng thành kính vậy.

Một, Hữu tất. Sớ nói: Lúc gối phải của con chấm đất, xin nguyện chúng sanh chứng được đạo chánh giác.

Hai, Tả tất.

Sớ nói: Lúc gối trái của con chấm đất, xin nguyện chúng sanh, ở ngoài đạo pháp, không khởi tâm tà kiến, tất cả đều đứng vững trong đạo chánh giác.

Ba, Hữu thủ.

Sớ nói: Lúc tay phải của con chấm đất, giống như Thế Tôn ngồi trên tòa Kim Cang, đất rung động, hiện điềm lành, chứng được giác ngộ lớn. (Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là đạo giác).

Bốn, Tả thủ. Sớ nói: Lúc tay trái của con chấm đất, xin nguyện chúng sanh xa rời ngoại đạo và những kẻ khó điều phục (uốn nắn, dạy bảo), bằng tứ nhiếp pháp, hướng đẫn họ quay về Tam bảo và hiểu rõ chánh pháp. (Tứ nhiếp pháp là ái ngữ, bố thí, lợi hành, đồng sự).

Năm, Thủ đỉnh.

Sớ nói: Lúc đầu con chấm đất xin nguyện chúng sanh xa lìa tâm kiêu mạn, tất cả đều chứng được tướng vô kiến đỉnh).

Ngũ Thiên Phối Ngũ Hình

五篇配五刑 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, ba la di phối tử.

Tiếng Phạn là ba la di, tiếng Hoa là cực ác. Đây là giới căn bản cực ác. Người tu hành, nếu phạm giới này, thì đạo quả không có phần, chết đọa vào địa ngục. Luật Tứ phần nói: Ví như chặt đầu người, không thể sống lại. Nếu phạm giới này, không thành Tỳ kheo trở lại được. Vì do tội này rất nặng, nên lấy cái chết so sánh với nó.

Hai, Tăng tàn phối lưu. Tì ni mẫu nói: Tăng tàn giống như người bị người khác chém vào cổ mà chưa đứt, nên gọi là tàn (còn lại, còn dư) Vì người phạm tội này phải nhờ chư tăng theo pháp trừ tội cho, sau đó giới đức mới có thể phục hồi, giống như bị chém mà yết hầu chưa đứt, cứu chữa sớm có thể sống được. Vì do tội tăng tàn hơi nhẹ hơn tội ba la di, nên lấy tội đày đi xa so sánh với nó.

Ba, ba dật đề phối đồ Tiếng Phạn là ba dật đề, tiếng Hoa là đọa.

Luật Thập tụng nói: đọa vào địa ngục thiêu chữ phú chướng. tám ngục nóng chảy thông nhau đốt cháy, nấu sôi; tám ngục lạnh đen tối thông nhau che đậy, cản trở. Vì tội này nhẹ hơn tội tăng tàn, nên lấy tội đồ (tội khổ sai) - so sánh với nó. (tám ngục nóng là tưởng, hắc thằng, đôi áp, khiếu oán, đại khiếu oán, thiêu chá, đại thiêu chá, vô gián. tám ngục lạnh là Át phù đà, Nê lại phù đà, A trá trá, A ba ba, Ẩn hầu, Uất ba la, ba đầu ma, Phân đà lỵ).

Bốn, Đề xá ni phối trượng.

Tiếng Phạn là Đề xá ni, tiếng Hoa là hướng bỉ hối, dựa theo cách thức đối trị mà đặt tên.

Luật Tăng kỳ nói: Tội này phải phát lồ (bày tỏ tội đã phạm rõ ràng trước chúng sám hối). Vì tội này nhẹ hơn tội trên, nên cho phép đối trước chúng tăng bày tỏ và ăn năng lỗi lầm sai phạm, nên lấy tội trượng (đánh đòn) so sánh với nó.

Năm, Đột kiết la phối si. Tiếng Phạn là đột kiết la, tiếng Hoa là ác tác (theo luật Thiện kiến). Tiếng Phạn là Thức xoa ca la ni, tiếng Hoa là ưng đương học. Các giới khác phạm thì tội nặng mà dễ giữ, còn giới này thì khó giữ mà dễ phạm, nên phải học thuộc, không thể kể hết tội danh. Giới này nhẹ hơn các giới trước, nên lấy si tội (tội phạt đánh roi) so sánh với nó.

Ngũ Thông

五通 (Đại trí độ luận)

Một, Thiên nhĩ thông Đối với tất cả âm thanh, khổ, sướng, buồn, vui của thế gian đều có thể nghe được.

Hai, Thiên nhãn thông Đối với tất cả hình trạng, màu sắc của thế gian và các tướng khổ, vui do sanh, tử của tất cả chúng sanh, đều có thể thấy được.

Ba, Túc mạng thông Đối với thân của mình, thân của người khác và bao nhiêu việc đã làm trong nhiều đời, đều biết hết.

Bốn, Tha tâm thông Đối với những gì xảy ra trong tâm của người khác như suy nghĩ bao nhiêu việc lành, dữ, đều biết rõ.

Năm, Thần túc thông, cũng gọi là Như ý thông

Biểu hiện tùy ý, bay trên không hay đi trên mặt đất đều tự tại, muốn làm những gì muốn, không bị trở ngại.

Ngũ Thừa

五乘 (Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phân tề chương)

Một thừa Phật, Hai Duyên giác thừa, Ba Thinh văn thừa (dống như trên)

Bốn, Thiên thừa.

Thiên tức là trời sắc giới. Các vị trời ấy tu thiền quán hữu lậu, dục hoặc không nhiễm, lấy căn bản thiền định này, chuyên chở ra khỏi dục giới. Đó gọi là thiên thừa. (căn bản thiền tức là sắc giới thiền, vì có thể sản sinh ra tất cả thiền định)

Năm, Phạm thừa.

Phạm tức là tịnh.

Các vị Bồ tát dùng bốn vô lượng tâm từ, bi, hỉ, xả chuyển chở chúng sanh ra khỏi biển sanh, tử. Đó gọi là phạm thừa.

(Bốn vô lượng tâm là từ là cho vui; bi là cứu khổ; hỉ là lìa khổ được vui; xả là oán hay thân đều bình đẳng. bốn vô lượng tâm này là vì chúng sanh nhiều vô lượng, nên tâm Bồ tát cũng vô lượng).

Ngũ Thừa

五乘 (Vu lan bồn kinh sớ)

Một, Nhân thừa. Nhân là nhẫn (người là nhịn là chịu đựng) Tình cảnh thuận, nghịch ở thế gian đều có thể chấp nhận.

Người lấy tàm quý, ngũ giới làm xe, chuyên chở ra khỏi bốn đường ác và sanh vào cõi người, nên gọi là nhân thừa.

Hai, Thiên thừa.

Trời lấy thập thiện làm xe, chuyên chở ra khỏi năm đường, được sanh lên cõi dục thiên. Khi tu thập thiện, lại càng có thể tu tập thiền định, thì liền sanh trời sắc giới và trời vô sắc giới, nên gọi là thiên thừa.

(năm đường là người, tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục)

Ba, Thinh văn thừa. Thinh văn là nghe giáo lý của Phật mà được ngộ đạo.

Thinh văn lấy Tứ đế làm xe, chuyên chở ra khỏi ba cõi, đến Niết bàn, nên gọi là Thinh văn thừa.

Bốn, Duyên giác thừa. Duyên giác là quán mười hai nhân duyên, giác ngộ được lý chân không. Dùng mười hai nhân duyên này làm xe, chuyên chở ra khỏi ba cõi, đến Niết bàn, nên gọi là Duyên giác thừa.

Năm, Bồ tát thừa.

Tiếng Phạn là Bồ tát, nói đủ là Bồ đề tát đỏa, tiếng Hoa là Giác hữu tình. Giác ngộ tất cả hữu tình chúng sánh, dùng lục độ làm thuyền, chuyên chở chúng sanh ra khỏi ba cõi và đến bờ bên kia Niết bàn, nên gọi là Bồ tát thừa.

Ngũ Thừa

五乘 (Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phân tề chương)

Một, Phật thừa. Tiếng Phạn là Phật, nói đủ là Phật đà; tiếng Hoa là Giác.

Thừa có nghĩa là chuyên chỡ. Đức Phật dùng một pháp thật tướng Nhất thừa, chuyên chở các chúng sanh cùng đến bờ Niết bàn, nên gọi là Phật thừa.

Hai, Bồ tát thừa.

Tiếng Phạn là Bồ tát, nói đủ là Bồ đề tát đỏa, tiếng Hoa là Giác hữu tình.

Các vị Bồ tát dùng lục độ, vạn hạnh làm xe chuyên chở chúng sanh cùng ra ngoài ba cõi, nên gọi là Bồ tát thừa.

Ba, Duyên giác thừa. Các vị Duyên giác, nhờ quán sát mười hai nhân duyên, trừ hết ngã chấp mà ngộ lý Niết bàn chân không rồi dùng pháp này, chuyên chở ra khỏi ba cõi, nên gọi là Duyên giác thừa.

Bốn, Thinh văn thừa. Các vị Thinh văn nghe giáo pháp của Phật, tu pháp Tứ đế khổ, tập, diệt, đạo mà ngộ được lý Niết bàn chân không, rồi dùng pháp này, chuyên chở ra khỏi ba cõi, nên gọi là Thinh văn thừa.

Năm, Tiểu thừa.

Người tu theo Tiểu thừa là trời và người. Trời và người lấy năm giới và thập thiện làm xe, chuyên chở ra khỏi bốn đường ác, nên gọi là Tiểu thừa.

(bốn đường ác là tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục)

Ngũ Thượng Phần Kết

五上分結 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Thượng phần kết là phiền não ràng buộc ở cõi sắc và vô sắc.

Một, Sắc ái kết.

Sắc ái tức là tư hoặc cõi sắc. Chúng sanh ở cõi sắc, tuy không có tham lam ái dục, ô uế như ở cõi dục, nhưng đối với năm dục nhiệm mầu, cao tột vẫn đắm nhiễm không chán, do mê hoặc ái dục ràng buộc, không thể ra khỏi, nên gọi là kết. (Ngũ dục là sắc, thinh, hương, vị, xúc).

Hai, Vô sắc ái kết.

Vô sắc ái kết tức là tư hoặc ở cõi vô sắc. Chúng sanh ở cõi vô sắc, tuy không có sắc chất, nhưng đối với các pháp thọ, tưởng… chưa thể lìa bỏ, đắm nhiễm vào cảnh giới dục lạc của tứ không thiền định. Do bị ràng buộc bởi ái dục lầm lạc này, không thể xa lìa, nên gọi là kết. (Tứ không tức là trong cõi trời vô sắc có: không xứ, thức xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ).

Ba, Trạo kết

Trạo là cử động. Chúng sanh ở hai cõi trên, tâm niệm tán động, thiền định thối thất. Do tâm không an định này ràng buộc, không thể lìa khỏi, nên gọi là kết.

Bốn, Mạn kết.

Mạn là ỷ mình xem nhẹ người. Chúng sanh ở hai cõi trên ái nhiễm chưa dứt, tâm ngạo mạn chưa hết.

Do tâm kiêu mạn này trói buộc, không thể xa khỏi, nên gọi là kết.

Năm, Vô minh kết

Vô minh là không hiểu biết một cái gì rõ ràng. Chúng sanh ở hai cõi trên, mê đắm thiền định, nhưng đối với chân tánh không hiểu biết rõ ràng gì cả. Do vô minh này trói buộc, không thể ra khỏi, nên gọi là kết.

Ngũ Tịnh Cư Thiên

五淨居天 (Lăng nghiêm kinh)

Bậc Thinh văn dứt hết chín phẩm tư hoặc ở cõi dục, chứng quả thứ ba A na hàm và ở trong trời Tịnh cư, còn gọi là trời Ngũ bất hoàn.

Nếu căn cứ vào Câu xá đồ nói: trời Tịnh cư ở trên cao theo thứ tự.

Nếu căn cứ kinh Lăng nghiêm nói: trời tịnh cư nằm ngang với trời đệ tứ thiền. Trời đệ tứ thiền chỉ nghe tên trời thứ năm, mà không thể biết và thấy. Giống như thánh địa đạo tràng ở thế gian, có nhiều vị A la hán ở, mà người không thể thấy được.

(chín phẩm tư hoặc cõi dục là trong cõi dục có ba phẩm tư hoặc, mỗi phẩm lại chia thượng, trung, hạ nên nói là chín phẩm. Tiếng Phạn là A na hàm, tiếng Hoa là bất lai, tức là bất hoàn, nghĩa là không sanh trở lại cõi dục).

Một, Vô phiền thiên. Cõi trời này khổ, vui đều không còn, tâm, cảnh không giao tiếp, nên không có phiền não, vì vậy gọi là vô phiền thiên.

Hai, Vô nhiệt thiên. Nhiệt tức là nóng nảy, buồn bực. Tuy cảnh khổ, vui không còn, nhưng vẫn còn niệm năng diệt (khổ, vui); tâm và cảnh không có nơi nương tựa để giao tiếp, nên gọi là vô nhiệt thiên.

Ba, Thiện kiến thiên. Trời này ở trong mười phương thế giới, thấy rõ ràng bao quát một cách vi diệu, lại không có bóng dáng bụi trần và tất cả dơ dáy đã chìm xuống, nên gọi là thiện kiến thiên.

(mười phương thế giới, … là nhất tâm tại định, định hay phát ra trí huệ, tâm ở trong trí huệ ấy thấy mười phương thế giới rõ ràng và trùm khắp, lại không có bóng dáng bụi trần ở trong hay ở ngoài thế giới và không có bụi bặm làm cho tâm địa tối tăm).

Bốn, Thiện hiện thiên. Trời này thấy rõ ràng trước mắt, un đúc vạn vật không trở ngại, nên gọi là thiện hiện thiên.

(Nặn đất thành vật gọi là đào, nấu kim loại chảy ra gọi là chú. Dùng cái thấy sáng suốt mầu nhiệm un đúc tất cả vạn tượng, không có gì làm cho chướng ngại).

Năm, sắc cứu cánh thiên. Trời này đến chỗ rốt ráo vi tế của sắc và tánh của sắc vô cùng, không có giới hạn, nên gọi là sắc cứu cánh thiên.

Ngũ Tinh Xá

五 精 舍 (Phiên dịch danh nghĩa).

Thích ca phổ nói: Dứt chỗ vướng mắc của tâm, nên gọi là tịnh xá, là chỗ người tu hành luyện tập.

Một, Cấp cô độc viên.

Cấp cô độc là tên của vị trưởng giả. Nhờ lòng nhân và sự thông minh, lanh lợi của ông, nên ông tích trữ của cải để có thể phân phát cho người thiếu thốn, nghèo khổ; thương cảm kẻ cô độc. Với đức tính tốt đẹp ấy của ông và ông có hiệu là Cấp cô độc. Ông mua cái vườn của thái tử Kỳ đà, bằng cách trải vàng lấp kín mặt đất, nên mới có tên là Cấp cô độc viên.

Nhờ ông xây dựng tinh xá, rồi cúng cho Phật. Phật ở đây thuyết pháp độ sanh. (Tiếng Phạn là Kỳ đà, tiếng Hoa là Chiến thắng).

Hai, Thứu lĩnh. Thứu lĩnh là tên núi. Vì hình của núi này giống con chim thứu, nên đặt tên núi như vậy. Trong núi này có xây tinh xá, Phật ở đây, nói pháp.

Ba, Di hầu giang.

Di hầu giang là bến sông khỉ đột thường đến đây tắm, nên đặt tên như vậy. Đại trí độ luận nói: Trong thành Tỳ da ly có một tinh xá, tên là Di hầu trì. Phật thường ở đây nói Pháp.

Phiên dịch danh nghĩa nói: Bên ao Na lan đà, có xây một Già lam, tức là chỗ này. (Tiếng Phạn là Tỳ da ly, tiếng Hoa là Quảng nghiêm. Tiếng Phạn là Na lan đà, tiếng Hoa là Thí vô yểm.)

Kiếp trước, khi Phật tu hạnh Bồ tát, làm quốc vương và xây dựng thủ đô ở đây, thương yêu chúng sanh, thích giúp đỡ mọi người; nhờ đức hạnh ấy, nên có hiệu là Thí vô yểm.

Tiếng Phạn là Già lam, nói đủ là tăng già Lam; tiếng Hoa là chúng viên).

Bốn, Am la thọ viên. Tiếng Phạn là Am la, tiếng Hoa là nại, tên của một loại trái cây.

Cây này nở hoa, hoa sanh một bé gái. Mọi người trong nước đều khen ngợi và cho là lạ; tặng cho nàng cái vườn; nàng giữ gìn vườn ấy. Nên gọi Am la thọ viên. Người con gái này, kiếp trước đã huân tập nhiều nghiệp lành, nên khi gặp Phật vui vẻ, tặng Phật cái vườn ấy. Phật nhận và xây dựng tinh xá trong đó, thuyết pháp độ sanh.

Năm, Trúc lâm tinh xá. Đại trí độ luận nói: Trúc lâm tinh xá, ở trong núi Kỳ Xà quật. Đất ở đây bằng phẳng, đẹp đẽ, sạch sẽ, yên tỉnh, hơn hẳng mọi nơi. Phật từng ở đây nói pháp, nên có tinh xá này.

Hoặc nói rằng: đây là vườn trúc của Ca lan đà.

(Tiếng Phạn là Kỳ xà quật, tiếng Hoa là Linh thứu).

Ngũ Trần

五塵 (Pháp giới thứ đệ)

Trần là bụi bậm dơ dáy; vì năm trần này hay làm cho chân tánh dơ dáy.

Một, Sắc trần.

Các sắc xanh, vàng, đỏ, trắng và hình dáng nam, nữ; đó gọi là sắc trần.

Hai, Thinh trần.

Những tiếng tai nghe được do ngọc ngà, sáo, đờn phát ra, cho đến tiếng ca, ngâm của nam, nữ; đó gọi là thinh trần.

Ba, Hương trần

Những mùi hương, mũi ngữi được do thân của nam, nữ, thức ăn, thức uống, trầm thuỷ, chiên đàn; đó gọi là hương trần.

Bốn, Vị trần.

Những vị lưỡi nếm được do những thức ăn uống cao lương, mỹ vị; đó gọi là vị trần.

Năm, Xúc trần. Thân thể xúc chạm thân nam, nữ mềm mại, trơn lán và những quần áo cao sang, tốt đẹp; đó gọi là xúc trần.

Ngũ Trụ Địa Hoặc

五住地惑 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ dễn nghĩa sao).

Ngũ trụ là kiến hoặc trong ba cõi là một trụ.

Tư hoặc trong ba cõi chia làm ba trụ.

Căn bản vô minh là một trụ. Cộng thành ngũ trụ.

Do năm hoặc này làm cho chúng sanh dính chặt vào sanh tử, nên gọi là trụ địa và tư hoặc, nên gọi là căn bản vô minh.

Một, Nhất thiết kiến trụ địa hoặc.

Nhất thiết kiến là kiến hoặc phân chia đối với ba cõi.

Các chúng sanh, do ý căn phân biệt khi đối với pháp trần, nổi lên các kiến giải sai lầm, dính chặt vào ba cõi, nên gọi là nhất thiết kiến trụ địa hoặc.

Hai, Dục ái trụ địa hoặc.

Dục ái tức là tư hoặc ở cõi dục. Các chúng sanh, do năm căn đối với cảnh của năm trần, nổi lên tâm tham ái, mà dính chặt vào sanh tử ở cõi dục, nên gọi là dục ái trụ địa hoặc.

Ba, Sắc ái trụ địa hoặc.

Sắc ái tức là tư hoặc ở cõi sắc. Các chúng sanh không hiểu rõ sự sai lầm này, dính chặt vào thiền định ở cõi sắc, không thể ra khỏi, nên gọi là sắc ái trụ địa hoặc.

Bốn, Hữu ái trụ địa hoặc. Hữu ái tức là tư hoặc ở cõi vô sắc.

Các chúng sanh không hiểu rõ sự mê lầm này, ở trong thiền định, không thể ra khỏi, nên gọi là hữu ái trụ địa hoặc.

Năm, Vô minh trụ địa hoặc. Vô minh tức là sự sai lầm của căn bản vô minh.

Thinh văn, Duyên giác chưa hiểu rõ sự sai lầm này, mắc kẹt vào chân không, tức là ở cõi phương tiện.

Đại thừa Bồ tát mới có thể dứt trừ sự sai lầm ấy; do dư hoặc chưa hết, nên ở cõi thật báo, nên gọi là vô minh trụ địa hoặc.

(Cõi phương thiện là tu tập theo đường lối phương tiên, dứt kiến hoặc và tư hoặc, tức là cõi Thinh văn, Duyên giác ở. Cõi thật báo là đúng như thật mà cảm thọ quả báo. Vì tướng dứt trừ sai lầm của Bồ tát chưa hết, nên ở cõi này. NGŨ LỢI SỬ 五利使 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Lợi có nghĩa là mau chóng, sắc bén .

Năm thứ vọng hoặc (sai lầm), động niệm liền sanh, kế đến tạo ra những thứ hằng hữu. Sử có nghĩa là sai kiến. Các chúng sanh, vì năm thứ sai lầm này, sai khiến tâm thần, trôi lăn trong ba cõi, không có ngày ra khỏi, nên gọi là sử.

Một, Thân kiến sử. Thân kiến là các chúng sanh, ở trong danh sắc, 12 nhập, 18 giới, cho là thân. Do thân kiến (hiểu biết về thân) này sai khiến tâm thần, trôi lăn trong ba cõi không ngừng, nên gọi là sử.

Hai, Biên kiến sử. Biên kiến là chúng sanh, đối với thân kiến ở trên, hoặc chấp là đoạn, hoặc chấp là thường; chấp như vậy gọi là chấp một bên. Do biên kiến này, sai khiến tâm thần, trôi lăn không ngừng, nên gọi là sử.

Ba, Tà kiến sử.

Tà kiến là chúng sanh bằng tà tâm hiểu lý, bác bỏ nhân quả, trừ sạch tất cả căn lành.

Do tà kiến này, sai khiến tâm thần, trôi lăn không ngừng, nên gọi là sử.

Bốn, Kiến thủ sử.

Kiến thủ là chúng sanh, ở trong pháp sai lầm, mà lầm cho là Niết bàn, sanh tâm chấp chặt vào đó. Ở trong tà kiến mà cho là chánh kiến. So chấp chặt tà kiến này, sai khiến tâm thần, trôi lăn không dừng, nên gọi là sử.

Năm, Giới thủ sử.

Giới thủ là các ngoại đạo, đới với những giới sai trái mà cho là giới; như giới gà; giới chó là những tà giới mà cho là giới đúng đắn, chấp lấy thực hành.

Do chấp chặt lấy những giới tà vọng này, sai khiến tâm thần, lưu chuyển không ngừng, nên gọi là sử. (Giới gà, giới chó là ngoại đạo tự cho rằng đời trước từ gà và chó đến, nên đời này học cách đứng một chân giống như gà hay ăn uống những thứ ô uế giống như chó).

Ngũ Trược

五濁 (Pháp uyển châu lâm).

Một, Chúng sanh trược. Chúng sanh có nhiều xấu ác, không hiếu kính cha, mẹ, bậc tôn trưởng, không sợ quả báo của nghiệp ác, không tạo tác công đức, không chịu ăn chay. Đó gọi là chúng sanh trược.

Hai, Kiến trược.

Chánh pháp đã diệt, tượng pháp dần đến, tà pháp sản sanh, tà kiến tăng trưởng, không tu tập theo đường lành. Đó gọi là kiến trược.

Ba, Phiền não trược. Chúng sanh có nhiều ái dục, bỏn xẻn, tham lam, tranh cãi, dối trá, lừa lọc, làm theo tà pháp; tâm thân buồn phiền, tán loạn. Đó gọi là phiền não trược.

Bốn, mạng trược.

Ở thời xa xưa, người sống

84000 tuổi; thời nay, tuổi thọ giảm dần, ít có người sống đến 100 tuổi, vì nghiệp ác tăng lên, nên tuổi thọ ngắn lại. Đó gọi là mạng trược.

Năm, Kiếp trược

Kiếp là tiếng Phạn, gọi đủ là kiếp ba, tiếng Hoa là phân biệt thời tiết.

Trong kiếp giảm, khi tuổi thọ của người giảm đến 30 tuổi, tai nạn đói khát nổi lên, tai nạn đao binh nổi lên, chúng sanh trong thế giới đều bị tổn hai. Đó là kiếp trược.

Ngũ Vị Vô Tâm

五 味 無 心 (Thành duy thức luận).

Vô tâm là tâm thức không phân biệt, không hoàn toàn là vô tâm, chỉ có thức tâm phân biệt không nổi lên mà thôi; nên nói là vô tâm có năm vị( dạng).

Một, Thụy miên

Lúc chúng sanh ngủ, sáu thức mê mờ, không thể thấy, nghe, hay, biết. Đó gọi là vô tâm khi ngủ say.

Hai, Muộn tuyệt. Lúc chúng sanh sợ hãi chết giấc, sáu thức mê mờ; thấy, nghe, hay, biết tạm ngưng trong chốc lát.

Đó gọi là muộn tuyệt vô tâm.

Ba, Vô tưởng định. Vô tưởng định là định của trời sắc giới tu tập được.

Khi tu vô tưởng định, thân và tâm đều tiêu mất; nhớ, nghĩ đều ngừng lại; các tưởng (tượng) không nổi lên. Đó gọi là vô tưởng định vô tâm.

Bốn, Vô tưởng báo.

Vì trong tâm chán sanh, diệt; tu tập định vô tưởng, nên quả báo cảm ứng sanh lên trời vô tưởng. Trải qua năm trăm kiếp tưởng của tâm không nổi lên; đó gọi là vô tưởng báo vô tâm.

Năm, Diệt tận định. Khi vào định này, tất cả tâm thọ lãnh, suy tư, tưởng tượng, trong một lúc diệt hết đều không có thấy, nghe, hay, biết; thở ra, thở vào cũng hết. Đó gọi là diệt tận định vô tâm.

Ngũ Vô Gián Ngục

五無間獄 (Địa tạng kinh)

năm vô gián ngục là hữu tình chúng sanh ở trong pháp giới, tùy theo nghiệp của chúng tạo ra, chịu quả báo đau khổ này, không bao giờ gián đọan.

Một, Thú quả vô gián.

Thú tức là hướng tới. Các loài hữu tình, không kể nam, nữ, già, trẻ, quý, tiện đến trời, rồng, thần, qủy, tội nghiệp đã cảm thọ thì đều phải nhận lấy quả báo khổ đau; nên gọi thú quả vô gián. (Đi đến quả báo khổ đau không giới hạn loài nào).

Hai, Thọ khổ vô gián. Các loài hữu tình, đối với rừng kiếm, núi đao; vạc nước sôi, lò than đỏ; biển làm bằng đồng, nước chứa bằng sắt lỏng; chịu các khổ đau ấy, không có ngưng nghỉ; nên gọi là thọ khổ vô gián. (Chịu đau khổ liên tục về hình phạt)

Ba, Thời vô gián Các loài hữu tình, đọa vào trong địa ngục này, trải qua nhiều kiếp chịu tội, không một giây nào ngừng nghỉ; nên gọi là thời vô gián( chịu đau khổ liên tục về thời gian).

Bốn, Mạng vô gián. Các loài chúng sanh, đọa vào địa ngục này; từ khi mới vào, cho đến trăm ngàn vạn kiếp, một ngày một đêm chết đi sống lại hàng vạn lần, chịu khổ không ngừng; nên gọi là mạng vô gián (mạng sống chịu khổ liên tục không hở một giây trong khi chuyển kiếp)

Năm, Hình vô gián. Địa ngục này, bề dài, bề rộng đều tám vạn do tuần. Tất cả loài hữu tình, chịu khổ trong đó, một người cũng đầy, nhiều người cũng đầy; nên gọi là hình vô gián.(Dù ít hay nhiều tội nhân thì địa ngục vẫn lấp đầy).

Ngũ Vọng Tưởng

五妄想 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Kiên cố vọng tưởng.

Kiên cố vọng tưởng là sắc ấm. Các chúng sanh, thân thể do tưởng sanh, tâm do tưởng khởi, mạng sống do tưởng giúp. Các tưởng ấy kết hợp chặt chẽ mà thành sắc thân.

Kinh nói: Sắc thân của các ông hiện ra đó, gọi là vọng tưởng kiên cố thứ nhất.

Hai, Hư minh vọng tưởng.

Hư minh vọng tưởng là thọ ấm. Các chúng sanh, dục tưởng lên cao, có thể trước gây ra khó chịu, hai tướng thuận, nghịch xâm phạm, tương trợ đeo đuổi hiện ra. Đó là thọ ấm không có hình thể, ánh sáng của nó mờ ảo.

Kinh nói: Hiện nay trước mắt các ông, thuận thì đem lại lợi ích, trái ngược thì đem đến sự tổn hại. hai tướng ấy hiện ra, rượt đuổi nhau, gọi là vọng tử hư minh thứ hai.

Ba, Dung thông vọng tưởng. Dung thông vọng tưởng tức là tưởng ấm.

Suy nghĩ của chúng sanh là hư tình, sắc thân là thực chất. Tuy hư, thật không cùng loại nhưng hay sai khiến nhau, do tưởng dung hòa chúng.

Tâm sanh hư tưởng, hình giữ vật thật. Dụng của tâm và hình khác nhau nhưng hay tương ứng nhau, là do tưởng thông suốt chúng. Đến cảnh thức, ngủ của tâm, tùy vào nhau nhưng, không gián đọan, đều là vọng tưởng tình dao động, gọi là dung thông vọng tưởng thứ ba.

Bốn, Uẩn vọng tưởng. Uẩn vọng tưởng tức là hành ấm.

Trong một thời kỳ sanh hóa của sắc thân, chúng sanh phải trải qua từ trẻ đến suy yếu, già chết, không dừng lại một chút nào, thay đổi âm thầm mà không hề hay biết. Kinh nói: Các hành của ông, không dừng lại trong một niệm, gọi là u ẩn vọng tưởng thứ tư.

Năm, Điên đảo vọng tưởng, cũng gọi là vi tế tinh tưởng.

Điên đảo vọng tưởng tức là thức ấm.

Thức của chúng sanh trong veo tinh tế, không phải hòan tòan im lặng, giống như dòng nước chảy xiếc, từ xa trong tợ là yên tĩnh, kỳ thật đang chảy xiếc, tinh vi không thể thấy được.

Kinh nói: Cái im lặng bên trong, không hình tượng, gọi là vi tế tinh tưởng điên đảo thứ năm.

Ngũ Xan

五慳 (Thành thật luận)

Một, Trụ xứ xan

Có chúng sanh, tâm nghĩ như vầy: Ở chỗ này, chỉ có ta mà thôi, không chứa bất cứ ai; đó gọi là trụ xứ xan

Hai, Gia xan.

Có chúng sanh, tâm nghĩ như vầy: chỉ có ta ra, vào nhà này, không chứa bất cứ ai. Nếu có người khác, thì ta phải là người hơn hết trong số ấy; đó gọi là gia xan.

Ba, Thí xan.

Có chúng sanh, tâm nghĩ như vầy; ta ở trong đây là người duy nhất làm việc bố thí, không cùng với người khác làm bố thí. Nếu có người khác thì cũng không được bố thí nhiều hơn ta; đó là thí xan.

Bốn, Xưng tán xan. Có chúng sanh, tâm nghĩ như vầy; chỉ khen ngợi ta, đừng khen người khác; nếu có khen người khác, đừng khen hơn ta; đó là xưng tán xan.

Năm, Pháp xan.

Có chúng sanh, tâm nghĩ như vầy; chỉ ta biết được ý nghĩa sâu xa của các kinh và những bí mật ẩn chứa trong đó, không nói cho người ta biết; đó gọi là pháp xan.

Ngũ Chủng Tăng Cũng Gọi Là Ngũ Tăng Sai Biệt

五種僧 (Hiển tông luận)

Một, Vô sĩ tăng.

Tăng sĩ bị chê bai và vi phạm giới cấm, không có phong cách chơn chánh của người xuất gia, chỉ có hình thức tăng sĩ, còn làm thì toàn việc đời. Đó là hạng tăng không biết xấu hổ.

Hai, Á dương tăng. Đối với tam tạng giáo điển, không chút hiểu biết, giống như con dê câm, không thể nói năng.

Đó là á dương tăng.

Ba, Bằng đảng tăng.

Thích giao du, ưa tranh cải, giỏi biến trá, lọc lừa kiếm sống, liên kết thành bè đảng. Đó là bằng đảng tăng.

Bốn, thế tục tăng. Mờ ám qua ngày, ù ù cạc cạc kéo dài cuộc sống, tâm không nghĩ suy, thân bận rộn việc đời. Đó là thế tục tăng.

Năm, thắng nghĩa tăng. Trí huệ thông đạt có thừa, nói năng vô ngại, tùy cơ thuyết pháp, cứu giúp mọi người. Đó là thắng nghĩa tăng.

Nhân Hữu Ngũ Khổ

人有五苦 (Pháp uyển châu lâm và ngũ khổ chương cú kinh)

Một, Mẫu nhân hoài nhậm tùng tứ đắc sanh.

Người vừa thọ thai, ở trong bụng mẹ, bị đè nén cùng cực, đau đớn không lường; cho đến khi sanh, nóng, gió chạm vào thân, như chân không bước trên lưỡi dao, lưỡi kiếm, khóc la dữ dội, chợt mê mờ nguyên nhân đời trước (để có kết quả ngày hôm nay). Đó là sanh khổ.

Hai, Lão nhân nhan sắc bại hoại.

Người già cả, tóc bạc răng rụng, mắt mờ tai điếc. bốn đại không còn điều hòa, 100 khớp xương đau nhức, đầu cúi lưng cong, đứng ngồi rên la. Đó là lão khổ.

Ba, Bệnh nhàn khốn liệt. Người nhờ bốn đại làm thành thân thể, một đại không điều hòa thì mườimột bệnh phát sanh. bốn đại không hòa hợp thì bốn0bốn bệnh cùng sinh ra. Thân thể đau đớn như bị roi gai đánh đập. Chân, tay quờ quạng, khí lực hao gầy, đứng ngồi phải cậy người giúp đở. Đó là bệnh khổ.

Bốn, Nhân tử phong đao đoạn mạch.

Khi người sắp chết, bốn đại phân rã, đau nhứt ghê hồn, cha mẹ con cái không ai cứu được. Gió như dao bén xẻ thân thể ra, khổ không thể chịu nỗi. Đó là tử khổ.

Năm, Phạm tội nhân thúc phược tống ngục.

Người làm việc sai phạm với pháp luật nhà nước, mắc phải tội lỗi, gông cùm trói buộc, nhốt vào lao ngục, chịu bao nhiêu là hình phạt, khổ không sao nói hết. Đó là ngục khổ.

Nhẫn Nhục Ngũ Chủng Công Đức

忍辱五種功德 (Pháp tập kinh)

Một, Năng nhẫn sở đã. Bồ tát dùng trí lực bình đẳng giống như tiếng vang, tuy bị người khác đánh đập mà có thể nhịn chịu, không đáp trả lại.

Hai, Năng nhẫn sở não. Bồ tát dùng trí lực bình đẳng như cảnh tượng hiện vào trong tấm gương sáng, tuy bị người khác làm buồn bực mà có thể nhận chịu, không đáp trả lại.

Ba, Năng nhẫn sở sân. Bồ tát dùng trí lực bình đẳng như ảo, tuy bị người khác nóng giận trách mắng mà có thể nhận chịu, không đáp trả lại.

Bốn, Bát phong bất động. Bát phong là lợi, suy, hủy, dự, xứng, cơ, khổ, lạc.

Bồ tát dùng trí lực bình đẳng thanh tịnh, nên tám gió của thế gian thổi mà không động.

Năm, Phiền não bất nhiễm.

Bồ tát dùng trí lực bình đẳng thanh tịnh đối với các pháp thế gian, nên tất cả phiền não đều không vướng nhiễm.

Nhật Hành Ngũ Phong

日行五風 (Khởi thế nhân quả kinh).

Kinh nói: Phật bảo các vị Tỳ kheo: cung điện nhật thiên dọc, ngang 51 do tuần, trên dưới bốn phương đều ngay thẳng; tường vách, lan can đều làm bằng kim ngân, lưu ly. Hình dáng cung điện hướng ra bốn phương. Trông từ xa giống như hình tròn; bên trong có năm lại gió thổi, chuyển động đưa đi; nên gọi là nhật hành ngũ phong. (Nguyệt cung cũng có năm loại báu trang hoàng, lớp lớp tường vách, lan can, so với nhật cung không khác. Dọc, ngang chỉ có 49 do tuần).

Một, Trì.

Trì là gìn giữ.

Điện nhật cung, vì có gió gìn giữ mà đi trong không trung không bị rơi.

Hai, Trú.

Trú là ở yên.

Điện nhật cung, vì có sức gió giữ gìn, nên ở trong không trung mà được an ổn.

Ba, Tùy thuận chuyển. Nhờ có gió thổi ở trong điện nhật cung, mà ở trong không trung chuyển động như ý.

Bốn, Ba la ha ca.

Tiếng Phạn là ba la ha ca. Trong điện Nguyệt cung cũng có năm loại gió. Những gió khác danh mà nghĩa đều giống nhau; chỉ có trường hợp thứ tư, tên của một loại mà thay thế hết cả, giống như ba la ha ca trong nhật cung này, cũng thay thế ý nghĩa của những loại gió khác. Nhiếp là gìn giữ, thay thế, nuôi dưỡng.

Điện nhật nhờ gió gìn giữ mà đi lại được.

Năm, Tương hành. Điện nhật cung nhờ gió giúp đỡ, có thể ở trong không trung mà đi lại rất nhanh.

Như Lai Công Đức Lục Chủng Tướng

如來功德六種相 (Du già sư địa luận)

Công đức là vạn hạnh của Phật là nhân; pháp thân là quả đức. Vì muốn cho chúng sanh, giống như Phật tu hành, đều được thành tựu quả vô thượng; nên nói sáu loại tướng.

Một, Viên mãn.

Vạn hạnh của Phật đầy đủ, chủng trí tròn đầy sáng suốt; tất cả công đức ở thế gian và xuất thế gian, đều thành tựu hết thảy, vượt lên trên Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát; nên gọi là viên mãn.

Hai, Vô cấu.

Do chư Phật đã chứng các đức thường, lạc, ngã, tịnh, nên không còn phiền não ô nhiễm; nên gọi là vô cấu.

Ba, Bất động. Do chư Phật sở hữu công đức, vì chứng được định đại tịch diệt; nên tất cả ma quân của ngoại đạo, thân thuộc giặc cướp, cho đến lửa, nước, gió, v.v…, đều không thể quấy rối, làm thay đổi hay hư hao; nên gọi là bất động.

Bốn, Vô đẳng.

Phật sở hữu vô số công đức, to lớn đáng tôn kính, oai lực tự tại; tất cả hữu tình cho đến Bồ tát, không sánh được; nên gọi là vô đẳng.

Năm, Năng tác hữu tình lợi ích.

Chư Phật thành tựu công đức vô thượng, phương tiện thị hiện hạnh lợi tha; cứu độ và giải thoát cho chúng sanh; khiến cho thành thánh đạo; nên gọi là hay làm lợi ích cho chúng sanh.

Sáu, Công năng.

Chư Phật, đối với việc làm lợi ích cho chúng sanh, không mong muốn cho mình, không giữ lại, bỏ đi vì mình; mà tự nhiên được viên mãn và thành tựu; nên gọi là công năng.

Như Lai Thắng Đức Lục Nghĩa

如來勝德六義 (A tì đạt ma tạp tập luận)

Một, Tự tánh nghĩa. Pháp thân của chư Phật, đều nương vào lý thể của chân như làm tự tánh. Đó gọi là tự tánh nghĩa.

Hai, Nhân nghĩa.

Chư Phật, trong vô lượng vô số kiếp, tu tập cái nhân của thắng quả; đó gọi là nhân nghĩa.

Ba, Quả nghĩa.

Chư Phật hoàn toàn đã dứt hết chướng ngại của phiền não; chứng được quả vô thượng Bồ đề; nên gọi là quả nghĩa.

Bốn, Nghiệp nghĩa. Thân nghiệp của chư Phật đã thanh tịnh nên hiện thần thông lớn; khẩu nghiệp đã thanh tịnh, nên nói pháp nghĩa lớn; ý nghiệp đã thanh tịnh, nên điều phục vô số chúng sanh; dẫn dắt, dạy dỗ chúng sanh, khiến chúng ra khỏi sanh tử, chứng được giác ngộ; đó gọi là nghiệp nghĩa.

Năm, Tương ứng nghĩa.

Ứng là đáp vậy.

Trong tu nhân quả của chư

Phật, hay làm những việc khó làm, khổ hạnh; đã sanh ra công đức của mười lực, bốn vô sở uý và cùng với lý của pháp tánh tương ứng; nên gọi là tương ứng nghĩa. (mười lực là mười lực về trí của Phật; tri thị xứ (đạo lý) phi xứ trí lực; tri quá hiện vị lai nghiệp báo trí lực; tri chư thiền giải thoát Tam muội trí lực; tri chư căn thắng liệt trí lực; tri chủng chủng giải trí lực; tri chủng chủng giới trí lực; tri nhất thiết chí xứ đạo trí lực; tri thiên nhãn vô ngại trí lực; tri vĩnh đoạn tập khí trí lực.

Bốn vô sở uý là nhất thiết trí vô sở uý, lậu tận vô sở uý; thuyết chướng đạo vô sở uý; thuyết tận khổ đạo vô sớ uý).

Sáu, sai biệt nghĩa.

Chư Phật nói pháp độ chúng sanh, thị hiện tướng ba thân; pháp thân, báo thân, ứng thân khác nhau; nên gọi là sai biệt nghĩa.

Nội Ngũ Pháp

內五法 (Nan đề thích kinh)

Kinh nói: Phật ở nước Câu xá lê, mùa an cư sắp hết, ông Nan đề đã lâu không gặp Phật, xin đến chiêm bái.

Phật bảo Nan đề rằng: Nếu ông gặp tôi, hay không gặp tôi, cũng phải luôn tu tập năm nội pháp. năm pháp này còn gọi là năm sự việc, vì chúng đều từ tâm mà có.

Một, Xả bất tính ý. Đệ tử của Phật, đối với các pháp của Như lai, luôn giữ chánh tín, thì vô lượng pháp môn, đều có thể nhờ đây mà hiểu được. Đó là lý do vì sao gọi tín là nguồn của đạo, là mẹ sanh ra công đức. Nếu không có tâm chánh tín đối với pháp Phật, ắt phải trừ bỏ đi. Đó là xả bất tín ý.

Hai, Xả bất tịnh hạnh. Đệ tử của Phật, phải giữ gìn giới pháp của Như lai, luôn làm cho ba nghiệp thanh tịnh, thì tất cả phiền não không thể làm cho ô uế.

Nếu có hạnh bất tịnh, ắt phải trừ bỏ đi. Đó là xả bất tịnh hạnh.

Ba, Xả xan tham tâm. Đệ tử của Phật, phải dùng tiền của và giáo pháp cho khắp mọi người. Vì tiền của thì nuôi sống con người; giáo pháp nuôi huệ mạng con người.

Đối với hai việc này, luôn ưa thích thực tập, thì đem đến lợi ích cho tất cả.

Nếu có tâm tham lam, bỏn sẻn, ắt phải trừ bỏ đi. Đó là xả xan tham tâm

Bốn, Xả ngu si tâm. Đệ tử của Phật, phải dùng trí huệ, chiếu soi các pháp, thông đạt vô ngại, không bị hoặc nghiệp che lấp.

Nếu có tâm ngu si, ắt phải trừ bỏ đi. Đó là xả ngu si tâm.

Năm, Mạc nhạo đa văn. Đệ tử của Phật thường phải gần gũi bạn lành. Đối với các giáo pháp trọng yếu, học rộng nghe nhiều, nghiên cứu ý nghĩa thật rõ ràng. Nếu xa lìa tri thức, thì học hành và hiểu biết chẳng có bao nhiêu, lấy gì mở mang, hiểu biết và đối với các hạnh không thể tiến tu. Đó là mạc nhạo bất văn.