Tam Tạng Pháp Số

Nhất Pháp Giới

一法界 (khởi tín luận)

Là lý nhất chơn như, thể tánh chan hòa như hư không, bình đẳng không hai.

Nhất Pháp

一法 (Kinh Hoa nghiêm)

Pháp có nghĩa là nguyên tắc chư Phật, Bồ tát, không có một vị nào tu hành, thành chánh giác mà không theo pháp thể chơn như. Nên kinh nói: Chỉ có một pháp mà được xa lìa sanh tử, thành A nậu đa la tam miệu tam Bồ đề (vô thượng chánh đẳng chánh giác)

Nhất Phát

一髮 (Ma ha tăng kỳ luật)

Mặt trời lên quá ngọ khoảng một sợi tóc. Vì người tu hành pháp trì trai, thì mặt trời chính ngọ, mới được ăn uống. Nếu mặt trời quá ngọ khoảng một sợi tóc thì không nên ăn.

Nhất Sắc

一色 (Nhân vương kinh sớ)

Là đối tượng của nhãn căn, sắc tức là pháp giới, có đầy đủ ba đế. Vì thể tánh của tất cả pháp dung thông, vô ngại.

Nếu tất cả sắc tức là một sắc, ấy là chơn đế, quên hết các chấp vậy. Nếu một sắc tức là tất cả sắc, ấy là tục đế, kiến lập tất cả pháp vậy. Nếu chẳng một chẳng phải tất cả, cũng một cũng là tất cả, ấy là trung đạo đế, song già song chiếu. Tóm lại, không phải chỉ sắc trần mà đầy đủ ba đế mà năm trần còn lại cũng đầy đủ ba đế. Đơn cử sắc thì tất cả từ sắc, ngoài sắc không có pháp. Sớ nói một sắc, một lượng đều là trung đạo. (Pháp giới là các pháp đều lấy tam đế làm giới phận (hạn), đứng về lý song già, song chiếu. Già là bị tình che lấp; chiếu nghĩa là soi rõ tánh thể. Tức là song già chơn tục, song chiếu chơn tục)

Nhất Sanh

一生 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Thiện tài đồng tử, trong một đời, chứng thành Phật quả. Bồ tát Từ thị khen ngợi Thiện tài rằng các vị Bồ tát khác, trong vô lượng kiếp mới đầy đủ hạnh nguyện, con của ông trưởng giả này, chỉ trong một đời, mà có thể thanh tịnh Phật độ, có thể hóa độ chúng sanh, nên gọi là nhất sanh (Từ thị là Bồ tát Di lặc).

Nhất Sát Na

一剎那 (Nhân vương hộ quốc kinh)

Tiếng Phạn là sát na, tiếng Hoa là một niệm. Kinh nói: trong một niệm có 90 sát na. Trong một sát na có 900 lần sanh diệt. Luận Câu xá nói: thời gian ngắn nhất gọi là sát na (Niệm có lớn, nhỏ. Nhất niệm là niệm lớn; sát na là niệm nhỏ)

Nhất Sát

一剎 (Phiên dịch danh nghĩa )

Tiếng Phạn là sát, gọi đủ là sát na; tiếng Hoa là ruộng đất ( thổ điền ), tức là đất nước (quốc thổ). Cảnh vực giáo hóa của một đức Phật là cõi nước gồm đại thiên thế giới (một mặt trời, một mặt trăng chạy quanh núi Tu di, soi sáng bốn thiên hạ, là một thế giới. 1000 thế giới = một tiểu thiên thế giớ. 1000 tiểu thiên thế giới = một trung thiên thế giới. 1000 trung thiên thế giới = một đại thiên thế giới ).

Nhất Sư

一師 (Tứ phần giới phẩm)

Là thầy dạy bảo mình, trao truyền giáo pháp cho mình. Tất các Tỳ kheo cùng học một thầy, phải hòa thuận, vui vẻ, không tranh cãi như nước với sữa, ở trong Phật pháp ngỏ hầu mới tăng trưởng lợi ích, nên gọi là nhất sư (Tiếng Phạn là Tỳ kheo, tiếng Hoa là khất sĩ).

Nhất Tâm Ước Giáo Hữu Dị

一心約教有異 (Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phân tề chương)

Ngài Hiền thủ là Tổ sư một tông, chia giáo lý đức Phật ra làm năm: Tiểu giáo mượn Tứ đế mà nói để tâm được liểu ngộ. Thỉ giáo đề cập thức thứ tám để tâm hiểu được tất cả pháp duyên sanh đều không. Không thứ gì có tự tánh rồi lại nhận quả dị thục. Chung giáo đề cập công đức vi diệu hằng sa, đều đầy đủ ở tâm Như lai. Đốn giáo là cái tâm không sanh một niệm, không nhiễm không tịnh, lý tánh hốt nhiên hiển hiện. Viên giáo là chủ, khách viên dung, tất cả các pháp vô ngại. một là tất cả, tất cả là một. Có, không tự tại, trùm khắp vạn loài. Giáo pháp tuy có năm, nhưng không ra ngoài tâm, nên gọi là một tâm mà phân ra năm giáo khác nhau.

Nhất Tâm

一心 (Kinh Hoa nghiêm)

Là tâm trong một niệm. Tâm tánh bao trùm tất cả. Tổng quát thì ứng nghiệm mọi sự vật, thu nhỏ lại thì thành một niệm. Vì thế dù thiện dù ác, dù thánh dù phàm tất cả đều từ tâm mà ra. Tâm vốn đủ vạn pháp và có khả năng làm thành mọi việc. Kinh nói: Tam giới không có pháp nào khác ngoài tâm.

Nhất Tánh

一性 (Hoa nghiêm kinh)

Gọi là tánh là vì cái nghĩa không thay đổi. Trên cao nhất là chư Phật, thấp nhất đến côn trùng, tuy phẩm loại rất khác nhau, nhưng không có loài nào là không có tánh. Mê tánh ấy thì bị sanh tử; ngộ tánh ấy thì an vui Niết bàn. Mê, ngộ tuy khác nhau, tánh ấy vốn là một. Đó là nhất tánh.

Nhất Tạng

一藏 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Tàng nghĩa là chứa đựng vì lý của pháp giới thì đứng về không gian bao quát mười phương, đứng về thời gian thông suốt tam tế, đầy đủ pháp tắc, bao trùm tất cả, muôn lớp không cùng. Dù là pháp thế gian, dù là pháp xuất thế gian đều chứa đựng hết thảy. (Tam tế là quá khứ, hiện tại, vị lai).

Nhất Tánh

一性 (Niết bàn kinh)

Là chánh nhân Phật tánh. Tất cả chúng sanh đều có tánh này đầy đủ, vì quay lưng với tánh giác mà hòa hợp với trần lao, nên bị phiền não che ngăn. Nếu thuận tánh giác mà tu thì có thể vượt ra ngoài sanh tử, chứng ngộ Niết bàn, cùng với Phật đã chứng không hai, không khác (Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ; Phiền não là tối tăm rối rắm, não loạn tâm thần).

Nhất Thân

一身 (Kinh Hoa nghiêm)

Là pháp thân. Vì hoặc nghiệp của mười phương chư Phật đã hoàn toàn thanh tịnh và thể của pháp tánh hoàn toàn hiển lộ, tướng tự, tha hoàn toàn không khác nhau. Vì thế gọi là một thân. Kinh nói thân của chư Phật chỉ là một pháp thân.

Nhất Thành Nhất Thiết Thành

一成一切成 (Hoa nghiêm kinh sớ) một đức Phật thành đạo thì cả pháp giới này cùng đều y báo và chánh báo của Phật. Khi còn mê thì y báo đều mê, khi ngộ y báo đều ngộ. Kinh Lăng nghiêm nói một người phát khởi chơn tâm trở về nguồn thì mười thế giới này liền tiêu mất.

Nhất Thật Cảnh Giới

一寔境界 (Chiêm sát thiện ác nghiệp báo kinh)

Là lý của nhất thật tướng, không thay đổi, không sanh diệt, tự tánh thanh tịnh, xa lìa tướng hư vọng. Giống như hư không, bình đẳng, bao trùm. Phật và chúng sanh không hai không khác.

Nhất Thật Đế

一寔諦 (Niết bàn kinh)

Lý trung đạo thật tướng, không hư vọng, không điên đão. Dù thánh dù phàm tánh vốn không hai, nên gọi là nhất thật đế.

Nhất Thật Tướng Ấn

一 寔 相 印 (Pháp hoa huyền nghĩa)

Lý chơn thật không hai không khác, xa lìa các hư vọng; Ấn là niềm tin. Như các công văn trên đời có ấn là đáng tin. Bởi vì các kinh Đại thừa Phật nói là những lời đáng tin cậy về lý thật tướng; ngoại đạo không thể xen vào; thiên ma không thể phá. Thật tướng ấn tức là những lời Phật nói, nên không có thật tướng ấn tức là ma nói. Kinh nói: Thế tôn nói đạo chơn thật, ma ba tuần không có việc nầy. (Tiếng Phạn là ba tuần. Trung hoa gọi là ác. Thích ca Như lai ra đời là lúc có tên ma vương).

Nhất Thể

一體 (Pháp giới quán)

Thể thường trụ của chơn tâm, tự tánh thanh tịnh, một thể không hai. Do vọng tưởng bỗng sanh cảnh giới, cho nên có chúng sanh hữu tình và quốc độ vô tình, từ một chân tâm mà vọng sanh ra hai. Nên biết rằng hữu tình và vô tình đều là tự tâm của chúng sanh biến hiện, thật không có vật ở ngoài tâm. Vì thể bài tụng nói rằng hữu tình và vô tình đều đồng một thể.

Nhất Thiện Tâm

一善心 (Kinh Niết bàn)

Tức là nhất niệm khởi lên của tâm khi căn đối với trần. Nếu khởi lên một niệm ác thì tiêu diệt các việc thiện, nếu một niệm thiện khởi lên thì phá trừ các việc ác. Vì thế kinh nói rằng: Tu một tâm thiện thì phá tan được 100 thứ ác.

Nhất Thiết

一切 (Phiên dịch danh nghĩa )

Nhất là ý nói tổng quát, thiết là ý nơi rốt ráo. Lại nói cứu cánh không hai nên gọi là nhất. Tánh của nó rộng lớn gọi là thiết, nên gọi là tất cả.

Nhất Thời Nhất Thiết Thời

一时一切时 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Là thời gian một giờ tức là vô lượng kiếp; vì Phật đạt Trí, Cảnh viên dung, nên dài, ngắn, không ngại, nên có thể rút ngắn nhiều kiếp, trong một giờ mà kéo dài một giờ ra nhiều kiếp. Kinh nói trong một niệm nhìn thấy vô lượng kiếp.

Nhất Thời

一时 (Lời nói đầu các kinh )

Là thời gian tập hợp Phật và đệ tử, bên nói, bên nghe nên đầu các kinh đều có câu nhất thời. Pháp hoa văn cú nói văn, trì hòa hợp cùng một thời gian (Văn, trì là đệ tử theo Phật nghe mà thọ trì ).

Nhất Thừa

一乘 (Pháp hoa kinh)

Là Phật thừa. Thừa có nghĩa là chuyên chở. Phật nói Nhất thừa pháp để chúng sanh nương đây mà tu hành, xa lìa biển khổ sanh tử, đến bờ Niết bàn. Dụ như cái xe lớn chở bảy món báu được con trâu lớn màu trắng kéo

Phật ra đời, ý Ngài muốn nói thẳng Pháp hoa, nhưng vì căn cơ chúng sanh không bằng nhau; do đó trước nói pháp Tam thừa để tâm tánh chúng sanh thuần thục. Nên kinh nói rằng: Từ Đạo Nhất thừa, phân biệt nói có ba. Sau đến hội Pháp hoa, việc tu hành theo Tam thừa, giờ trở về Nhất thừa rộng lớn. Lại nói: Cõi nước chư Phật mười phương, chỉ có pháp Nhất thừa. (Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ; Thất bảo: Kim, ngân, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích chơn châu; Tam thừa: Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát).

Nhất Thực

一食 (Duy ma cật sở thuyết kinh )

Người thế gian chia ra ăn từng phần, từng bữa, gọi là đoàn thực. Nếu trong một bữa ăn ấy mà hiểu rõ tam tế, thì liền thành pháp thực. Sau vận dụng tâm bình đẳng, trên cúng dương chư Phật, giữa cung phụng hiền thánh, dưới đến sáu đường chúng sanh. Bình đẳng bố thí không sai khác. Kinh nói: Dùng một bữa ăn bố thí tất cả là vậy ( Tam đế: Chơn đế, tục đế, trung đạo đế )

Nhất Tông

一宗 (Hoa nghiêm sớ)

Là cốt yếu vậy. Các kinh Đại thừa được Phật nói, tuy khác nhau, không có kinh nào có cùng một lý. Như kinh Hoa nghiêm nói về pháp giới; kinh Bát nhã nói về Phật mẫu, kinh Pháp hoa nói về thật tướng v.v... đều dùng một lý đề làm tông yếu. Sao nói: một tông gồm đủ nhiều kinh.

Nhất Trần

一塵 (Hoa nghiêm kinh)

Một hạt bụi. Kinh nói: Thí dụ có rất nhiều quyển kinh, số lượng bằng đại thiên thế giới, nhưng nằm trọn trong một hạt bụi. một hạt bụi đã như thế mà tất cả hạt bụi đều như thế. Lúc ấy có một người (Phật) trí huệ sang suốt thông đạt, có con mắt thanh tịnh đang xem những quyển kinh này. Ở trong hạt bụi, liền dùng phương tiện, phá vỡ hạt bụi, lấy quyển kinh ra, khiến cho chúng sanh được rất nhiều lợi ích. Dùng thí dụ này để nói trong thân của chúng sanh có đủ trí huệ vô ngại của Phật; chỉ vì chúng sanh vọng tưởng điên đảo mà không tự biết; chỉ có chư Phật mới có thể biết được điều ấy. Đó là dùng phương tiện, khiến cho chúng sanh tu theo chánh đạo, phá hết sai lầm, phiền não, xuất hiện trí huệ chơn thật của Phật. Cho nên nói rằng trong một hạt bụi chứa hơn một ngàn quyển kinh.

Nhất Trí

一致 (Hoa nghiêm kinh Tuỳ sớ diễn nghĩa sao)

Đường đến duy nhất của Phật thừa. Như lai giáo hóa, ban đầu tùy cơ không đồng, nên nói Tam thừa, cuối cùng hiển bày đường đến Phật thừa. Sao nói muôn loài hỗn độn chọn ra điều chơn chánh; hợp tinh thô đi về một huớng.

Nhất Tu Nhất Thiết Tu

一修一切修 (Hoa nghiêm Tùy sớ diễn nghĩa sao)

một hạnh tu tất cả hạnh đều tu là người thượng căn đại trí, khi toàn tâm tánh phát tâm tu thì tu đến cứu cánh tức là tánh. Tu và tánh không hai; sự lý dung thông. Đốt hương, rải hoa cúng dường không ra ngoài trung đạo. Tập thiền, tụng kinh cuối cùng đều là chân như. Nên nói: một hạnh tu thì tất cả hạnh đều tu.

Nhất Tử

一子 (Niết bàn kinh)

Các vị Bồ tát tu hạnh từ bi nhìn thấy chúng sanh như con của mình. Nếu chúng sanh tu tập nghiệp lành, tiến lên thánh đạo, các Ngài vui mừng. Nếu thấy chúng sanh tạo tác nghiệp ác, trôi lăn trong sanh tử, các Ngài đau buồn. Kinh nói: xem chúng sanh giống như con mình.

Nhất Tự

一字 (Đại phương quảng sư tử hống kinh)

Là chữ gọi một lý (tánh). Lý vốn không tên tuổi, vượt ngoài ý thức; lìa tánh, tướng: không làm, không bảo người làm; không phải là suy nghĩ của chúng sanh. Chỉ có Phật hiểu thấu chữ cùng tột. Kinh nói: Pháp chỉ có một chữ gọi chữ không.

Nhất Tướng

一相 (Khởi tín luận)

Tướng chân thật của pháp giới. Từ xưa đến nay xa lìa tướng hư vọng, xa lìa tướng ngôn ngữ, xa lìa tướng danh tự, xa lìa tất cả tướng của các pháp nên gọi là nhất tướng.

Nhất Vị Nhất Thiết Vị

一 位 一 切 位 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Người thượng căn chứng được một địa vị thì công đức có đầy đủ tất cả địa vị. Vì rằng địa vị đã chứng được ấy hoàn toàn là pháp tánh. Mà pháp tánh thì bao trùm và công đức vô cùng, không có gì là không chứa trong đó; nên chứng một địa vì thì công đức tất cả địa vị đều đầy đủ.

Nhất Vị

一味 (Pháp hoa kinh và Pháp hoa huyền nghĩa)

Là dụ giáo pháp Nhất thừa của Pháp hoa. Như lai thuyết pháp, ắt khế cơ của chúng sanh. Cơ của chúng sanh lớn nhỏ khác nhau, nên trải qua bốn thời, ba giáo sắp xếp theo thứ tự, khiến cho chúng sanh vào Đại thừa; rồi sau mới vào hội linh sơn, thuần nói về một lý huyền diệu. ban đầu mở ra giáo pháp bốn thời ba giáo, tức là Nhất thừa Viên diệu.

Ngoài Nhất thừa ra, hoàn toàn không còn giáo pháp nào nữa. Nên kinh nói: nhanh chóng chấm dứt các pháp Thinh văn, đó là vua của các kinh. Vì vậy Bồ tát Vô cấu tạng vương, ở hội Niết bàn, bạch Phật rằng: Phật nói 12 bộ kinh, ví như từ trâu ra sữa. Ví dụ này tương ứng lúc đầu nói kinh Hoa nghiêm. Kế đến từ sữa cho lạc. Ví dụ vào thời thứ hai nói kinh A hàm. Kế đến từ lạc sanh ra tô. Ví dụ vào thời thứ ba nói các kinh Tịnh danh, Bảo tích v.v…

Kế đến từ tô sống sanh ra tô chín. Ví dụ vào thời thứ bốn nói kinh Bát nhã Kế đến từ tô chín sanh ra đề hồ. Ví dụ vào thời thứ năm nói kinh Pháp hoa; Niết bàn.

Nếu dựa vào Pháp hoa mở đầu các giáo pháp, các thừa, tức là Nhất thừa Viên giáo, thì rõ ràng hiển bày nhũ lạc, hai tô đều thành một vị đề hồ. Kinh nói: một tướng một vị là đây (bốn thời là: Hoa nghiêm; Lộc uyển; Phương đẳng; Bát nhã Tam giáo là Tạng; Thông; Biệt 12 bộ kinh là khế kinh; trùng tụng; Thọ ký; cô khởi; vô vấn tự thuyết; nhân duyên; thí dụ; Bổn sự; Bổn sanh; Phương quảng; vi tằng hữu; luận nghị).

Nhất Vũ

一雨 (Pháp hoa kinh)

Là ví dụ Phật nói pháp Nhất thừa. Vì Phật nói Pháp hoa là chỉ nói cái lý thật tướng của Viên giáo thuần nhất. Tức là thấm nhuần mưa pháp Nhất thừa, khiến cho chúng sanh mở ra tri kiến Phật. Kinh nói: Đó là điều mà kinh nói là thấm nhuần một trận mưa vậy.

Nhất Xan

一慳 (Pháp hoa kinh )

Là một bữa cơm (ăn cơm). Vì hàng Thinh văn, trong hội Bát nhã, mong cầu Phật giúp đỡ, vì chư Bồ tát nói kinh Đại thừa, hàng Thinh văn tự cho mình là Tiểu thừa, nên đối với Đại thừa pháp không sanh tâm vui mừng, ví như thấy thức ăn, và không thể ăn được. Kinh nói: Hoàn toàn không móng tâm ăn một bữa cơm.

Nhất Xứ

一處 (Di giáo kinh )

Là tâm chuyên chú vào một cảnh, không chạy theo cảnh khác. Người tu hành nếu nhiếp tâm, kiểm soát niệm, không chạy theo các duyên thì việc tu hành thành công chắc chắn. Kinh nói: Giữ gìn tâm một chỗ, không có việc gì không thành.

Nhị Ác

二惡 (Đại trí luận độ).

Một, Dĩ sanh ác.

Tham, sân, si và sát, đạo, dâm là các pháp ác, đã khởi ra trong tâm, đã thấy ở việc làm. Đó gọi là dĩ sanh ác. Nếu ác đã sanh, mau chóng trừ diệt đi.

Hai, Vị sanh ác.

Các pháp ác tham, sân, si và sát, đạo, dâm, ở trong tâm chưa sanh khởi, ở việc làm chưa thấy hiện ra. Đó gọi là ác chưa sanh. Nếu điều ác chưa sanh khởi, ngăn ngừa không cho sanh.

Nhị Ái

二愛 (Đại trí độ luận).

Một, Dục ái.

Chúng sanh luôn nghĩ nhớ, yêu thương vợ con và tham nhiễm ngũ dục v.v… Đó gọi là dục ái (Ngũ dục hay khởi lên lòng ham muốn của con người).

Hai, Pháp ái.

Bồ tát dùng tâm bình đẳng mà sanh ra vui với pháp, muốn cho tất cả chúng sanh đều đến Phật đạo. Đó gọi là pháp ái.

Nhị Bần

二貧 (Đại trí độ luận)

Một, Tài bần.

Đời trước không bố thí, không làm các việc phước thiện, nên đời này thiếu thốn tiền của. Đó gọi là tài bần.

Hai, Pháp bần.

Chúng sanh phát khởi các tà kiến, không tin chánh pháp, không tu hạnh lành, không có tài sản về công đức để nuôi dưỡng trí huệ mạng. Đó gọi là pháp bần.

Nhị Báo

二報 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Y báo.

Y báo còn gọi là y quả, tức là đất nước và thế giới mà ta đang ở. Tất cả chúng sanh tuỳ theo quả báo của mình mà nương tựa trú ngụ trên đó. Vì vậy gọi là y báo.

Hai, Chánh báo.

Chánh báo cũng gọi là chánh quả, tức là thân ngũ ấm. Chúng sanh tùy theo nghiệp thiện, ác mà mình đã làm, mà cảm thọ được thân này. Vì thế gọi là chánh báo.

Nhị Bát Nhã

二般若 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Một, Thật tướng Bát nhã. Nghĩa là về lý của bổn giác, chẳng tịch, chẳng chiếu, xa lìa tướng hư vọng; gọi là thật tướng, tức là nhất thiết chủng trí. (Tịch là im lặng; chiếu là sáng soi. Tịch, chiếu đều nói là chẳng, là dùng ngăn hai bên để biểu hiện thật tướng của trung đạo.

Hai, Quán chiếu Bát nhã. Nghĩa là đức quán chiếu, chẳng chiếu mà chiếu, hiểu rõ các pháp vô tướng, gọi là quán chiếu, tức nhất thiết trí (chẳng chiếu mà chiếu, nghĩa là về lý, trí thì vốn chẳng chiếu, vì quán mà có chiếu, để làm rõ cái đức quán chiếu).

Nhị Bát Nhã

二般若 (Đại trí độ luận)

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là trí huệ. Đức Phật ở hội Bát nhã nói pháp ba giáo thông, biệt, viên. Nên mới có tên cộng, bất cộng Bát nhã.

Một, Cộng Bát nhã. Nếu là cộng Bát nhã, tức là thông giáo. Có nghĩa là Thinh văn, Duyên giác, Bồ tát cùng nương nơi giáo pháp này mà tu chứng.

Hai, Bất cộng Bát nhã. Tức là hai giáo biệt, viên. Có nghĩa là với hai giáo biệt, viên này, chỉ đề cập đến pháp tu hành của Bồ tát, còn Thinh văn, Duyên giác không thể tham dự.

Nhị Biên

二邊 (Trung luận).

Một, Hữu biên.

Biên là ngoài rìa. Tất cả sự vật trong thế gian, phải mượn nhiều duyên hòa hợp mà sanh ra, đều không có tự tánh. Tuy không có tự tánh, không được nói là không, vì vậy gọi là hữu biên.

Hai, Vô biên.

Tất cả sự vật trong thế gian, phải mượn nhiều duyên hòa hợp mà sanh ra, vốn không có tự tánh. Nếu không tự tánh thì tất cả pháp là không, không được nói có. Vì vậy gọi là vô biên.

Nhị Biên

二 邊 (Nhiếp Đại thừa luận thích).

Một, Tăng ích biên.

Các pháp do nhân duyên sanh, nếu tìm tòi, phân biệt, thì không có tự tánh. Chúng sanh không hiểu được, lại cho là có. Đó gọi là tăng ích biên. (Nhân duyên sở sanh pháp là lục căn nhân; lục trần là duyên; căn, trần giao tiếp, niệm khởi nổi lên trong giây phút ấy, thì các pháp liền được sanh ra).

Hai, Tổn diệt biên.

Các pháp do nhân duyên sanh, nếu phân biệt biết chắc là không thì chấp trước liền được giảm dần rồi đi đến mất hẳn. Đó là thành tựu pháp tánh. Ấy gọi là tổn diệt biên.

Nhị Căn

二根 (Lăng nghiêm kinh nghĩa hải)

Một, Phù trần căn. Căn là mắt, tai…, vì chúng hư dối vay mượn, nên gọi là phù (hão huyền, không thật). Không phải là cái dụng của kiến, văn, giác, tri, nên gọi là trần.

Kinh nói: mắt giống như hoa bồ bặt, tai giống như chiếc lá non cuốn lại, mủi giống như hai cái vuốt (móng), lưỡi giống như trăng non nữa vành, thân giống như cái tan trống, ý giống như nhìn vào nhà tối.

Hai, Thắng nghĩa căn. Trong sáu căn, mỗi căn có sức tăng trưởng vượt bực, có thể soi thấu đối tượng, phát sinh nhận thức là đối tượng của căn, nên gọi là thắng nghĩa.

Nhị Cầu

二求 (Thành thật luận).

Một, Đắc cầu.

Chúng sanh mong muốn được nhiều dục lạc, thuận ý tìm cầu, tuy trải qua khó khăn, nguy hiểm, không cho là khổ, như biển cả nuốt trững những dòng sông, tâm không biết đủ. Đó gọi là đắc cầu.

Hai, Mạng cầu.

Chúng sanh ôm chặt dục lạc sanh ra ái nhiễm. Không thể quán sát rằng dục lạc là cái nhân của khổ đau. Quay về tìm cầu mạng sống dài và vui với những niềm vui này. Đó gọi là mạng cầu.

Nhị Chấp

二執 (Kim quang minh kinh văn cú ký)

Một, Nhân chấp. Chúng sanh đối với các pháp ngũ uẩn, cưỡng cho mình là chủ tể, nghĩ rằng ta là chủ nhân ông, rồi sanh ra chấp trước sai lầm. Đó gọi là nhân chấp.

Hai, Pháp chấp.

Chúng sanh không biết các pháp ngũ ấm từ nhân duyên sanh, như ảo như hoá, rồi nghĩ rằng thân này là của ta, sanh ra các chấp trước sai lầm. Đó gọi là pháp chấp.

Nhị Chơn Như

二真如 (Khởi tín luận sớ)

Một, Ly ngôn chân như. Nghĩa là thể của chân như, ly thướng danh tự, ly tướng tâm duyên, ly tướng ngôn thuyết. Vì vậy gọi là ly ngôn chân như.

Hai, Y ngôn chân như. Nghĩa là thể của chân như, tánh vốn rộng lớn như hư không, nói năng không ngại nên dùng ngôn thuyết để trình bày chân như. Vì vậy gọi là y ngôn chơn như.

Nhị Chơn Như

二真如 (Khởi tín luận sớ)

Một, Bất biến chân như. Thể của chân như từ xưa đến nay, cứu cánh bình đẳng, không có biến đổi, không thể hư hoại, thể luôn tịch tịnh. Vì vậy gọi là bất biến chân như.

Hai, Tùy duyên chân như. Tánh của chân như vốn không sanh diệt, nhưng vì vô minh loạn động, nổi lên các tướng. Như nước vì gió, sóng cả bỗng nổi lên. Nếu gió ngưng bặc, tướng động đâu còn. Vì vậy gọi là tùy duyên chân như.

Nhị Chơn Như

二真如 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao)

Một, an lập chơn như.

Thể không giả dối gọi là chân. Tánh không biến đổi gọi là như, tức là thể của thật tướng, cũng là thể của chân như, có thể sanh các pháp thế gian và xuất thế gian mà có thể an trụ. Vì vậy gọi là an lập chân như.

Hai, Phi an lập chân như.

Pháp chân như, từ xưa đến nay, tánh vốn thanh tịnh, xa lìa tất cả tướng, im lặng vô vi, vì vậy gọi là phi an trụ vô vi.

Nhị Chủng Ác Ma Báo

二種恶魔報 (Pháp uyển châu lâm).

Một, thường văn ác âm.

Vì đời trước nói lời không e dè, thô lỗ, ác độc, làm cho người khác không thể chịu được, nên đời này thường nghe những âm thanh xấu xa.

Hai, Hằng hữu tránh tụng. Vì đời trước dựa sức cậy thế, thích cải cọ, kiện cáo, xấu ác, phản nghịch không có đức, nên đời này thường gặp cảnh cãi cọ, kiện cáo, bất hoà.

Nhị Chủng Ác Sự

二種惡事 (Đại trí độ luận).

Một, Chúng sanh ác sự.

Chúng sanh tham lam, ham muốn, sân hận, ngu si, không theo lời dạy dỗ của cha mẹ, sư trưởng, tạo các điều ác. Đó gọi là chúng sanh ác sự.

Hai, Thổ địa ác sự.

Đất đai trong một nơi bị mất mùa đói kém, tật bệnh, ôn dịch, khí độc tràn lang. Đó gọi là thổ địa ác sự.

Nhị Chủng Ái Ngữ

二種愛語 (Đại trí độ luận)

Một, Tuỳ ý ái ngữ. Bồ tát vì thương xót chúng sanh, nên tuỳ thuận theo ý của chúng sanh mà nói pháp. Đó gọi là tuỳ ý ái ngữ.

Hai, Tuỳ sở ái pháp vị thuyết.

Bồ tát tuỳ thuận theo sự (ưa thích của chúng sanh) nếu pháp nào mà chúng sanh thích thì tuyên thuyết pháp ấy. Luận nói Bồ tát, nếu đã chứng đạo, tuỳ nơi đáng độ thì thuyết pháp để độ. Như người giàu có thì khen ngợi bố thí, người ấy sẽ được danh tiếng phước đức, tâm được hoan hỷ. Đó gọi là tuỳ sở ái pháp vị thuyết.

Nhị Chủng Bạch Pháp

二種白法 (Hoa Nghiêm kinh Tuỳ sở diễn nghĩa sao).

Bạch pháp là pháp thanh tịnh rõ ràng (trắng) Pháp địa ngục gọi là hắc pháp. Pháp trời, người gọi là bạch pháp. Quang minh văn cú nói: Bạch pháp phải tôn sùng. Hắc pháp phải bỏ đi.

Một, Tàm bạch pháp.

Trong tự mình thấy xấu hổ, không dám làm ác, tu tập các pháp lành, ngưng làm việc ác. Đó gọi là tàm bạch pháp.

Hai, Quý bạch pháp. Trong tự mình thấy sợ sệt, bày tỏ tội lỗi, thì không dám làm nữa, tu tập pháp lành, ngưng làm việc ác. Đó gọi là quý bạch pháp.

Nhị Chủng Bát Nhã Trang Nghiêm

二種般若莊嚴 (Bát nhã kinh và Đại trí độ luận)

Tiếng Phạn là Bát nhã, tiếng Hoa là trí huệ, vì trí huệ có thể trang nghiêm pháp thân. Nên gọi là Bát nhã trang nghiêm.

Một, Dĩ trang nghiêm. Nghĩa là người có thể tu tập trí huệ, như đeo anh lạc tốt đẹp trang nghiêm thân mình. Đó gọi là đã trang nghiêm.

Hai, Vị trang nghiêm. Nghĩa là người chưa thể tu tập trí huệ, như không có anh lạc trang nghiêm thân mình. Đó là chưa trang nghiêm.

Nhị Chủng Bệnh

二種病 (Đại trí độ luận)

Một, Tiên thế hành nghiệp bệnh.

Vì đời trước ưa các biện pháp độc ác như roi vọt, gậy gộc, khảo tra, cưỡng bức làm đau khổ tổn hại chúng sanh. Vì vậy đời này cảm ứng quả báo mắc nhiều bệnh hoạn.

Đó là tiên thế hành nghiệp bệnh.

Hai, Hiện thế thất điều bệnh. Vì lạnh, nóng, mưa, gió, không biết bảo dưỡng thân mình, rồi ăn, uống vô chừng, ngủ nghỉ vô độ, vì những việc ấy, mắc nhiều bệnh hoạn. Đó là hiện thế thất điều bệnh.

Nhị Chủng Bệnh

二種病 (Niết bàn kinh)

Một, Thân bệnh.

Thân thể do bốn con rắn độc lớn hình thành. Chúng không hoà hợp thì bệnh hoạn nảy sanh. Vì vậy gọi là thân bệnh (Tứ đại là đất, nước, lửa, gió. Vì bốn thứ này khắp đầy thế giới, nên gọi là đại. Người nương nhờ tứ đại bên ngoài, mà thành được tứ đại trong thân với tánh cứng, ướt, nóng, động đánh nhau bên trong. Không hoà thuận nhau, độc hại như rắn. Vì vậy gọi là bốn con rắn độc lớn.)

Hai, Tâm bệnh.

Tâm thể linh diệu sáng suốt, tròn đầy vắng lặng như hư không. Có lẽ vui vẻ quá độ không kìm được đến nỗi sôi nỗi quá mức; nhút nhát quá sanh lo sợ, buồn rầu, khổ não, ngu si, tối tăm, đều do bốn thứ này quấy động bên trong, đến nỗi sanh bệnh hoạn. Vì vậy gọi là tâm bệnh.

Nhị Chủng Bồ Đề

二種菩提 (Đại trí độ luận).

Luận nói Bồ tát thường thích trung đạo, lìa bỏ hai bên, nên không sanh nơi biên giới, lại sanh nơi đô hội mà không tà kiến. Lại hỏi rằng: là Bồ tát phước đức và sức trí huệ lớn nên sanh vào nhà ở biên địa và có tà kiến để giáo hoá họ. Tại sao sợ sệt mà không sanh?

Đáp rằng: Bồ tát có hai thứ.

Một, Thành tựu đại lực Bồ tát. Luận nói: các Bồ tát này vì chúng sanh, không xa lánh nhà ở biên địa và tà kiến mà đáp ứng và hiện thân cứu độ. Đó gọi là thành tựu đại lực Bồ tát.

Hai, Tân phát ý Bồ tát. Luận nói: các Bồ tát này, khi mới phát tâm, nếu sanh vào nhà ở biên địa, tà kiến, đã không thể độ người, lại tự làm hỏng mất căn lành; giống như vàng thật ở trong bùn, cuối cùng không thay đổi. Nếu là đồng, sắt ở trong bùn thì sẽ hư hỏng. Đó là lý do, Bồ tát mới phát tâm không sanh vào nhà ở biên địa và tà kiến, (Chơn kim dụ cho đại lực Bồ tát; đồng sắt dụ cho Bồ tát mới phát tâm).

Nhị Chủng Bố Thí

二種布施 (Đại trí độ luận)

Một, Tịnh thí.

Không cầu quả báo, danh dự, phước lộc ở thế gian, chỉ vì căn lành xuất thế mà giúp đỡ, nguyên nhân đi đến Niết bàn. Dùng tâm thanh tịnh mà bố thí. Vì vậy gọi là tịnh thí.

Hai, Bất tịnh thí.

Bằng vọng tâm cầu phước báo mà thực hành bố thí. Như kinh Bát nhã nói: hoặc sợ mất mát của cải mà bố thí, hoặc vì mong cầu thế lực mà bố thí. Như thế bao nhiêu duyên cớ, cùng với thanh tịnh trái ngược. Đó là bất tịnh thí.

Nhị Chủng Căn Bổn

二種根本 (Lăng nghiêm kinh)

Một, Vô thỉ sanh tử căn bổn. Nghĩa là chúng sanh trải qua vô số kiếp lưu chuyển trong sanh tử, tìm kiếm điểm khởi đầu, chắc chắn, không thể được, chỉ vì mê mờ bổn tánh, nên đã trôi lăn trong sanh tử, vì vậy gọi là vô thỉ.

Sanh tử căn bản, tức là cái tâm phan duyên. Kinh nói: dùng tâm phân duyên làm tự tánh.

Hai, Vô thỉ Bồ đề Niết bàn nguyên thanh tịnh thể.

Tiếng Phạn là Bồ đề, tiếng Hoa là đạo, tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ. Nghĩa là lý thể của tánh thanh tịnh, bao trùm tịch diệt, không dời không đổi, vô thỉ vô chung. Vì vậy gọi là Bồ đề Niết bàn, không nhiễm phiền não, không trôi lăn trong sanh tử. Do đó gọi là nguyên thanh tịnh thể, tức là căn bản thanh tịnh của Bồ đề Niết bàn.

Nhị Chủng Chúng Sanh

二種衆生 (Đại trí độ luận)

Một, Tập ái chúng sanh. Tập là luyện tập nhiều lần. Ái là tham ái, cũng gọi là mê say khoái lạc. Chúng sanh ở thế gian, đối với ngũ dục sắc, thanh, hương…hầu hết sanh lòng tham đắm, không thể xa lìa. Đó là tập ái chúng sanh.

Hai, Tập kiến chúng sanh. Kiến là phân biệt có, không v.v… chúng sanh, đối với tất cả pháp, suy lường có, không, suy lường đoạn, thường. Đó là tập kiến chúng sanh. (Đoạn kiến là chấp các pháp ở thế gian đều phải mất hẳn Thường kiến là chấp thân này chết rồi sanh lại, tương tục không dứt).

Nhị Chủng Cúng Dường

二 種 供 養 (Phổ hiền hạnh nguyện phẩm)

Một, Tài cúng dường. Kinh nói: Tất cả cõi Phật trong mười phương, trong số các vi trần, mỗi vi trần có một thế giới và mỗi thế giới có một vị Phật. Mỗi cõi Phật có vô số Bồ tát nhiễu quanh ta. Vì bằng nguyện lực của Ngài Phổ hiền, đều có thể dùng vật phẩm quí báu mà cúng dường; như hoa mạng, âm nhạc, tán cái, y phục đốt nhiều hương đèn. Mỗi thứ cao tợ núi Tu di. Dùng bao nhiêu phẩm vật như thế thường làm lễ cúng dường vô số vô biên chư Phật và Bồ tát. Đó gọi là tài cúng dường. (Tiếng Phạn Tu di, tiếng Hoa là Diệu cao).

Hai, Pháp cúng dường. Kinh nói: trong các thứ cúng dường, cúng dường pháp là tối thắng. Bởi vì nói về cúng dường thì có: Tu hành cúng dường, lợi ích chúng sanh cúng dường, nhiếp thọ chúng sanh cúng dường, thay thế đau khổ cho chúng sanh cúng dường, siêng tu căn lành cúng dường, không bỏ đạo nghiệp Bồ tát cúng dường, không xa lìa tâm Bồ đề cúng dường. Những việc cúng dường trên công đức vô lượng, nay đem so sánh cúng dường một niệm công đức thì 100 phần không bằng một. Đó gọi là pháp cúng dường (lợi ích chúng sanh, nhiếp thọ chúng sanh gọi là pháp cúng dường). Bởi vì nhờ nói pháp mới có thể đem lại lợi ích, nhiếp thọ. Đó là lấy pháp cúng dường Như lai. Thay thế khổ đau cho chúng sanh, cũng là lấy pháp cúng dường Như lai. Siêng tu căn lành tức là siêng tu pháp lành. Bồ tát nghiệp tức là pháp mà Bồ tát tu tập.

Nhị Chủng Dâm Báo

二 種 婬 報 (Pháp uyển châu lâm)

Một, Phụ bất trinh khiết. Vì đời trước ăn nằm với vợ lớn, vợ bé của người khác, tà hạnh ô uế, nên đời này không có vợ trinh tiết trong sạch nữa.

Hai, Đắc bất thuận ý quyến thuộc.

Vì đời trước tà dâm, chiếm đoạt người yêu của kẻ khác, làm cho họ không vừa lòng, nên đời này chịu quả báo gặp phải quyến thuộc không như ý.

Nhị Chủng Điên Đảo

二種顛倒 (Lăng nghiêm kinh).

Một, Chúng sanh điên đảo. Chúng sanh không hiểu rõ chân tánh, đuổi theo vọng (giả dối) mê mờ chân thật. Tuân theo giả dối mê lầm mà tạo ra vọng nghiệp. Do vọng nghiệp này lần lượt sanh ra, luân hồi tam giới, không thể bỏ vọng trở về với chân. Vì vậy gọi là chúng sanh điên đảo.

Hai, Thế giới điên đảo. Thế là quá khứ, hiện tại, vị lai, thời gian trôi chảy không ngừng. Giới là đông, tây, nam, Bắc, bốn hướng riêng biệt. Thế liên quan mật thiết với phương gọi là thế giới. (Thế giới là thời gian và không gian hợp lại). Điên đảo là chúng sanh mê mờ chân tánh, lưu chuyển không ngừng, ở trong cảnh giới hư vọng, khởi lên bao nhiêu thấy hiểu đảo điên. Vì vậy gọi là thế giới điên đảo.

Nhị Chủng Diệt

二種滅 (Hiển dương thánh giáo luận).

Một, Tạm thời diệt. Đức Phật ra đời, tùy căn cơ nói pháp, dạy dỗ chúng sanh. Người tu Đại thừa, hay Tiểu thừa đều được giải thoát. Cơ duyên đã hết, không thể giáo hóa nữa, Phật vào Niết bàn. Nhưng pháp thân của Phật vẫn như như bất động, chưa bao giờ diệt. Đó gọi là tạm thời diệt.

Hai, Cứu cánh diệt.

Phật là bậc Diệu giác viên minh, tất cả phiền não đã dứt hết rồi, không còn tái sanh. Đó gọi là cứu cách diệt.

Nhị Chủng Độc Giác

二種獨覺 (Tích huyền ký)

Đại luận nói: Độc giác sanh ra đời không gặp Phật xuất thế, quán sát nhân duyên bên ngoài, không thấy mà tự mình liễu ngộ. Vì vậy gọi là Độc giác (quán sát nhân duyên bên ngoài là quan sát sự điêu tàn của ngoại vật mà biết được sự sanh diệt trong tâm).

Một, Bộ hành.

Bộ là bộ loại. Các vị Độc giác này, có chút ít tâm vì người khác như con nai chạy rồi mà còn ngoáy đầu lại nhìn bầy ở sau. Vì vậy gọi là bộ hành.

Hai, Lân dụ.

Bậc Độc giác này chỉ muốn tự độ, dường như không có tâm vì người khác, như con kỳ lân chỉ có một sừng. Vì vậy gọi là lân dụ.

Nhị Chủng Hiển Thị

二種顯示 (Hoa nghiêm kinh sớ)

Hiển là hiển lộ. Thị là báo cho biết. Tất cả bổn tánh của chúng sanh có đầy đủ các pháp nhân quả, sự lý, chỉ vì tướng thay đổi, thể khác đi, tình sanh ra ngăn cách trí tuệ không thể hiển bày ra được. Vì vậy đàm luận Hoa nghiêm đại kinh, khiến cho chúng sanh biết tâm hợp với thể, tính hiển lộ thì tình mất.

Cho nên có hai thứ hiển thị.

Một, Ngôn hiển thị. Phật dùng lời nói chỉ bảo cho chúng sanh biết trí huệ đức tướng của Phật. Kinh nói phá vỡ một hạt vi trần thì xuất hiện một quyển kinh lớn. Đó là ngôn hiển thị.

Hai, Sử tu hành hiển thị.

Chúng sanh đã biết pháp của Phật có đầy đủ các tính, khiến cho chúng sanh tu hành ngộ nhập một cách rõ ràng. Kinh Pháp hoa nói: Khiến cho chúng sanh, khai thị ngộ nhập tri kiến của Phật. Đó gọi là sử tu hành hiển thị.

Nhị Chủng Hộ Trì Sự

二種護持事 (Địa tạng thập luân kinh)

Một, Hộ trì Phật chủng.

Phật chủng là chủng tánh Phật. Phật và Bồ tát dùng tâm đại bi phát triển và kế thừa giống Phật, khiến cho chúng sanh bỏ đời phàm tục, xuất gia, cạo tóc, mặc áo nâu sòng, tu hành thánh đạo, khiến cho Phật chủng còn mãi.

Hai, Hộ trì chánh pháp.

Chánh pháp là Tứ đế. Phật và Bồ tát dùng tâm đại bi, hộ trì chánh pháp của Phật, khiến cho ngoại đạo tà ma không thể quấy phá, và chúng sanh tâm chánh tín, ưa nghe chánh pháp, truyền bá rộng khắp, đem đến lợi ích vô cùng.

Nhị Chủng Huân

二種熏 (Phiên dịch danh nghĩa).

Huân là huân tập (tẩm ướp), có nghĩa làm cho phấn chấn lên (hăng lên). Bởi vì thức thứ tám, tuy chứa đựng tất cả chủng tử thiện, ác, nếu không nhờ vào duyên nhiễm, tịnh huân tập và phát khởi, thì không thể thành các việc xấu hay tốt được. Giống như các loại ngũ cốc, tuy có mầm sanh sản, nếu không có đất nước trợ lực, giúp sức, thì mầm non cũng không thể sanh ra được. Nên gọi là huân tập nhiễm, tịnh nhiều lần vào tâm thể mới hình thành được bao nhiêu việc nhiễm, tịnh. Vì vậy gọi là huân tập.

Một, Huân tập.

Huân tức hun đúc và nẩy nở. Tập là tập luyện nhiều lần. Nương vào huân tập nhiễm, tịnh nhiều lần vào tâm thể mà mới hình thành được bao nhiêu việc nhiễm tịnh. Vì vậy gọi là huân tập.

Hai, Tư huân.

Tư là giúp đỡ. Tâm đối trước trần cảnh và các tướng phiền não huân tập, phát khởi mà thành ra các việc nhiễm, tịnh vì vậy gọi là tư huân.

Nhị Chủng Hữu Lậu Nhân Quả

二種有漏因果 (Đại Niết bàn kinh)

Một, Hữu lậu nhân. Lậu là lọt xuống sanh tử. Nhân là đối với quả mà nói. Chúng sanh do phiền não tạo thành nghiệp làm nhân của quả khổ sanh và tử trong tam giới. Đó là phiền não tạo ra nghiệp, gọi là hữu lậu nhân, tức là tập đế.

Hai, Hữu lậu quả.

Quả là quả báo. Chúng sanh do có hoặc nghiệp sanh tử làm nhân nên cảm nhận quả sanh tử, gọi là hữu lậu quả tức là khổ đế.

Nhị Chủng Hữu

二種有 (Tỳ bà sa luận)

Một, Thật vật thật hữu. năm uẩn thành nên thân này là vật thật có. Vì vậy gọi là thật vật hữu.

Hai, Thi thiết hữu. Con người trong cõi thế gian, mỗi người thọ báo theo nghiệp của mình, vây mượn tinh cha huyết mẹ mà có thân thể này và mới có nam, nữ. Vì vậy gọi là thi thiết hữu (Thi thiết: thi hành, kiến thiết)

Nhị Chủng Khước Ma Pháp

二種却魔法 (tu tập chỉ quán toạ thiền pháp yết).

Người tọa thiền chánh định chưa phát, có nhiều chướng ngại do ác ma làm ra, tâm sanh sợ sệt, phá hoại căn lành. Nếu có thể đoan tâm chánh niệm, thì tà ma không xen vào được mà nó tự tiêu diệt có hai loại khước ma.

Một, Tu chỉ kiếp ma.

Người tọa thiền, lúc tu định, hoặc thấy cha, mẹ, anh, em, hình tướng chư Phật, tất cả cảnh đáng yêu, khiến cho người tu mừng vui chấp lấy, hoặc thấy sư tử, cọp, beo, la sát, tất cả những hình ảnh đáng sợ, khiến cho người tu sợ hãi, thì phải biết đó là tướng mê loạn của ma, đều là hư dối, không vui không sợ; giữ tâm yên lặng, thì các ma sự tự nhiên tiêu diệt. Đó là tu chỉ khước ma (tiếng phạn là La sát ; tiếng Hoa là Tốc tật quỷ.

Hai, Tu quán khước ma. Người tọa thiền khi tu định. Đối các cảnh ma, mà thời gian tu chỉ chưa trừ khử được, thì nên nhận quán cái tâm năng quán, không có ở đâu, thì lấy gì mà có phiền não mừng, lo. Chỉ quán như thế, từ từ ma sự tiêu diệt dần. Đó là tu quán khước ma. NHỊ ĐẲNG 二等 (Tông cảnh lục)

Một, Đoạn đẳng.

Khi mới bắt đầu thì đạo Phật là đạo giải thoát rốt ráo. Tất cả vô minh của chúng sanh, một khi đã hoàn toàn dứt hết. Đây là điều mong đợi của chư Phật đối với chúng sanh, không có một pháp nào mà không thanh tịnh. Vì vậy gọi là đoạn đẳng (dứt hết)

Hai, Đắc đẳng.

Đức Phật khi mới thành đạo, là lúc, sự giác ngộ vừa có đầy đủ. Tất cả trí huệ thỉ giác của chúng sanh đều có đầy đủ. Đây là điều mong đợi của chúng sanh đối với chư Phật. Vô minh, phiền não tạo ra, tất cả đều thanh tịnh, không có gì làm trở ngại. Vì vậy gọi là đắc đẳng (bằng với chư Phật).

Nhị Chủng Khuyến Thỉnh

二種勸請 (Đại trí độ luận)

Một, Phật sơ thành đạo khuyến thỉnh chuyển pháp luân. Lúc Phật mới thành đạo, Bồ tát khuyến thỉnh rằng: con tên là… xin đức Thế tôn, vì chúng sanh chuyển pháp luân, độ thoát tất cả. Đó gọi là khuyến thỉnh pháp luân.

Hai, Phật dục nhập diệt khuyến thỉnh tại thế.

Lúc Phật sắp xả bỏ thân mạng vào Niết bàn. Bồ tát khuyến thỉnh: Con tên là… thỉnh Đức Thế tôn ở lại thế gian lâu vô số kiếp, độ thoát tất cả chúng sanh. Đó gọi là khuyến thỉnh tại thế (Tiếng Phạn Kiếp đa, tiếng Hoa là phân biệt thời gian (tiết)).

Nhị Chủng Kiện Nhi

二種健兒 (Niết bàn kinh và Thuỷ sám).

Tự mình không làm ác; đã làm ác rồi thì nên sám hối và không làm nữa. Đó là người có sức mạnh, nên gọi là người khoẻ mạnh.

Một, Tự bất tác tội.

Người khoẻ mạnh này, nghiệp thân, khẩu, ý thường thanh tịnh, hoàn toàn không có lỗi lầm, xấu ác.

Vì vậy gọi là tự bất tác tội.

Hai, Tác dĩ năng hối.

Người khỏe mạnh này, tuy ban đầu làm ác sau lại sửa đổi, hối hận, không dám làm nữa. Giống như nước đục, bỏ hạt minh châu vào, nhờ sức của hạt ngọc, nước đục liền trong. Vì vậy gọi là tác dĩ năng hối.

Nhị Chủng Kiến

二種見 (Đại trí độ luận).

Hai loại kiến này là biên kiến trong mười thập sử. Người ngoại đạo, từ thân kiến trở lên, chấp ngã đoạn, thường. Chấp là thường thì không đoạn, chấp đoạn thì không thường. Vì chấp một bên, nên gọi là biên kiến. (Thập sử là: 1) thân kiến; 2) biên kiến; 3) tà kiến; 4) kiến thủ; 5) giới cấm thủ; 6) tham; 7) sân; 8 si; 9) mạng; 10) nghi).

Một, Thường kiến. Luận nói: thấy năm thứ thường còn. Ngoại đạo tự cho rằng: sắc, thọ, tưởng, hành, thức đời này tuy diệt, đời sau lại sanh ra, liên tục không dứt quảng. Đó gọi là thường kiến. ( năm thứ là năm ấm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức).

Hai, Đoạn kiến.

Luận nói: Thấy năm uẩn mất.

Ngoại đạo cho là, đời này, sắc, thọ, tưởng, hành, thức đã mất thì không thể sanh lại được. Đó gọi là đoạn kiến.

Nhị Chủng Lập Đề

二種立題 (Pháp hoa văn cú). Tất cả tựa đề các kinh do Phật lập ra, do được các nhà kết tập lập ra.

Một, Phật tự lập.

Tựa đề của các kinh đều do Phật đặt ra. Như kinh Kim cang nói. Kinh này có tên là Kim cang Bát nhã ba la mật, dựa vào tên kinh này các ông hãy phụng trì.

Hai, Kinh gia lập. Sau khi Phật vào Niết bàn, đề tựa các kinh được Ngài A nan và nhiều vị nữa kết lập đặt ra, như kinh Diệu pháp liên Hoa.

Nhị Chủng Lưỡng Thiệt Báo

二種两舌報 (Pháp uyển châu lâm).

Qua người này nói chuyện với người kia, qua người kia nói chuyện người này, gây ra tranh giành phải, trái; tan rã hoà thuận, khiến hai bên mâu thuẩn nhau, nên gọi là hai lưỡi.

Một, Đắc tệ ác quyến thuộc. Vì đời trước nói hai lưỡi, khiến cho bạn bè chia rẽ, mâu thuẩn nhau, rồi sanh oán ghét nhau, nên đời này chịu quả báo sanh vào trong dòng họ xấu ác.

Hai, Đắc bất hoà quyến thuộc. Vì đời trước nói hai lời làm ly gián những người thương yêu nhau, khiến cho họ không hoà hiệp, nên đời này chịu quả báo sanh vào dòng họ không hoà thuận.

Nhị Chủng Lưu

二種流 (Niết bàn kinh)

Một, Thuận lưu.

Lưu tức là dòng sông sanh, tử. Bởi chúng sanh trong sáu nẻo, đều thuận theo dòng sông sanh, tử. Chỉ theo dòng xuống cõi thấp kém, chứ không biết quay đầu trở lại, vì vậy nói là thuận dòng sanh, tử, ngược đường dẫn đến Niết bàn.

Hai, Nghịch lưu.

Sơ quả Tu đà hoàn, nương giới, định, huệ tinh tấn tu tập thì dứt được kiến hoặc trong ba cõi, xa lìa bốn đường sanh tử và chứng được Niết bàn chơn không, nên gọi là ngược dòng sanh, tử; thuận theo con đường dẫn đến Niết bàn. (Tiếng Phạn là Tu đà hoàn, tiếng Hoa là Nghịch lưu, còn gọi là Nhập lưu ba cõi là dục, sắc, vô sắc bốn đường là Tu la, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục)

Nhị Chủng Ngã Kiến

二種我見 (Khởi tín luận)

Một, Nhân ngã kiến. Người phàm phu đối với thân ngũ ấm, cưỡng cho đó là chủ tể, suy tính rằng ngã là ta, gây nên thấy biết sai lầm. Vì vậy gọi là nhân ngã kiến.

Hai, Pháp ngã kiến. Bậc Nhị thừa, cho rằng tất cả pháp có thật tính riêng biệt, tuy được trí nhận vô ngã, nhưng còn sợ hải sanh tử, lầm cho Niết bàn là một pháp, từ đó mà khởi sanh pháp chấp. Vì vậy gọi là pháp ngã kiến.

Nhị Chủng Ngữ

二種語 (Niết bàn kinh)

Một, Thế gian ngữ.

Phật vì các bậc Thinh văn và Duyên giác, nói các pháp hữu vi ở thế gian, nên gọi là thế gian ngữ.

Hai, Xuất thế gian ngữ. Phật vì các bậc Bồ tát nói các pháp vô vi xuất thế gian, nên gọi là xuất thế gian ngữ.

Nhị Chủng Nguyện

二種願 (Đại trí độ luận)

Một, Khả đắc nguyện. Tu phước thì được sanh làm người, trời. Tu giới, định, huệ thì chứng được A la hán, cho đến quả Phật. Đó gọi là khả đắc nguyện (tiếng Phạn là A la hán, tiếng Hoa là Vô học.)

Hai, Bất khả đắc nguyện. Người dùng trí của mình để đo lường hư không đến tận cùng biên tế, cuối cùng không thể đạt được. Đó gọi là bất đắc khả nguyện.

Nhị Chủng Nhân Chú Thuật Bất Năng Gia

二種人咒術不能加 (Ma đăng già kinh).

Kinh nói: Ngài A nan đi khất thực, giữa đường gặp cô Ma đăng già có nước. A nan khát nước, theo nàng xin nước uống. Tâm nàng xao động, trở về thưa mẹ xin chú thuật bỏ vào nước. Mẹ nàng nói: ở đời có hai loại người, dù là chú thuật cũng không thể thay đổi được. (Tiếng Phạn là Ma đăng già, tiếng Hoa là tánh).

Một, Đoạn dục nhân. Người có thể dứt dâm dục thì tự mình giữ giới được. Người trì giới, chánh niệm kiên cố, lập hạnh đoan chánh, được thần linh phù hộ, yêu ma không quấy phá. Tuy có chú thuật cũng không thể thay đổi.

Hai, Tử nhân.

Người đã chết, thức nương vào nghiệp chuyển động, tuỳ nơi chịu hình phạt. Tuổi thọ của trời còn có hạn, chết không thể sống lại, tuy có chú thuật, cũng chẳng dời thay đổi được.

Nhị Chủng Nhẫn Nhục

二種忍辱 (Đại trí độ luận)

Một, Phi chúng sanh sổ nhẫn nhục.

Bồ tát khi gặp gió, lạnh, nóng, nước, mưa v.v… những vật vô hình làm buồn bực, tổn hại, an nhiên nhận chịu, không nỗi lên sân hận.

Đó gọi là phi chúng sổ nhẫn nhục.

Hai, Chúng sanh sổ nhẫn nhục. Bồ tát, nếu gặp hữu tình chúng sanh vu oan cho mình, cũng có thể nhận chịu, bỏ qua không sân hận. Đó gọi là chúng sanh sổ nhẫn nhục.

Nhị Chủng Nhập

二種入 (Kim cang Tam muội kinh). một, Lý nhập.

Chúng sanh tin sâu chơn tánh vốn có, không một không khác, không có không không, không ta không người, phàm, thánh không hai, yên lặng vô vi, không có phân chia. Nhờ tin sâu điều này, có thể vào được lý tánh. Đó là lý nhập.

Hai, Hạnh nhập. Hạnh là dựa lý phát tâm tu hành. Tu theo hạnh này, tâm không nghiêng đổ, không mong không cầu, an trụ bất động, giống như đại địa. Nhờ tu hành vào được lý tánh.

Đó là hành nhập.

Nhị Chủng Như Như

二種如如 (Phật tánh luận)

Một, Như như trí.

Trí mầu nhiệm của chân như xưa nay thanh tịnh, vô minh không thể che, phiền não không thể nhiễm, soi rõ các pháp, bình đẳng không hai. Vì vậy gọi là như như trí.

Hai, Như như cảnh. Cảnh mầu nhiệm của chân như thường trụ một tướng, lượng tợ hư không, không dời không đổi, không sanh không diệt. Vì vậy gọi là như như cảnh.

Nhị Chủng Phá Giới Nhân

二種破戒人 (Đại trí độ luận)

Một, Nhân duyên bất cụ túc phá giới.

Người nghèo khổ, cơm ăn, áo mặc không đầy đủ, sanh tâm trộm cắp nên phạm giới. Đó là nhân duyên bất cụ túc phá giới.

Hai, Nhân duyên cụ túc phá giới.

Người có cơm ăn áo mặc đầy đủ, vì tâm quen làm việc ác nên thích làm điều ác. Đối với giới cấm thường bị phạm phải. Đó là nhân duyên cụ túc phá giới.

Nhị Chủng Phá Trước

二種破著 (Đại trí độ luận)

Một, phá dục trước. Con người háo sắc, tham dục nổi lên nhiều. Nếu quán sắc là vô thường, bất tịnh, thì tâm tham đắm không còn nữa, và được niềm vui giải thoát. Đó gọi là phá dục trước.

Hai, phá kiến trước.

Con người tuy thấy sắc vô thường, bất tịnh, nhưng còn chấp chặt pháp làm nảy sanh cái thấy. Nếu biết rõ sắc tướng vốn không, thì không nổi lên cái thấy phân biệt. Đó là phá kiến trước.

Nhị Chủng Phân Biệt Chơn Ngụy Thiền Tướng

二種分別眞偽禅相 (Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu)

Một, Biện tà ngụy thiền phát tướng.

Người tu thiền ở trong thiền định, hoặc biết tự thân như bị trói buộc, như bị đè nén, hoặc có lúc thân nhẹ như muốn bay được, hoặc vui mừng đến giơ tay khoa chân, hoặc suy nghĩ buồn rầu, các tướng và tà ngụy như thế, cùng với thiền nỗi lên, tâm nếu chấp lấy thì liền tương ưng với quỷ pháp, phần nhiều loạn tâm điên cuồng. Vì vậy người tu thìên định, đối với các tướng ấy, nhất tâm tịch tĩnh, phân biệt tà, ngụy, biết nó là hư dối, không ưa không chấp, thì tự nhiên không còn nữa. Đó là biện tà ngụy thiền phát tướng.

Hai, Biện chân chánh thiền phát tướng.

Người tu thiền, ở trong thiền định, tâm ngay thẳng chánh niệm, xa lìa u mê tán loạn, chỉ nhận ra an ổn sáng suốt, yên lặng vô vi và cùng tương ưng với chánh định, tất cả các tướng tà, nguỵ hoàn toàn không thấy nữa. Đó là biện chân chánh thiền phát tướng.

Nhị Chủng Pháp Tánh

二種法性 (Địa trì kinh)

Pháp tức là phép tắc, tánh tức là không thay đổi. Pháp tánh của tất cả không thay đổi đều có theo phép tắc để tu, nên gọi là pháp tánh.

Một, Thật pháp tánh. Nghĩa là lý chơn thật lìa xa tướng hư vọng, bổn tánh bình đẳng, không có đổi thay. Tất cả chư Phật, đều từ pháp tánh này tu hành mà thành chánh giác; nên gọi là thật pháp tánh.

Hai, Sự pháp tánh. Thế gian có vô số pháp, tất cả đều nương vào lý để thành lập và thi hành. Ví như đất, nước, gió, lửa; các pháp ngũ ấm, tùy theo thói quen mà có sự nhận biết. Tuy thuộc về sự, thật ra không ra ngoài lý pháp tánh bình đẳng; nên gọi là sự pháp tánh.

Nhị Chủng Pháp Thí

二種法施 (Bát nhã kinh)

Một, Thế gian pháp thí. Bồ tát tuy là vì tất cả loài hữu tình, thuyết pháp, hiển thị năm thần thông v.v… tất cả các pháp. Nhưng chưa thể ra khỏi thế gian. Vì vậy gọi là thế gian pháp thí.(năm thần thông: một) Chân không dính đất, hai) Biết được tâm và mạng sống của con người, ba) Tầm nhìn ngàn dặm, bốn) Kêu tên có mặt liền, năm) Vách, đá không làm trở ngại hướng đi).

Hai, Xuất thế gian pháp thí. Bồ tát vì chúng hữu tình tuyên thuyết, chỉ bảo tam giải thoát môn và những giáo pháp khác của Phật, nương vào đây mà tu tập, thì được ra khỏi thế gian. Vì vậy gọi là xuất thế gian pháp thí (Tam giải thoát môn: Không, vô tướng, vô tác)