Tam Tạng Pháp Số

Phật Thập Vô Ngại

佛十無礙 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Vì Phật Lô xá na nói ra kinh Hoa nghiêm, hiện ra thân bằng mây khắp pháp giới vô tận, chân thân và ứng thân tương dung (hòa hợp với nhau), một nhiều không trở ngại, tuy luôn ở chỗ này mà không rời chỗ kia, tuy ở xa phương này mà luôn ở phương kia. Thân tuy chẳng khác mà cũng chẳng một cùng một lúc ở hai nơi khác nhau, mà là một thân.

Bởi thể và dụng của Phật cùng với pháp giới giống nhau, nên hỗn tạp muôn loài mà là chân thực, tinh và thô cùng chung mà đi đến một, viên dung không chướng ngại, tùy theo căn cơ mà dạy bảo khác nhau. (Tiếng Phạn là Lô xá na, tiếng Hoa là Tịnh mãn, cũng gọi là Quang minh biến chiếu).

Một, Dụng chu vô ngại. Vì Phật, đối với cõi nước nhiều như vi trần, hiện thân bằng mây khắp pháp giới, khởi lên nghiệp dụng vô biên; nên kinh nói: Trong mỗi vi trần, hay chứng tất cả pháp. Như thế không có gì trở ngại, đi khắp quốc độ mười phương. Lại nói: Phật nói bằng một âm thanh vi diệu mà quốc độ mười phương đều nghe, có đầy đủ các âm thanh khác và mưa pháp rất dồi dào. Các công dụng như thế vô lượng vô biên. Pháp giới nhiều như vi trần đều ảnh hưởng khắp hết. Đó là dụng chu vô ngại (công dụng trùm khắp không có chướng ngại).

Hai, Tướng biến vô ngại. Vì Phật, đối với tất cả thế giới trong mười phương, thần biến cõi Phật vô lượng; đều có Như lai thị hiện thọ sanh. Hiện một tướng hay hiện nhiều tướng đều đầy đủ muôn đức viên mãn như thế. Đó là tướng biến vô ngại (Tướng biến ra khắp nơi không có gì trở ngại).

Ba, Tịch dụng vô ngại. Vì Phật thường ở trong chánh định, đó là vắng lặng; không làm tổn thương, không làm lợi lạc cho vạn vật, đó là dụng. Ấy chính là định, chính là dụng, tự tại vô ngại.

Kinh nói: Cảnh giới của Như lai không thể lường, tịch tĩnh mà có thể vươn rộng khắp mười phương. Đó là tịch, dụng vô ngại (vô ngại trong vắng lặng và động dụng).

Bốn, Y khởi vô ngại. Vì Phật tuy tịch và dụng vô tâm, mà có thể nương vào sức chánh định hải ấn để khởi lên công dụng vô ngại.

Kinh nói: Chúng sanh hình tướng không giống nhau, hạnh nghiệp, âm thanh cũng vô lượng. Tất cả biểu hiện như thế đều có thể thị hiện vào sức oai thần chánh định hải ấn. Đó là y khởi vô ngại (nương vào Tam muội hải ấn khởi lên công dụng một cách vô ngại). (Hải ấn Tam muội: Vì biển hương hải nước trong vắng lặng, không chút gợn sóng, tất cả hình tượng đều có thể hiện vào trong đó. Giống như cái ấn in lên công văn, lấy để ví dụ trí hải vô tâm của Như lai, tất cả chúng sanh bỗng hiện vào trong đó).

Năm, Chân ứng vô ngại.

Chân tức là thân chân thật của

Giá na. Ứng tức là ứng thân của Thích ca.

Chân thân là thể. Ứng thân là dụng. Toàn thể khởi lên dụng thì dụng, lúc ấy, là thể; nên Thích ca, Giá na viên dung, tự tại, vốn không hai thể.

Kinh nói: Chân thân của Như lai vốn không hai, tùy vật hiện hình khắp thế gian. Đó là chân, ứng vô ngại.

(Giá na là tiếng Phạn, gọi đủ là Tỳ lô giá na, tiếng Hoa là Biến nhất thiết xứ).

Sáu, Phân viên vô ngại. Phân tức là phân chia. Viên tức là toàn thân.

Vì phân chia không trở ngại toàn thân. Toàn thân không làm trở ngại cho phân chia; nên mỗi thân của Giá na chia ra chân, tay, mắt, mũi cho đến một sợi lông đều toàn thân của Giá na. Kinh nói: Tất cả tướng của thân Phật, đều hiện vô lượng Phật. Đó là bộ phận và toàn thân vô ngại.

Bảy, Nhân quả vô ngại.

Vì đời sống kiếp trước của

Phật, tu tập theo hạnh Bồ tát, tu tập nhân ba la mật, nên chứng được quả Phật Giá na. Báo thân đã thọ được và sự nghiệp đã được thành tựu ấy cũng hiện ra thân tất cả Bồ tát nhiều như mây trong mười phương, một cách tự tại vô ngại.

Kinh nói: Phật dùng bổn nguyện hiện thần thông, soi sáng trong tất cả mười phương. Như kiếp trước những hạnh Phật đã tu tập, như từng hạt châu sáng soi trong lưới báu đều diễn nói pháp âm. Đó là nhân quả vô ngại.

Tám, Y chánh vô ngại. Y là y báo tức là quốc độ Phật đang ở.

Chánh là chánh báo tức là sắc thân của Phật. Y báo và chánh báo hòa quyện vào nhau, cả hai không trở ngại.

Kinh nói: Hoặc làm mặt trời, mặt trăng ngao du trong không gian, hoặc làm sông, ao, suối, giếng và các con nước. Đó là y báo và chánh báo vô ngại.

Chín, Tiềm nhập vô ngại. Vì trí của Phật chìm vào trong tâm của chúng sanh thì gọi là Như lai tạng. Tuy làm chúng sanh mà tự tánh không mất. Giống như nước trong biển cả, do gió thành sóng, mà tánh ướt không mất. Phật cũng như thế, tùy theo sự cảm thọ của chúng sanh, muôn hình vạn loại khác nhau, mà tự tánh không mất. Kinh nói: Ông nên quán trong một lỗ chân lông của Phật, tất cả chúng sanh đều ở trong đó. Đó là tiềm nhập vô ngại.

Mười, Viên thông vô ngại. Vì Phật lấy đại pháp giới làm thân của mình và đã hòa tan vào trong đó; không lý nào là không đủ, không sự nào là không thu nhiếp, cho nên một nhiều, y chánh, nhân pháp, nhân quả, đây kia đều vô ngại.

Kinh nói: một thân là vô thường (thân), vô lượng (thân) trở lại là một (thân). Hiểu rõ các thế gian, hiện hình khắp tất cả. Đó là viên thông vô ngại.

Quỷ Phần Cửu Loại

鬼分九類 (A tì đạt ma thuận chánh lý luận).

Thẳng xuống phía nam của châu Nam thiệm bộ, sâu hơn 500 do tuần, có đô thị của vua Diễm ma, chiều đứng cũng như chiều ngang như nhau. Ở đó có ba loại quỷ: 1)Vô tài (không tiền của); 2) Thiểu tài (ít tiền của); 3) Đa tài (nhiều tiền của).

Vô tài lại có ba thứ: 1) Cự khẩu; 2) Châm khẩu; 3) Xú khẩu. Thiểu tài cũng có ba thứ: 1) Châm mao; 2) Xú mao; 3) Anh quỷ. Đa tài cũng có ba thứ: 1) Hy tự; 2) Hy khí; ) Đại thế. Tổng có chín loại. (Tiếng Phạn là Thiệm bộ, tức Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu. Tiếng Phạn là Diễm ma, tiếng Hoa là Tịnh tức).

Một, Cự khẩu quỷ. Vì trong miệng của quỷ này thường phun ra lửa dữ, bừng bừng không thôi. Còn thân hình của nó thì bị đốt cháy phừng phừng, như cây cọ khô; bởi nhân kiếp trước của nó quá bỏn xẻn, nên chịu quả khổ như thế.

Hai, Châm khẩu quỷ. Vì quỷ này bụng lớn như hang của quả núi, cổ nhỏ như lỗ kim; tuy trông thấy nhiều thứ thức ăn, thức uống cao lương, mỹ vị, nhưng không thể nuốt qua khỏi cổ, nên đói khát khôn cùng, phải tự chịu khổ sở.

Ba, Xú khẩu quỷ.

Loại quỷ này hơi thở trong miệng ra rất hôi thúi hơn cả phẩn dơ, tự xông ướp mùi hôi thúi, nôn mửa vung vãi. Nếu gặp thức ăn, thức uống cũng không thể ăn được, thường bị đói khát, làm cho chúng buồn bực, tức giận. (ba loại trên là quỷ không có tài sản).

Bốn, Châm mao quỷ. Lông của loài quỷ này, rất cứng, rất sắc bén, không thể lại gần và đụng vào, lông ấy tự đâm vào thân thể nó, ngoài thể bắn vào thân thể kẻ khác, giống như con nai trúng tên, chất độc làm cho chạy điên cuồng, đau nhứt không chịu nổi, khi gặp phải dơ dáy, thiếu người giúp đỡ, đói, khát.

Năm, Xú mao quỷ.

Lông của loài quỷ này thúi còn hơn phân ô uế, xông ướp vào thịt, xương, chưng cất vô tận ruột gan, ộc hơi lên cổ họng, nôn ọe ra tràn lan, độc hại khó chịu; bị chộp lấy thân thể, vặn tréo nhổ lông, do thịt rách nát tổn thương, càng thêm khổ sở; luôn gặp dơ dáy, đói khát không ai giúp đỡ.

Sáu, Anh quỷ. Quỷ này do nghiệp ác, ở yết hầu mọc ra một cái bướu, giống như mục ghẻ, nóng bức đau đớn. hai tay bị thúc ké lại, mùi hôi thúi xông lên, giành nhau mà ăn, nhưng ít khi được no đủ.

Bảy, Hy tự quỷ. Vì loại quỷ này luôn chờ mong các nơi thờ tự người ta cúng tế cho, từ nhiều nơi đi đến, giống như chim bay liệng trong bầu trời, đi, về, thoải mái, không chút trở ngại. Nhờ đời trước cất giữ tài sản, mà tâm thường keo kiệt, không hay bố thí, nên sanh vào loài quỷ này. Lại do đời trước có sự mong cầu rằng nếu chết đi thì con, cháu cúng giỗ để ta có đủ thức ăn, thức uống, nên làm quỷ này. Chỗ ở của chúng thì dơ bẩn, xa xôi, chỉ mong sao con cháu nhớ đến ngày cúng tế, giỗ chạp.

Tám, Hy khí quỷ. Vì loài quỷ này mong cầu người ta vứt đồ ăn thừa thải để được ăn no bụng; vì đời trước keo kiệt, nên mới ăn, uống những nơi như vậy; hoặc thấy những thứ bẩn thỉu, hoặc lại không thấy những gì hết, hoặc thích những đồ vật sạch sẽ, rồi lại thấy chúng dơ dáy. Loại quỷ này, tùy theo nghiệp đời trước nhiều, ít khác nhau, thức ăn mong cầu có khi được đầy đủ.

Chín, Đại thế quỷ.

Vì các Dược xoa, La lỵ bà, Cung bàn trà hoặc nương rừng cây, hoặc ở trong đình miếu, hoặc ở trong hang núi, hoặc ở cung điện trong không, hưởng thọ giàu có vui vẻ bằng với trời. Thế lực của loài này lớn lắm.

(Tiếng Phạn là Dược xoa, cũng gọi là Dạ xoa, tiếng Hoa là Dũng kiện. Tiếng Phạn là Cung bàn trà, tức là Cưu bàn trà, tiếng Hoa là Úng hình)

Tam Giới Cửu Địa

三界九地 (Thích thị yếu lãm).

Năm cõi ở Dục giới gọi là Tạp cư một địa. Tứ thiền ở Sắc giới chia ra làm bốn địa.

Tứ không ở Vô sắc giới chia ra làm bốn địa. Tổng cộng là chín địa. Địa có nghĩa là giữ gìn, chuyên chở. Chúng sanh nương đây mà ở. chín địa này từ trời Đao lợi xuống đến bốn cõi (thú) đều ở trên mặt đất; từ trời Dạ ma lên đến trời Phi phi tưởng đều có trong không trung. Theo chỗ ở đặt tên, nên gọi là địa.

Một, Ngũ thú tập cư địa. Ngũ thú tức là Dục giới có sáu: trời, người, ngạ quỷ, súc sanh, địa ngục. Vốn là sáu cõi, nhưng A tu la chung với những cõi khác, nên chỉ nói có năm.

Tạp cư là năm thú, tuy quả báo khổ, vui không giống nhau, nhưng đều ở Dục giới.

(sáu trời ở Dục giới là trời Tứ thiên vương, trời Đao lợi, trời Dạ ma, trời Đâu suất, trời Hóa lạc, trời Tha hóa tự tại. Tiếng Phạn là A tu la, tiếng Hoa là Vô đoan chánh).

Hai, Ly sanh hỷ lạc địa tức là trời Sơ thiền ở Sắc giới. Vì trời này đã xa lìa ác pháp ở Dục giới; chứng được thiền định giác quán; thân tâm vắng lặng nên sanh hỷ lạc. Ở trong này, tất cả khổ não đều không thể bức bách các vị trời ấy.

(Tâm ban đầu vừa duyên với cảnh gọi là giác. Tâm tinh tế phân biệt thiền vị gọi là quán).

Ba, Định sanh hỷ lạc địa.

Định sanh hỷ lạc địa tức là trời Nhị thiền ở Sắc giới. Vì trời này đã xa lìa động và tán của giác quán, nhiếp tâm tại định lặng lẽ, yên tịnh, nên sanh được niềm vui an lạc của định lực vượt bực. Ở trong định này, giống như từ trong nhà tối đi ra, thấy được ánh sáng mặt trời, mặt trăng, bàng bạc thấu suốt.

Bốn, Ly hỷ diệu lạc địa.

Ly hỷ diệu lạc địa tức là trời Tam thiền ở Sắc giới. Vì trời này đã xa lìa cái vui của trời Nhị thiền (vui đến độ làm cho bất giác nhảy cẩng lên); nhờ nhiếp tâm để quán (quán sát thật kỹ) hoàn toàn vào định và chứng được niềm vui vượt bậc mầu nhiệm. Ở trong định này, các pháp an vui lớn mạnh, lan tỏa khắp châu thân.

Năm, Xả niệm thanh tịnh địa.

Xả niệm thanh tịnh địa là trời Tứ thiền ở Sắc giới. Vì trời này đã buông bỏ hỷ của nhị thiền và lạc của tam thiền, tâm không còn thương, ghét, một niệm bình đẳng, trong veo không xen tạp. Ở trong định này như bầu trời sáng trưng, vắng lặng, vạn tượng đều rõ ràng trước mắt.

Sáu, Không vô biên xứ địa.

Không vô biên xứ địa tức là trời Đệ nhất ở Vô sắc giới. Vì trời này đã chán sự trở ngại của sắc chất ở Sắc giới, không được tự tại, nên gắng công tu hành, diệt trừ tất cả sở tướng và vào định hư không xứ. Ở trong định này, tâm sáng suốt, thanh tịnh, vô ngại tự tại.

Bảy, Thức vô biên xứ địa. Thức vô biên xứ địa là trời Đệ nhị ở Vô sắc giới. Vì trời này chán không xứ vô biên, chuyển tâm sang duyên thức, cùng với thức tương ưng, tâm an định không động. Thức của ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều hiện trong định. Ở trong định này thanh tịnh, vắng lặng.

Tám, Vô sở hữu xứ địa. Vô sở hữu xứ địa tức là trời Đệ tam ở Vô sắc giới. Vì trời này chán không vô biên thức xứ, ba đời trôi lăn trong giới hạn; buông bỏ hai xứ này, và vào định vô sở hữu xứ. Ở trong định này, vắng lặng yên vui, các tưởng không nổi lên. Chín, Phi phi tưởng xứ địa. Phi phi tưởng xứ địa là chẳng phải có tưởng trước thức xứ, chẳng phải không tưởng vô sở hữu xứ; tức là trời Đệ tứ ở Vô sắc giới. Vì trời này chán vô sở hữu xứ, giống như si mê, nên buông bỏ mà vào định phi phi tưởng xứ. Ở trong định này, không thấy tướng có, tướng không, vắng lặng hoàn toàn, thanh tịnh vô vi.

Thập Chủng Giáo Thể

十種教體 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Giáo là đại tạng giáo lý mà Như lai đã nói.

Thể tức thể tánh là gốc của giáo lý vậy. Nhưng giáo lý mà Như lai đã nói, ý vị về nghĩa lý có thuyên, hiển, quyền, thật cạn sâu không giống nhau; nên chia ra mười thể loại, tóm thu tất cả giáo pháp.

Một, Âm thinh ngữ ngôn thể. Âm thinh, ngôn ngữ là thể của giáo lý, nên hiệu lệnh, ngôn từ, phẩm bình, luận nghị, giáo thuyết của Phật, đó là giáo thể.

Kinh Lăng nghiêm nói: Ở đây có giáo thể chân chánh, thanh tịnh ngay từ âm thinh. chính là ý này.

Hai, Danh cú văn thân thể.

Danh là dựa vào sự việc đặt tên. Cú là do nhiều tiếng hợp thành. Văn là nối liền các nghĩa lại, nhằm nói người đang hoài thai. Thân là nơi nghĩa lý tụ tập lại. Ba hình thức trên có dài ngắn, cao thấp, lưu hành rộng khắp dần dần, nhưng đều có thể giải bày rõ ràng thể của giáo pháp.

Ba, Thông thủ tứ pháp thể. Sử dụng thông thạo bốn phép thanh, danh, cú, văn và có thể giải bày được giáo thể vậy.

Kinh Tịnh danh nói: Sử dụng thông thạo được bốn phép: danh, cú, văn, thân, đó chính là đủ khả năng trình bày giáo thể của Phật.

Bốn, Thông nhiếp sở thuyên thể.

Văn trong kinh truyền đạt, hàm chứa nghĩa lý được trình bày, đó là giáo thể.

Vì văn là nơi được dựa vào, nghĩa là (năng) dựa vào; văn là trình bày, nghĩa được trình bày; đây chính là sự hình thành hỗ tương giữa văn và nghĩa vậy.

Kinh nói: Văn tùy theo nghĩa, nghĩa tùy theo văn, chính là ý này.

Năm, Chủ pháp hiển nghĩa thể. Tất cả các pháp của thế gian có thể hiển bày nghĩa lý, đều là giáo thể vậy.

Kinh Tịnh danh nói: Hoặc có cõi Phật, dùng ánh sáng của Phật mà làm Phật sự. Thế giới Hương tích, ăn cơm hương thơm ngào ngạt mà Tam muội hiển bày. Nước Cực lạc của Phật Di đà, nước, chim, cây rừng đều nói pháp mầu. Biển tánh Hoa nghiêm, lưới báu Vân đài cùng nói pháp âm. Ánh sáng từ lỗ chân lông đều làm Phật sự.

(Hương tích là tên cõi Phật. Hương phạn tức là Ngài Duy ma cật hóa thân đến nước ấy xin cơm hương phạn).

Sáu, Nhiếp cảnh duy tâm thể. Vì tất cả pháp của năm loại trên đều là biểu hiện của tâm, nên đều là giáo thể.

Luận Khởi tín nói: Cái được gọi là pháp là vì chúng sanh ra từ tâm. chính vì tâm ấy thu nhiếp tất cả pháp thế gian và xuất thế gian.

Bảy, Hội duyên nhập thật thể. Hợp sáu môn duyên khởi giáo pháp sai biệt ở trước, cùng vào một thật thể chân như; bởi vì các giáo lý của Phật đều từ chân như mà ra. Vì vậy nhân duyên, sự tướng vốn là không mà hoàn toàn là thể tánh của chân như vậy.

Tám, Lý sự vô ngại thể. Chân như là lý, giáo pháp là sự, cả hai điều này không trở ngại nhau, là giáo thể vậy; bởi vì, tuy tất cả giáo pháp, toàn thể là chân như mà sự, tướng không chút trở ngại; tuy chân như toàn thể là tất cả giáo pháp mà sự hiển hiện rõ ràng lý, tánh cũng không hề trở ngại. Cả hai giao thoa, quán triệt, dung thông không trở ngại.

Chín, Sự sự vô ngại. Vì văn và nghĩa của tất cả pháp viên dung (hòa tan hoàn toàn), lấy pháp giới không chướng ngại làm giáo thể vậy; bởi vì giáo được lập nên, hợp với tánh dung thông, sự sự vô ngại. Cho đến một lời nói, một âm thanh, một câu văn, một ý nghĩa, một nhân, một quả, một sợi lông, một hạt bụi bao hàm trong pháp giới, viên dung vô ngại, hỗ tương giao thoa với nhau, lớp lớp không cùng.

Kinh nói: Phật dùng một diệu âm mà mười phương cõi nước đều nghe hết, đầy đủ tất cả âm thinh, mưa pháp thấm nhuần khắp nơi. chính là ý này đây.

Mười, Hải ấn bình hiện thể. Vì Hải ấn Tam muội là giáo thể. Hải ấn là dụ, Tam muội là định. Khi Như lai nói kinh Hoa nghiêm thì vào Tam muội này. Tất cả các pháp cùng hiện ra một cách rõ ràng trong định hoàn toàn vắng lặng. Giống như Hương hải lặng trong, tịch tịnh không gợn sóng. Tất cả sắc thân của chúng sanh, hình tượng của vạn vật ở trong bốn thiên hạ đều hiện ra rõ ràng trong ấy; giống như con dấu trên công văn. Căn cơ giáo hóa và giáo pháp sai biệt thì rất nhiều, tuy lớn, nhỏ không giống nhau, nhưng đều hiện ra trong định ấy rất rõ ràng và có cùng duyên khởi.

Kinh nói: Hoặc hiện hình thể đồng nam, đồng nữ, trời, rồng, A tu la, cho đến Ma hầu la già…, tùy theo sự ưa thích đều hiện ra hết. Hình tướng của chúng sanh không giống nhau, hạnh nghiệp và âm thinh cũng không giống nhau. Tất cả như thế đều có thể hiện ra nhờ vào sức oai thần của Hải ấn Tam muội. chính là ý này đây.

(Ma hầu là già là tiếng Phạn, tiếng Hoa là Đại phúc hành: rồng đất).

Thập Chủng Kiến Phật

十種見佛 (Hoa nghiêm kinh sớ).

Bồ tát tu tập hạnh thù thắng, xa lìa chướng ngại, khen ngợi hạnh Phật đã làm, được thấy mười Phật phân minh rõ ràng. Ai thấy như vậy, gọi là thấy chân chánh, nên gọi là mười cách thấy Phật.

Một, An trụ thế gian thành chánh giác Phật vô trước kiến. Vì Như lai nương theo đạo như thật, thị hiện thành chánh giác, an trụ ở trong thế gian, mà không đắm nhiễm Niết bàn; không vướng vào sống chết. Bồ tát khen ngợi sự thị hiện mà không vướng mắc của Phật nên gọi là an trụ ở trong thế gian thành chánh giác; đó là sự thị hiện mà không vướng mắc của Phật.

Hai, Nguyện Phật xuất sanh kiến.

Vì Như lai nương theo nguyện mà ra đời, chỗ nào cũng thị hiện. Bồ tát khen ngợi sự ra đời của Phật. Đó gọi là nguyện thấy được Phật ra đời.

Ba, Nghiệp báo Phật thâm tín kiến.

Vì Như lai tu nhân muôn hạnh nghiệp lành, cảm nhận quả báo tướng tốt trang nghiêm. Bởi quả báo của nghiệp thanh tịnh này đều từ trong nhân tin sâu chánh pháp mà ra. Bồ tát khen ngợi tâm tin sâu chánh pháp của Phật. Đó gọi là thấy nghiệp báo thâm tín của Phật.

Bốn, Trú trì Phật tùy thuận kiến.

Vì Như lai tùy thuận chúng sanh, lấy xá lợi của thân mình để lại cho thế gian, vĩnh viễn không hư hoại. Bồ tát khen ngợi hạnh tùy thuận của Phật. Đó gọi là sự thị hiện hạnh tùy thuận của Phật để lại xá lợi cho chúng sanh.

Năm, Niết bàn Phật thâm nhập kiến.

Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ.

Vì hóa thân của Như lai thì thị hiện Diệt độ, đều do vào sâu trong cảnh giới sống chết và Niết bàn, nên có thể thị hiện như vậy. Bồ tát khen ngợi công hạnh như thế của Phật. Đó gọi là sự thị hiện đi sâu vào Niết bàn của Phật.

Sáu, Pháp giới Phật phổ chí kiến.

Vì thân của Như lai thanh tịnh, đầy khắp pháp giới, không nơi nào là không đến. Bồ tát khen ngợi sự thị hiện ấy của Phật. Đó gọi là sự thị hiện khắp pháp giới của Phật.

Bảy, Tâm Phật an trụ kiến. Vì tâm của Như lai vắng lặng, trong suốt, an trụ nơi chân tánh. Bồ tát khen ngợi sự thị hiện mà an trụ của Phật. Đó gọi là sự thị hiện an trụ của tâm Phật.

Tám, Tam muội Phật vô lượng vô y kiến.

Vì Tam muội của Như lai thanh tịnh, vô lượng, vắng lặng mà thường chiếu soi, không suy niệm, không nương tựa, luôn hiện tiền trước mặt. Bồ tát khen ngợi sự thị hiện không thể lượng định, không nương tựa vào đâu của Phật. Đó gọi là sự thị hiện vô lượng, vô y Tam muội của Phật. Chín, Bổn tánh Phật minh liễu kiến.

Vì bổn giác, chân tánh của Như lai trong veo, vắng lặng, sáng tỏ, thấu suốt. Bồ tát khen ngợi sự thị hiện sáng suốt của Phật.

Mười, Tùy lạc Phật phổ thọ kiến.

Vì Như lai tùy theo ý ham thích của mình và người, hướng dẫn, dạy bảo cho tất cả. Bồ tát khen ngợi sự thị hiện của Phật như thế. Đó gọi là sự thị hiện giáo hóa cho tất cả chúng sanh của Phật.

Thập Chủng Phật

十種佛 (Hoa nghiêm kinh).

Phật, tiếng Phạn gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa là giác; nghĩa là tự mình giác ngộ, giác ngộ cho người khác và công hạnh giác ngộ ấy đã đầy đủ hoàn toàn.

Một, Thành chánh giác Phật. Vì Phật ở dưới cội cây Bồ đề hàng phục các ma, sáng tỏ đại ngộ, chứng quả vô thượng. Đó gọi là thành chánh giác Phật.

Hai, Nguyện Phật.

Vì Phật từ Đâu suất hạ sanh cõi người, nói pháp, độ sanh, đáp lại ước nguyện ban đầu ở kiếp trước. Đó gọi là nguyện Phật.

Tam, Nghiệp báo Phật. Vì Phật tu nghiệp nhân là vạn hạnh, thanh tịnh, cảm được quả báo là tướng tốt, trang nghiêm. Đó gọi là nghiệp báo Phật.

Bốn, Trụ trì Phật. Vì thân Phật và xá lợi của Phật trụ trì ở thế gian, vĩnh viễn dài lâu.

Đó gọi là trụ trì Phật.

Năm, Niết bàn Phật. Tiếng Phạn là Niết bàn, tiếng Hoa là Diệt độ.

Vì ứng thân của Phật để giáo hóa chúng sanh đã xong thì thị hiện Diệt độ. Đó gọi là Phật vào Niết bàn.

Sáu, Pháp giới Phật. Vì Phật chứng được thể vô lậu của pháp giới nhất chân, có trí huệ lớn, tỏa ra ánh sáng lớn chiếu khắp tất cả. Đó gọi là pháp giới Phật.

Bảy, Tâm Phật.

Vì tâm thể của Phật xa lìa vọng niệm, thông suốt, ứng nghiệm khắp hư không, xưa nay vốn tỉnh thức, vắng lặng chiếu soi. Đó gọi là tâm Phật.

Tám, Tam muội Phật. Tiếng Phạn là Tam muội, tiếng Hoa là Chánh định.

Vì Phật thường trong đại định, như như bất động, rõ biết tất cả. Đó gọi là Tam muội Phật. Chín, Bản tính Phật. Vì Phật có đầy đủ trí huệ, soi sáng tự tánh xưa nay là Phật, công đức và tánh mầu nhiệm luôn luôn đầy đủ. Đó gọi là bản tính Phật.

Mười, Tùy nhạo Phật. Vì Phật tùy theo căn cơ và ước muốn của chúng sanh, nhanh chóng như ý nghĩ, liền hiện thân nói pháp, khiến cho hạnh nghiệp của chúng thành tựu. Đó gọi là tùy nhạo Phật.

Thập Hiệu

十 號 (Phật thuyết thập hiệu kinh).

Ý nghĩa của mười hiệu này, nếu giải thích sơ lược thì chẳng có gì sai.

Gọi là Như lai vì là ruộng tốt của phước đức. Ứng cúng là bậc xứng đáng nhận cúng dường của trời, người. Chánh biến tri vì biết cả pháp giới. Minh hạnh túc vì đầy đủ ba minh. Thiện thệ vì không trở lại. Thế gian giải vì biết quốc độ của chúng sanh. Vô thượng sĩ vì không có ai bằng. Điều ngự trượng phu vì điều hợp với tâm người khác. Thiên nhân sư là con mắt của chúng sanh. Phật, Thế tôn vì biết ba tụ. Phật vì đủ mười đức này, nên được thế gian tôn trọng. Kinh giáo được tổ sư thuật lại, đều dựa vào ý nghĩa này mà giải thích. Nay trong kinh này hợp Thế gian giải và Vô thượng sĩ làm một hiệu. Tuy không giống về hình thức mà nghĩa thì giống nhau. (Ba tụ là chánh định tụ, tà định tụ, bất định tụ).

Một, Như lai. Như lai có ba nghĩa, đó là pháp thân, báo thân, ứng thân.

Kinh Kim cang nói: Không từ đâu đến cũng không đi về đâu. Đây là Như lai.

Luận Chuyển pháp luân nói: Đệ nhất nghĩa đế gọi là Như; chánh giác gọi là Lai. Đây là Như lai theo nghĩa báo thân.

Luận Thành thật nói: Nương vào đạo như thật, đi đến thành chánh giác. Đây là Như lai theo nghĩa ứng thân.

Hai, Ứng cúng. Vạn hạnh hoàn thành, đầy đủ phước, huệ đáng được trời, người cúng dường, đem đến lợi ích cho loài hữu tình; nên gọi là ứng cúng.

Ba, Chánh biến tri cũng gọi là Chánh đẳng giác.

Vì đầy đủ tất cả trí, đối với tất cả pháp đều hiểu biết rõ ràng; nên gọi là chánh biến tri.

Vì tất cả pháp bình đẳng, mở ra sự giác ngộ cho tất cả chúng sanh thành được vô thượng giác; nên gọi là chánh đẳng giác.

Bốn, Minh hạnh túc. Minh tức là tam minh. Hạnh túc là ba nghiệp thân, miệng ý thanh tịnh, chân chánh. Đối với tất cả hạnh xuất phát từ nguyện lực đều giỏi tu tập đầy đủ; nên gọi là minh hạnh túc.

Năm, Thiện thệ.

Thiện thệ có nghĩa là đi khỏi, đi đến một cách mầu nhiệm. Vì bằng trí huệ vô lượng có khả năng dứt trừ các mê lầm, ra khỏi thế gian một cách mầu nhiệm, có khả năng đến quả Phật; nên gọi là thiện thệ.

Sáu, Thế gian giải vô thượng sĩ.

Thế gian giải là các pháp nhân, quả của thế gian, xuất thế gian đều hiểu rõ ràng. Vô thượng sĩ là phiền não mê lầm đã hoàn toàn hết, không còn gì để trừ bỏ. Trời người, phàm thánh trong ba cõi là cao tột, không có ai cao bằng; nên gọi là thế gian giải vô thượng sĩ.

Bảy, Điều ngự trượng phu. Vì có đầy đủ lực dụng của bậc đại trượng phu mà có thể nói vô số các pháp để điều phục và chế ngự tất cả chúng sanh, khiến cho xa lìa nhơ bẩn, nhiễm ô, được Niết bàn lớn; nên gọi là điều ngự trượng phu.

Tám, Thiên nhân sư. Vì không phải chỉ làm thầy của bốn chúng mà còn có trời, rồng, người, ma vương, ngoại đạo, Đế thích, Phạm thiên đều trở về nương tựa, dựa theo giáo lý mà tu hành và làm đệ tử của Phật; nên gọi là thiên nhân sư.

Chín, Phật. Phật, tiếng Phạn gọi đủ là Phật đà, tiếng Hoa là Giác. Vì trí huệ đầy đủ, ba giác tròn đầy nên gọi là Phật. ( Ba giác là tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn).

Mười, Thế tôn.

Vì bằng các pháp trí huệ, …, phá trừ pháp chẳng lành tham, sân, si, …, diệt trừ cái khổ sống, chết, được giác ngộ vô thượng. Trời, người, phàm, thánh, thế gian, xuất thế gian đều tôn trọng Phật; nên gọi là Thế tôn.

Thất Chủng Sanh Tử

七 種 生 死 (Phiên dịch danh nghĩa).

Một, Phần đoạn sanh tử.

Phần là một đoạn giới hạn. Đoạn là một khúc, một đoạn. Vì quả báo trong ba cõi về tuổi thọ có giới hạn dài, ngắn; về thân hình có lớn nhỏ, nhưng đều không thoát khỏi sanh tử. Đó là phần đoạn sanh tử.

Hai, Biến dịch sanh tử. Nhân dời quả đổi, gọi là biến dịch.

Vì A la hán, Bích chi Phật, Bồ tát đã xa lìa sanh tử trong ba cõi, được sanh lên cõi Phương tiện hữu dư và Phương tiện hoá thân, đến lúc đoạn hoặc chứng quả.

Nhân dời quả đổi, xét về sanh tử; đó là biến dịch sanh tử.

(Nhân dời quả đổi là như sơ quả là nhân, nhị quả là quả; nhị quả là nhân, tam quả là quả; tam quả là nhân, tứ quả là quả. Cõi phương tiện là hàng Nhị thừa, tu đạo phương tiện, dứt kiến, tư hoặc nên ở cõi ấy).

Ba, Lưu nhập sanh tử. Vì chúng sanh vừa có ý thức mê mờ chân tánh, chạy theo vọng tình, trôi vào biển khổ sanh tử, chìm nổi không ngừng. Đó là trôi vào biển khổ sanh tử.

Bốn, Phản xuất sanh tử. Nếu chúng sanh phát tâm tu hành, bỏ vọng về chân, thì có thể ra khỏi sanh tử, đến thẳng Niết bàn.

Đó gọi là ra ngoài sanh tử.

Năm, Nhân duyên sanh tử. Các vị Bồ tát từ hoan hỉ địa trở về sau, đều lấy lý bất tư nghì là đối tượng để làm nhân quán sát; lấy trí vô lậu chân thật là chủ thể quán sát làm duyên; cùng với việc phá vô minh hoặc; lại vì công hạnh giáo hóa chúng sanh, nên thị hiện có sanh có tử. Đó gọi là sanh tử vì có nhân duyên.

(Trí vô lậu chân chánh là trí tuệ của Bồ tát. Nhờ trí tuệ này mà dứt trừ được hoặc, nghiệp để không rơi vào sanh tử; đối với trí của Nhị thừa thì trí huệ này là chân chánh).

Sáu, Hậu hữu sanh tử. Vì Bồ tát ở pháp vân địa thứ mười, do một phẩm vô minh chưa dứt cuối cùng, nên còn một lần biến dịch sanh tử. Đó là sanh tử lần cuối.

(Phẩm vô minh hoặc cuối cùng là vô minh hoặc có bốnhai phẩm, đây là phẩm cuối cùng).

Bảy, Vô hậu sanh tử. Vì Bồ tát ở vị đẳng giác, phá phẩm cuối cùng vô minh phiền não, vĩnh viễn dứt sạch, vào ngôi vị diệu giác, không chịu thân đời sau. Đó là không sanh tử ở đời sau.

Thất Chủng Thọ Thai

七種壽胎 (Thiện kiến tỳ bà sa luận).

Một, Tướng xúc thọ thai. Khi người nữ có kinh nguyệt, thích thú với người nam. Nếu người nam dùng thân mình xúc chạm phần thân thể của người kia thì sanh ham muốn, liền có mang. Đó gọi có mang khi chạm nhau.

Hai, Thủ y thọ thai.

Như trường hợp Ưu đà di cùng vợ xuất gia xa cách nhau đã lâu; một hôm Ưu đà di đến chỗ vợ. hai người gặp nhau tình cảm dâng tràn không ngăn được, tinh dịch dính áo; sau đó cô ni liền có mang. Đó gọi là mang thai vì chiếc áo. (Tiếng Phạn là Ưu đà di, tiếng Hoa là Xuất hiện, vì ông sanh khi mặt trời mọc).

Ba, Há tinh thọ thai. Ngày xưa, có một vị đạo sĩ, khi tiểu tiện xuất luôn tinh, con nai uống nhầm nước ấy, liền có mang, sanh ra đạo sĩ là nai con. Đó gọi là có mang vì uống phải nước tiểu có tinh.

Bốn, Thủ ma thọ thai.

Như trường hợp cha mẹ của

Thiểm Bồ tát đều mù. Đế thích biết việc đó từ lâu, mới xuống tận nơi, vì họ nói rằng: âm dương nên hợp lại thì mới sanh con được. hai người trả lời rằng: vợ, chồng đều đã xuất gia, vì giới luật mà không được làm như thế.

Đế thích lại nói: âm, dương không hợp nhau thì hãy tay xoa dưới rún, thì liền có mang. Đúng như vậy và đã sanh ra Thiểm tử. Đó gọi là có mang bằng cách dùng tay xoa dưới rún.

Năm, Kiến sắc thọ thai. Có một người nữ đã đến tuổi dậy thì, mà không có được người nam để giao hợp. Khi dục tình lên quá mức, chỉ thấy người nam thì liền có mang. Đó gọi là có mang chỉ cần thấy khác phái.

Sáu, Văn thinh thọ thai.

Như cò trắng chỉ có con mái không có con trống. Khi mùa xuân đến, dương khí lan ra khắp nơi, tiếng sấm vừa phát ra, con cò mái chú ý nghe, liền có mang.

Con gà mái nghe tiếng gà cồ gáy mà có thai. Đó gọi là có mang bằng cách nghe tiếng.

Bảy, Khứu hương thọ thai. Như trâu mẹ tần ngưu, chỉ ngửi mùi trâu con cũng có mang. Đó gọi là thọ thai bằng cách ngửi hương.

Thất Nạn

七難 (Quán âm huyền nghĩa sớ).

Nạn tức là gặp phải rủi ro khổ não.

Vì lửa làm cho lo sợ thiêu, mất mạng, nên nó là nạn đầu tiên. Vì nước có lúc chìm, lúc nỗi, nên nó là nạn thứ hai.

Còn la sát, tuy có hung tợn, chậm rãi hơn lửa, nước, cũng là nạn thứ ba.

Dao, gậy không phải cứ có là đưa đến giết hại, nhưng phải dùng nó để tra xét tội phạm hư thật, nên gọi là nạn thứ bốn.

Quỷ bắt vô cớ, làm cho tính mạng hao mòn, gặp phải tai hại, nên nó là nạn thứ năm.

Gông cùm, xiềng xích cột chặt vào thân, tuy chưa mất mạng, cũng gọi là nạn thứ sáu.

Giặc cướp tìm kiếm của báu, đưa cho nó thì thoát khỏi tai nạn, bằng không thì nguy nàn, nên là nạn thứ bảy.

Bảy tai nạn này đều có ba thứ quả báo, ác nghiệp, phiền não. Nay chỉ nói rõ về quả báo thôi. Có chỗ lấy nạn gió trong nạn la sát và cho là nạn thứ tám, không đúng.

Một, Hỏa nạn.

Kinh Quán âm nói: nếu có người nào niệm danh hiệu Bồ tát Quan thế âm, giả sử vào trong lửa dữ, lửa không thể đốt cháy.

Vì người niệm danh hiệu này, miệng niệm tụng, tâm nhớ nghĩ, nói năng không rời danh hiệu và không chút lười nhác.

Nếu có người gặp tai nạn này, nhất tâm xưng danh hiệu Bồ tát Quan thế âm, thì được giải thoát. Truyện ứng nghiệm kể rằng:

Trong niên hiệu Nguyên khang nhà Tấn có người tên là Trúc trường thư, khi ở Lạc dương, có đám cháy, dưới gió, ngọn lửa sắp bò đến nhà tranh của ông. Không biết làm cách nào để tránh khỏi, ông nhất tâm niệm danh hiệu Bồ tát Quan thế âm, gió liền đổi chiều, ngọn lửa chuyển đi hướng khác và mái nhà tranh của ông, nhờ vậy, tránh được hỏa hoạn. Thấy như thế, người kiến thức hẹp hòi cho là tình cờ.

Sau đó, nhân một luồn gió của một ngày hanh khô, nên đã bốc lửa thiêu cháy chiếc nhà tranh. Ngọn lửa ba lần bốc lên, ba lần tắt ngúm. Người ấy liền khấu đầu, lạy tạ tội, vì sự hiểu biết nông nổi của mình.

Ưng nghiệm như thế không phải một lần.

Hai, Thủy nạn.

Kinh nói: Nếu bị nước lớn cuốn đi, xưng danh hiệu Bồ tát Quán thế âm, liền gặp được chỗ cạn.

Truyện ứng nghiệm kể rằng:

Ở quận Hải diêm, có người bị chìm dưới nước. Người này niệm danh hiệu Quán thế âm Bồ tát, bỗng gặp một tảng đá, mệt mỏi ngủ thiếp, mộng thấy có hai người bơi thuyền kêu lên, liền thức giấc, mở mắt, quả nhiên, thấy có ông bơi thuyền, đưa người ấy lên bờ, thì không còn thấy ông bơi thuyền đâu nữa.

Ba, La sát nạn. Tiếng Phạn là la sát, tiếng Hoa là bạo ác (hung dữ).

Kinh nói: Nếu có chúng sanh, vì muốn tìm vàng, bạc, châu báu, vào trong biển lớn. Giả sử có gió lớn thổi ghe thuyền, trôi giạt vào nước của la sát. Trong đám đông ấy, nếu có một người niệm danh hiệu Bồ tát Quán thế âm, thì cả đoàn người ấy đều được giải thoát tai nạn của la sát.

La sát là quỷ ăn thịt người. một người niệm danh hiệu Bồ tát, cả đoàn đều được giải thoát là vui buồn, tốt xấu mọi người cùng chịu, nên miệng không cùng niệm nhưng tâm cũng có phước và đều được cứu giúp như nhau. Truyện ứng nghiệm kể rằng: Có hơn 100 người nước ngoài, từ nước Sư tử trôi giạt vào đến nước Phù nam, bỗng gặp trận gió dữ, chòng chành chìm xuống quỷ quốc. Qủy la sát ấy muốn ăn tươi nuốt sống cả đoàn người ấy. Tất cả truyền nhân đều niệm Quán âm, chỉ có một Sa môn (tu theo Tiểu thừa) không tin có Bồ tát Quán âm và nhất định không niệm. Ác quỷ liền tìm vị Sa môn ấy, vì quá sợ, ông bắt chước niệm theo và cũng được thoát nạn.

Bốn, Đao trượng nạn. Kinh nói: Nếu có người, đang bị hại, niệm danh hiệu Bồ tát Quán thế âm, thì dao, gậy đang trong tay kẻ kia, từ từ gãy từng khúc, vô hiệu và được giải thoát.

Truyện ứng nghiệm kể rằng: Trong niên hiệu Thái nguyên, nhà Tấn, ở huyện Bành thành có một người bị ép cung cho là làm giặc nên bị kết án tử hình. Người ấy mới đem tượng Quán âm bằng vàng cột trong búi tóc, sau đó chịu chém đầu, nhưng chỉ vang lên tiếng kim thuộc và cái dao bị mẽ ba chỗ mà đầu của người ấy không bị thương. Mở búi tóc ra, thấy có tượng Bồ tát còn in ba dấu dao.

Nhờ vậy mà được thoát nạn.

Năm, Quỷ nạn.

Kinh nói: Nếu trong 3000 đại thiên cõi nước có đầy dạ xoa, la sát muốn đến làm não loạn người, nghe tiếng người niệm Bồ tát Quán thế âm; các loài ác quỷ đó còn không thể nhìn người ấy bằng con mắt ác độc, huống là làm hại sao được.

Lý do quỷ sợ danh hiệu Quán âm là vì đức Quán âm có oai lực, có ân đức. Nếu không cảm ân đức thì sợ oai lực của Ngài. Nghe danh hiệu của Bồ tát thôi còn không thể nhìn nhau bằng con mắt hung ác, há lại có thể sanh tâm làm tổn hại sao?

(Ba ngàn đại thiên là tiểu thiên, trung thiên và đại thiên. Tiếng Phạn là Dạ xoa, tiếng Hoa là dũng kiện).

Sáu, Già tỏa nạn.

Kinh nói: Nếu có người, hoặc có tội, hoặc vô tội, thân bị gông, cùm, xiềng, xích; niệm danh hiệu Bồ tát Quán thế âm thì những thứ ấy đều dứt, hư hết, liền được giải thoát.

Vì gông, cùm, xiềng, xích là dụng cụ tra tấn người phạm tội. (khẩn là buộc chặt. Kiểm là nhốt lại và tra xét).

Người này, nếu niệm Bồ tát Quán thế âm, thì cửa nhà tù nhiều lớp tự mở, gông cùm bằng sắt và gỗ tự gãy ra từng khúc và hư hoại. Truyện ứng nghiệm kể rằng: Cái hộ là người ở Sơn dương, phạm tội nặng đáng chết, bị nhốt. ba ngày ba đêm, ông niệm danh hiệu Bồ tát Quán thế âm, tâm không gián đoạn, thì thấy Bồ tát phóng quang chiếu sáng ông, rồi gông cùm tự nhiên cởi, cửa tự nhiên mở, theo ánh sáng mà đi ra, đi được 12 dặm thì ánh sáng tắt.

Bảy, Oán tặc nạn. Kinh nói: có một thương chủ dẫn các thương nhân đem theo nhiều của báu, đi qua con đường nguy hiểm, gặp những kẻ oán tặc (giặc cướp). một người trong chúng nói to lên rằng: các thiện nam tử: chớ có sợ hãi; các ông nhất tâm niệm danh hiệu Bồ tát Quán thế âm; đoàn thương nhân cùng niệm danh hiệu ấy, nên liền được thoát nạn.

Vì oán chỉ cướp mạng sống; tặc chỉ kiếm tiền của. Ở đây oán là tặc (oán thù là giặc cướp) nên âm mưu cả hai.

Nhờ sức của Bồ tát, nên được thoát nạn.

Truyện ứng nghiêm kể rằng: Tăng sĩ Huệ đạt ở nước Tấn, niên hiệu Long an năm thứ hai; vào lúc ấy, rợ Khương bị nạn đói, bắt người ăn thịt. Thầy Đạt bị rợ Khương bắt, nhốt thầy trong khu đất có rào chung quanh và đóng kín cửa để chọn người nào mập ăn trước.

Thầy Đạt nhất tâm niệm danh hiệu Bồ tát Quán thế âm và tụng kinh. Những người còn lại đã bị chúng làm thịt ăn hết, chỉ còn lại thầy và một cậu bé. Tính ra là sáng ngày cả hai phải chết, thầy Đạt suốt đêm niệm Bồ tát, tụng kinh không nghỉ.

Trời sắp sáng, rợ Khương đến bắt hai thầy trò, thì bỗng thấy một con cọp từ trong bụi rậm nhảy bổ ra, gầm thét. Rợ Khương quá sợ bỏ chạy. Nhờ cọp cắn đứt vòng rào tạo thành một lỗ lớn để chạy thoát, mà thầy Đạt dẫn cậu bé chạy thoát được nạn.

Thất Nhật Luân Xuất

七 日 輪 出 (Pháp uyển châu lâm).

Bảy mặt trời xuất hiện là tướng của kiếp mạt: Từ khai thiên lập địa cho đến kết thúc là một kiếp. Khi đến cuối cùng hư hoại hoàn toàn, thì hỏa tai sắp nổi lên. Tất cả mọi người đều làm nghiệp ác, khiến cho lâu ngày không mưa. Trồng trọt cây cối ngũ cốc không sống nổi. Suối, sông, mương, rạch đều khô hết nước.

Rất lâu về sau, gió thổi vào đến đáy biển, bốc tung cung điện mặt trời ở trên núi tu di, đặt ra ngoài đường, chiếu khắp cả thế gian, cây cỏ đều khô héo. Từ một mặt trời cho đến bảy mặt trời tuần tự xuất hiện, nước biển cũng khô hết. Đất liền khô đến bốc khói, trời đất trống không, đến thẳng Phạm thiên, tất cả không còn gì, trống trơn; cho nên có thuyết bảy mặt trời xuất hiện.

(Đến thẳng Phạm thiên là khi hỏa tai khởi lên thiêu đốt đến trời sơ thiền ở cõi sắc).

Một, Một mặt trời xuất hiện. Khi một mặt trời xuất hiện, cây cỏ héo khô tức thì.

Hai, Hai mặt trời xuất hiện. Khi hai mặt trời xuất hiện, nước trong bốn biển lớn, từ 100 do tuần đến 700 do tuần, tự nhiên khô hết.

Ba, Ba mặt trời xuất hiện.

Khi ba mặt trời xuất hiện, nước trong bốn biển, từ 1000 do tuần đến 7000 do tuần, đều khô hết .

Bốn, Bốn mặt trời xuất hiện. Khi bốn mặt trời xuất hiện, nước trong bốn biển, sâu mười do tuần, cũng đều khô hết.

Năm, Năm mặt trời xuất hiện. Khi năm mặt trời xuất hiện, nước trong bốn biển, ngang dọc 7000 do tuần, cũng đều khô hết. Kinh Trường A hàm nói: khi năm mặt trời xuất hiện, nước trong biển, từ đó, giảm dần, giống như sau cơn mưa mùa xuân, nước còn đọng lại trong lỗ chân trâu, cho đến khô hết, không đủ nuôi sống người và vật.

Sáu, Sáu mặt trời xuất hiện. Khi sáu mặt trời xuất hiện thì trái đất này, dày 68000 do tuần, đều trở thành khói, bốc hơi, từ núi Tu di đến 3000 đại thiên thế giới và tám địa ngục lớn đều cháy rụi, trở thành tro bụi. Nhân dân, trời lục dục đều chết hết; cung điện không còn gì, tất cả đều đổi thay, không giữ được lâu.

(Tám địa ngục lớn là hoạt địa ngục, hắc thằng địa ngục, hợp hội địa ngục, khiếu hoán địa ngục, đại khiếu hoán địa ngục, nhiệt địa ngục, đại nhiệt địa ngục, A tỳ địa ngục. Lục dục thiên là Tứ thiên vương, Đao lợi thiên, Dạ ma thiên, Đâu xuất thiên, Hóa lạc thiên, Tha hóa tự tại thiên).

Bảy, Bảy mặt trời xuất hiện.

Khi bảy mặt trời xuất hiện thì quả đất, núi Tu di từ từ rệu rã, hư hoại, 100. do tuần không còn sót một cái gì; núi non trống rổng; châu báu bể nát; sấm vang lửa chớp cho đến trời Phạm thiên; tất cả ác đạo đều trống không, chẳng còn gì.

Thất Tai Nạn

七災難 (Nhân vương hộ quốc kinh).

Thất tai nạn là Phật vì 16 quốc vương, trong đó có vua ba tư nặc mà nói. Nếu trong nước có bảy thứ tai nạn này, nên thuyết giảng hay đọc tụng kinh Nhân vương Bát nhã ba la mật, thì bảy nạn kia liền mất, và muôn dân an lạc.

(Tiếng Phạn là Ba tư nặc, tiếng Hoa là Thắng quân).

Một, Nhật nguyệt thất độ nạn. Nhật nguyệt thất độ là sự chuyển động vòng quanh mặt trời của mặt trăng đã bị xáo trộn, thứ tự về thời gian không thích hợp. Hoặc có khi mặt trời màu đỏ xuất hiện; có khi mặt trời màu đen xuất hiện ; có khi hai, ba, bốn, năm mặt trời xuất hiện; có khi nhật thực mất ánh sáng của mặt trời; có khi một mặt trời nữa hiện chồng lên, cho đến bốn, năm mặt trời hiện chồng lên.

Đó là nhật nguyệt thất độ nạn.

Hai, Tinh tú thất độ nạn. Tinh tú thất độ là haitám vì sao và sao kim, sao thuỷ, sao hỏa, sao chỗi, sao phong, sao đao, sao nam, sao bắc đẩu; mỗi sao này đã vận hành sai tiến độ, nên gọi là tinh tú thất độ nạn.

(28 vì sao là giác, cang, đê, phòng, tâm, vỹ, cơ, đẩu, ngưu, nữ, nguy, thất, bích, khuê, lân, vỵ, mão, tất, tuỷ, sâm, tỉnh, quỷ, liễu, tinh, trương, dực, chẩn)

Ba, Tai hỏa nạn.

Khi hỏa tai nổi lên, muôn dân bị chết cháy hết, hoặc là lửa của quỷ, lửa của rồng, lửa của trời, lửa của sơn thần, lửa của người, lửa của cây cối, lửa của giặc cướp. Các thứ nạn kỳ lạ như thế, đó là hỏa tai nạn.

Bốn, Vũ thuỷ biến dị nạn. Âm, dương không điều hòa, lụt lội cuốn trôi hết và nhận chìm tất cả. Mùa đông mưa đổ, mùa hạ tuyết rơi. Hoặc nước mưa màu đỏ, màu đen; hoặc mưa đất đá, cát sỏi.

Sông ngòi nước chảy xiếc. Đó là những tai nạn kỳ lạ, ấy là vũ thuỷ biến dị nạn.

Năm, Ác phong nạn.

Khi gió lớn nổi lên, núi, sông, cây cối bị gió thổi hư đổ trong chốc lát. Hoặc gió đen, gió đỏ, gió xanh, gió trời, gió đất, gió lửa. Những tai nạn kỳ lạ như thế đó là ác phong nạn.

Sáu, Kháng dương nạn.

Kháng là rất vậy.

Vì trời đất quá nóng, lửa bốc cháy ngút trời, cây cỏ khô héo, ngũ cốc không mọc lên nổi. Những tai nạn kỳ lạ như thế, đó là kháng dương nạn.

(Ngũ cốc là hòa: lúa, ma: vừng, thử: lúa nếp; mạch: lúa mì; thúc: đậu)

Bảy, Ác tặc nạn.

Giặc dã tới từ bốn phương, xâm lăng quấy phá bờ cõi. Giặc trong giặc ngoài cùng nổi lên: giặc lửa, giặc nước, giặc gió, giặc quỷ. Muôn dân kinh hoàng, chiến tranh đua nhau nổi lên. Tai nạn kỳ lạ nhiều thứ như thế, đó là ác tặc nạn.

Thuyết Biến Thập Xứ

說徧十處 (Hoa nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao).

Vì Tỳ lô giá na Như lai hiện ra thân như mây nhiều vô tận pháp giới, biến khắp sát hải nhiều như vi trần, thường nói kinh Hoa nghiêm lớn, khiến cho các chúng sanh đều trở về tánh hải.

Một, Thuyết biến Diêm phù đề. Tiếng Phạn là Diêm phù đề, tiếng Hoa là Thắng kim châu. Vì Như lai, ở Diêm phù đề bảy chỗ, chín hội, vì các đại chúng rộng nói pháp này và khắp hết mười phương pháp giới trong Diêm phù đề cũng đồng thời nói pháp này; nên nói rằng nói pháp này khắp cõi Diêm phù đề.

(Bảy chỗ là: 1) Bồ đề tràng, 2) Phổ quang minh điện, 3) Đao lợi thiên, 4) Dạ ma thiên, 5) Đâu suất thiên, 6) Tha hóa thiên, 7) Thệ đa lâm.

Chín hội là: 1) Hội Bồ đề tràng, 2) Hội Phổ quang minh điện, 3) Hội Đao lợi thiên, 4) Hội Dạ ma thiên, 5) Hội Đâu suất thiên, 6) Hội Tha hóa thiên, 7, 8) đều ở Quang minh điện, 9) Hội Thệ đa lâm).

Hai, Thuyết biến bách ức đồng loại nhất giới.

Đồng loại nhất giới là 100 ức thế giới và một thế giới đồng loại. Vì khi Như lai nói pháp cho mười ức thế giới, mà trong mỗi thế giới ấy đều có 100 ức cõi Diềm phù đề, cho đến 100 ức trời sắc cứu cánh; vào lúc ấy, đều thấy Như lai ngồi trên tòa sư tử của Liên hoa tạng diễn thuyết pháp mầu, vì các chúng Bồ tát, nhiều như số vi trần đang đi nhiểu, ở trong mười cõi Phật; nên nói rằng nói khắp 100 ức đồng loại nhất giới.

(Trời Sắc cứu cánh tức là trời thứ 18 cõi sắc. mười cõi Phật tức là mười phương Phật độ).

Ba, Thuyết biến dị loại thọ hình đẳng sát.

Vì sự hình thành thế giới như sông ngòi, thay đổi nhiều thể khác nữa. Tất cả hình tướng của các loại khác nhau, nhưng Như lai có mặt khắp trong đó để diễn nói pháp này; nên gọi là nói pháp cho các loài khác nhau, các cõi nước khác nhau.

Bốn, Thuyết biến sát chủng. Sát là tiếng Phạn, gọi đủ là Sát ma, tiếng Hoa là Thổ điền.

Vì ở chính giữa biển Vô biên diệu hoa quang hương thủy, có thế giới tên là Phổ chiếu thập phương xí nhiên bảo quang minh. Loại thế giới này bao hàm 20 cõi Phật với thế giới nhiều như vi trần, cho đến không thể nói hết cõi Phật và thế giới nhiều như vi trần, mà Như lai có mặt khắp trong đó thường diễn nói chánh pháp; nên nói thuyết pháp khắp các cõi nước và thế giới. (Thế giới chủng. Chủng giống như bổn: gốc, vì bao hàm vô số các cõi nước. 20 cõi Phật là: 1) Tối thắng quang biến chiếu, 2) Chủng chủng hương liên hoa diệu trang nghiêm, 3) Nhất thiết bảo trang nghiêm phổ chiếu quang minh, 4) Chủng chủng quang chiếu trang nghiêm, 5) Phổ phóng diệu hoa quang, 6) Tịnh diệu quang minh, 7) Chúng hoa diệm trang nghiêm, 8) Xuất sanh oai lực địa, 9) Xuất diệu âm thanh, 10) Kim cang tràng, 11) Hằng xuất hiện đế thanh bảo quang minh, 12) Quang minh chiếu diệu, 13) Sa bà, 14) Tịch tịnh ly trần quang hoa, 15) Chúng diệu quang minh đăng, 16) Thanh tịnh quang biến chiếu, 17) Bảo trang nghiêm tạng, 18) Ly trần, 19) Thanh tịnh quang phổ chiếu, 20) Diệu bảo diệm).

Năm, Thuyết biến hoa tạng. Hoa tạng là trên hoa sen, ở trong biển hương hải, chứa đựng các thế giới.

Vì mỗi thế giới hoa tạng có mười cõi Phật không thể nói hết thế giới chủng nhiều như vi trần. Mỗi thế giới chủng bao hàm 20 cõi Phật thế giới nhiều như vi trần, cho đến vô lượng vô biên thế giới như thế. Từ trong nhân ở kiếp trước, Như lai tu hành trang nghiêm, thanh tịnh, nên thường nói kinh này ở trong những cõi ấy; vì vậy nói diễn thuyết kinh này khắp các thế giới hoa tạng.

Sáu, Thuyết biến dư sát hải. Vì ngoài Hoa tạng thế giới, mười phương có sát hải vô tận. Mỗi sát hải, Như lai đều thị hiện trong ấy để nói kinh này; nên nói là diễn thuyết kinh này khắp các thế giới còn lại.

Bảy, Thuyết biến tiền lục loại sát trần.

Vì sáu thứ ở trên đều là một loại. Các cõi ấy đều do vi trần (bụi bặm) mà thành. Trong mỗi vi trần đều có một cõi Phật. Vì vậy, Như lai thị hiện thường xuyên nói pháp ấy trong các cõi đó.

Kinh nói: Tất cả vi trần có trong Hoa tạng, trong mỗi vi trần ấy đều hiện ra thế giới; nên nói rằng thuyết kinh này khắp sáu cõi ở trên.

Tám, Thuyết biến trần hư không giới.

Đối với trần sát ấy, không kể đến; dù lấy hết cõi hư không đem chứa trên đầu một sợi lông cũng vẫn đủ, không dư không thiếu. Mỗi trên đầu sợi lông có vô lượng vô biên sát hải, Như lai ở trong đó, thường chuyển pháp luân. Kinh nói: Cõi nước có trên đầu mỗi sợi lông, số lượng ấy rất nhiều, không thể nói hết. Số lượng sợi lông nhiều như hư không; từng cõi nước cũng đều như thế; nên nói khắp cả cõi hư không, Như lai nói kinh này.

Chín, Thuyết biến du đế võng. Vì Như lai nói pháp này khắp các cõi trần, giống như lưới báu của Đế thích vô tận. Mỗi vi trần các loại ở trên, đều thu nhiếp vô biên sát hải. Đây là số vi trần có trong sát hải, kia là sát hải lại có trong vi trần. Đó là vi trần nhiều vô tận, cõi nước nhiều vô cùng. Giống như ánh sáng giao nhau của lưới báu ở trên điện Đế thích, chập chùng nhiều lớp và Như lai biến hiện ở trong đó diễn thuyết pháp mầu cũng lại như thế; nên nói biến hiện thuyết pháp giống như lưới báu của Đế thích.

Mười, Dư Phật đồng. Vì Như lai biến hiện chín loại vi trần sát hải ở trên, thường diễn thuyết pháp này để điều phục chúng sanh, khiến cho chúng trở về tánh hải.

Một Phật đã như vậy, mười phương khác Phật cũng như vậy, biến khắp sát hải thường nói pháp này; nên nói Phật ở các phương khác cũng giống như vậy.

Tiểu Thừa Cửu Bộ

小乘九部 (Đại trí độ luận)

Bộ tức là bộ phận (môn, loại).

Vì Phật nói kinh có Đại thừa, Tiểu thừa không giống nhau, nên chia ra 12 bộ và chín bộ riêng biệt. Các kinh Tiểu thừa, ở trong 12 bộ, không có ba bộ: Phương quảng, thọ ký, vô vấn tự thuyết; nên gọi là chín bộ.

Kinh Pháp hoa nói rằng: Pháp ta có chín bộ này, tùy thuận chúng sanh mà nói, chính là ý này. Tuy phân biệt nói là như thế, nhưng nếu nói chung thì tất cả kinh đại, Tiểu thừa đều có đầy đủ 12 bộ. (Không có kinh Phương đẳng là vì Phương đẳng là lý thường trụ của Đại thừa; còn Tiểu thừa chỉ nói pháp sanh, diệt. Không có thọ ký là vì bậc Tiểu thừa chưa được làm Phật. Không có vô vấn tự thuyết là vì đối với bậc Tiểu thừa khi nói pháp chỉ là mượn cớ. Mượn cớ: giả duyên làm bộ có hỏi, có đáp để mượn cớ mà nói).

Một, Tu đa la. Tiếng Phạn là Tu đa la, tiếng Hoa là Khế kinh. Khế là trên hợp với lý của chư Phật, dưới hợp với căn cơ của chúng sanh. Kinh là pháp, là thường, là tên chung của thánh giáo. Nay nói Tu đa la là văn trường hàng trong kinh. Trường hàng là nói thẳng tướng của các pháp, tùy theo nghĩa lý mà có dài có ngắn, không ràng buộc vào câu, chữ.

(Pháp là chúng sanh mười cõi đều tuân theo. Thường là ba đời không thay đổi).

Hai, Kỳ dạ.

Tiếng Phạn là Kỳ dạ, tiếng Hoa là Ứng cúng, còn gọi là Trùng tụng, hoặc gọi là Kệ.

Vì ứng với văn trường hàng ở trên, lặp lại nghĩa lý của phần ấy bằng hai câu, bốn câu, sáu câu, tám câu cho đến nhiều câu, đều gọi là tụng.

Ba, Già đà. Tiếng Phạn là Già đà, tiếng Hoa là Phúng tụng.

Vì không tụng văn trường hàng mà đọc thẳng vào phần kệ. Như phẩm Không trong kinh Kim quang minh, chính là ý này; còn gọi là Cô khởi, như phần A nan dùng kệ khen ngợi Phật trong kinh Lăng nghiêm: Diệu trạm tổng trì bất động tôn, … chính là ý này.

(Vắng lặng, nhiệm mầu giữ gìn tất cả của bậc đáng tôn quý Bất động).

Bốn, Ni đà la. Tiếng Phạn là Ni đà la, tiếng Hoa là Nhân duyên.

Như trong các kinh, có người hỏi nên Phật mới nói về việc ấy; như trong luật có người phạm, Phật mới đặt ra luật ấy. Tất cả những lời Phật nói đều có duyên sự khởi đầu thì gọi là nhân duyên; như phẩm Hóa thành dụ trong kinh Pháp hoa nói về nhân duyên đời trước, … chính là ý này.

Năm, Y đế mục đa. Tiếng Phạn là Y đế mục đa, tiếng Hoa là Bổn sự.

Vì đức Như lai về các việc nguyên nhân, sở hành của các vị Bồ tát. Như trong kinh Pháp hoa nói về Bồ tát Dược vương đã từng ở chỗ Phật Nhật nguyệt tịnh minh đức, vui mừng vì chứng được pháp, nên mới đốt thân mình, đốt cánh tay để cúng dường và thực hành nhiều khổ hạnh để cầu đạo Bồ đề, chính là ý này.

Sáu, Đồ đa già. Tiếng Phạn là Đồ đa già, tiếng Hoa là Bổn sanh.

Vì Như lai nói các việc thọ sanh, nơi chốn của các vị Bồ tát và tự nói về việc tu khổ hạnh của chính mình, khi còn làm Bồ tát. Như kinh Niết bàn nói: Các vị Tỳ kheo nên biết, ở quá khứ, ta làm nai, làm beo, làm hươu, làm thỏ, làm vua nước nhỏ, làm chuyển luân thánh vương, làm rồng, làm xí điểu để tu tập đạo Bồ tát phải thọ thân các loài như thế, chính là ý này.

Bảy, A phù đạt ma. Tiếng Phạn là A phù đạt ma, tiếng Hoa là Vị tằng hữu, cũng gọi là Hy hữu. Như khi Phật vừa sanh ra, liền đi bảy bước, chân vừa tiếp đất thì có hoa sen mọc lên đỡ, phóng ra ánh sáng lớn, chiếu khắp mười phương thế giới và nói lên lời này: chính ta độ tất cả chúng sanh vượt qua sanh, lão, bệnh, tử. Lúc ấy đại địa chấn động, trời mưa nhiều loại hoa, cây cối phát ra âm thanh tạo nên nhạc trời. Vô số những việc hy hữu như vậy, gọi là chưa từng có. Lại nữa, bốn chúng, tất cả nghe những điều chưa từng thấy, đều gọi là chưa từng có.

Tám, Bà đà.

Tiếng Phạn là Bà đà, tiếng Hoa là Thí dụ.

Vì Như lai nói pháp, vì những kẻ căn tánh chậm chạp, chưa thể hiểu ngay, nên mượn ví dụ để trình bày rõ ràng hơn cho những người ấy dễ hiểu. Đó gọi là ví dụ. Như trong kinh Pháp hoa có hỏa trạch, dược thảo, … là ví dụ, chính là ý nghĩa này.

Chín, Ưu ba đề xá. Tiếng Phạn là Ưu ba đề xá, tiếng Hoa là Luận nghị.

Vì trong các kinh có việc vấn đáp, biện luận về các pháp; đó là luận nghị. Như trong phẩm Đề bà đạt đa của kinh Pháp hoa, Bồ tát Trí tích và Văn thù sư lợi gặp nhau luận bàn về diệu pháp, chính là ý nghĩa này.