Tam Tạng Pháp Số

Ngũ Chủng Thông

五種通 (Tông cảnh lục)

Một, Đạo thông

Đạo đức là đạo lý. Chúng được lý trung đạo nên có thể khởi dụng, vô tâm ứng vật, giáo hóa tùy duyên với muôn loài; giống như bóng như tượng, trăng dưới nước, hoa trong không trung, không có hình thể cố định. Đó gọi là đạo thông.

Hai, Thần Thông

Thần tức là cái thần của tâm. Tâm thanh tịnh thì chiếu soi được vật, ghi nhớ muôn việc ở đời trước rõ ràng, tùy theo sức thiền định, không có gì làm cho trở ngại. Đó gọi là thần thông.

Ba, Y thông

Y tức là nương tựa Nương tựa vào pháp thuật, làm mọi việc theo ý muốn, không bị trở ngại, như mượn bùa phép mà đi tới, đi lui; biến hóa linh thiêng như thuốc uống biến thành thức ăn. Đó gọi là y thông.

Bốn, Báo thông

Quỷ thần biết trước, các vị trời biến hóa, biết sau khi chết sanh về đâu, rồng thiêng ẩn hiện. Đó gọi là báo thông.

Năm, Yêu thông

Hồ ly có phép biến hóa, cây đá hóa thành tinh, nương tựa vào tinh thần của người thông tuệ một cách kỳ lạ. Đó gọi là yêu thông.

Ngũ Chủng Tỉ Lượng

五種比量 (Hiển dương thánh giáo luận)

Tỉ lượng là suy nghĩ, quyết định, chọn lựa, so đo về cảnh giới, quyết định nghĩa lý của nó.

Một, Tướng tỉ lượng. Tùy theo sự tương quan với tướng mạo có được, hoặc ở hiện tại đến cảnh giới trước kia đã thấy mà suy diễn ra. Như, vì thấy cờ hiệu, mà suy ra có xe (cắm cờ hiệu); vì thấy khói mà suy ra lửa. Tương tự như thế, từ vua mà suy ra nước; lấy chồng và suy ra vợ; từ lạc đà mà suy ra trâu; từ thân hình mềm mại, tóc đen, cử chỉ nhẹ nhàng xinh đẹp mà suy ra người trẻ tuổi; từ mặt nhăn, tóc bạc mà suy ra là người già.

Thấy tướng hảo đẹp đẽ của

Phật, trí huệ vắng lặng, công hạnh tài giỏi mà suy Phật là bậc chánh đẳng chánh giác. Đầy đủ tất cả trí, với các việc như thế, gọi là tướng tỉ lượng.

Hai, Thể tỉ lượng. Do hiện thấy tự thể của đối tượng, mà suy ra tự thể không thấy của đối tượng; hoặc hiện thấy một phần tự thể mà suy ra phần còn lại. Như hiện tại suy ra quá khứ và vị lai; hoặc lấy việc quá khứ suy ra việc vị lai; hoặc lấy việc gần suy ra việc xa; hoặc từ một phần thành tựu suy ra phần thành tựu khác. Các lọai tương tự thế, gọi là thể tỉ lượng.

Ba, Nghiệp tỉ lượng.

Lấy tác dụng, làm chỗ dựa của tỉ nghiệp.

Như thấy vật ở xa, không cục cựa, bầy chim đang đậu trên đó; các loại tương tự như thế, suy ra đó là thân cây trụi cành lá; nếu có cục cựa, suy ra đó là con người; suy ra đó là con voi, nếu thấy có dấu chân to dài; nếu thân lết trên đường đi, suy ra là rắn.

Thấy suy ra mắt, nghe suy ra tai, v.v….; như thấy người mắt nhắm, cầm cây, quờ quạng đi lạc đường, suy ra là người đui; thấy người nói lớn tiếng, lắng tai nghe, suy ra là người điếc.

Do nghiệp đã làm, suy ra biết là tin đúng và thông minh. Các loại tương tự như thế, gọi là nghiệp tỉ lượng.

Bốn, Pháp tỉ lượng. Đối với tất cả tướng liên quan đến pháp, lấy một pháp so sánh

(suy ra) pháp còn lại.

Như thuộc vô thường, suy ra biết có khổ. Vì thuộc khổ, suy ra biết có không, vô ngã. Vì thuộc sanh, suy ra có già. Vì thuộc già, suy ra có chết. Vì thuộc có sắc, có thấy, có ngại, suy ra có vị trí và thể hình. Vì thuộc hữu lậu, suy ra có khổ. Vì thuộc vô lậu suy ra không khổ. Vì thuộc hữu vi suy ra là pháp sanh, trụ, dị, diệt.

Các loại tương tự như thế, gọi là pháp tỉ lượng.

Năm, Nhân quả tỉ lượng. So sánh tướng nhân quả; như thấy vật đi, suy ra có chỗ đến. Thấy có đến suy ra trước có đi.

Nếu thấy có người làm như vua phụng sự Phật pháp, suy ra biết có nhiều phước lộc và ngôi vị lớn. Thấy ngôi vị lớn và phước lộc nhiều, suy ra trước đã phụng sự Phật pháp như vua. Nếu thấy xây dựng sự nghiệp bằng đầy đủ việc lành, suy ra biết phải được tiền của giàu sang. Thấy có tiền của giàu sang, suy ra biết trước đã làm ăn chân chánh, hiền lành. Nếu thấy tu hành theo chánh pháp, suy ra biết phải được quả thánh. Thấy chứng được quả thánh suy ra biết trước đã tu chánh đạo.

Tương tự như thế, gọi là nhân quả tỉ lượng.

Ngũ Chủng Tịnh Nhục

五種淨肉 (Lăng nghiêm kinh hội giải).

Một, Bất kiến sát. Mắt không hề thấy con vật bị giết, ăn thịt con vật ấy, gọi là tịnh nhục.

Hai, Bất văn sát. Tai không hề nghe tiếng con vật bị giết, ăn thịt con vật ấy, gọi là tịnh nhục.

Ba, Bất nghi vị ngã sát. Biết con vật ấy vì cúng tế trời, thần, mà giết, không phải vì ta mà giết; ăn thịt con vật ấy, gọi là tịnh nhục.

Bốn, Tự tử.

Những con vật chết một cách tự nhiên vì lý do khách quan, ăn thịt những con vật ấy, gọi là tịnh nhục.

Năm, Điểu tàn.

Con chim, thú bị những con vật khác ăn còn dư, ăn thịt của những con ấy, gọi là tịnh nhục.

Ngũ Chủng Tịnh Thực

五種淨食 (Căn bản hữu bộ tì nại da).

Phật đặt ra các giới cấm, để cho các Tỳ kheo biết không được ăn sống thức ăn. Nếu có rau cỏ, củ, quả; trước phải dùng lửa, dao, móng tay xử lý cho thật sạch, rồi mới ăn. Đây là năm trường hợp ăn sạch.

Một, Hỏa tịnh. Tất cả củ, trái dùng lửa nấu chín trước, sau mới ăn. Đó gọi là hỏa tịnh.

Luật nói: Những thức ăn ấy, phải dung lửa nấu chín vậy.

Hai, Đao tịnh.

Tất cả củ, trái, v.v… phải dùng dao gọt bỏ vỏ, hạt trước, rồi sau mới ăn. Đó gọi là đao tịnh.

Luật nói: Những thức ăn ấy, phải dùng dao gọt sạch vậy.

Ba, Trảo tịnh

Tất cả các loại cây trái, trước nhất phải dùng móng tay lột võ nó đi sau mới ăn. Đó gọi là trảo tịnh. Luật nói: vì thế móng tay có thể bị thương tổn.

Bốn, Tiến càn tịnh. Tiến càn là những vật không còn tươi.

Tất cả củ, trái, v.v… tự héo tự khô, đến nỗi không thể làm giống để trồng trọt lại được, các Tỳ kheo mới dùng chúng để ăn. Đó gọi là tiến càn tịnh.

Luật nói: Những củ, quả, v.v… đã khô héo không thể gieo trồng được, mới dùng để ăn vậy.

Năm, Điểu trác tịnh. Tất cả củ, quả, v.v…, nếu do chim ăn dư rơi rớt, thì Tỳ kheo có thể ăn. Đó gọi là điểu trác tịnh.

Luật nói: Những củ, quả do chim ăn còn lại, thì mới ăn vậy.

Ngũ Chúng

五衆 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, Tỳ kheo.

Tiếng Phạn là Tỳ kheo, tiếng Hoa là Khất sĩ. Nghĩa là trên cầu pháp Phật để nuôi huệ mạng, dưới cầu thức ăn để nuôi sắc thân, có cuộc sống thanh tịnh, đem đến cho chúng sanh phước đức và lợi ích, phá tan tâm kiêu mạng, hạ mình khiêm tốn để thành tựu đức thanh nhã.

Hai, Tỳ kheo ni. Tiếng Phạn là ni, tiếng Hoa là nữ.

Luận đại trí độ nói: Ni giới cần nhiều luật nghi nên đứng sau Tỳ kheo. Phật dùng oai nghi, phép tắc, vì e rằng sẽ sanh ra sự hỗn tạp, ra lệnh để Tỳ kheo ni sau Sa môn.

Ba, Thức xoa ma na. Tiếng Phạn là Thức xoa ma na, tiếng Hoa là học pháp nữ.

Hành sự sao nói: Thức xoa ni học đủ ba pháp:

Căn bản: không làm bốn thứ: sát, đạo, dâm, vọng.

Học sáu pháp: xúc chạm nhau không sanh tâm nhiễm trước không trộm cắp không sát hại không nói dối không ăn phi thời không uống rượu.

Học hạnh pháp: học theo các hạnh mà bậc đại ni đã làm.

Bốn, Sa di.

Tiếng Phạn là Sa di, tiếng Hoa là tức từ. Tức là dứt bỏ tình cảm đắm nhiễm cuộc đời.Từ là lòng thương cứu giúp chúng sanh. Vì người xuất gia, mới vào Phật pháp, tình đời vẫn còn nhiều, nên phải dứt ác, tu hạnh từ bi. Đó gọi là Sa di.

Năm, Sa di ni.

Pháp sư Huyền trang nói: Tiếng Phạn là Thất lợi ma noa lý ca, tiếng Hoa là cần sách nữ. Siêng năng tu hành việc lành, sách tiến công đức, nên gọi là Sa di ni.

Ngũ Đạo

五 道 (Chánh pháp niệm xứ kinh)

Năm đường là trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh.

Nếu nói sáu đường, thì thêm A tu la vào, ở đây không nói đến là đường A tu la đem ghép vào trong năm đường còn lại.

Một, Thiên đạo.

Thiên là tối cao tối thượng, cực đại cực tôn, hưởng thọ hơn tự nhiên, khoái lạc rất vừa ý, là vì đời trước tu nhiều tịnh hạnh nên nhận được quả báo này. Đó là thiên đạo.

Hai, Nhân đạo. Nhân là nhẫn vậy, hay an phận nhịn chịu cảnh khổ, vui ở thế gian. Nhân còn là nhân đức, đạo lý làm người.

Kinh Phạm ma dụ nói: Người lành có lòng tin trong sạch, giữ được lòng nhân không giết hại; biết đủ, không trộm cắp; trong trắng không dâm dật.

Người giữ chữ tín, không nói lời lừa dối người. Người trung hiếu không ham say sưa, bởi vì được trời đất sanh ra, chỉ có con người là quý. Do tu tập việc lành mà quả báo có thân này. Đó là nhân đạo.

Ba, Địa ngục đạo.

Địa ngục ở dưới đất.

Luận Bà sa nói: dưới Thiêm bộ châu, hơn 500 du thiện na, thì có địa ngục. Địa ngục này, dung lượng của nó lớn, nhỏ không giống nhau. Tuổi thọ dài, ngắn mỗi người khác nhau, đều cho chúng sanh tạo nghiệp ác quá lớn, khi quả hết thì mạng sống chết, đến đây chịu khổ. (Tiếng Phạn Thiệm bộ châu, tức là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu. Tiếng Phạn là du thiện na, cũng gọi là do tuần, tiếng Hoa là hạn lượng).

Bốn, Ngạ quỷ đạo. Loại quỷ này, gầy ốm, xấu xa, hung ác, ai thấy đều sợ hãi. năm tàn tháng lụi, không ai cho ăn uống, hoặc ở dưới biển, hoặc ở trong rừng, vui ít khổ nhiều, tuổi thọ lâu dài nhiều kiếp. Đây là quả báo từ kiếp trước bỏn xẻn, tham lam, nên mới làm thân ngạ quỷ này.

Năm, Súc sanh đạo.

Súc sanh cũng gọi là bàng sanh. Luận Bà sa nói: Súc là nuôi dưỡng. Loài này nằm ngang, dùng bụng mà trườn, bẩm tánh ngu si, không thể đứng thẳng được, được người ta nuôi dưỡng, nên gọi là súc sanh; còn gọi là bàng sanh, vì thân nó phải nằm ngang mà đi, không ngay thẳng, có khắp ở mọi nơi. Do ác nghiệp vào đời trước nên bị quả báo sanh vào đường này.

Ngũ Độn Sử

五鈍使 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Độn tức là chậm chạp. năm thứ sai lầm này, do suy ra từ năm lợi sử. Đối với nhanh nhẹn mà nói chậm chạp, nên gọi là độn sử.

Một, Tham dục sử. Tham tức là tom góp không chán.

Các chúng sanh tham lam, đắm chìm trong sắc dục, tiền của vàng bạc, buông lung tình ý mà không chán, không biết đủ.

Do sự sai khiến của tham lam, mê lầm này, trôi lăn trong ba cõi, nên gọi là sử.

Hai, Sân khuể sử.

Sân tức là phẩn nộ (giận dữ). Các chúng sanh, đối với cảnh trái ý, nghịch lòng, nổi lên bao giận dữ, làm buồn phiền, rối loạn mình và người khác. Do bị sai hiến bởi sân hận này, trôi lăn trong ba cõi, nên gọi là sử.

Ba, Vô minh sử.

Vô minh là mê mờ, lầm lạc, không hiểu sự lý, là ngu si.

Các chúng sanh lấy tâm mê mờ duyên cảnh, đối với tất cả pháp, không thể hiểu biết rõ ràng.

Do bị ngu si, sai lầm này sai khiến, trôi lăn trong ba cõi, nên gọi là sử.

Bốn, Mạn sử. Mạn tức là ỷ mình xem thường người.

Các chúng sanh, ỷ mình dòng họ quyền quí, giàu sang, có đức, có tài, khinh thường người khác. Do bị tâm kiêu mạng sai khiến, trôi lăn trong ba cõi, nên gọi là sử.

Năm, Nghi sử.

Nghi tức là do dự, không quyết định.

Các chúng sanh, tâm mê mờ, trái với chân lý, không thể thấu hiểu tướng của các pháp. Do bị nghi ngờ, lầm lạc này sai khiến, trôi lăn trong ba cõi, nên gọi là sử.

Ngũ Dục

五欲 (Thiên thai tứ giáo nghi)

Chỉ quán nói năm trần không phải là dục, nhưng trong chúng có vị(mùi), có thể thúc dục người tu hành khởi tâm ham muố, nên nói là năm dục, vì hay dẫn người vào trong cảnh ma.

Một, Sắc dục.

Hình thể đẹp đẻ của người nam, người nữ đến cả màu sắc đen, vàng, đỏ, tía tuyệt trần của những bảo vật ở thế gian, hay khiến cho chúng sanh đam mê không chán, nên gọi là sắc dục.

Hai, Thinh dục

Tiếng đờn, tiếng sáo, tiếng va chạm của vật trang sức, cho đến tiếng ca, tiếng vịnh của nam thanh, nữ tú, khiến cho chúng sanh đam mê không chán, nên gọi là thinh dục.

Ba, Hương dục.

Mùi thơm của thân thể nam, nữ và các mùi thơm của thế gian, hay khiến cho chúng sanh đam mê không chán, nên gọi là hương dục.

Bốn, Vị dục

Tất cả thức ăn, thức uống cao sang, mỹ vị, hay khiến cho chúng sanh đam mê không chán, nên gọi là vị dục.

Năm, Xúc dục Thân thể nam, nữ mềm mại, trơn lán, khi lạnh thì thân thể ấm, khi nóng thì thân thể mát, cho đến quần áo các loại khi va chạm đến, hay khiến cho chúng sanh đam mê không chán, nên gọi là xúc dục.

Ngũ Dục

五欲 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, Tài dục.

Tài là tất cả tiền của ở thế gian. Người dùng tài sản để nuôi dưỡng mình, cho nên mới tìm tòi, tham lam, luyến tiếc không thôi.

Đó là tài dục.

Hai, Sắc dục.

Sắc là những màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng ở thế gian và những sắc màu của nam, nữ. Người vì sắc mà vừa lòng thích ý, cho đến tham lam, tìm tòi, luyến tiếc, đam mê, không thể ra khỏi ba cõi, đó là sắc dục.

Ba, Ẩm thực dục.

Ẩm thực tức là thức ngon, vị lạ ở thế gian. Người ăn uống nuôi sống thân mạng, cho đến tham lam, tìm tòi, đam mê không chán, đó là ẩm thực dục.

Bốn, Danh dục.

Danh là tiếng tăm ở thế gian. Nhờ tiếng tăm mà cha mẹ được vinh hiển, bản thân được ái mộ, cho nên tìm kiếm, ham mê không biết dừng, đó là danh dục.

Năm, Thụy miên dục. Thụy miên là lúc tình cảm và ý thức rơi vào trạng thái mờ tối. Ngũ nghỉ của người cũng có giờ giấc, hoặc là thuận theo sự lười biếng, buông thả, đam mê không chán, đó là thụy miên dục.

Ngũ Giới Phối Ngũ Thường Ngũ Hành

五戒配五常五行 (Nhân vương kinh sớ)

Một, Bất sát phối nhân.

Thương yêu sự sống gọi là nhân (từ), là hành mộc của ngũ hành cũng chủ yếu từ nhân. Nhân từ thì không giết hại, nên không giết hại đi đôi với nhân (từ)

Hai, Bất đạo phối trí. Phân biệt chánh, tà rõ ràng gọi là trí, là hành thủy của ngũ hành cũng chủ yếu từ trí.

Trí thì không đạo (trộm cắp), nên không trộm cắp thì đi đôi với trí.

Ba, Bất tà dâm phối nghĩa. Làm việc gì thích đáng, gọi là nghĩa, là hành kim của ngũ hành cũng chủ yếu từ nghĩa.

Nghĩa thì không tà dâm, nên không tà dâm đi đôi với nghĩa.

Bốn, Bất vọng ngữ phối tín. Chân thật, không dã dối gọi là tín, là hành hỏa của ngũ hành, cũng chủ yếu từ tín.

Tín thì không nói dối, nên không nói dối đi đôi với tín.

Năm, Bất ẩm tửu phối lễ. Đối xử nhau có nguyên tắc gọi là lễ, là hành hỏa của ngũ hành, cũng chủ yếu từ lễ.

Lễ thì ngăn ngừa lỗi lầm, nên không uống rượu đi đôi với lễ.

Ngũ Giới

五戒 (Tăng nhất A hàm kinh)

Một, Bất sát giới.

Nếu đối với sự sống của chúng sanh khác, giết hại bừa bãi, cướp mất mạng sống của nó, khi chết đọa vào đường ác, nếu sanh làm người, thì tuổi thọ rất ngắn. Nếu không làm việc ấy thì gọi là không phạm vào giới sát.

Hai, Bất thâu đạo giới. Đối với vật có chủ, người ta không cho mà lén lấy, khi chết đọa vào đường ác. Nếu sanh làm người cũng chịu quả báo nghèo khổ, nếu không làm việc ấy, thì gọi là không phạm vào giới trộm cắp.

Ba, Bất tà dâm giới. Người nếu dâm dật vô độ, thích xâm phạm vợ của người khác, khi chết đọa vào đường ác, nếu sanh làm người thì vợ mình cũng không đoan chánh, trinh tiết, nếu không làm việc ấy, thì gọi là không phạm vào giới tà dâm.

Bốn, Bất vọng ngữ giới. Người nếu nói lời hư dối, che đậy sự thật, làm mê hoặc người nghe, khi chết đọa vào đường ác, nếu sanh làm người, hơi thở hôi thúi, không ai ưa, nếu không làm như thế, gọi là không phạm vào giới vọng ngữ.

Năm, Bất ẩm tửu giới. Người nếu uống rượu, thì phóng túng cuồng bạo, tối tăm si mê, không có trí huệ. Nếu không uống rượu, thì gọi không phạm vào giới uống rượu.

Ngũ Hạ Phần Kết

五下分結 (Thiên thai tứ giáo nghi tập chú)

Hạ phần kết là phiền não trói buộc ở cõi dục.

Một, Tham trước. Tham là ham muốn, đắm chìm trong ấy không chán. Chúng sanh ở dục giới, đối với cảnh vừa lòng ở cõi trên, tâm tham nổi lên, không hề biết đủ. Do tham lam lầm lạc trói buộc, không có hạn kỳ ra khỏi ba cõi, nên gọi là kết.

Hai, Sân kết

Sân là tâm giận dữ. Chúng sanh ở cõi dục, đối với cảnh trái ý ở cõi trên, tâm sân hận nổi lên, mà không tự ngăn chặn. Do sân hận mê lầm này trói buộc, không có hạn kỳ ra khỏi ba cõi, nên gọi là kết.

Ba, Thân kiến kết Thân kiến là chúng sanh ở cõi dục, đối với danh sắc, năm ấm, 12 nhập, 18 giới lầm cho là thân. Do kiến hoặc này trói buộc không có hạn kỳ ra khỏi ba cõi, nên gọi là kết.

(Danh sắc thì danh là tâm, sắc là sắc thân)

Bốn, Giới thủ kết Giới thủ là các ngoại đạo, những giới sai trái mà cho là giới, tức là tà giới. Do chấp chặt điều sai trái trói buộc, không có hạn kỳ ra khỏi ba cõi, nên gọi là kết.

Năm, Nghi kết. Nghi là tâm mê mờ, trái với chân lý, nghi ngờ không quyết định. Chúng sanh ở cõi dục do nghi ngờ này, không có hạn kỳ ra ngoài ba cõi, nên gọi là kết.

Ngũ Hành

五行 (Viên giác sao)

Ngũ hành là trong sáu độ, hợp định, huệ hai độ thành chỉ quán một môn, nên lục độ trở thành năm độ, gọi là ngũ hành.

Một, Bố thí.

Bố thí là đem nội tài và ngoại tài cho người khác mà không keo kiệt, bằng tâm thanh tịnh của mình. (nội tài tức là thân mạng, ngoại tài tức tiền của vật chất)

Hai, Trì giới. Giữ gìn giới luật của Phật, thì có thể ngăn chặn các việc ác do thân, miệng gây ra.

Ba, Nhẫn nhục.

Nhẫn nhục là đối với cảnh trái ý, phật lòng, gặp phải những việc gây ra buồn phiền, nhục mạ, đều có thể chịu đựng được, tâm không oán trách, ân hận.

Bốn, Tinh tấn.

Tinh tấn là tu tập các pháp lành, siêng năng không lười biếng. Tâm luôn giữ gìn, không để buông thả.

Năm, Chỉ quán.

Chỉ quán: chỉ là nhân ưu việt của thiền định. Quán là nguyên do của trí huệ. Nếu thành tựu hai pháp này thì tự nhiên định, huệ tròn đầy sáng suốt.

Ngũ Hậu Đắc Trí

五後得智 (Nhiếp Đại thừa luận thích)

Bồ tát thực hành hoàn tất trí hóa tha; nghĩa là Bồ tát bắt đầu độ sanh, phân biệt rõ ràng và có thể thấu hiểu các pháp, ghi nhớ không quên, xây dựng giáo pháp chân chánh, khiến cho kẻ khác tu hành, tùy duyên hòa hợp, tùy theo ước muốn của mình, đều được đầy đủ; nên có năm trí khác nhau.

Một, Thông đạt

Bồ tát do hậu đắc trí này mà có thể quán sát được tất cả các pháp về cảnh giới và trong tâm muốn biết, thấy đều không trở ngại.

Hai, Tùy niệm

Tùy niệm cũng gọi là ức trí. Bồ tát do hậu đắc trí, ở trước quán trong tâm, thấu suốt tướng cảnh giới các pháp. Sau khi ra khỏi quán, đều ghi nhớ tất cả không quên.

Ba, An lập An lập cũng gọi là thành lập. Bồ tát do hậu đắc trí, đã thấu hiểu cảnh giới của các pháp, còn hay lập nên giáo pháp chân chánh, khiến cho kẻ khác tu hành.

Bốn, Hòa hợp Hòa hợp cũng có tên là tương tạp.

Bồ tát do hậu đắc trí, đối với tất cả các pháp đã duyên ở trước hòa hợp cảnh giới và hay quán sát chiếu soi rõ ràng chúng; do quán sát này liền biến tất cả phiền não thành Bồ đề.

Năm, Như ý

Bồ tát do hậu đắc trí, đã biến được phiền não thành Bồ đề, nên đối với tất cả những gì đã ước muốn, đều tùy theo ý, như biến đại địa trở thành vàng ròng, đó vậy.

Ngũ Hối

五悔 (Thiên thai tứ giáo nghi).

Có năm lọai đều gọi là hối, vì chúng đều có thể tiêu diệt tội, tức là diệt nghiệp của thân, miệng, ý. Khuyến thỉnh thì diệt được tội của ba tuần thỉnh Phật nhập diệt. Tùy hỉ thì diệt được tội ghen ghét người khác tu tập việc lành. Hồi hướng thì diệt được tâm cầu sanh trong ba cõi. Phát nguyện thì diệt được lỗi tu hành thối chí. (ba tuần là tiếng Phạn, tiếng Hoa là ác).

Một, Sám hối.

Sám là tu sửa những nghiệp sắp đến.

Hối là sửa đổi những việc đã qua.

Tu quả lành ở tương lai thì sửa đổi nhân ác ở quá khứ. Đó là sám hối.

Hai, Khuyến thỉnh.

Khuyến thỉnh có hai:

Mười phương thế giới có Phật sắp vào Niết bàn thì cầu thỉnh ở lại cõi đời để đem lại lợi ích cho chúng sanh.

Mười phương thế giới có Phật vừa thành chánh giác, cầu xin chuyển pháp luân, độ các chúng sanh. Tuy không diện kiến chư phật, nhưng thành tâm cầu xin, bằng lòng thành cung kính hướng về. Đó là khuyến thỉnh.

Ba, Tùy hỷ.

Tán đồng người khác tu tập nhân lành, hoan hỷ người khác đạt kết quả tốt. Đó là tùy hỷ.

Bốn, Hồi hướng.

ba tu nghiệp trên tu tập được tất cả việc lành, cho đến sám hối, khuyến thỉnh, tùy hỷ, vô vàn công đức hồi hướng cho tất cả chúng sanh trong pháp giới. Đó là hồi hướng.

Năm, Phát nguyện.

Phát thệ nguyện cốt là chế phục tâm mình. Hễ đã có tu hành thì phải có kỳ hạn chứng đạo quả. Nếu không có tâm mong mỏi, e sẽ đưa đến thối thất. Đó là lý do nói rằng nếu không phát tâm, thì việc gì cũng chẳng thành. Cho nên chư Phật và Bồ tát, chẳng có vị nào không phát tâm mà thành chánh giác. Đó là phát nguyện.

Ngũ Kết

五結 (A tì đạt ma tập luận).

Kết tức là cột chặt.

Chúng sanh vì phiền não sai lầm, tạo các nghiệp ác, nên bị các khổ cột chặt, trôi lăn trong ba cõi, không thể xa rời, nên gọi là kết ( cột chặt).

Một, Tham kết.

Chúng sanh tham đắm pháp sanh, tử trong ba cõi, toàn làm việc chẳng lành; do đó hay tạo ra quả khổ ở vị lai, không được giải thóat.

Đó gọi là tham kết.

Hai, Khuể kết.

Chúng sanh trong tâm có nhiều buồn bực, tức tối, toàn làm việc chẳng lành; do đó hay tạo ra quả khổ ở vị lai, không được giải thóat.

Đó gọi là khuể kết.

Ba, Mạn kết.

Ỷ mình làm nhục người là mạn. Chúng sanh thường khởi lên ngã mạn, tà mạn, … toàn làm việc chẳng lành; do đó tạo ra quả khổ ở vị lai, không được giải thoát. Đó gọi là mạn kết.

(Ngã mạn là ỷ vào tài năng của mình, xúc phạm, xem thường người khác. Tà mạn là không lễ lạy tháp miếu, không kính trọng Tam bảo, không đọc tụng kinh điển)

Bốn, Tật kết Chúng sanh ham mê lợi dưỡng, tâm không biết đủ, không biết chán. Nếu thấy người khác vẻ vang, sanh tâm ghen ghét, toàn làm việc chẳng lành. Do đó tạo ra qủa khổ ở vị lai, không được giải thoát. Đó gọi là tật kết.

Năm, Xan kết

Chúng sanh ham mê lợi dưỡng, đối với tài sản, …tâm luôn keo kiệt, không thể sẵn lòng bố thí người nghèo đói, thiếu thốn, toàn làm việc chẳng lành. Do đó tạo ra quả khổ ở vị lai, không được giải thoát. Đó gọi là xan kết.

Ngũ Khổ

五苦 (Tích huyền ký)

Một, Sanh, lão, bệnh, tử, khổ. Khi chúng sanh vừa thọ sanh, ở trong bụng mẹ chật chội, bất tịnh; đến khi sanh, gió lạnh chạm vào thân thể như bị kim châm, dao cắt; đến lúc yếu già, khí lực (sức khỏe) tiêu mòn, đi lại không ổn; lại thêm bệnh hoạn, nóng, lạnh làm cho phiền muộn khổ đau; đến khi chết, bốn đại lìa tan, thần thức dật dờ. Tất cả duyên do này, thảy đều là khổ; đó là sanh, già, bệnh, chết, khổ.

Hai, Ái biệt ly khổ.

Thường người mình yêu thương, lại trắc trở xa lìa, không ở chung với nhau được, đó là khổ vì thương yêu mà xa cách.

Ba, Oán tắng hội khổ. Thường người minh ghét bỏ, muốn xa lìa mà trái lại hay gặp nhau, chung chạ, đó là oán tắng hội khổ.

Bốn, Cầu bất đắc khổ. Các cảnh tiếng hay, sắc đẹp ở thế gian và tất cả lợi dưỡng đáng ưa đáng thích, lòng ham muốn mà không thể được, đó là cầu bất đắc khổ.

Năm, Ngũ ấm thạnh khổ. Năm ấm là sắc, thọ, tưởng,

hành, thức

Ấm có nghĩa là che đậy. Hay che đậy chơn tánh, không để cho tánh này biểu lộ.

Thạnh là lớn mạnh. Các khổ ở trước đều cho năm ấm tụ tập; đó là năm ấm thạnh khổ.

Ngũ Kiến

五見 (Niết bàn kinh)

Một, Thân kiến.

Trong năm ấm, lầm cho là có thân, cưỡng dựng lên có ông chủ, luôn khởi lên ngã kiến. Chấp ngã và những gì thuộc ngã. Đó gọi là thân kiến.

(Ngã, ngã sở: Chấp một ấm là ngã; bốn ấm kia là ngã sở).

Hai, Biên kiến.

Cho rằng thân ta, hoặc là đọan( chết rồi không còn gì nữa), hoặc là thường( sau khi chết còn mãi). Chấp đọan không phải thường.; chấp thường không phải mất hẳn, chỉ là chấp một bên. Đó gọi là biên kiến.

Ba, Tà kiến.

Tâm tà giữ lấy lý lẽ, bằng cái thấy lầm lạc điên đảo, rằng không tin nhân quả, dứt hết các căn lành, làm theo hành vi của xiển đề. Đó gọi là tà kiến. .

Bốn, Giới thủ kiến. Không phải ở trong giới pháp mà sai lầm cho rằng là giới, lại còn cố chấp là hay nhất, ít mong có cơ hội tiến bộ. Gọi là giới thủ kiến.

Năm, Kiến thủ. Không phải ở trong pháp mầu nhiệm, chân chánh, mà lầm cho đó là Niết bàn, đem lòng chấp trước, rồi lầm cho rằng cái mà ta chứng được là hơn hết, Đó gọi là kiến thủ.

Ngũ Kỳ Đặc Mộng

五奇特夢 (Quá khứ hiện tại nhân quả kinh).

Nhờ kiếp trước, đức Thế Tôn ở trong núi tu tập, hiệu là Tỳ kheo Thiện Huệ, nên hiện năm giấc mộng kỳ lạ; bèn đến thưa Như lai Phổ Quang, xin Ngài giảng nói tướng của những giấc mộng.

Một, Mộng ngọa đại hải. Phật Phổ Quang nói: mộng nằm trên biển là thân của ông hiện đang ở trong biển sanh tử, chưa đến bờ giải thoát, chưa chứng Niết bàn.

Hai, Mộng chẩm tu di. Phật Phổ quang nói: mộng gối đầu lên núi Tu di là dấu hiệu ra khỏi biển sanh tử, lên bờ giải thoát, sắp chứng Niết bàn.

Ba, mộng hải trung nhất thiết chúng sanh nhập ngã thân nội. Phật Phổ quang nói: mộng thấy tất cả cúng sanh ở trong biển lớn đều vào trong thân của mình; mộng ấy có nghĩa đang ở trong biển trần lao, vì chúng sanh làm chỗ nương tựa cho họ, cứu giúp họ lên bờ giải thoát.

Bốn, Mộng thủ chấp nhật. Phật Phổ Quang nói: Mộng thấy tay nắm mặt trời là dấu hiệu của trí huệ sang suốt, chiếu soi khắp pháp giới, dẫn dắt chúng sanh mê lầm, tối tăm, trở về đường chánh.

Năm, Mộng thủ chấp nguyệt.

Phật Phổ Quang nói: Mộng thấy tay nắm mặt trăng là biểu hiện trí phương tiện, đi vào trong cõi trần lao sanh tử, dùng phương pháp trong trẻo, mát dịu, giáo hóa, hướng dẫn chúng sanh, khiến cho xa lìa buồn phiên, nóng, nảy.

Ngũ Luận Sư

五論師 (Phiên dịch danh nghĩa)

Một, luận sư A thấp phược lũ sa.

Tức là luận sư Mã minh. Luận Ma ha diễn nói: Trong đời quá khứ có một ông vua lớn có tên là Luận đà có 1000 con chim trắng đều ưa hót. Nếu chim hót thì đức độ nhà vua tăng lên, nếu không hót thì đức của ông giảm đi.

Những con chim như thế, nếu thấy con ngựa trắng thì hót vang, không thấy ngựa trắng thì im, không hót.

Lúc bấy giờ nhà vua tìm ngựa trắng khắp nơi, mà không tìm được. Vua nói như vầy: nếu các ngoại đạo có thể làm cho con chim hót thì phá hoại Phật giáo, nếu đệ tử của Phật có thể làm cho con chim hót thì phá hoại ngoại đạo.

Lúc ấy, Bồ tát dùng sức thần thông hiện ra 1000 con chim đều cất tiếng hót vang.

Vì muốn chánh pháp còn mãi và hưng thịnh, không để cho mất đi, vì vậy đức Thế Tôn đặt tên cho vị Bồ tát này là Mã minh.

Lại có sách nói: khi vị sư này nói pháp làm cho bầy ngựa cảm động hí lên bi thảm, nên có hiệu là Mã minh và Ngài làm ra luận Khởi tín, luận Đại thừa trang nghiêm, … vì vậy gọi Ngài là luận sư.

Hai, Na già hạt thọ na luận sư. Tức là luận sư Long mãnh, còn gọi là Long thọ, vì mẫu thân sanh Ngài dưới cây cổ thụ. Nhân khi Long thành đạo, nên có hiệu là Long thọ.

Phụ hành nói: sở học của Long thọ thông bát rộng rãi, số một trong thiên hạ, muốn chê bai kinh Phật, Long được đón tiếp vào cung vua, chỉ trong một mùa hạ đọc tụng bảy kinh Phật, Ngài nhận ra Phật pháp sâu xa nhiệm mầu, liền xuất gia để hàng phục ngoại đạo và xương minh đệ nhất nghĩa, Ngài làm ra luận trung quán, đại trí độ, nên gọi là luận sư.

Ba, Đề bà luận sư. Tiếng Phạn là Đề bà, tiếng Hoa là Thiên là đệ tử của Ngài Long thọ. Đề bà làm ra Bách luận, Đại trượng phu luận…, vì vậy gọi là luận sư.

Bốn, Cưu ma la la đa luận sư. Tiếng Phạn là Cưu ma la la đa, tiếng Hoa là Đồng thọ, vì Ngài xiển dương luận nghĩa, vì vậy gọi là luận sư.

Năm, Thất lợi la đa luận sư. Tiếng Phạn là Thất lợi la đa, tiếng Hoa là Thắng thọ. Luận lý của Ngài như mặt trời chiếu xuống cõi đời, phá tan tăm tối, vì vậy gọi là luận sư.

Ngũ Luân Tam Muội

五輪三昧 (Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn)

Luân có nghĩa liên tục chuyển động và nghiền nát những gì trên đường đi của nó. Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là chánh định.

Người tu tập thiền định Tam muội, phải dũng mãnh tinh tấn, phá tan nghiệp quả mê mờ, lầm lạc, từ cạn đến sâu, từ phàm phu vào thánh vị, giống như ý nghĩa của bánh xe chuyển động trên đường.

Một, Địa luân Tam muội

Địa (đất) có hai nghĩa:

1) Đứng yên một chỗ 2) Muôn vật đều phát sanh từ đất.

Người tu tập thiền định Tam muội, vẫn chưa chứng đến địa định, mà hiểu rất nhanh tướng thân, tâm đều không, thì nhập định một cách dễ dàng. Định giữ tâm yên như đất bất động. Do chưa đến đất để sanh ra vô vàn công đức, cũng giống như khả năng của đất sanh ra muôn vật. Đó gọi là địa luận Tam muội. (Chưa đến địa định nghĩa là tu thiền ở trong dục giới, tuy thân chưa đến sơ thiền mà đã chứng được sơ thiền).

Hai, Thủy luân Tam muội Thủy (nước) có hai nghĩa:

Thấm nhuần để sanh trưởng,

Tính mềm mại

Người tu tập thiền định Tam muội, ở trong địa luân, nếu chứng được thủy luân Tam muội thì phát ra vô số công đức của các thiền (định).

Nước đứng yên thấm nhuần vào tâm, căn lành tăng trưởng. Đó là nghĩa của thấm nhuần. Vì chứng được định nên thân tâm mềm dẻo, chế phục được tính cao ngạo, ngã mạn. Tùy thuận theo thiện pháp. Đó là nghĩa mềm mại. Đó gọi là thủy luân Tam muội.

Ba, Phong luân Tam muội Phong (gió) có ba nghĩa:

1) Đi đây đó trong không gian không trở ngại 2) Lay động muôn vật

3) Hay phá hoại

Người tu tập thiền định Tam muội, phát sanh trí huệ tương tự, là một phương tiện vô ngại, như gió bay đây đó trong không gian, không trở ngại gì.

Đã được trí huệ vô ngại làm phương tiện, thì có thể thúc dục các căn lành xuất thế, công đức sanh trưởng, như sự lay động của gió đối với vạn vật.

Do trí huệ vô ngại này làm phương tiện nên có thể phá trừ tà kiến phiền não, giống như sự phá hoại của gió đối với vạn vật. Đó gọi là phong luân Tam muội.

(Trí huệ tương tự là đối với trí huệ đã chứng được từ sơ quả trở lên, do chưa phải thật chứng, nên gọi là tương tự).

Bốn, Kim sa luân Tam muội Kim (vàng) là ví dụ như cái gì hoàn toàn chân thật. Sa (cát) là dụ không dính mắc. Người tu tập thiền định Tam muội, nếu phá trừ kiến hoặc và tư hoặc, phát sanh trí huệ thật sự, không nhiễm ô, không dính mắc, thì chứng được đạo quả. Nếu vị đó là Bồ tát thì có thể phá hết trần sa phiền não. Đó gọi là kim sa luân Tam muội.

(Quả là sơ quả, nhị quả, tam quả)

Năm, Kim cang luân Tam muội Thể của kim cang rắn chắc, sử dụng rất có lợi ích, có thể nghiền nát các vật. Cũng như vậy người tu tập thiền định Tam muội, không bị mê mờ, lầm lạc lấn át, hay dứt trừ tất cả kiết sử, thành A la hán. Nếu là Bồ tát thì có thể phá vô minh hoặc chứng nhất thiết chủng trí. Đó gọi là kim cang luân Tam muội. (Kiết sử là kiến, tư hoặc trong ba cõi)

Ngũ Lực Bất Khả Đáo

五力不可到 (Chư kinh yếu tập)

Câu xá luận nói: Nếu người bỏ thân mạng này, mà phải đến vô lượng thế giới bên ngoài để thọ sanh thì thần thức của thân trung ấm đi trong không trung, trong chốc lát đến nơi thác sanh, đều do sự duy trì của nghiệp lực. Dù có sức thần thông, thiền định cũng không thể ngăn chặn, không cho nó đi; cũng không thể bắt nó ở lại những nơi thác sanh khác; nên gọi là sức không thể được vậy.

(Trung ấm là thân của chúng sanh sau khi chết, chưa thác sanh, gọi là trung ấm).

Một, Định lực.

Là sức định lớn của chư Phật. Thần thức trung ấm của chúng sanh, khi đến thế giới khác đầu thai, đều do sự duy trì của nghiệp lực, đi một cách rất nhanh chóng, liền sanh ở nơi kia. Dù sức định lớn của Phật, cũng không thể ngăn chặn thần thức ấy thác sanh, nên gọi là không thể được.

Hai, Thần thông lực. Thần thông là sức thần thông của chư Phật.

Thần thức trung ấm của chúng sanh, khi đến thế giới khác đầu thai, đều do sức nghiệp duy trì, đi một cách nhanh chóng, liền sanh ở nơi kia.

Dù cho sức thần thông của chư Phật, cũng không thể ngăn chặn thần thức ấy thác sanh; nên gọi là không thể được.

Ba, Đại nguyện lực. Đại nguyện lực là sức nguyện lớn của chư Phật.

Thần thức trung ấm của chúng sanh, khi đến thế giới khác đầu thai, đều do sức nghiệp duy trì, đi một cách nhanh chóng liền sanh ở nơi kia.

Dù cho sức nguyện lớn của chư Phật, cũng không thể ngăn chặn thần thức ấy thác sanh; nên gọi là không thể được.

Bốn, Pháp oai đức lực. Pháp oai lực là sức oai đức của Phật pháp.

Thần thức trung ấm của chúng sanh, khi đến giới khác đầu thai, đều do nghiệp lực duy trì, đi một cách nhanh chóng, liền sanh ở nơi kia.

Dù cho sức oai đức của Phật, cũng không thể ngăn chặn thần thức ấy thác sanh; nên gọi là không thể được.

Năm, Tá thức lực. Tá thứ lực là nhị thiền trở lên, không có tầm tứ, ngôn ngữ. Nếu muốn nói pháp thì phải mượn thức của sơ thiền để sử dụng. Thần thức trung ấm của chúng sanh, khi đến thế giới khác đầu thai, đều do sức nghiệp duy trì, đi một cách nhanh chóng, liền sanh ở nơi kia.

Dù có mượn sức mạnh của thức, cũng không thể chặn lại thần thức ấy thác sanh, nên gọi là không thể được. (Nhị thiền trở lên là tam thiền, tứ thiền).

Ngũ Lực Nan Phán

五力難判 (Tông cảnh lục)

Ngũ lực nan phán là sức của năm thứ định, trong duy thức luận không thể phán quyết được. Nhưng ba cõi duy tâm, muôn pháp duy thức mà không thể phán quyết năm lực này là vì năm thức lực này, là cảnh giới bất tư nghì của thánh nhân, không cùng tương ứng với tâm thức. Đó là lý do khó quyết định.

Tông cảnh lục nói: Có năm lực mà duy thức không thể quyết định.

Một, Định lực. Định lực là sức định tĩnh lớn của Như lai.

Sức định này, không dơ, không sạch; chẳng không, chẳng có; sống, chết không thể chi phối; phiền não không thể ràng buộc, không dấy khởi định này; mà có thể ứng khắp mười phương, không cùng thức và pháp tương ứng; cho nên duy thức khó phán quyết.

Hai, Thông lực. Thông lực là sức thần thông của Như lai.

Sức thần thông này, biến hóa vô cùng, tùy cảm mà ứng, không lo toan mà biết, thấu suốt muôn pháp, suy nghĩ không thể đến được, há có tương ứng giữa thức và pháp; cho nên duy thức khó phán quyết.

Ba, Tá thức lực. Tá thức lực là từ nhị thiền trở lên, không có tầm, tứ, ngôn ngữ. Nếu muốn nói ứng dụng thuyết pháp, thì mượn ba thức mắt, tai, thân của sơ thiền sử dụng.

Vì mượn của người khác sử dụng, chẳng phải do nhân khởi lên, nên không thuộc duy thức; cho nên duy thức khó quyết định.

(Mượn ba thức của sơ thiền là vì sơ thiền không nhiễm hai trần hương và vị, nên không có thức mũi và lưỡi; chỉ có ba thức mắt, tai và thân. Nếu muốn ứng dụng, thì phải mượn ba thức của sơ thiền)

Bốn, Nguyện lực. Nguyện lực là sức nguyện lớn của Như lai.

Nguyện lực này, không xuất pháp từ phiền não, ái, kiến; không vay mượn bởi tư duy; mà là thành tựu của thánh nhân do công lao độ sanh nhiều kiếp; chẳng phải tư duy đạt được, há có tương ứng giữa thức và pháp; cho nên duy thức khó quyết định.

Năm, Pháp oai đức lực. Pháp oai đức lực là sức oai đức ứng hóa của Như lai.

Sức oai đức này, là cảnh giới không nghĩ bàn của thánh nhân; như nói một thứ tiếng mà thích ứng mọi căn cơ; nói một pháp mà ma quân điều phục; ích lợi chúng sanh không cùng; công đức khó lường; không cùng tương ứng với thức và pháp; cho nên duy thức khó quyết đoán.

Ngũ Minh

五明 (Hoa nghiêm kinh sớ sao)

Một, Thanh minh.

Thanh là tiếng nói. Minh là hiểu rõ.

Phương pháp về văn chương, toán học của thế gian đều phải thông hiểu rõ ràng; gọi là thanh minh.

Hai, Nhân minh. Nhân tức là nguyên nhân sanh khởi của muôn pháp

Nguyện nhân của muôn pháp là đất, nước, gió, lửa, ấn triện, sách vở, ngôn luận ở thế gian; đều phải thông hiểu rõ ràng; gọi là nhân minh.

Tam, Y phương minh.

Y phương là y pháp trị bệnh. Vô số bệnh tật ở thế gian, hoặc điên loạn, độc trùng; bốn đại không hòa hợp, hoặc quỷ thần nguyền rủa, các bệnh cảm nắng, cảm lạnh; đều phải biết rõ nguyên nhân, hiểu rành việc chữa trị; nên gọi là y phương minh.

Bốn, Công xảo minh. Công tức là công nghiệp. Xảo tức là khéo léo, đều phải thông hiểu rõ ràng, nên gọi là công xảo minh.

Năm, Nội minh.

Nội tức là giáo pháp của Phật. Lấy giữ giới để trị phá giới. Lấy thiền định để trị tán loạn. Lấy trí huệ để trị ngu si; cho đến các pháp đối trị. Niết bàn, sanh tử; chánh, tà; nhiễm, tịnh đều thông hiểu rõ ràng; nên gọi là nội minh).

Ngũ Mộng Pháp

五夢法 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Một, Nhiệt khí đa kiến hỏa. Giống như người ta dùi cây được lửa, lại dùng lửa vào nhiều công việc. Phần nhiều dùng tướng nóng của nó. Tưởng về nóng đã sanh, nên mộng thấy lửa. Đó là khí nóng nhiều thì phần nhiều mộng thấy lửa.

Hai, Lãnh khí đa kiến thủy. Giống như người đào giếng lấy nước, lại dùng nước vào nhiều việc khác. Phần nhiều dùng tướng lạnh của nó. Tưởng về lạnh đã sanh, nên mộng thấy nước. Đó là khí lạnh nhiều thì phần nhiều mộng thấy nước.

Ba, Phong khí đa kiến phi trụy. Giống như người nhờ gió đưa lên cao. Sự vận chuyển của gió vừa ngừng, phần nhiều dùng tướng động của nó; tưởng về động đã sanh, nên mộng thấy bay rơi xuống. Đó là không khí chuyển động nhiều, thì mộng thấy bay rơi xuống.

Bốn, Văn khiến đa thục cảnh.

Như người ngồi thiền, tụng kinh, luyện tập thân; tâm; phần nhiều bằng thói quen tập luyện. Tưởng về việc tập, luyện đã sanh, nên mộng thấy cảnh quen thuộc. Đó là do nghe, thấy nhiều, mà mộng thấy cảnh quen thuộc.

Năm, Thiên thần dữ tâm linh sở cảm.

Nếu có người từng hướng về việc thiện, thích phụng sự trời, thần. Vì cung kính phụng sự, nhớ tưởng hoài không quên, thì mộng thấy trời, thần. Đó là sự cảm ứng giữa tâm linh với trời, thần.

Ngũ Nghịch

五逆 (Hoa nghiêm khổng mục).

Một, Giết cha mẹ.

Cha mẹ nuôi nấng, ân bằng trời đất. Là con phải hết sức hiếu thảo nuôi dưỡng hòng đền đáp ân đó, huống chi lại ngỗ nghịch giết cha mẹ.

Nếu làm việc ấy, đó là tội ngỗ nghịch, thì đọa vào địa ngục. Luật Tứ phần nói: nếu ai giết cha mẹ, thì không cho xuất gia, thọ giới cụ túc (Cụ túc giới là 250 giới)

Hai, Phá hòa hợp tăng. Khi Tỳ kheo họp chúng thực hành bố tát hòa hợp làm đúng pháp thức. Nếu ai đến sau thì phải im lặng chấp thuận; hoặc có người bỏ trốn ra ngoài. Nếu vì tâm sân hận, hung ác, phá hoại sự hòa hợp của chư tăng, thì không được xuất gia và thọ giới cụ túc.

(Tiếng Phạn là bố tát, tiếng Hoa là tịnh trụ).

Ba, Xuất Phật thân huyết. Phật là cha lành của tất cả chúng sanh, có thể khiến cho chúng sanh hiểu được sự sáng suốt của tâm mình, ra khỏi đường khổ. Chúng sanh cúng dường cho Phật nhiều kiếp, không thể đền đáp công đức ấy trong muôn một, huống chi làm thân Phật ra máu. Nếu làm việc này thì đó là tội ngỗ nghịch. Kinh Hưng khởi hành nói: Đề bà đạt đa ném khối đá lớn về phía Phật, sơn thần đón được, và chỉ để một viên đá nhỏ bay về phía Phật, làm ngón chân của Phật bị thương chảy máu . Vì lý do này về sau, Đề bà đạt đa đọa vào địa ngục.

(Tiếng Phạn là Đề bà đạt đa, tiếng Hoa là thiên nhiệt)

Bốn, Sát A la hán.

Tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là Vô học. Nghĩa là không còn pháp nào để học nữa, còn gọi là Ứng Cúng, vì cho trời, người cúng dường.

Chúng sanh nên cung kính cúng dường, ấy là trồng vào ruộng phước; huống chi làm việc sát hại ngỗ nghịch với vị ấy. Nếu làm việc ấy, thì đó là tội ngỗ nghịch.

Luật nói: Người giết A la hán, không cho xuất gia, thọ giới cụ túc.

Năm, phá yết ma tăng.

Tiếng Phạn là Yết ma, tiếng Hoa là tác pháp biện sự( làm việc đúng pháp thức)

Khi Tỳ kheo thọ giới cụ túc hoặc là nhờ vào các vị hòa thượng A xà lê để làm pháp(thức) yết ma, thì việc tổ chức ấy mới thành tựu và mới gọi là đắc giới. Nếu có người thấy việc ấy, phải im lặng tùy thuận; hoặc có người bỏ trốn ra ngoài, nếu với tâm ác phá việc tổ chức này, khiến cho không đắc giới, thì bị tội ngỗ nghịch.

Luật nói: Người phá pháp yết ma, không cho xuất gia, thọ giới cụ túc.

(Tiếng Phạn là Ổ ba giá Ca, nước Vu điền phiên là Hòa thượng, tiếng Hoa là Lực sanh. Tiếng Phạn là A xà lê, tiếng Hoa là Quỷ phạm)

Ngũ Ngũ Bách Niên

五五百年 (Pháp hoa kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

5500 năm là số năm trong ba thời kỳ chánh pháp, tượng pháp, mạt pháp của đức Phật ra đời. Chánh pháp trong 1000 năm; tượng pháp trong 1000 năm; mạt pháp trong 10. năm.

Nay lấy 2500 chia cho 5, ta được:

Thời kỳ đầu 2500 năm, là thời kỳ chánh pháp; có người tu, chứng, giải thoát, thiền định.

Thời kỳ kế 2500 năm, là thời kỳ tượng pháp; có người tu, nhưng không người chứng quả, mặc dù có người học rộng hiểu nhiều.

Sau 500 năm là thời đầu của mạt pháp 1500 năm. Ở thời này, không có người tu, không có người chứng, chỉ lấy đấu tranh chính là tu. Vì pháp Phật có thịnh, suy không giống nhau; nên phân chia 5500 này, như sau:

Thứ nhất, 500 năm giải thoát kiên cố. Giải thoát tức là tự tại.

Các vị Tỳ kheo, ở trong 500 năm chánh pháp, không học gì khác, mà chỉ học Đại thừa, lợi ích chúng sanh, giải thoát tự tại, kiên cố bất biến.

Thứ hai, 500 năm thiền định kiên cố.

Các vị Tỳ kheo, ở trong 500 năm chánh pháp, chán ghét sanh tử, cầu chứng Niết bàn, rủ sạch ràng buộc, chăm tu thiền định, kiên cố bất biến.

Thứ ba, 500 năm đa văn kiên cố.

Các vị Tỳ kheo, ở trong 500 năm tượng pháp, ít giữ giới luật, lười tu thiền định, chỉ hay học nhiều, hiểu theo văn tự, ngữ ngôn, kiên cố bất biến.

Thứ tư, 500 năm tháp tự kiên cố.

Các vị Tỳ kheo, ở trong 500 tượng pháp, ít tu thiền định, ham trồng ruộng phước, kết duyên lành, phần nhiều xây dựng chùa tháp, kiên cố bất biến.

Thứ năm, 500 năm đấu tranh kiên cố.

Các vị Tỳ kheo, ở trong 500 năm mạt pháp, không giữ giới luật, chỉ có tranh luận, tăng trưởng tà kiến, kiên cố bất biến.

Ngũ Nhân Phi Khí

五人非器 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Năm hạng người này, đều không phải người đủ khả năng để nhận lấy đạo.

Một, Vô tín phi khí. Có chúng sanh chìm vào trong tà kiến, dù nghe được kinh Đại thừa mà lòng sanh nghi ngờ, chê bai, rơi xuống các đường ác. Đó là vô tín phi khí.

Hai, Vi chân phi khí. Có chúng sanh, chính tâm họ trái với chân lý mà chạy theo sai lầm, dựa vào kinh pháp để cầu danh lợi, nói pháp bất tịnh, làm nên các tà hạnh. Đó là vi chân phi khí.

Ba, Quai thật phi khí. Có chúng sanh trái ngược với đạo chân thật, hầu như không có chánh kiến, chỉ lựa lời, chọn ngữ, theo tiếng tìm nghĩa, vượt tình huống đến lý cao siêu, không vào được trong tâm. Đó là quai thật phi khí.

Bốn, Hiệp liệt phi khí.

Hoa nghiêm xuất hiện phẩm nói rằng: Tất cả hàng Nhị thừa, không nghe được kinh này, huống gì nói đến thọ trì. Cho nên, tuy ở tại pháp tòa, như đui như mù. Đó là hiệp liệt phi khí.

Năm, Thủ quyền phi khí.

Các vị Bồ tát, Thinh văn, Duyên giác của Tam thừa cộng giáo, theo cương lĩnh của Tam thừa mà địa vị được sắp xếp theo thứ lớp của pháp quyền thừa và Tiểu thừa, không tin vào đạo viên dung cụ đức. Đó là thủ quyền phi khí. (cộng giáo của Tam thừa là giáo lý Bát nhã. Tùy tông theo giáo pháp chủ yếu của Tam thừa. Hành bố hành vị là sắp xếp ngôi vị theo thứ tự).

Ngũ Nhân

五因 (Niết bàn kinh)

Một, Sanh nhân

Sanh nhân tức là nghiệp hoặc Chúng sanh vì nghiệp hoặc mà sanh ra thân này, như cây cỏ nương nhờ nơi đất mà mọc lên, sống còn.

Hai, Hòa hợp nhân Giống như thiện pháp và thiện tâm hòa hợp nhau; pháp bất thiện và tâm bất thiện hòa hợp nhau; pháp vô ký và tâm vô ký hòa hợp nhau.

Ba, Trí nhân

Giống như nhà có chống đỡ thì không nghiêng đỗ. Núi, sông, cây cối nhờ có đại địa mới đứng vững được; bởi vậy tất cả chúng sanh đều nương bốn đại, phiền não mà trụ vững được.

Bốn, Tăng trưởng nhân Nhờ y phục, ăn uống... mà thân thể của chúng sanh có thể tăng trưởng được; giống như những hạt giống của cây cỏ bên ngoài, không bị lửa cháy, không bị chim ăn, thì cũng tăng trưởng; lại giống như vì có cha mẹ mà con mới được tăng trưởng.

Năm, Viễn nhân

Như người nhờ sức trì niệm của thần chú, mà quỷ không làm tổn thương được, độc hại không trúng đến thân được. Nương dựa vào vua thì không có trộm cướp. Như muốn có bơ thì dùng nước hòa vào sữa rồi quậy lên, sau thành bơ; như danh sắc là nhân xa của thức; tinh huyết của cha mẹ là cái nhân xa của chúng sanh.

Ngũ Nhãn

五眼 (Đại trí độ luận)

Nhãn tức là chiếu sáng. Luận Du già sư địa nói: hay quan sát các sắc, nên gọi là nhãn. Nhãn là tên chung, theo công dụng phân biệt ra năm thứ.

Một, Nhục nhãn.

Nhục nhãn là loại mắt nhờ khí khuyết của cha mẹ tạo thành, tức mắt có khả năng thấy thuộc thân thể con người. Thấy gần, không thấy xa. Thấy trước, không thấy sau; thấy trong, không thấy ngoài. Ngày thấy, đêm không thấy. Thấy trên không thấy dưới; vì do sắc chất làm chướng ngại.

Hai, Thiên nhãn. Thiên nhãn là mắt của các vị trời do tu thiền định mà được. Với mắt này thì xa gần, đêm ngày, trước sau, trên dưới, trong ngoài đều có thể thấy được; vì không có sắc chất làm chướng ngại.

Ba, Huệ nhãn.

Huệ nhãn là mắt của hàng Nhị thừa; để được huệ nhãn thì quán sát tất cả pháp đều không, không thấy có tướng chúng sanh và diệt trừ tất cả tướng khác, rời bỏ các chấp trước, không nhận bất cứ một pháp nào.

Bốn, Pháp nhãn.

Pháp nhãn là mắt của Bồ tát, do cứu độ chúng sanh bằng pháp nhãn thanh tịnh. Quán sát tất cả pháp, có thể biết, có thể thực hành.

Nhờ thực hành pháp như thế mà chứng được đạo như thế; cũng biết vô số phương tiện cứu độ tất cả chúng sanh, khiến cho biết tu và chứng như mình.

Năm, Phật nhãn.

Phật nhãn là mắt của Phật, có đủ công dụng của bốn loại mắt trên; không có gì là không thấy không biết; như người thấy đến nơi xa nhất, Phật lại thấy rất gần; Chỗ người thấy lờ mờ, thì Phật thấy rõ ràng; cho đến không việc gì là Phật không thấy, không biết, không nghe. Phật nghe và thấy như nhau, tất cả suy tư đều thấy biết hết.

Ngũ Phần Pháp Thân

五 分 法 身 (Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm)

Phần là chia đều.

Pháp là giới, định, huệ. Thân là tụ họp: sắc, thọ, tưởng, hành, thức tụ họp thành thân.

Một, Giới thân.

Nhị thừa nhờ giữ giới vô tác thành tựu nên chứng được thân này. Vì vậy gọi là giới thân. (vô tác giới là không tác ý, hành động theo ý mà không phạm)

Hai, Định thân.

Nhị thừa nhờ tu thiền vô lậu tịnh mà chứng được thân này. Vì vậy gọi là định thân.

(Nhờ tu thiền định dứt trừ các phiền não trong ba cõi nên gọi là thiền vô lậu tịnh).

Ba, Huệ thân.

Nhị thừa nhờ tu vô lậu trí huệ nên chứng được thân này. Vì vậy gọi là huệ thân.

(Vô lậu trí huệ là nhờ quán mười hai nhân duyên và quán Tứ đế mà có trí huệ này ra khỏi sanh tử)

Bốn, Giải thoát thân. Mở trói thì thoát, nên gọi là giải thoát. Có hai thứ.

Hữu vi giải thoát: Dùng trí huệ vô lậu dứt trừ phiền não hữu lậu.

Vô vi giải thoát: Tất cả phiền não đã diệt hết, phiền não đã hết thì lý vốn là vô vi. Do hai thứ giải thoát ấy

mà chứng được thân này. Vì vậy gọi là giải thoát thân.

Năm, Giải thoát tri kiến thân.

Tri là dùng trí để biết.

Kiến là dùng mắt để thấy. Nhị thừa nhờ trí nhãn này, đối với tất cả pháp, hiểu biết thấu đáo là đương thể tức không, đều là như ảo, nên chứng được thân này. Vì vậy gọi là giải thoát tri kiến thân.