So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

- Chẳng nên đếm ít hơn 5, vì tâm sẽ bị tồi túng, bực bội, ví như bầy bò bị nhốt trong khoảng đất chật chội;

- Chẳng nên đếm nhiều hơn 10, vì tâm sẽ nương theo phép đếm (thay vì hơi thở);

- Chẳng nên đếm đứt khoảng, vì tâm sẽ bị xao lãng.

Không nên lầm lộn trong 3 phép đếm kể trên.

A. - Đầu tiên, phải đếm thong thả, chậm rãi, giống như người đong lúa. Sau khi đong đầy giạ lúa, người ấy nói "Một" rồi đổ lúa qua một bên, và trong khi đong giạ khác, vẫn tiếp tục nói "Một, một" vừa lượm rơm, cỏ lẫn lộn trong lúa. Đổ giạ thứ nhì, người ấy nói "Hai"... "Hai, hai" v.v... và tiếp tục đếm như thế cho đến khi hết lúa.

Nên bắt đầu đếm hơi gió nào tiếp xúc rõ rệt nhằm chót mũi trước, bất luận hơi thở vô hoặc thở ra. (Theo chú giải thì nên đếm hơi thở ra trước, vì đứa hài nhi vừa lọt khỏi lòng mẹ, bắt đầu thở ra rồi sau mới thở vô và hắt hơi).

Phải đếm làm một đôi như vầy: Ví dụ như bắt đầu thở ra, đếm "1", rồi thở vô đếm "1"; thở ra, đếm "2", thở vô đếm "2", v.v... "5 - 5". Trở lại, đếm "1 - 1" "2 - 2"... đến "6 - 6" v.v... Trở lại, đếm "1 - 1"... đếm "10 - 10". Tới đây, phải trở lại đếm "1 - 1" đến "5 - 5" v.v... rồi đến "10 - 10"; như trước.

B. - Sau một thời gian luyện tập thuần thục, hơi gió vô ra càng phát sanh rõ rệt. Đến khi tự nhiên hơi thở vô, ra càng gấp rút hành giả không nên dụng ý làm cho hơi thở chậm lại. Phải đếm cho mau theo nhịp của hơi thở và không nên để ý hơi gió từ trong thở ra hoặc từ ngoài thở vô, chỉ nên đếm hơi gió nào tiếp xúc nhằm chót mũi thôi. Đếm như vầy: "1, 2, 3, 4, 5" - "1, 2, 3, 4, 5, 6" - "1, 2, 3, 4, 5, 6, 7" - "1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8" - "1, 2, 3, 4, 5,6 ,7, 8, 9" - "1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10". Tới đây, phải lại đếm "1, 2, 3, 4, 5" v.v....

Ví như người đếm bò. Người chăn bò có nhiều kinh nghiệm, tay cầm roi và túi bọc đầy đá cuội, tảng sáng đi lại chỗ nhốt bò. Ngồi ngay chỗ cửa chuồng, người ấy khẽ đánh trên lưng bò và khi bầy bò chạy ra, người ấy đếm từ con một khi nó vừa đến ngưỡng cửa, như vầy: "Một, hai, ba...", mỗi lần đếm thì bỏ một hòn đá cuội để cho dễ nhớ và không lầm lẫn. Bầy bò bị nhốt suốt đêm trong khoảng đất chật hẹp, chen lấn nhau chạy ra khỏi cửa. Người chăn bò càng đếm mau hơn "1, 2, 3, 4, 5" đến "10" v.v...

GIAI ĐOẠN THỨ NHÌ: CÁCH CHÚ TÂM THEO DÕI HƠI THỞ (ANUBANDHANÀ)

Hành giả nên tiếp tục phép đếm đến chừng nào? - Cho đến khi nào, không cần phải đếm mà tâm được an trụ vững vàng trong đề mục thiền định, không còn phóng túng theo ngoại cảnh. Tâm với hơi thở nương nhau, thì sự tán loan và hôn trầm đều dứt.

Vì phép đếm, dù chậm hay mau đã giải phía trên, chỉ là một phương tiện để giúp cho tâm đừng xao lãng và được yên lặng, ví như một chiếc thuyền trên dòng nước lũ, do nhờ cái bánh lái mà được vững vàng không trôi giạt vậy.

Khi tâm được an trụ vững vàng rồi, hành giả phải ngưng đếm, chỉ cần phải nhiếp tâm, khắn khít chú ý theo dõi hơi gió thở ra, thở vô đừng cho gián đoạn. Đừng cho gián đoạn là thế nào? - Phải hành như thế này:

a) Khi thở vô, phải chú tâm theo dõi hơi gió một mạch từ chót mũi đến rún, không nên để ý rằng: hơi thở đến đây là chặn đầu, đến đây là chặn giữa, đến đây là chặn cuối cùng.

b) Khi thở ra, phải chú tâm theo dõi hơi gió một mạch từ rún đến chót mũi, không nên để ý rằng: hơi thở đến đây là chặn đầu, đến đây là chặn giữa, đến đây là chặn cuối cùng.

Chặn đầu của hơi gió thở vô là chót mũi, chặn giữa là tim, chặn cuối cùng là rún.

Chặn đầu của hơi gió thở ra là rún, chặn giữa là tim, chặn cuối cùng là chót mũi.

Chót mũi và rún là ranh giới (sìmà) mà tâm hành giả không nên vượt qua, nghĩa là: hành giả không nên chú ý theo dõi hơi gió xa qua khỏi rún khi thở vô và ra phía ngoài chót mũi khi thở ra. Nếu không làm đúng như thế, thì tâm sẽ tán loạn và thân mình rung động. Giai đoạn này giống như phần A của giai đoạn đầu tiên (cách đếm hơi thở) tuy chỉ khác nhau là trong giai đoạn này hành giả chỉ cần dụng tâm chớ không dụng phép đếm.

GIAI ĐOẠN THỨ BA: CÁCH CHÚ TÂM VÀO NƠI MÀ HƠI THỞ TIẾP XÚC NHẰM (PHUSANÀ)

Đến lúc theo dõi hơi thở vô, ra như cách vừa kể trên được thuần thục rồi, thì sự chú tâm trở nên tự nhiên không cần phải cố gắng. Kế tiếp, hành giả không nên theo dõi hơi thở nữa, chỉ cần buộc cái tâm ngay chỗ hơi gió thở vô, ra tiếp xúc nhằm là ngay chót mũi thôi.

Giai đoạn này giống như phần B của giai đoạn đầu tiên (Cách đếm hơi thở), nhưng chỉ dụng tâm chớ không dụng cách đếm.

Trong lúc buộc cái tâm ngay chót mũi là nơi hơi gió thở vô, ra tiếp xúc nhằm ấy, thì đồng thời tâm cũng nhận thức được rõ ràng những hơi gió ấy từ đầu đến cuối vậy.

Những ví dụ sau đây sẽ giúp hành giả nhạn định dễ dàng hơn.

1. Một người kia bị bịnh tê bại, ngồi buồn đưa một cái đu. Ngồi ngay chỗ cây trụ, người ấy vẫn nhìn thấy dễ dàng phần trước, khoảng giữa và phần sau tấm ván của cái đu mỗi khi đưa qua đưa lại, không cần phải dời chỗ ngồi để xem hai đầu và khoảng giữa của tấm ván mỗi khi cái đu qua lại. Cũng như thế ấy, hành giả chỉ cần buộc cái tâm nơi hơi gió chạm nhằm là chót mũi (cây trụ của cái đu), không cần xê dịch cái tâm theo dõi hơi gió thở vô, ra (cái đu qua, lại) cũng vẫn nhận thức được hơi gió vô, ra rõ ràng từ chặn đầu đến chặn cuối (hai đầu và khoảng giữa của tấm ván).

2. - Người giữ cửa thành không cần để ý đến những người trong hoặc ngoài thành hay hỏi những người ấy như thế này "Ông là ai? từ đâu đến và đi đâu? Cầm vật chi trong tay đó?", vì không phải phận sự của anh ta. Anh ta chỉ cần nhìn xem từng người một khi vừa đến cửa thành thôi. Cũng như thế ấy, hành giả không cần để ý đến hơi thở vô, trong hoặc hơi thở ra ngoài, chỉ cần chú ý đến từng hơi gió một khi vừa đến chót mũi thôi.

3. Một người kia cưa một súc gỗ để trên mặt đất bằng phẳng. Người ấy chỉ cần chú ý vào nơi mà lưỡi cưa chạm vào súc gỗ, không cần nhìn xem lưỡi cưa đưa tới hoặc kéo lui, song vẫn nhận biết lưỡi cưa đưa tới hoặc kéo lui, song vẫn nhận biết lưỡi cưa tới, lui đều đều như thế ấy. Nơi mà lưỡi cưa chạm vào súc gỗ trên đây ví như chót mũi là nơi mà hơi thở tiếp xúc nhằm. Lưỡi cưa tới lui ví như hơi thở vô, ra. Hành giả chỉ cần buộc cái tâm vào nơi chót mũi, không cần xê dịch tâm theo hơi gió cũng vẫn nhận thức được rõ ràng hơi thở vô, ra vậy.

Sau một thời gian luyện tập, hành giả cảm thấy tâm thần thơ thới an vui không thể tả và thân thể nhẹ nhàng dường thể bay bổng lên hư không vậy. Đồng thời, hơi thở càng yên lặng, tế nhị hơn.

Nguyên do lúc ban đầu, thân thể chưa được an tịnh thì hơi thở cũng theo đó mà thô động và tâm còn phóng túng. Sau khi luyện tập được một thời gian, thân thể càng được điều hòa, thì hơi thở càng yên lặng, tế nhị hơn và tâm càng được an trụ vững vàng trong cảnh giới thiền định. Ví dụ như khi ta đánh một tiếng chuông. Thoạt tiên, tiếng chuông ngân vang trong không khí, tâm thức ta do nhờ nhĩ căn mà nhận biết tiếng chuông rõ ràng. Đến khi tiếng chuông vang đã ngưng, tâm thức vẫn nhận biết dư âm của tiếng chuông. Khi dư âm đã dứt, tâm thức cũng vẫn còn nhận biết dư âm tế nhị hơn v.v...

Cũng như thế ấy, khi hơi thở thô siển đã dứt, nghĩa là được êm dịu, thì tâm thức vẫn nhận biết hơi thở tế nhị làm đề mục. Đến khi hơi thở tế nhị dứt, thì tâm thức cũng vẫn còn nhận biết hơi thở tế nhị hơn (nhỏ nhen như đường tơ) làm đề mục, v.v...

Ngược lại những đề mục thiền định khác, là càng tấn triển đến giai đoạn cao hơn thì lại càng rõ ràng hơn, đề mục "Niệm Hơi Thở" này càng phát triển chừng nào thì lại càng vi tế hơn, cho đến lúc hơi thở tựa hồ như tắt hẳn, không còn nhận thức được nữa.

Tấm lụa càng mỏng chừng nào, người thợ dùng cây kim càng nhỏ chừng nấy và khí cụ dùng để khoan lỗ cây kim lại càng vi tế hơn. Cũng như thế ấy, khi đề mục thiền định này (ví như tấm lụa) càng tấn triển, thì hành giả nên dùng trí nhớ (ví như cây kim) càng dõng mảnh hơn và trí tuệ (vì như khí cụ khoan lỗ kim) càng sắc bén hơn nữa.

Đến lúc không có nhận thức được hơi thở nữa, hành giả không nên phát tâm hoài nghi, xả thiền và đứng dậy với ý định đi hỏi vị Thiền Sư. Nên tiếp tục tịnh tọa và dùng trí tuệ suy xét rằng:

"Hơi thở không có trong bào thai, trong những người lặn xuống nước, trong cõi Phạm Thiên, trong tử thi, trong những bậc đã đắc tứ thiền và những bậc đang nhập diệt thọ tưởng định. Ta không phải là bào thai, là người lặn xuống nước, là Phạm Thiên, là tử thi, và cũng không đắc tứ thiền hoặc nhập diệt thọ tưởng định. Hơi thở vẫn tồn tại trong thân ta, ta không thể nhận thức được chỉ vì ta kém sáng suốt mà thôi!".

Nghĩ như thế rồi, hành giả không nên để tâm tìm xem hơi thở vô, ra chỗ nào khác, chỉ cần nhiếp tâm, chú ý vào nơi mà hơi thở vô, ra thường tiếp xúc nhằm là nơi chót mũi và tiếp tục chú tâm vào nơi ấy.

Ví dụ như người làm ruộng, sau khi cày ruộng buổi trưa, thả bò đi ăn cỏ và ngồi nghỉ dưới bóng cây. Mấy con bò được thong thả vội đi vào rừng kế bên tìm cỏ và nước. Người làm ruộng khôn ngoan, muốn bắt bò lại, không cần phải đi tìm dấu chơn bò trong rừng, chỉ cần lấy sợi dây và cây gậy, đi ngay đến bến nước và ngồi chờ nơi ấy. Mấy con bò, sau khi thả rong ăn cỏ, tìm đến bến nước để uống nước. Chờ bò uống nước xong, người làm ruộng lấy dây xỏ mũi, lấy gậy đánh khẽ vào mông và dắt bò về, thắng vô cái cày và tiếp tục cày ruộng. Cũng như thế ấy, hành giả nên chú tâm vào nơi hơi thở vô, ra thường tiếp xúc nhằm là nơi chót mũi, thì chẳng bao lâu hơi thở sẽ phát sanh trở lại nơi ấy, cũng như mấy con bò tìm đến bến nước vậy. Hành giả chỉ cần lấy sợi dây trí nhớ buộc hơi thở lại, thẳng vào nơi chót mũi, thúc giục bằng cây gậy trí tuệ và tiếp tục hành đề - mục thiền - định.

GIAI ĐOẠN THỨ TƯ: CÁCH GHI NHỚ HIỆN TƯỢNG LÚC NHẬP ĐỊNH (THAPANÀ)

Không bao lâu, thì triệu chứng (hay hiện tượng) thiền định (NIMITTA) phát sanh. Vì tâm tưởng của mỗi hành giả khác nhau. Triệu chứng ấy phát sanh lên cũng khác nhau. Có hành giả thấy như bông gòn, như ngôi sao, như chùm ngọc; có người thấy như chùm hột bông, như cây trụ bằng lõi cây; có người lại thấy như dãy băng hà, như tràng hoa, như luống khói; có người lại thấy như lưới nhện, như làng mây, như hoa sen, như bánh xe, như mặt trăng hoặc mặt trời v.v...

Từ khi triệu chứng thiền định phát sanh lên rồi, năm phát chướng ngại (NÌVARANA) là tham dục, thù oán, hôn trầm, phóng tâm và hoài nghi, và phiền não lần lần yên lặng, trí nhớ được vững vàng và tâm được an trụ trong cảnh giới Cận Định (UPACÀRA SAMÀDHI), nhưng vẫn còn trong cảnh Dục Giới (KÀMÀVACARA).

Hành giả không nên chú ý nhiều đến màu sắc hoặc hình dáng của triệu chứng, phải gìn giữ cẩn thận chẳng nên để cho hư hoại, bằng cách xa lánh 7 điều nghịch [12] và gần điều thuận.

Hành giả nên luôn luôn giữ triệu chứng thiền định ấy trước tâm mục (mắt của tâm) và tiếp tục hành cho triệu chứng ấy càng rõ rệt và to lớn thêm lên, đến lúc muốn lớn hoặc nhỏ tùy ý (lớn có thể bao trùm cả hư không hoặc nhỏ như đường tơ).

Tiếp tục hành cho tinh tấn như thế không bao lâu, thì tâm có thể nhập định (APPÀNÀ SAMÀDHI) được. Nếu chưa được kết quả, thì phải hành đều đủ 10 "Pháp rành mạch" cho tiền định được kết quả (APPANÀKOSALLAVIDHÌ) [13] mình đã đắc, theo 5 "Phép thuần thục" (VASÌ) [14]. Lúc xả thiền, phải quán tưởng cho thấy tội lỗi trong thiền bậc dưới, phước báu trong thiền bậc trên, rồi:

- Thu cái tâm lại, dút tầm và sát, chỉ còn có 3 chi là Phỉ, An, Định, đắc Nhị thiền (DUTIYAJJHÀNA);

- Thu cái tâm lại nữa, bỏ Phỉ ra. Chỉ còn có 2 chi là An và Định, đắc Tâm thiền (TATIYAJJHÀNA);

- Thu cái tâm lại nữa, dứt An, chỉ còn Định, đắc Tứ thiền (CATUTTHAJJHÀNA). Tâm đắc Tứ thiền hằng trụ trong trạng thái vô ký (Xả) UPEKKHÀ).

Từ lúc nhập vào Sơ thiền (PATHAMAJJHÀNA) gồm đầy đủ cả 5 chi thiền là Tầm (VITAKKA), Sát (VICÀRA), Phỉ (PÌTI), An (SUKHA) và Định (EKAGGATÀ), thì tâm hành giả đã rời khỏi cảnh Dục Giới mà vào cảnh Sắc Giới (RÙPÀVACARA).

* * *

PHÁP MINH SÁT (VIPASSANÀ)

Pháp "Niệm hơi thở" đến giai đoạn này thuộc về phần thực hành của các bậc các nhân. Xin vắn tắt như sau đây:

Khi hành giả đã đắc từ sơ thiền đến tứ thiền hoặc ngũ thiền rồi, muốn hành thêm "Pháp Minh Sát" (VIPASSANÀ) để phát sanh trí tuệ, thấy rõ chân tướng của vạn vật trên thế gian và diệt tận phiền não hầu đắc đạo quả cao thượng của các bậc thánh nhân, trước tiên phải tập luyện nhuần nhã bậc thiền mà mình đã đắc, theo 5 "phép thuần thục" (VASÌ) vừa giải phía trước. Lúc xảo định, tâm còn trong sạch an tịnh, hành giả nên suy nghiệm rằng: "Hơi thở vô, ra đây có sắc thân và tâm là căn nguyên, ví như khí cụ bơm hơi của người thợ rèn đang quạt lửa, gió quạt vô, ra sở dĩ có là do nhờ cái bao da và sức lực của người thợ rèn; cũng như thế ấy, hơi thở vô, ra có đây là do nhờ sắc thân và tâm vậy".

Kế tiếp, hành giả nên quán tưởng rằng: hơi thở vô, ra và sắc thân này thuộc về "Sắc pháp", tâm Thức cùng các tâm liên hiệp khác là Thọ, Tưởng, Hành thuộc về "Danh pháp". Năm pháp ấy cũng có tên là "Ngũ Uẩn" (Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức) là những pháp hữu vi dắt dẫn chúng sanh sanh tử luân hồi.

Quán tưởng về "Danh Sắc" như thế rồi, hành giả nên quan sát tìm kiếm nhân duyên của Danh Sắc [15]. Khi tìm thấy rồi, thì dứt khỏi sự hoài nghi (KANKHI) đối với Danh Sắc trong tam thế (quá khứ, vị lai, hiện tại).

Hoài nghi đã dứt, hành giả nên quan sát thêm Danh Sắc theo 3 pháp "Minh Sát Niệm" [16] thì sẽ thấy rõ Danh Sắc luôn luôn bị chi phối bởi 3 tướng là: Vô thường, Khổ não, và Vô ngã.

Đến bậc này, Minh sát tùy phiền não [17] là điều bất tịnh của phép Minh Sát phát sanh lên làm cho hành giả vui thích, lầm lạc tưởng rằng mình đã đắc đạo quả, không tiến hành phép Minh Sát nữa. Hành giả cần phải sáng suốt nhận thức các tùy phiền não ấy chẳng phải là đạo quả, không mê lầm theo các điều bất tịnh ấy, thì sẽ thấy "Chánh đạo" chẳng sai (MÀGGAMAGGANNÀDASSANA-VISUDDHI).

Kế tiếp, hành giả nên hành 9 phép "Minh Sát Tuệ" (PATIPADÀNÀNADASSANA-VISUDDHI) như sau đây:

1. UDAYÀBBAYANNÀNA: dùng trí tuệ quán tưởng sự sanh và diệt của Danh Sắc;

2. BHANGANNÀNA: dùng trí tuệ quán tưởng sự phân tán của Danh Sắc;

3. BHAYATÙPATTHÀNANNÀNA: dùng trí tuệ quán tưởng cho thấy Danh Sắc đáng ghê sợ như là thú dữ;

4. ÀDINAVANNÀNA: dùng trí tuệ quán tưởng cho thấy rõ tội lỗi của Danh Sắc, như người thấy nhà mình bị lửa cháy, tìm đường thoát ra cho khỏi;

5. NIBBIDÀNNANÀ: dùng trí tuệ quán tưởng cho phát sanh lòng chán nản Danh Sắc;

6. MUNCITUKÀMYATÀ NÀNA: dùng trí tuệ quán tưởng cho phát sanh tâm mong mỏi thoát khỏi Danh Sắc cũng như cá mắc lưới muốn thoát thân, như kẻ tù tội muốn lìa khỏi cùm xích lao tù;

7. PATISANKHÀRANNÀNA: dùng trí tuệ quán tưởng tìm phương thế đặng giải thoát khỏi Danh Sắc.

8. SANKHÀRÙPEKKHÀ NÀNA: trí tuệ xả là không còn chấp Danh Sắc nữa, không vui, không buồn, ví như người đã bỏ hẳn vợ, chẳng còn mến tiếc nữa, dầu người vợ ấy có tư tình với người nào mình cũng thản nhiên;

9. ANULOMANNÀNA: Trí tuệ thấy rõ và dốc lòng thực hành xuôi theo thánh đạo.

Khi hành viên mãn 9 phép "Minh Sát Tuệ" rồi, tâm hành giả sẽ bước lần vào thánh vức, tận diệt từ giai đoạn mười Sử (SAMYOJANA) [18], đắc quả vị Tu-đà-hườn (SOTÀPANNA), Tư-đà-hàm (SAKIDÀGÀMI), A-na-hàm (ANÀGÀMI) và sau cùng là quả thánh A-la-hán (ARAHANT).

Đoạn tuyệt được 10 Sử, thì được giải thoát khỏi vòng sanh tử luân hồi, liễu chứng quả vị Niết Bàn, bậc Thánh nhơn cao thượng ấy dùng trí tuệ quan sát lại lần cuối cùng (PACCAVEKKHANA NÀNA) 19 pháp thành [19] nương theo 4 đạo, 4 quả và Niết Bàn, và rất xứng đáng cho chư thiên và nhân loại lễ bái cúng dường.

Thời giờ hành thiền

Sau khi ngủ một giấc cho tâm thần khỏe khoắn, hành giả thức vào lúc 4 giờ sáng và tịnh tọa đến 6 giờ. Buổi chiều, lúc mát trời, nên vào ngồi từ 4 đến 6 giờ. Hành giả nào rảnh rang công việc, có thể hành thêm từ 9 giờ sáng đến 11 giờ.

Điều quan trọng nhất là phải hành cho đều đều mỗi ngày đừng cho gián đoạn, nghĩa là không nên hành một bữa rồi nghỉ hai, ba hôm.

Một thỏi sắt đỏ hồng trong lò sẽ trở lại đen như cũ sau một lúc được lấy ra khỏi lò như thế nào, tâm hành giả đang an tịnh trong cảnh giới thiền định sẽ bị ngũ trần làm cho hoen ố, xao động nếu hành giả không tiếp tục hành cho đều đều, như thế ấy.

NHỮNG ĐIỀU NÊN NHỚ TRONG KHI TỊNH TỌA VÀ KHI XUẤT THIỀN

Trong khi tọa thiền, hành giả thường bị 5 pháp chướng ngại (NIVARANADHARMA) phát sanh lên phá hoại thiện căn, ngăn che cái tâm không cho thiền định được kết quả. Năm pháp ấy là:

- Tham trong ngũ dục (KÀMACCHANDA);

- Thù oán (BYAPADA);

- Hôn trầm (thân tâm lười biếng, dã dượi, buồn ngủ) (THINAMIDDHA);

- Phóng tâm: tâm ưa phiên động, nhớ vẩn vơ bên ngoài (UDDHACCAKUKKUCCA);

- Hoài nghi (VICIKICCHÀ);

(Xin xem nhân sanh 5 pháp chướng ngại và phép trừ có giải rõ trong quyển "Pháp Chánh Định" của Đại Đức Hộ Tông, trang 13 và 14).

Đây xin xơ lược vài điều ngăn ngại có thể xảy đến trong lúc hành giả niệm "Hơi Thở" và phương pháp điều trị, nhiên hậu thiền định mới có thể tấn triển được.

A. - ĐẾM LỘN. Nếu đếm lộn hoặc gián đoạn, là vì trí nhớ chưa được tròn đủ, thì phải bắt đầu đếm trở lại từ "1 - 1"... đến "5 - 5" v.v...

B. - BUỒN NGỦ, TÂM DÃ DƯỢI. - Ấy là tướng hôn trầm, phải rửa mặt hoặc nhìn ánh sáng cho tỉnh táo. Hoặc buộc tâm nơi chót mũi cho tâm an trụ một chỗ. Nếu sửa trị nhiều lần như thế mà vẫn còn ấy là tại thân tâm quá mệt mỏi, thì không nên cố gắng nữa, nên ngủ cho khỏe, lúc thức giấc sẽ vào ngồi lại. C. - PHÓNG TÂM, là tâm nhớ vẩn vơ bên ngoài không chú vào đề mục là Hơi Thở, thì phải biết rõ tâm đang xao lãng, kéo tâm trở về nơi chót mũi, ghi nhớ Hơi Thở vô, ra.

(Xin xem lại mục này trong "PHẦN NIỆM PHẬT" có giải rõ những "hình ảnh ghê sợ hoặc vui thích" "vật thực" "Bốn oai nghi" và cách thức nên hành khi "xuất thiền").

Phước báo niệm hơi thở

Hành giả nào thực hành pháp "Niệm Hơi Thở" cho thường thường, dầu chưa đạt được phước báu cao thượng là đắc A-La-Hán quả, hoặc đắc thiền từ bậc sơ thiền đến ngũ thiền, hoặc tâm chưa nhập vào cảnh giới cận định, cũng hằng hưởng được những phước báu trong kiếp hiện tại, như sau đây:

- Ngủ cũng vui và thức cũng vui;

- Thân và tâm được yên lặng, thơ thới,

- Có tâm hỗ thẹn và ghê sợ tội lỗi;

- Có tâm quả quyết và tinh thần hành đạo bậc cao mà mình chưa đắc;

- Là nơi đáng yêu mến kính nể của mọi người do nhờ giới hạnh trong sạch của mình;

- Khi lâm chung, được tái sanh trong cõi an vui.

Lại nữa, hành giả nên ghi vào tâm rằng:

"Nếu ta tu phép Chánh Định mà không được kết quả cao thượng trong kiếp nầy, cũng là duyên sanh quả lành trong kiếp sau". Nghĩ như thế rồi, đừng nên ngã lòng thối chí, trái lại nên dõng mãnh tín tâm nơi Tam Bảo và tiếp tục hành cho tinh tấn, vì một ngày kia, hành giả sẽ đắc kỳ sở nguyện chẳng sai.

TÓM TẮT

Xin tóm tắt sau đây phương pháp "Niệm Hơi Thở" để giúp hành giả dễ nhớ trong lúc thực hành.

A. - PHẦN THỰC HÀNH CỦA BẬC SƠ CƠ:

1. CÁCH ĐẾM HƠI THỞ

a) Đếm làm một đôi từ 1 - 1 đến 5 - 5... từ 1 - 1 đến 10 - 10;

b) Đếm chiếc từ 1 đến 5... từ 5 đến 10 (chỉ đếm hơi gió nào tiếp xúc nhằm chót mũi thôi.

2. CÁCH CHÚ TÂM THEO DÕI HƠI THỞ

Ngưng đếm, theo dõi hơi thở một mạch từ chót mũi đến rút khi thở vô, và từ rún đến chót mũi khi thở ra.

3. CÁCH CHÚ TÂM VÀO NƠI MÀ HƠI THỞ TIẾP XÚC NHẰM

Ngừng theo dõi hơi thở, buộc tâm ngay chót mũi.

Hơi Thở tựa hồ như tắt hẳn, không còn nhận thức được nữa. Đến lúc này, nên chú tâm thêm vào nơi chót mũi, thì hơi thở sẽ phát sanh trở lại.

4. CÁCH GHI NHỚ HIỆN TƯỢNG LÚC NHẬP ĐỊNH

Triệu chứng thiền định phát sanh, tâm vào cảnh giới cận định;

Tâm nhập định (sơ thiền) v.v...

B. - PHẦN THỰC HÀNH CỦA BẬC CAO NHÂN: PHÁP MINH SÁT

1. Quán tưởng rằng: hơi thở vô, ra có đây là do nhờ sắc thân và tâm.

2. Quán tưởng về Sắc pháp và Danh pháp, nhân duyên của Danh Sắc và dứt sự hoài nghi về Danh Sắc.

3. Quán tưởng về Danh Sắc theo 3 pháp Minh Sát Niệm (Vô thường, Khổ não, Vô ngã).

4. Minh Sát tùy phiền não phát sanh. Phải sáng suốt đừng mê lầm theo các tùy phiền não ấy và dùng trí tuệ phân biệt đây là thánh đạo, đây là tùy phiền não.

5. Quán tưởng về Danh Sắc theo 9 phép Minh Sát Tuệ.

6. Tâm bước lần vào thánh vức, diệt lần lần 10 Sử và đắc đạo quả Thánh Nhân từ bậc Tu-đà-huờn đến A-la-hán.

7. Dùng trí tuệ quan sát lại lần cuối cùng 19 pháp thành.

(Về Pháp Minh Sát, hành giả nên xem quyển "THANH TỊNH KINH" (VISÙDDHIKATHÀ) của Đại Đức Hộ Tông).

- CHUNG -

Soạn xong tại Phnom-Phenh

Mùa Hạ năm NHÂM DẦN

Phật Lịch 2506 - D.L. 1962

Huỳnh Thanh Long

Giấy phép số 220/XB/UBKD/TƯ ngày 24.1.63

Ghi chú:

[1] Xin xem quyển Chánh Giác Tông (Buddhavansa) của Đ.Đ. Bửu Chơn.

[2] Pháp Ba-la-mật (Dasapàramì) dịch là Thập-độ hay đáo bỉ ngạn (tới bờ kia là Niết Bàn), có 10:

1. - Dàna pàramì: bố thí ba-la-mật

2. - Sìla pàramì: trì giới ba-la-mật

3. - Nekkhamma pàramì: xuất gia ba-la-mật

4. - Pannà pàramì: trí tuệ ba-la-mật

5. - Khantì pàramì: nhẫn nhục ba-la-mật

6. - Viriya pàramì: tinh tấn ba-la-mật

7. - Sacca pàramì: chân chánh ba-la-mật

8. - Adhitthàna pàramì: nguyện vọng ba-la-mật

9. - Mettà pàramì: bác ái ba-la-mật

10. - Uppekkhà pàramì: xả ba-la-mật

Mỗi phép trên đây đều chia ra làm 3 bậc là: bậc hạ, bậc trung và bậc thượng, cộng là 30 pháp Ba-la-mật. Ngài mãi, hoặc giả cứ nhắm mắt hình dung 32 tướng hảo, tưởng tượng diện mạo quang minh.

[3] Xin xem quyển "PHÁP CHÁNH ĐỊNH" của Đ.Đ. Hộ Tông, trang 16 và 17.

[4] Đoạn này trích trong quyển "NIỆM THÂN" của Đ.Đ. Bửu Chơn.

[5] Xin xem phần "NIỆM PHẬT"

[6] Đã có giải phía trước trong phần "NIỆM PHẬT".

[7] Đây chỉ kể những nhân vật theo trong kinh. Hành giả có thể thay thế bằng những nhân vật hiện tại mà chính mình đã nghe hoặc thấy để suy gẫm so sánh một cách thật tế và chính xác hơn.

[8] Xem Ghi chú trên.

[9] Xin xem giải rộng về pháp "Không dễ duôi" (Appamadà), trong quyển "ÂN ĐỨC PHẬT ĐÀ" cùng một soạn giả.

[10] Tà tư duy (MICCHÀ VITAKKA) có 9 hoặc 3. Ba tà tư duy là: suy nghĩ đến sự tham muốn ngũ trần, suy nghĩ đến sự oán thù, suy nghĩ đến sự hãm hại kẻ khác. Pháp thiền định ấy là một pháp hành có năng lực cao siêu [*], vì khi tâm hành giả đã được an trụ và được tấn triển đến bậc tứ thiền hoặc ngũ thiền rồi, nếu hành giả hành thêm pháp Minh Sát (VIPASSANÀ) thì sẽ thành tựu đạo quả Niết Bàn chẳng sai. Đức Thế Tôn đã từng tán dương sự lợi ích của pháp "Niệm Hơi Thở" và khuyến khích các thầy Tỳ Khưu nên hành pháp ấy. Chính Ngài đã tham thiền về Số Tức Quan (Niệm Hơi Thở) và đã đắc quả Chánh Đẳng Chánh Giác dưới cội bồ đề. Chư Phật Độc Giác (PACCEKABUDDHA) và các hàng Đại A-La-Hán (Mahà arahanta) hằng thực hành pháp thiền định này, mà các Ngài gọi là một pháp nương nhờ quý báu.

[*] Cao siêu về Pháp (DHAMMAGAMBHÌRA) và cao siêu về sự giác ngộ (PATIVEDHAGAMBHÌRA).

[11] Xin xem quyển NHỰT HÀNH.

[12] Xa lánh 7 điều nghịch (RAKKHANÀVIDHÌ) là:

1. AVÀSO: chỗ ngụ không phát sanh triệu chứng thiền định hoặc đã phát rồi hư hoại.

2. GOCARO: chỗ ngụ xa, hoặc gần xóm làng lắm, khiến cho khó bề khất thực, hoặc không được thanh tịnh.

3. BHASSAM: những lời vô ích.

4. PUGGALO: những người hay nói lời vô ích, hay tâm không thanh tịnh.

5. BHOJANAM: thực phẩm ăn vào làm cho tâm khó an trụ.

6. UTU: thời khí nóng quá, khó cho tâm an trụ.

7. IRIYÀPATHO: oai nghi không đếu, khó cho tâm an trụ. Trái lại, là 7 điều thuận.

[13] 10 "pháp rành mạch" cho thiền định được kết quả là:

Nếu muốn đắc các bậc thiền cao hơn, trước tiên hành giả cần phải tập luyện nhuần nhã bậc Sơ thiền mà

1. VATTHUVISADAKỊRIYÀ: dọn mình cho được sạch sẽ (cạo đầu, cắt móng tay).

2. INDRIYASAMATTAPATIPÀDANAM: làm cho ngũ căn là tín căn (SADDHÀ), tuệ căn (PANNÀ), định căn (SAMADHI) cùng tấn căn (VIRIYA) có sức mạnh đồng nhau. Còn niệm căn (SATI) có năng lực đều đủ.

3. NIMITTAKOSALAM: phải thông thuộc phương pháp niệm và gìn giữ triệu chứng thiền định đã phát sanh không cho hư hoại.

4. SAMAYECITTAMPAGGANHÀTI: phải phấn khởi tâm trong lúc nên phấn khởi;

5. SAMAYECITTAMNIGGANHÀTI: phải đè nén tâm trong lúc nên đè nén;

6. SAMAYECITTAMSAMPAHAMSETI: phải đè cho tâm vui thích lúc nào tâm vui thích;

7. SAMAYECITTAMAJJHUPEKKHATI: phải xả tâm trong lúc nên xả;

8. ASAMÀHITAPUGGALAPARIVAJJANÀ: Lánh xa kẻ không có tâm thiền định hay là bị thế sự buộc ràng;

9. SAMÀHITAPUGGALASEVANÀ: thân cận cùng người có tâm an tịnh.

10. TADADHIMUTTATÀ: có tâm quả quyết hướng về sự nhập định.

[14] 5 phép thuần thục (VASÌ) là:

1. Thuần thục trong cách tìm chi của thiền (ÀVAJJANAVASÌ);

2. Thuần thục trong cách nhập thiền (SAMÀPAJJANAVASÌ);

3. Thuần thục trong cách duy trì (án) thiền lâu mau tùy ý (ADHITTHÀNAVASÌ);

4. Thuần thục trong cách xuất thiền (VUTTHÀNAVASÌ);

5. Thuần thục trong cách quan sát tội lỗi của chi thiền bậc thấp (mới có thể đắc bậc cao) PACCEVEKKHANAVASÌ).

[15] Vị nào muốn có đầy đủ chi tiết hơn, xin xem quyển "Thanh Tịnh Đạo" (VISÙDDHIKATHÀ) của Đại Đức Hộ Tông.

[16] Ba phép Minh Sát Niệm là:

a) Minh Sát vô thường niệm (ANICCÀNUPASSANÀ) để diệt Sanh mạng thường tưởng;

b) Minh Sát khổ não niệm (DUKKHÀNUPASSANÀ) để diệt Oai nghi tưởng;

c) Minh Sát vô ngã niệm (ANATTÀNUPASSANÀ) để diệt Kiên cố tưởng.

[17] Minh Sát tùy phiền não có 10:

1) Hào quang phát hiện chung quanh thân thể (OKÀSO);

2) Trí tuệ sáng suốt thấy Danh sắc rõ rệt phát sanh đứng đắn (NÀNAM);

3) Sự phỉ lạc làm cho châu thân thơ thới đều đủ (PÌTI).

4) Sự an tịnh của thân và tâm không còn quyến luyến theo ngoại cảnh (PASSADDHI).

5) Thân tâm an vui trong một cảnh giới quý trọng (SUKHAM);

6) Sự quyết tâm của tâm vương và tâm sở (ADHIMOKKHO);

7) Sự tinh tấn không thái quá, hằng phấn khởi tâm lành trong cảnh giới (PAGGÀHO);

8) Có trí nhớ chắc chắn trong sự gìn giữ cảnh giới được rõ rệt trong trung tâm pháp Minh Sát UPATTHÀNAM);

9) Có xả tâm mạnh mẽ trong tất cả Danh Sắc (UPEKKHÀ);

10) Sự vui thích cực kỳ, tinh vi trong trung tâm phép Minh Sát (NIKANTI).

[18] Sử là phiền não căn bản tiềm tàng trong tâm, hằng khiến cho chúng sanh xoay vần theo bánh xe Luân hồi 10 Sử là:

1. Thân kiến (SAKKÀYADITTHI);

2. Hoài nghi (VICIKICCHÀ);

3. Giới cấm thủ (SÌLABBÀTTAPÀRÀMÀSA), chấp lệ cúng tế thần thánh;

4. Tình dục (KÀMÀRÀGA);

5. Bất bình (PATIGHÀ);

6. Sắc dục (RÙPARÀGA);

7. Vô sắc dục (ARÙPARÀGA);

8. Tự phụ (MÀNA);

9. Phóng dật (UDDHACCA);

10. Vô minh (AVIJJÀ);

[19] 19 pháp thành là:

Bậc Tu-đà-huờn có 5:

1. Tu-đà-huờn đạo; 2. Tu-đà-huờn quả;

3. Sử đã diệt tận; 4. Sử còn trong tâm;

5. Niết Bàn.

Bậc Tư-đà-hàm có 5:

1. Tư-đà-hàm đạo; 2. Tư-đà-hàm quả;

3. Sử đã diệt tận; 4. Sử còn trong tâm;

5. Niết Bàn.

Bậc A-na-hàm có 5:

1. A-na-hàm đạo; 2. A-na-hàm quả;

3. Sử đã diệt tận; 4. Sử còn trong tâm;

5. Niết Bàn.

Bậc A-la-hán có 4:

1. A-la-hán đạo; 2. A-la-hán quả;

3. Sử đã diệt tận; 4. Niết Bàn.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Thiện Minh đã gửi tặng bản vi tính (05-2003)

Tám Thánh Đạo đưa đến Níp Bàn

Đại Đức Thiền Sư Bhaddanta U Arseikkhana thuyết giảng

Tỳ kheo Chánh Kiến dịch

Bài pháp này đã được Đức Phật thuyết cho ẩn sĩ Subhadda ngay vào lúc sắp viên tịch Níp Bàn giữa hai cây Sàlà (vườn Ingyin) gần thành Kusinãra, xin trích đoạn sau:

"Yasmim kho Subhadda dhammavinaye Ariyo Ahhangiko Maggo na upalabbhati samanopi tattha na upalabbhati dutiyopi tattha samano na upalabbhati tatiyopi tattha samano na upalabbhati catutthopi tattha samano na upalabbhati" (Kinh Đại Viên tịch Níp Bàn, Đại Phẩm, Trường Bộ Kinh, Đại Tạng Pàli).

"Này Subhadda,

Nếu một người được thanh tịnh và thành tựu viên mãn trong con đường Bát Chánh dưới sự hướng dẫn của một vị Thầy thiện xảo, thì người đó mới có thể chứng đạt trí Sơ đạo và Quả, hay Nhị Đạo - Quả, hay Tam Đạo - Quả, hay Tứ Đạo - Quả, giai đoạn cuối cùng của Con Đường".

Để tu tiến tám chi phần của Thánh Đạo, Niệm Liên Tục là điều quan trọng nhất, hành giả gắn chặt tâm niệm thường xuyên trên đề mục của việc hành thiền.

Giả sử bạn đang hành niệm trên hơi thở ra - vào, cần ghi nhận không thiếu sót trong tâm sự phồng lên của bụng khi thở vào và sự xẹp xuống của bụng khi thở ra (ghi nhận theo hơi thở tự nhiên, không cố ý hít - thở để niệm) như Phồng, Xọp, Phồng, Xọp (rising, falling).

- Sự tinh tấn ghi nhận của hành giả, là chi đạo Chánh Cần (Sammàvayàma magganga).

- Chi đạo Chánh Định: khi gắn chặt tâm ghi nhận trên đề mục.

- Chi đạo Chánh Tư Duy: khi nhận định để đặt tâm trên đề mục.

- Chi đạo Chánh Kiến: Khi liên tục chú ý bằng sự ghi nhận không ngừng, bạn có thể thấy hơi thở ra - vào liên tục sanh diệt.

- Chi đạo Chánh Ngữ: lắng dịu ác pháp khi tu tập và nói đúng, tương xứng theo pháp.

- Khi bạn còn ở trong trạng thái ghi nhận, hoàn mãn chi đạo Chánh Nghiệp.

- Hành giả tu tập không ngừng, hành vô tận, vị ấy cố gắng quan sát và giám sát đời sống, tức chi đạo Chánh Mạng.

Bằng cách này, bạn thành tựu viên mãn trong 5 chi đạo đầu tiên: Niệm, Định, Cần, Chánh Kiến, Chánh Tư Duy. Và cũng trong 3 chi đạo giới phần: Chánh Ngữ- Nghiệp-Mạng.

Thành tựu hoàn mãn trong tất cả tám phần của Thánh đạo, hành giả được xem là đã thực hành chi đạo để bứng gốc mọi cấu uế lậu hoặc (defilement - àsava). Như Đức Phật đã dạy, hành giả bấy giờ được trang bị bằng mọi thể trạng, mọi điều kiện cần và đủ. Nên tận lực duy trì việc hành pháp đến lúc chín mùi, chứng đạt bốn Đạo - bốn Quả và Níp Bàn.

Trong tư thế hành thiền, những gì được giảng trên chỉ ở vị thế ngồi, bất cứ tư thế đi, đứng, nằm, ngồi nào, cũng hành tương tự.

- Khi bạn khởi động đứng lên cần ghi nhận là Muốn đứng, Muốn đứng (Ghi nhận: tức không lẩm bẩm trong miệng hay thì thầm ở tâm hai chữ "Muốn đứng"). Khi đã đứng, cần ghi nhận Đứng, Đứng. Chú tâm vào điểm chạm giữa chân và sàn nhà, cần ghi nhận Đứng, Chạm, Đứng, Chạm.

- Khi muốn di chuyển tới trước cần ghi nhận là Muốn Bước, Muốn Bước. Chân phải di chuyển, cần ghi nhận . Bước chân phải, Bước chân phải. Chân trái cũng vậy. Bước chân trái, Bước chân trái. Bạn có thể tiếp tục ghi nhận tùng cử động Dở, Bước, Đạp - Dở, Bước, Đạp trong lúc hành. Khi quay lại, cần ghi nhận Quay Lại, Quay Lại.

Trong bất cứ tư thế nào, cần ghi nhận theo bất cứ động tác và vị trí nào đang xử dụng. Nếu hành giả duy trì việc ghi nhận như trên, thật rất tốt đẹp cho việc hành thiền Đại Niệm Xứ theo Tám Thánh Đạo.

- Nếu muốn đổi tư thế Đi qua Ngồi, cần ghi nhận Muốn Ngồi, Muốn Ngồi. Khi ngồi xuống, cần ghi nhận Ngồi Xuống, Ngồi Xuống.

- "Yathà yathà và panassa kàyo panihito hoti tathà tathà nam pajànàti" Vị hành giả an trú theo lời dạy của Đức Phật và duy trì niệm theo đó, Khi đổi tư thế Ngồi qua Nằm cần ghi nhận Muốn Nằm, Muốn Nằm. Khi nằm xuống cần ghi nhận Nằm Xuống, Nằm Xuống. Khi nghiêng qua trái hay phải, cần ghi nhận tuần tự như đang làm. Trong cách này bạn ghi nhận tiếp diễn cho tới khi ngủ thiếp đi. Nếu việc ghi nhận hữu ích, cần ghi nhận tiếp tục.

Và nếu như cảm thấy Muốn Ngủ, bạn có thể thiếp đi trong sự ghi nhận! Nếu bạn có dịp nghỉ ngơi: Khi ngủ bạn mới có thời gian giải lao. Rồi khi thức dậy lại phải bắt đầu ghi nhận trở lại bằng tâm thức đầu tiên!

Trong lúc hành như vậy, sáu Cảnh tùy phiền não (àrammana nusaya kilesa) bên ngòai diễn ra một cách rõ rệt bởi sáu cảnh của tâm thức như sắc, thính, khí, vị, xúc. Chúng duy trì ngủ ngầm trong tâm thức của nội thân. Có những loại kiết sử khác như Tham - Sân - Si bẩm sinh nhiều đời, được gọi là Điều Kiện Tùy Phiền Não, chúng cũng ngủ ngầm tự tâm tưởng. Trong hai loại phiền não, loại đầu là Cảnh Tùy Phiền Não, như tham lam, sân hận, si mê trở nên bất lực dưới động tác của Thiền Niệm Xứ, những phiền não này không thể mạnh mẽ lên được. Trái lại, chúng muội lược, yếu đi, đoạn giảm.

Đương nhiên là các lậu hoặc bị đói kém bởi thiếu cảnh gợi cảm. Khi chúng đói chúng sẽ cố hồi tưởng những kinh nghiệm thụ hưởng và cảnh qúa khứ, tự bộc lộ trong tâm thụ hưởng sung mãn. Các lậu hoặc bấy giờ tự hưởng thụ những cảnh gợi cảm này để thỏa mãn.

Bạn có thể vứt bỏ nó ra bằng sự ghi nhận Đang Nghĩ, Đang Nghĩ.

Những phiền não được mang đến do sáu cảnh có thể bị bứng bỏ cùng thế ấy, nhưng riêng phần Điều Kiện Tùy Phiền Não không thể bứng gốc chỉ bằng sự ghi nhận .

- Bạn phải vận dụng cách khác:

1. Thân cận bạn lành (Sappurisasamseva)

2. Nghe Pháp (Saddhammassavana)

3. Chơn Chánh Tác Ý (Yonisomanasikàva)

4. Hành Pháp Tùy Pháp (Dhammànudhamma patipatti)

Tức hành và tu tiến ý, khẩu, thân theo chín siêu thế phần. Mới gọi là phiền não bị đoạn tận, tận diệt vừa theo ý bạn!

Kết Luận:

Tôi cầu chúc các hành giả chúng ta có thể nỗ lực bằng nhiều phương pháp khác nhau như đã nói trên và tận diệt hai loại phiền não, Cảnh Tùy Phiền Não và Điều Kiện Tùy Phiền Não. Như thế bạn mới giải thóat các lậu hoặc vĩnh viễn, đạt Níp Bàn tầng tối thượng của sự thanh tịnh và hoàn hảo.

Lời Nhắn Nhủ của Ngài Mahasi Sayadaw:

"Niệm liên tục đưa đến trí tuệ trong sự liên hệ tất yếu giữa thân tâm

- vô thường - khổ não - vô ngã. Trí tuệ này dẫn đến Níp Bàn".

Tóm Lại: (Nguyên văn Anh Ngữ là thể văn vần)

Trí tuệ phát triển thế nào?

Trí tuệ phát triển bằng hành Thiền trên Ngũ Thủ Uẩn

Tại sao và khi nào chúng ta hành thiền trên ngũ thủ uẩn?

Bất cứ khi nào chúng khởi lên, để ta không bám chấp vào chúng.

Nếu ta thất bại trong việc hành thiền trên danh sắc, chúng khởi hiện, bám chặt lại vào ta.

Ta chấp thủ năm uẩn như thường hằng, an lạc và như của ta (thường, lạc, ngã).

Nếu ta hành thiền trên Danh Sắc khi chúng hiện, sự bám chấp Danh Sắc không sanh.

Chúng được quán xét rõ ràng, tất cả là vô thường, khổ não, những diễn tiến sanh diệt liên tục rất đơn thuần.

Rồi một lúc chấp thủ diệt, Đạo sanh, dẫn đến Níp Bàn.

Ngay sau đó, là những chi phần của trí tuệ thiền định.

Thiền Quy (Thiền Viện Mahasi)

Hành giả cần phải:

1. Hành 14 giờ chính thức mỗi ngày bằng thiền, trong tư thế ngồi và đi.

2. Độc cư, giữ yên tịnh. Mọi giao tiếp không được khuyến khích tại đây.

3. Kềm chế việc hở môi nói chuyện.

4. Hạn chế tối thiểu việc đọc và viết.

5. Cư sĩ phải giữ Bát Quan Trai giới. Cấm hút thuốc. Nhà sư và tu nữ phải trì giữ cẩn mật giói luật hàng xuất gia.

6. Cẩn trọng theo sát hướng dẫn của Thiền Sư và không hành theo bất cứ lối thiền nào khác tại đây.

7. Không được có bất cứ hành vi nào không liên quan đến việc hành thiền liên tục (như nghe radio, cassette, xoa bóp, chụp hình, giữ sách vở - dù là kinh, châm cứu, tiếp khách, nấu ăn, học tiếng Miến Điện, Anh văn hay Pàli ...)

8. Thu thúc các Căn. Sống như Mù, Điếc, Câm, Ngu, Bệnh, và như người chết rồi.

9. Cử động thật chậm.

10. Hạn chế ngủ từ 4-6 giờ trên 24 giờ mổi ngày.

11. Hành giả phải hành thiền bằng:

- Lòng tôn kính và thật tâm

- Sáng suốt, trung thực và chân chính.

- Tinh cần và dũng mãnh.

- Thông suốt mọi việc.

- Kiên định.

- Trì chí, liên tục từng giây phút niệm, từ khi kinh hành sáng đến lúc an nghỉ buổi tối.

12. Không thể gián đoạn niệm để suy nghĩ, liên tưởng, suy tính, phân tích hay giải thích trong khi hành niệm liên tục.

13. Thông thường, việc hành thiền dành cho người bình thường và tâm trí quân bình. Nếu người mà tâm trí không sắc bén để hành thiền liên tục, nhất là để theo sát giáo huấn, thì không thể gọi là hành giả. -- (Lời dạy của các Thiền Sư ).

Tóm Lược Hướng Dẫn Cách Trình Pháp

1. Mỗi hiện pháp gặp phải trong một lần ngồi thiền cần được mô tả trong những thuật ngữ sau:

a. Sự phát sanh

b. Sự ghi nhận

c. Sự quan sát

Trình bày những hiện pháp (Đề Mục) gặp phải theo một cách trình tự từ hiện pháp đầu tiên, như chuyển động lên - xuống, phồng - xọp của bụng.

Chẳng hạn:

- Sự phồng lên của bụng đã phát sanh tôi ghi nhận là Phồng rồi quan sát sự giãn nở, sự nén hơi, sự căng cứng ".

- "Sự xọp xuống của bụng đã phát sanh, tôi ghi nhận là Xọp rồi quan sát sự xẹp xuống, sự thư giãn tinh thần"

2. Trình bày sự biết rõ các hiện pháp đồng phát sanh ra sao và ta quan sát chúng liên tục như thế nào?

Chẳng hạn: "Sự biết rõ chỉ đến sau khi sự Phồng đã sanh diệt và tôi chỉ có thể quan sát một hay hai những sự phồng và những sự xọp, trước khi tâm ý trôi mất" hay "sự biết hiện pháp phát sanh ngay ở sát na phồng và sự kéo dài của nó, và tôi có thể quan sát phồng - xọp từ 20 đến 30 lần trước khi tâm ý phóng đi".

Điều quan trọng nhất là trình hiện pháp đầu tiên trong sự rõ ràng, đơn giản, ngôn từ chuẩn xác trong mọi chi tiết chính xác mà ta đã quan sát. Chỉ sau khi đó bạn mới có thể trình bày những hiện pháp kế tiếp đã được ghi nhận và biết rõ trong lúc ngồi.

3. Trình bày những hiện pháp kế tiếp đã được ghi nhận và quan sát rõ rệt khi ngồi thiền .

Chẳng hạn: Những tâm cảm thọ từ thân thể: đau nhức, ngứa ngáy,.... suy nghĩ và ý tưởng, phóng dật, hoạch định, nhớ tưởng, .... những trạng thái tâm: sân hận nóng nảy, ngã mạn tự cao, an lạc, vừa ý, v v...

Xin thuật lại những chi tiết, ý liệu sau trong mỗi hiện pháp được trình bày:

a) Sự phát sanh của một hiện pháp. Ví dụ: "Đau nhức đã phát sanh ở đầu gối,...."

b) Những gì ta đã làm, ta ghi nhận chúng ra sao. Ví dụ: tôi ghi nhận rằng "đau đau"

c) Những gì ta đã quán sát. Ví dụ: tôi quan sát sự đau nhói.

d) Những gì sẩy ra cho hiện pháp Ví dụ: đau nhói đổi thành đau nhức.

e) Những gì ta đã làm kế đó. Ví dụ: tôi ghi nhận chúng khi "nhức, nhức".

f) Những gì ta quan sát. Ví dụ: tôi quan sát nhịp đau nhức dập chậm (nhói lên từng nhịp).

g) Những gì xảy ra . Ví dụ: khi tôi ghi nhận chúng, chúng đã diệt đi.

h) Những gì ta đã làm kế đó. Ví dụ: tôi trở về sự ghi nhận Phồng và Xọp.

i) Tâm phóng dật khởi hiện pháp (Đề Mục). Ví dụ: đầu tiên tôi không ghi nhận chúng. Nhưng khi tôi đã hành, tôi ghi nhận chúng là: phóng dật" và phóng dật đã chấm dứt. Ngay sau đó, tôi trở về sự quan sát Phồng - Xọp.

4. Ta phải trình bày diễn tiến toàn diện của ta trong mỗi hiện pháp (đề mục) kế tiếp.

- Sau khi trình bày về thiền toạ (ngồi), ta có thể trình bày tiếp về thiền hành (đi kinh hành)

- Lại nữa, mô tả trước tiên về những hiện pháp ban đầu: Dở, Bước, Đạp của mỗi chân.

Chẳng hạn: "Khi kinh hành, tôi dở chân, ghi nhận sự dở chân và quan sát X,Y,Z.... Chuyển chân tới trước, tôi ghi nhận bước chân và quan sát A,B,C... Khi đặt chân xuống, tôi ghi nhận sự đặt chân và quan sát L,M,N... Tôi có thể ghi nhận, theo dõi liên tục từ 10 đến 15 bước trước khi tâm ý trôi mất (phóng dật), hay tôi đã bị tác động bởi các cảnh vật và các âm thanh (sắc và thinh).

Những hiện pháp kế tiếp có thể liền được trình bày trong diễn tiến toàn diện của chúng.

a) Khi tâm ý phóng dật, tôi đã nhận biết chúng ngay tức thời.

b) Tôi đã ghi nhận "phóng dật", chúng nhòa đi một cách chậm dần và biến mất, rồi tôi trở lại quan sát, theo dõi sự dở, bước, đạp.

*

Hình thức này dành cho việc trình pháp (trình bày những kinh nghiệm hành thiền) đã minh chứng là hữu ích vô cùng cho nhiều hành giả. Nó chỉ đường cho tâm an trụ trong đường hướng hành thiền, thông qua việc khai mở toàn bộ những tiến trình nào có thể xảy ra trong thân - tâm chúng ta.

Bất cứ cái gì bạn kinh nghiệm được trong việc hành thiền, có thể được đúc kết trong việc trình pháp của bạn, cho dù đó là trạng thái an trú hỷ lạc của tâm, những giai đoạn tình cảm hay tâm tư gặp khó khăn hay chướng ngại pháp mạnh mẽ. Lợi ích lớn nhất của cách thức trình pháp hành thiền đặc biệt này là, giúp bạn tập trung niệm một cách trực tiếp trên sự tu chứng, còn hơn là đánh mất mình trong tư duy miên man và tản mác về những gì xảy ra.

Sự liên hệ nan giải này trong việc trình pháp cùng sự nhận thức mạnh mẽ, sâu sắc hơn, làm minh bạch và thấu đáo về thiền định.

Khổ đau và Con đường Quán niệm

Nữ thiền sư Ajahn Naeb

Tỳ kheo Giác Nguyên dịch Việt

Kính bạch chư tăng,

Kính thưa quý vị thính giả cư sĩ,

Trong buổi nói chuyện này, tôi sẽ đặc biệt bàn về cái mà chúng ta vẫn gọi là sự đau khổ cùng với con đường quán niệm nó theo đúng tinh thần của pháp môn Tuệ Quán (Tứ Niệm Xứ), con đường duy nhất dẫn đến giác ngộ và giải thoát. Chúng ta cũng biết đó, vấn đề cốt lõi của Tứ Niệm Xứ chính là nhìn ngắm sự đau khổ. Tôi nói như vậy vì đã có không ít người vẫn hiểu lầm rằng tu tập Tuệ Quán chỉ đơn giản là để tìm kiếm sự an lạc (mặc dù so với người không tu tập thì các hành giả Tứ Niệm Xứ vẫn thường an lạc hơn) và từ câu nói này của tôi chắc chắn sẽ dẫn đến một loạt các câu hỏi : Vì sao lại phải nhìn ngắm những đau khổ? Chúng có gì để nhìn ngắm? Và phải nhìn ngắm như thế nào mới đúng?

Như tôi vừa nói, vấn đề trước tiên mà chúng ta cần giải quyết chính là việc định nghĩa đau khổ là gì, có bao nhiêu thứ đau khổ và thế nào là con đường quán niệm đau khổ. Ở đây, cái gọi là khổ đau vẫn thường được phân tích thành bốn hoặc năm trường hợp :

1) Thọ Khổ (Vedanàdukkha): đây chính là những hình thái đau khổ cụ thể, rõ ràng mà ai cũng có thể nhìn thấy. Chúng là tất cả những cảm giác khó chịu, bất an, bất ổn của thân xác hoặc tâm hồn nói chung.

2) Hành Khổ (Sankhàradukkha) : Còn gọi là Thực Tính Khổ (Sabhàvadukkha), dù đôi khi hai thuật ngữ này được định nghĩa khác nhau. Ở đây, cả hai chữ đều được dùng để ám chỉ sự tồn tại của năm Uẩn vốn mong manh, phù du này.

3) Pháp Ấn Khổ (Lakkhanadukkha) : Chỉ cho cái khổ trong ba Pháp Ấn, còn gọi là Tam tướng (Vô Thường, Khổ Não và Vô Ngã) mà ta vẫn thấy nhắc tới trong định nghĩa của các thuật ngữ Khổ Tướng (dukkhalakkhana), Khổ Tùy Quán (dukkhànupassanà), Hành Giả chuyên tu Khổ Tùy Quán ( Dukkhavihàrì).

4) Đế Khổ ( Saccadukkha) : Tức Khổ Đế, Đệ Nhất Thánh Đế trong Tứ Thánh Đế, nội dung bao gồm cả ba thứ khổ vừa kể trên đây.

Khổ đau được phân tích thành nhiều thứ như thế, vậy khi quán niệm, hành giả sẽ quán niệm thứ khổ nào trong bốn thứ khổ đó? Xin thưa rằng ta phải quán niệm cả bốn thứ. Bởi chỉ có vậy, hành giả mới có thể thấy rõ được diệu lý Tứ Thánh Đế, vấn đề rốt ráo nhất của trí tuệ giác ngộ. Và tất cả Phật tử chúng ta ai cũng hiểu rằng Khổ Đế chính là cái cần được nhìn thấy, quán tri (trong khi Tập Đế –tức Tham Ái tạo ra Khổ Đế- cần được đoạn trừ, Diệt Đế-tức Niết Bàn- cần được chứng ngộ và Đạo Đế-tức Bát Thánh Đạo thì cần được hành trì). Bất cứ khi nào hành giả thực chứng được Khổ Đế một cách toàn triệt thì có nghĩa là vị này cũng đã liễu tri trọn vẹn Tứ Thánh Đế. Và công phu này được gọi là con đường quán niệm đau khổ bằng Tuệ Quán (Vipassanàpannà) vậy.

Trên đây vừa nói đến các thứ khổ cơ hồ là từng thứ khác nhau, vậy các thứ khổ đó thực sự đồng dị với nhau như thế nào?

Theo lý mà nói thì tất cả các thứ khổ đều nằm gọn trong Khổ Đế và ta còn có thể nói rằng trọn vẹn Phật Pháp bao gồm tám muôn bốn ngàn Pháp Môn đều nằm trong diệu lý Tứ Thánh Đế, không sót một mảy may nào. Bởi tất cả những gì Phật dạy trong suốt 45 năm hoằng hoá độ sinh đều nhằm vào một lý tưởng duy nhất là khai thị cho chúng sinh giác ngộ Tứ Thánh Đế. Tứ Thánh Đế chính là tinh hoa cốt lõi của Phật Pháp. Và tất cả mọi đau khổ đã được nhắc đến nãy giờ thì lại chỉ nằm trong Khổ Thánh Đế. Bước tiếp theo, chúng ta hãy thử tìm hiểu ý nghĩa của con đường quán niệm các đau khổ, tức Khổ Thánh Đế.

Bất cứ sự hành trì nào cũng đòi hỏi một sự hiểu biết. Chúng ta phải luôn biết rõ mục đích của công việc mình làm. Ở đây, toàn bộ công phu tu tập của chúng ta chỉ nhắm vào mục đích chứng ngộ Tứ Thánh Đế, cứu cánh chấm dứt tất cả đau khổ. Đã nói vậy thì Tứ Đế bao gồm những gì và thế nào là con đường tu chứng y cứ trên Tứ Thánh Đế. Câu trả lời căn bản và ngắn gọn là Tứ Thánh Đế bao gồm một Khổ Đế cần được hiểu biết (Parinneyyakicca)), một Tập Đế cần được đoạn trừ (Pahànakicca), một Diệt Đế cần được chứng ngộ (Sacchikiriyakicca) và một Đạo Đế cần được tu tập (Bhàvanàkicca). Đó là những hiểu biết cần thiết cho một hành giả, nhưng liệu trong lúc tu tập chúng ta có phải thực hiện mọi thứ theo đúng tinh thần những gì vừa nói hay không? Xin thưa rằng trước sau như một, trách nhiệm của chúng ta đối với Tứ Thánh Đế luôn là những tiêu chí căn bản trong cuộc tu : Quán Khổ, Trừ Tập, Chứng Diệt và Hành Đạo. Có thể có người muốn hỏi rằng ý nghĩa của Khổ Đế xem ra quá bao la, gồm tất cả đau khổ trong đời, vậy khi tu tập theo con đường quán niệm chúng , hành giả sẽ bắt đầu từ đâu, nói rõ hơn là từ thứ khổ nào trong bốn thứ khổ vừa nêu. Xin trả lời rằng đề mục trước tiên để hành giả quán niệm chính là Thọ Khổ ( tức những sự khó chịu thể xác hoặc những bực bội, lo sợ, bất ổn thuộc tinh thần). Lý do đơn giản là những đau khổ loại này luôn có thể xuất hiện mọi lúc, mọi nơi, trong mọi giây phút sinh hoạt của chúng ta, từ đầu ngày cho đến lúc đi ngũ. Và nói cho cùng thì giấc ngũ lại cũng là một cách giải trừ đau khổ của con người!

Đã nói là quán niệm Thọ Khổ thì dĩ nhiên phải có Thọ Khổ ta mới có thể quán niệm. Nhưng Thọ Khổ ở đâu mà nhiều thế? Suy theo lý thì khi ta nhìn ngắm sự an lạc của bản thân cũng là lúc ta đang quán niệm sự đau khổ. Bởi chỉ có sự đau khổ mới được kể là một trong trong Tứ Đế, còn sự an lạc nào đó nếu có cũng chỉ là cái gì giả lập , hình sương bóng khói. Muốn quán niệm Thọ khổ được dễ dàng, hành giả nên bắt đầu suy tưởng những Khổ Thọ trong quá khứ gần nhất. Vì trong từng ngày, mỗi người đều có vô số lần xuất hiện của Khổ Thọ và chúng ta cũng đã chừng ấy lần có đủ cách phản ứng để hoá giải chúng. Có quán niệm, hành giả sẽ có dịp thấy rằng đời sống chúng sinh chỉ là từng giây phút đọa đày, khổ nạn mà thôi.

Đại khái, quán niệm đau khổ là ghi nhận , ý thức những Khổ Thọ (một trong những hình thức đau khổ vừa kể ở trên) vốn dỉ xuất hiện thường trực ở bản thân mỗi người trong suốt mọi thời điểm.

Tiếp theo đây, thế nào là cách thức quán niệm Hành Khổ? Hành Khổ ở đây dỉ nhiên không phải là Khổ Thọ, mà chính là ý muốn giải quyết Khổ Thọ, tức sự khó chịu đang xảy ra cho mình.Chính cái ý muốn trốn tránh này cũng là một thứ đau khổ.Ở đây, Khổ Thọ giống như một bệnh nhân và Hành Khổ thì tạm ví dụ như một người y tá vậy. Bệnh nhân càng bị trầm trọng, càng khó chăm sóc bao nhiêu thì người y tá cũng càng vất vả , cực khổ bấy nhiêu.Nhất nhất mọi chuyện, từ việc chăm chút cho ăn uống đến việc tiêu tiểu hay đở nâng cho bệnh nhân đi, đứng, ngồi nằm... Người y tá dù muốn dù không đều phải gánh vác.Tất cả những sinh hoạt thường nhật của từng người chúng ta như Đi, Đứng, Nằm, Ngồi,Uống, Ăn, Tiêu tiểu .. thực ra cũng là những phiền toái, nếu không muốn nói là những khổ hình mà mình phải chấp nhận khi đã trót có thân này.Nhưng chính vì chúng ta chỉ có sốâng mà không có suy tư nên không tự nhận ra điều đó.Tất cả những giải pháp hay phản ứng của chúng ta trước những nhu cầu tâm sinh lý đó đều có thể gọi chung là Hành Khổ. Cả Khổ Thọ và Hành Khổ (ý muốn giải quyết Khổ Thọ) đều là cái mà tôi muốn gọi chung là những khổ đau mà tất cả chúng ta cần phải quán niệm. Mối quan hệ của chúng đối với nhau đúng hệt như bệnh nhân với người y tá nuôi bệânh vậy. Và trong trường hợp chúng ta thì mổi người cùng lúc vừa là bệnh nhân mà cũng vừa là y tá cho chính mình.Chúng ta không thể ngồi yên bó gối trước những đòi hỏi bức bách của tấm thân sinh lý này mà không nhanh chóng đáp ứng kịp thời cho nó: Ngồi lâu quá, đi nhiều quá, đứng lâu qú, nằm lâu quá, rồi đói khát, chột bụng, buồn tiểu ..

Từ thuở lọt lòng, chúng ta đã thường xuyên chịu đựng tất cả những khốn khổ này nhưng vì sao trong chúng ta hầu như không ai thấy ra điều đó? Lý do đơn giản chỉ vì ta không chịu nhìn ngắm cái mà ai cũng cho là nhịp sống căn bản của con người, ai cũng cho đó là chuyện thường tình và sống tuân theo nhịp sống thường tình thì là chuyện tốt chứ có gì mà phải ưu tư, quán niệm!

Nói một cách chính xác thì con đường tu tập Tuệ Quán chính là sự quay về nhìn ngắm tất cả những gì nằm ngay trước mắt chúng ta, những gì bình thường dể thấy nhất.Với một hành giả thiếu hiểu biết thì có thể nghĩ đến những cái gì cao xa huyền viễn, nhưng nếu đối với những thứ thông thường nhất mà ta không thấy được thì ta thực ra chẵng có gì để nhìn thấy nữa. Bởi yếu lý Tuệ Quán thực ra là sự nhìn thấy được những gì là SỰ THẬT trong cái thông tục, giản dị, bình phàm nhất.Không hiểu được cái sự thật nằm trong những thứ đó, thuật ngữ Phật học gọi là Vô Minh, mà ở đây là sự thiếu hiểu biết trong Khổ Đế!

Sự không hiểu biết về lý Tứ Đế được gọi là Vô Minh và chính sự không hiểu biết đó lại cũng là một phần trong Tứ Đế. Chúng ta không biết gì đến mối tương quan này và từ đó, suốt dòng luân hồi vô thủy, chúng ta vẫn cứ tự là người y tá tự nguyện khốn khổ của bản thân và thậm chí còn xem những nổûi nhọc nhằn đó là nguồn vui cho mình. Bởi cứ sau mỗi lần giải quyết được một nổi khó chịu nào đó thì ta vẫn luôn cảm thấy hạnh phúc!

Ý nghĩa thực sự của Hành Khổ như vừa trình bày trên đây rỏ ràng chỉ là khuynh hướng tâm lý đi tìm một giải pháp Trốn Khổ Tìm Vui trong nổi mòn mỏi triền miên suốt nhiều đời sinh tử. Ta không thể nhìn thấy được khía cạnh sâu sắc này là bởi vì ta chưa bao giờ nhìn ngắm bản chất các pháp theo đúng nguyên lý Nhân Quả, hoặc cũng có thể đã từng nhìn nhưng chưa thấy được.

Hình thức đau khổ thứ ba chính là Thực Tướng Khổ (Sabhàvadukkha), ở đây ám chỉ cho sự tồn tại của Ngũ Uẩn (Sắc, Thọ, Tưởng, Hành ,Thức).Năm Uẩn này chính là những thành tố tạo nên tất cả các pháp trong đời và bản chất của chúng luôn là đổi thay, biến tướng. Tất cả những gì ta gọi là đau khổ cũng đều xảy ra ngay từ những biến chuyễn đổi thay của Ngũ Uẩn. Chính vì vậy, bản thân Ngũ Uẩn cũng là sự đau khổ mà chúng ta cần phải quán niệm để thấy rằng đau khổ và Ngũ Uẩn chỉ là một. Không có cái này cũng có nghĩa là cái kia sẽ không tồn tại. Đó là lý do tại sao Phật dạy năm Uẩn là khổ.

Hình thức đau khổ thứ tư là Pháp Ấn Khổ (lakkhanadukkha) tức là một trong ba pháp tướng phổ cập trong đời : Vô Thường , Khổ Não, Vô Ngã.Nói đến pháp tướng Vô Thường tức là ta phải cùng lúc đề cập đến bốn vấn đề: Ngũ Uẩn, sự vô thường của Ngũ Uẩn, người thực tập quán chiếu sự vô thường của ngũ uẩn (aniccànupassì) và khả năng sống thể nhập trọn vẹn, hết mình vào nhận thức đó. Người đạt đến trình độ này được gọi là vị Trú Pháp (aniccàvihàrì). Trí tuệ về ba Pháp Ấn ở một người như vậy có thể nói đã trở thành nguồn suy tư thường trực suốt đêm ngày. Với khả năng tâm linh như vậy, các thứ phiền não hầu như không có cơ hội chi phối ,ảnh hưởng hành giả nữa vì bất cứ điều gì xuất hiện qua tâm thức của vị này cũng đều là những đối tượng Vô Thường, Khổ Não, Vô Ngã. Pháp Ấn này làm nổi bật Pháp Ấn kia, và đó chính là con đường dẫn đến trí tuệ giác ngộ.

Trên đây tôi vừa phân tích cái gọi là Đau Khổ qua bốn khía cạnh. Tiếp theo đó, sự Vô Thường và Vô Ngã cũng cần được hiểu qua bốùn khía cạnh như vậy.Ba Pháp Ấn đem nhân với bốn khía cạnh triển khai , thành ra 12 vấn đề mà một hành giả Tuệ Quán nào cũng phải biết qua để có thể đạt đến trí tuệ giác ngộ.

Tất cả quí vị thính giả hiện diện nơi đây chắc chắn đều hiểu rằng Ngũ uẩn là vô thường ,và hình thức vô thường của vạn pháp thì thiên hình vạn trạng (thường được mô tả bằng mười chữ gần như đồng nghĩa), mỗi người đều có một cách nhìn ngắm, thấm thía khác nhau. Miển sao trong trí tuệ chúng ta, mọi thứ luôn là những biến tướng phù du.Nhưng trên đây chúng ta vẫn liên tục nói tới sự vô thường của Ngũ Uẩn mà dường như chưa nói rõ trạng thái vô thường của chúng, của từng Uẩn. Vậy thế nào là sự vô thường của Sắc Uẩn? Tạm thời, đó là những hình thức thay đổi của vật chất sinh lý mà ở bất cứ ai, nơi đâu, lúc nào ta cũng có thể nhìn thấy, chẵng hạn những hình ảnh già nua, bệnh hoạn. Có điều là ta thường chỉ nhìn thấy sự vô thường đó của Sắc Uẩn qua thứ trí tuệ Suy Diễn (cintamayàpannà), không phải bằng khả năng Tuệ Quán thật sư ï(Vipassanànana). Nghĩa là tuy nói đó là sự nhìn thấy nhưng thực ra ta chỉ Hồi Tưởng lại những gì mình vừa nhìn thấy chúng bằng sự Suy Tưởng (sannà) và Tác Ý (manasikàra), hai thuật ngữ Phật học vẫn được tạm dùng thay cho Kinh Nghiệm và Lưu Tâm trong ngôn ngữ văn học. Đối với trường hợp các Uẩn kia cũng giống như vậy. Nghĩa là cơ hồ chúng ta chỉ nhìn thấy sự vô thường của các Danh Uẩn (Thọ, Tưởng, Hành, Thức) bằng chính những kiến thức bài vở mà ta học hỏi được, chứ không phải bằng vào khả năng trí tuệ nội tại của chính mình. Nói cho dể hiểu, ta thường Nhìn Thấy sự vô thường bằng sự Nhớ Lại mà thôi!

Chúng ta có lẽ không hề biết rằng vấn đề quan trọng căn bản của công phu Tuệ Quán chính là sự KỊP THỜI nhìn thấy trọn vẹn sự vô thường của Ngũ Uẩn ngay trong từng khoảnh khắc chớp nhoáng. Đó phải là một cái nhìn trực diện ngay Hiện Tại, không phải sự Hồi Tưởng về Quá Khư, hay Tưởng Tượng về Tương Lai. Bởi vì bản thân các Uan luôn sinh diệt, đổi thay trong từng giây phút, quá đủ để chúng ta có ngay đối tượng nhìn ngắm, quán niệm. Như vậy vấn đề là nằm ở chúng ta chứ không phải ở các đối tượng và như vậy thì thế nào là một trí tuệ quán niệm đúng đắn về sự vô thường của các Uẩn? Ở đây, tôi muốn nhắc lại khả năng quán niệm chính chắn của một hành giả về sự vô thường mà thuật ngữ Pàli gọi là Aniccànupassì (vừa nhắc ở trước). Chúng ta có lẽ phải nhận rằng đối với sự vô thường của Ngũ Uẩn, các hành giả thường Nghĩ ra nhiều hơn là Nhìn Thấy, cho dù đó là một số hành giả chuyên tu đi nữa cũng vậy. Tôi muốn nhắc lại thật nhiều lần rằng khả năng quán niệm về sự vô thường của Ngũ Uẩn phải là trí tuệ Tuệ Quán (Vipassanàpannà) chứ không phải bất cứ sự Tưởng Tượng (sannà) nào cả, cho dù đó có là sự suy tưởng dựa trên khả năng lý luận của trí óc (cintamayàpannà) hay trên khả năng kiến thức sách vở (sutamayàpannà). Vấn đề tiếp theo mà tôi muốn nói đến, đó chính là trình độ sống hết mình với trí tuệ về sự vô thường của Ngũ Uẩn. Thuật ngữ Pàli gọi đó là trình độ Trú Pháp (aniccavihàri). Ở đây vị hành giả nhìn thấy rõ ràng sự vô thường không chỉ ở nội tâm của mình, mà còn ngay trên cả đối tượng đang vô thường kia nữa. Khả năng quán niệm này có thể không còn lệ thuộc vào thời khoá ấn định nữa, bởi vị ấy đã lấy chính trí tuệ kia làm đời sống tâm linh của mình và có vậy mới có đủ nội lực giải trừ phiền não. Tùy theo túc duyên Ba La Mật của mổi người mà thời gian sống Thiền hết mình như vậy được kéo dài lâu mau khác nhau, từ một buổi thiền tập mươi phút cho đến một ngày, một tháng, hay nhiều năm dài (trong kinh Niệm Xứ, Phật còn nói đến 7 năm trời!). Và dỉ nhiên chỉ với một nghị lực kiên định vững vàng như vậy ,chúng ta mới có cơ hội đoạn trừ phiền não, cứu cánh cuối cùng của con đường Tuệ Quán.

Trên đây là nói về pháp ấn Vô Thường, ở hai pháp ấn còn lại là Khổ Não và Vô Ngã cũng giống như vậy.

Tất cả hình thức đau khổ nào vừa nói đến ở trước, dù là Khổ Thọ, Hành Khổ, Thực Tướng Khổ, hay Pháp Ấn Khổ cũng đều nằm chung trong Khổ Đế vì Khổ Đế chính là thánh đế đầu tiên trong Tứ Đế và nội dung của thánh đế này chính là tất cả những gì được gọi là Đau Khổ theo mọi định nghĩa, mọi trình độ phàm thánh. Những gì tôi vừa trình bày thực ra chỉ có thể nên xem là những gợi ý bằng phương tiện ngôn ngữ với hi vọng giúp được cho quí vị chút ít gì đó trong sự chứng nghiệm thực sự của bản thân mà thôi. Bởi trên thực tính chánh pháp, việc nhìn ngắm những đau khổ thường tình thành ra sự chứng ngộ về Khổ Đế bằng trí tuệ như thật thì phải nói là không dể dàng tí nào. Đó là một điều hết sức quan trọng mà tôi vẫn luôn hi vọng quí vị ghi nhớ.

Tôi xin nhắc lại ở đây rằng tất cả hình thức Đau Khổ được trình bày trong pháp môn quán niệm này thực ra luôn chỉ là một vấn đề. Cái này chính là cái kia. Thấy được Thọ Khổ thì cũng là thấy được Pháp Ấn Khổ. Đại khái như vậy.Đồng thời, cái gọi là Tam Tướng hay Tam Pháp Ấn cũng thế. Một vị hành giả thấy rõ được tính Vô Thường thì cũng sẽ thấy được tính Khổ Não và Vô Ngã trong Ngũ Uẩn.Để có thể tự xác định khả năng quán niệm Tam Tướng của mình, hành giả luôn nên tự suy xét xem mình đã thấy rõ tất cả những gì gọi là Khổ Thọ, Khổ Tướng, Hành Khổ một cách đúng mức hay chưa. Một hành giả thông tuệ khi quán niệm Khổ thọ sẽ lập tức thấy ra ngay diệu lý của Khổ Đế.Vị ấy sẽ tự thấy rõ bản chất của Khổ Thọ ra sao, biết rõ nó khởi sinh từ Danh Sắc, một tên gọi khác của Ngũ Uẩn.Vì có Danh Sắc, Ngũ Uẩn nên mới có Khổ Thọ. Hoặc nếu không có Danh Sắc, Ngũ Uẩn thì cũng sẽ không có Thực Tính Khổ (Sabhàvadukkha) tức không thể có được Khổ Thọ. Hành giả sẽ thấy rằng chính vì có Danh Sắc nên mới có Khổ Thọ và cho đến khi nào Danh Sắc còn tồn tại thì tất cả những Khổ thọ sẽ không sao tránh được. Đó là một sự thật không thể thay đổi.Và như vậy, từ vấn đề Khổ thọ, hành giả đã mở ra một cái nhìn sâu xa hơn về Ngũ Uẩn.

Tất cả khổ đau đều đi ra từ Ngũ Uẩn, vậy cái gì là cộâi nguồn khai sinh Ngũ Uẩn? Với một suy tư đơn giản về Nhân Quả, hành giả sẽ tự thấy Phiền não chính là gốc rễ của Ngũ Uẩn và hai thứ phiền não căn bản tạo nên sự tồn tại của Ngũ Uẩn lại là Vô Minh và Tham Aùi.Nhưng hai phiền não này từ đâu mà có? Xin thưa rằng chúng khởi sinh từ sự ngộ nhận rằng Ngũ Uẩn là Hạnh Phúc. Chính từ cách nghĩ sai lầm nầy, trong từng ngày , tất cả chúng sinh mới nuôi dưỡng ý tưởng hưởng thụ, thưởng thức cái họ gọi là đời sống.Tất cả buồn vui trong đời chỉ nằm gọn trong Ngũ Uẩn dựa trên ý thức mù mịt của tất cả phàm phu.

Hành trình sinh tử của chúng ta được bắt đầu từ sự ngộ nhận về năm Uẩn. Không thấy được rằng chúng là những thứ đau khổ, ta sống hài lòng với các Uẩn của chính mình và rồi đối với năm Uẩn ở người khác. Ta vui sống với năm Uẩn vì không thấy chúng là Vô Thường. Chính sự Vô Minh này dẫn đến niềm vui đầu tư hạnh phúc của mổi người. Niềm vui đó chính là Tham Aùi trong năm Uẩn.Có thương, có thích người hay vật nào đo,ù chúng ta tự nhiên muốn ôm giữ chúng trong tay mình mãi mãi. Chúng ta sợ chết, cái chết của mình và những người thân thương. Chúng ta không dám nghĩ đến bất cứ sự mất mát nào. Và thế là chúng ta khổ. Vì không có chi trên đời là miên viễn thiên thu.Chẵng những thương thích, bám víu vào những thứ tốt đẹp, chúng ta cũng không muốn mất đi những thứ thật sự chẵng đáng gì nữa nhưng bản thân mình đã từng tự cho là vật sở hửu. Có bị tàn tật, bệnh hoạn đến mấy, không ai trong chúng ta muốn nhớ tới cái chết. Có dịp đi thăm những bệnh nhân thập tử nhất sinh, chúng ta sẽ càng thấy rõ điều đó.Sự ngộ nhận (Vô Minh) và niềm đam mê (Tham Aùi)â của chúng ta đối với năm Uẩn sâu kín và nghiêm trọng quá.Năm Uẩn có ra sao thì chúng ta vẫn không thể có được tâm niệm xả ly đối với chúng được. Chỉ riêng với Sắc Uẩn cũng đã là phần lớn vấn đề nhức nhối trong cuộc đời này rồi. Nó giống hệt như một bệnh viện luôn có đủ những hình ảnh , cảm giác quằn quại của đời sống.Nhưng con đường quán niệm đau khổ không chỉ dừng lại ở những bàn bạc về cái khổ.Chỉ thấy ra cái đau khổ, cái mặt trái của năm Uẩn, cũng vẫn chưa đu,û vì liệu chúng ta đã hiểu biết được gì về Vô Minh vá Tham Aùi. Hành giả tu tập Tuệ Quán đúng mức luôn sợ hãi, chán ghét năm Uẩn như nhìn ngắm một người đao phủ vậy. Vị ấy hiểu rằng Khổ Đau và Ngũ Uẩn chỉ là một.Cho dù chung ta có đủ phước duyên để tái sinh về các cảnh giới Dục Thiên, Phạm Thiên thọ mạng lâu dài đến mấy rồi chắc chắn cũng phải đến lúc đọa lạc và tiếp tục quẩn quanh trên khắp nẻo luân hồi khổ nhiều vui ít. Con đường duy nhất để chấm dứt sự hiện hửu của năm Uẩn phải là sự nhàm chán, kinh cảm đối với chúng. Và một điều tất yếu là khi nhàm chán Ngũ Uẩn, chúng ta mới có ý hướng chứng ngộ Niết Bàn.Nói gọn lại, do nhìn thấy những đau khổ trong sự tồn tại của năm Uẩn, hành gia ûkhông còn tiếp tục muốn kéo dài sự sinh tử và chính từ nhận thức này, tâm tư vị ấy xem như đã nhất hướng Niết Bàn. Và khi có lòng chối bỏ Ngũ Uẩn, thấy việc tái sanh là đáng sợ thì việc giải trừ phiền não xem ra mới có cơ may thành tựu.

Như vậy cái gọi là Phiền Não ở đây ám chỉ cho lòng ham muốn tái sanh. Khi nhàm chán tái sanh thì con đường dẫn đến Niết Bàn đã nằm ngay phía trước. Vì nhàm chán tái sinh cũng có nghĩa là nhàm chán tất cả cảnh giới tái sanh ,bởi không có cảnh giới nào trong 31 cõi lại không có sự tồn tại vô thường của các Uẩn(dù là cõi Nhất Uẩn, Tứ Uẩn hay Ngũ Uẩn). Cứu cánh Niết Bàn hay hành trình sinh tử chỉ là sự chọn lựa của tất cả chúng ta mà thôi.Còn ham thích sinh tử thì tiếp tục tái sinh, sợ hãi Ngũ Uẩn thì tâm hướng Niết Bàn.Khi tâm hướng Niết Bàn thì các phiền não cũng sẽ tự có khuynh hướng suy giảm.Đó chính là con đường tu chứng theo phương pháp quán niệm đau khổ thuận ứng với nguyên lý Nhân Quả tự nhiên.

Có một vấn đề vô cùng quan trọng mà tôi muốn nhấn mạnh ở đây là pháp môn Tuệ Quán luôn đem lại cho hành giả những niềm an lạc đặïc biệt vốn không thể tìm thấy ở bất cứ thứ khoái lạc vật chất nào.Đó chính là sự nhẹ nhàng, yên tĩnh , thanh thản, không sợ hãi,... mà thực ra chúng cũng chỉ là những biến tướng của Ngũ Uẩn mà thôi. Bởi khi còn có bất cứ CÁI GÌ ĐÓ tồn tại , dù là Khổ Vui Tốt Xấu, thì có nghĩa là Ngũ Uẩn vẫn tiếp tục hiện hửu. Mà đã là Ngũ Uẩn thì chắc chắn đó không phải là cứu cánh hành giả hướng đến. Cạm bẩy nguy hiểm cho một hành giả Tuệ Quán chính là niềm đam mê vào cảnh giới nội tâm thanh tịnh mà mình đang từng phút trãi qua và cho đó là hạnh phúc Niết Bàn. Hậu quả đơn giản là hành giả đã từng bước âm thầm quay lại với niềm đam mê trong Ngũ Uẩn lúc nào không hay. Còn cứu cánh Niết Bàn thực sự thì lúc này đã là nghìn trùng xa cách. Nói vậy có nghĩa là một khi còn âm thầm thích thú Ngũ Uẩn, chưa thật sự nhàm chàn chúng, thì chính lòng tham ái đó sẽ dẫn dắt chúng ta vào nẻo luân hồi tiếp tục.Tùy theo trình độ nội tâm mà mỗi người đi vào một cảnh giới tái sinh khác nhau: Người chứng đạt và duy trì được các tầng Thiền Định thì sinh về các cõi Phạm Thiên cao thấp tùy theo cấp độ thiền chứng bản thân. Những ai không chứng được Thiền Định thì cứ theo nghiệp lực cá nhân mà sinh vào các cõi Dục Giới lạc cảnh hay đọa xứ.Hành giả hiểu được nổi đáng sợ trong các nẻo luân hồi, xem Tam giới như hố than hừng thì mới có hi vọng giải thoát phiền não và chấm dứt sinh tử.

Trong cái gọi là Tam giới này tuyệt đối không có một nơi nào nằm ngoài sự đau khổ, có điều là ở mỗi cảnh giới có hình thức đau khổ khác nhau mà thôi. Bỏ đi sự đau khổ thì Tam giới chẵng còn gì nữa. Phần lớn chúng sinh không hiểu được điều đó chính do sự che khuất của Vô Minh. Muốn chấm dứt Vô Minh phải có Trí Tuệ và con đường duy nhất đưa đến trí tuệ này chính là pháp môn Tuệ Quán tức Tứ Niệm Xứ. Nói cách khác, muốn chấm dứt đau khổ thì nhất thiết phải có trí tuệ để quán niệm nó và nhờ vậy mới có thể thoát khổ.

Dù với một người hành giả sơ cơ hay thuần thục cũng nên nhớ rằng muốn thoát khổ vĩnh viễn ,chúng ta chỉ có mỗi một con đường duy nhất là quán niệm tất cả đau khổ trên sự tồn tại của Ngũ Uẩn để từ đó mới hiểu được Khổ Đế. Tất cả những cách quán niệm đau khổ không đúng với diệu lý Khổ Đế đều không thể là con đường thoát khổ.Do đó, sự nhìn ngắm Ngũ Uẩn xưa nay vẫn được xem là con đường chứng ngộ Khổ Đế, con đường giải thoát.Chính đức Phật cũng từng dạy rằng Khổ Đế là cái cần được thấy rõ, nhưng từ vô thủy tiền thân chúng ta đã cố tình nhắm mắt không chịu nhìn thấy.

Đến đây thì tôi muốn quay lại với phương thức quán niệm đau khổ và công việc đầu tiên mà hành giả phải làm chính là quán niệm Khổ Thọ.Các ngài chuyên tu Tuệ Quán đều khuyên ta nên quán niệm Khổ Thọ ngay trong từng tư thế Đi Đứng Nằm Ngồi của mình bằng những chú ý tinh tế : Ta đang thay đổi oai nghi (tư thế), ta thay đổi tư thế khác vì tư thế cũ đã quá lâu, ...

Các ngài dạy rằng sở dỉ chúng ta không thường xuyên nhìn thấy được sự đau khổ thường trực của chính mình là vì chúng ta không chú ý đến các tư thế sinh hoạt của bản thân để quán niệm Tam Tướng trong đó. Va con đường dẫn đến Niết Bàn chắc chắn không thể nằm ngoài công phu quán niệm Tam Tướng theo đúng phương thức (thấy rõ Vô Thường Tướng qua 10 khía cạnh, Khổ Tướng gồm 25 khía cạnh và Vô Ngã Tướng gồm 5 khía cạnh ) mà gom chung là 40 khía cạnh cần quán niệm trên Ngũ Uẩn. Nói vậy thì ở cả hai pháp môn Chỉ Quán có đến 80 án xứ. Chúng ta có thể lấy tất cả án xứ thiền Chỉ để làm án xứ Tuệ Quán. Tôi biết có người sẽ lấy làm lạ khi nghe tôi nói vậy, ở đây tôi chỉ nói vắn tắt là bất cứ đề mục thiền Chỉ nào khi ta muốn nhìn ngắm nó như một đối tượng quán niệm theo tinh thần Tứ Niệâm Xứ thì hoàn toàn không có vấn đề gì là không được.

Tất cả lời dạy của đức Phật đều đòi hỏi một khả năng trí tuệ cần thiết để lắng nghe .Một người có đủ túc duyên chỉ cần nghe qua Phật pháp một lần cũng có thể lãnh hội trọn vẹn những gì là cần thiết cho một trí tuệ giác ngộ. Chỉ từ một câu nói ngắn gọn, họ có thể thấy rõ Tam Tướng, nhàm chán Ngũ Uẩn và chấm dứt phiền não. Riêng đối với phần đông chúng ta do thiếu duyên Ba La Mật nên khi nghe Phật pháp có thể không đủ sức lãnh hội tinh tường, chỉ nắm bắt được một ít không đủ để thấu đáo đúng mức. Một phần cũng do phiền não của chúng ta nhiều quá nên chúng che khuất trí tuệ.Với ai cũng vậy thôi, khi phiền não được vơi giảm thì khả năng giác ngộ sẽ mạnh mẽ hơnCó thể nói rằng tất cả vấn đề tu chứng của chúng ta chỉ nằm ngay công phu quán niệm đau khổ trong năm Uẩn. Phiền não nào cũng đi ra từ sự đam mê trong năm Uẩn. Thấy được cái khổ trong năm Uẩn là thấy được Khổ Đế. Thấy được Khổ Đế thì cũng sẽ thấy đủ Tứ Đế. Và như đã nói, công phu quán niệm đau khổ được bắt đầu từ việc quan sát các oai nghi (tư thế sinh hoạt thường nhật) để từ đó thấy ra những khía cạnh Vô Thường, Khổ Não, Vô Ngã. Tùy theo cơ tánh mỗi người mà các oai nghi được ghi nhận rõ ràng từ khía cạnh nào trong Tam Tướng. Một trong những lý do các ngài khuyên ta bắt đầu quán niệm đau khổ từ các oai nghi là cũng vì phương thức này tương đối dễ dàng cho những người thiếu tuệ căn. Có quan sát các oai nghi ,ta mới có cơ hội thấy được Khổ thọ trong oai nghi cũ và thấy được cái gọi là Hành Khổ trong oai nghi mới. Rõ ràng là chúng ta luôn sống trong đau khổ vì phải luôn giải quyết cái khổ này bằng một cái khổ khác. Ở đây là dùng Hành Khổ( sự thay đổi oai nghi mới) để giàn xếp Khổ thọ (trong oai nghi cũ). Cứ theo ví dụ ở trước, thì Hành Khổ giống như viên y tá và Khổ Thọ thì giống như bệnh nhân.Mặc dù nói một cách chính xác, thì ngay trong từng oai nghi đều luôn có sự đau khổ nhưng chúng có thể vì quá vi tế nên ta không nhìn ra. (Ngồi lâu quá thì đau lưng , phải thay đổi tư thế khác và thường thì nhờ vậy ta nghe dễ chịu hơn.Nhưng thật ra ngay trong tư thế vừa được thay đổi ấy vẫn có khổ thọ tồn tại). Có quan sát các oai nghi ,ta sẽ thấy ra một điều tuy bình thường nhưng rất sâu sắc đó là hầu như lúc nào ta cũng sống trong sự đối kháng, đề phòng đau khổ. Từ những sinh hoạt nhỏ nhặt như co tay ,duỗi chân, xoay trở thân hình, đến viêc ăn uống tiêu tiểu,... đều chỉ để mình tránh được một cảm giác khó chịu nào đó.Thậm chí có lúc ta ăn không phải vì đang đói, nằm yên không hẳn vì đang mỏi,...ta làm thế chỉ vì nghĩ đến một Khổ thọ có thể xuất hiện!

Khả năng tỉnh giác trước Hành Khổ trong từng oai nghi như vậy xem ra là một bước đi cao hơn việc quán niệm Khổ thọ trong các oai nghi nữa. Hành giả làm gì cũng ý thức rõ ràng là mình đang giàn xếp khổ thọ của bản thân.Khổ thọ tác động lên từng sinh hoạt của chúng ta. Khi khổ thọ tạm thời lắng yên thì nhịp sinh hoạt của chúng ta cũng bình hòa, thư thả hơn. Vậy thì công án được đặt ra cho hành giả là ở mỗi động tác,tư thế sinh hoạt lớn nhỏ, vị này cần quán niệm rằng Ta đang giải quyết nổi khổ đau của bản thân bằng một nổi khổ khác, đó chính là Hành Khổ, ở đây là sự chuyển đổi các oai nghi.

Lý thuyết đơn giản như vậy, nhưng trong thực tế, việc quán niệm oai nghi cũ và mới hoàn toàn khác nhau. Ở oai nghi cũ, ta quán niệm khổ thọ nhưng ở oai nghi mới thì ta lại phải tỉnh giác để thấy rõ sự hiện diện của Tham ái. Nói cho đúng thì oai nghi nào cũng là một tư thế, nhưng khi một tư thế kéo dài quá lâu, ta sẽ thấy nó là sự đau khổ và tư thế mới cũng chỉ là một tư thế nhưng tạm thời nó giúp ta chút thoải mái nên ta ngộ nhận nó là sự an lạc và tham ái xuất hiện. Không tu tập Tuệ Quán, chúng ta sẽ không có dịp hiểu ra nhiều vấn đề như vậy trong mỗi oai nghi của mình. Chúng ta thường có sân tâm đối với oai nghi cũ và có tham ái trong oai nghi mới. Đau khổ và phiền não đan xen, hòa quyện trong từng sinh hoạt lớn nhỏ của chúng ta.Như vậy trong công phu quán niệm oai nghi, sự Như Lý Tác Ý (khéo suy tư) đóng vai trò quan trọng bậc nhất.Chẵng riêng gì pháp môn Tuệ Quán, ở phép tu thiền Chỉ cũng đòi hỏi ở hành giả khả năng lưu tâm hay để ý đúng mức (Yonisomanasikàra) để cuộc tu từ đó mới may ra có được kết quả. Trong pháp môn Tuệ Quán ,chính sự Tác Ý đúng đắn đem lại cho hành giả một trí tuệ cần thiết . Đó là trí tuệ thấy ra được sự khổ đau trong năm Uẩn. Khi khả năng Định Lực của hành giả Tuệ Quán được vững vàng rồi, thì Khổ thọ của vị này cơ hồ không còn nữa và đến lúc đó việc quán niệm Hành Khổ cũng bắt đầu khó khăn hơn vì khi Khổ thọ lắng yên thì nhu cầu sinh hoạt (Đi, Đứng, Nằm, Ngồi,...) của hành giả cũng tự hạn chế tối đa. Đồng thời trong nội tâm hành giả lúc này Tuệ Căn hầu như đã được thế chổ bằng Định Căn và chức năng Nhìn Thấy dỉ nhiên chỉ có qua Tuệ Căn. Cái gọi là sự khổ trong thân tâm hành giả lúc này lại càng vi tế hơn trước nên việc quán niệm càng khó khăn hơn.Trong công phu tu tập Tuệ Quán có một vấn đề quan trọng là đừng bao giờ có ý trốn chạy khổ thọ (trong thực tế có những hành giả mong mỏi sự quán niệm sẽ làm vơi giảm khổ thọ).Và làm vậy có nghĩa là chúng ta bỏ đi cơ hội nhìn thấy cái Vô Ngã của Danh Sắc rồi.Cứ tự nhiên nhìn ngắm nó biến chuyển mới thấy bản chất thật sự của nó ra sao. Việc cần thiết và cũng đơn giản đối với một hành giả là nhìn thấy rõ ràng mọi cảm thọ với sự chú ý tinh tế để thấy chúng đến và đi như thế nào. Chúng luôn thay đổi (vô thường) và dỉ nhiên không nằm trong sự điều khiển hay mong mỏi của ta (vô ngã). Và như ta đã biết , sự quán niệm Tam Tướng đối với năm Uẩn chính là con đường dẫn đến thánh trí. Điều đặc biệt là chỉ cần thấy được một trong ba Pháp Ấn (Vô Thường, Khổ, Vô Ngã) thì sẽ thấy luôn hai khía cạnh còn lại. Khi thấy rõ ràng bản chất của Thọ Uẩn (cảm giác của thân tâm, một trong năm Uẩn ) thì hành giả cũng sẽ thấy được bản chất của các Uẩn còn lại. Và hãy nhớ rằng trong cả 89 tâm , không tâm nào là không có cảm thọ. Do đó ,việc quán niệm về cảm thọ rất quan trọng và sâu sắc. Đồng thời, điều tối quan trọng mà hành giả cần ghi nhớ là trong suốt cuộc tu Tuệ Quán, đừng bao giờ có ý muốn Tránh Khổ Tìm Lạc khi đối diện với các cảm thọ. Việc đi tìm hạnh phúc trong những đau khổ, hay muốn điều khiển những thứ vô ngã đều là những ảo vọng mà thôi.

Tôi nghĩ rằng cuộc nói chuyện của tôi đến đây cũng tạm vừa đủ với thời giờ, nên xin được kết thúc. Quí vị nào có điều nghi vấn xin hãy chuẩn bị câu hỏi cho cuộc nói chuyện lần sau của tôi.

Source: Theravad, http://theravad.home.att.net/index.htm

Con đường tu chứng

Nữ thiền sư Ajahn Naeb

Tỳ kheo Giác Nguyên dịch Việt

Tu tập tự thân chính là công phu quan trọng nhất trong toàn bộ cái gọi là Phật giáo. Từ việc ổn định một nội tâm phóng tán, giải trừ những ngộ nhận, cho đến khả năng trấn an những nổi đau và tìm thấy một suối nguồn an lạc ,…Tất thảy đều chỉ có thể thành tựu từ sự tu tập và con đường tu tập đó không gì hơn được pháp môn Tuệ Quán, tức con đường quán niệm Tứ Niệm Xứ. Và nếu nói nôm na hơn nữa thì dầu có gọi bằng từ ngữ gì, có lẽ cũng không ngắn gọn bằng hai chữ Tu Tâm.

Tâm (citta) hay Ý (mano) hoặc Thức (vinnàna) đều là những chữ đồng nghĩa ,tùy chổ mà dùng, để chỉ cho cái gọi là Danh Pháp, sự nhận thức đối tượng (biết cảnh). Phân tích đơn giản nhất thì có tất cả 6 Thức và chúng phải nương vào Lục Vật (vatthu) mới có thể làm việc : Nhãn Thức phải nương vào Nhãn Vật (thần kinh thị giác), Nhĩ Thức phải nương vào Nhĩ Vật (thần kinh thính giác), Tỷ Thức phải nương vào Tỷ Vật (thần kinh khứu giác), Thiệt Thức phải nương vào Thiệt Vật (thần kinh vị giác), Thân Thức phải nương vào Thân Vật (thần kinh Xúc giác) và Ý Thức phải nương vào Ý Vật (tùy cảnh giới mà Ý Vật thuộc về Danh Pháp (tâm Hửu Phần) hay Sắc Pháp (như tim hay não,..) .

Thông qua các giác quan (Lục Căn), 6 Thức ghi nhận (biết) 6 cảnh tức Lục Trần (Sắc , Thinh , Khí ,Vị , Xúc , Pháp). Nếu 6 trần cảnh là nhũng thứ hấp dẫn, ngọt ngào thì ngay trong Ý Thức sẽ có sự vui vẻ, thỏa mãn, thương thích. Nếu 6 trần cảnh là những thứ không vừa ý thì Ý Thức sẽ có sự khó chịu, căm ghét, bất mãn. Tất cả những cái Biết và cái Cảm này, nói theo giáo lý A Tỳ Đàm thì chúng luôn sinh diệt chớp nhoáng, Sát Na này tiếp nối Sát Na kia mà tồn tại. Nhưng trước sau không hề có một Con Người, Linh Hồn, Bản Ngã, …nào hiện hửu trong tâm thức này cả. Bởi sự tồn tại của tâm thức chúng sinh luôn là một tổng hợp của cùng lúc nhiều nhân tố gồm các cảm giác tốt xấu buồn vui (Thọ Uẩn), những kinh nghiệm tâm lý (Tưởng Uẩn) , những thuộc tính thiệïn ác như tham sân si hay tình thương, trí tuệ,… (Hành Uẩn). Thọ Uẩn, Tưởng Uẩn, Hành Uẩn, Thức Uẩn đều là Danh Pháp. Còn Sắc Pháp thì chính là tấm thân sinh lý này cùng tất cả trần cảnh thuộc vật chất mà 5 Thức đầu nhận biết được. Toàn bộ công phu tu tập của chúng ta phải y cứ trên nhận thức đúng đắn về Danh Sắc. Nhờ vậy trí tuệ mới phát triển và phiền não được đẩy lùi.

Chữ Tu Tập (bhàvanà) ở đây có nghĩa là phát huy, nuôi lớn. Hành giả phát huy, nuôi lớùn cái gì ? Đó là nuôi lớn Giới học, Định học và Tuệ học nhằm để trang nghiêm, thanh lọc Tam Nghiệp bất thiện (làm sai, nói sai ,nghĩ sai) và huân tu Tam Nghiệp thanh tịnh (làm đúng, nói đúng, nghĩ đúng) trên căn bản trí tuệ tức Chánh Kiến từ trình độ phàm phu (thiền định , thắng trí) đến thánh nhân (đạo quả) thông qua con đường Chỉ Quán.

Thiền Chỉ là con đường phát triển Định Học bằng cách tập trung tư tưởng trên các đề mục chọn sẳn, cứu cánh cao nhất là các tầng thiền chứng từ Sơ Thiền đến Phi Tưởng Phi Phi Tưởng cùng các khả năng thần thông và được tái sinh Phạm Thiên Giới. Thiền Quán là con đường phát triển Tuệ Học bằng cách tu tập Tứ Niệm Xứ. Cứu cánh của pháp môn này là các cấp độ thánh trí từ Sơ Đạo đến La Hán Quả và thiền Quán tức pháp môn Tuệ Quán phải được bắt đầu từ trí tuệ nhận thức Danh Sắc trên căn bản giáo lý (pariyatti) như là một nền tảng vững vàng cho công phu thực sự cần thiết là sự thực hành (patipatti) để nhắm tới mục đích cứu cánh là sự chứng ngộ (pativedha) và trên suốt hành trình đó, hành giả luôn cần tới ba nguồn đạo lực hổ trợ là sự tinh tấn, chánh niệm và trí tuệ. Đề mục của thiền Quán là cảnh Danh Sắc hiện tại và như đã nói, nguồn đạo lực căn bản thiết yếu của thiền Tuệ Quán chính là Chánh Niệm cùng Tỉnh Giác (Trí Tuệ). Như thế thì trên căn bản, thiền Chỉ khác với thiền Quán ít nhất ở hai phuơng diện :Đối tượng tri nhận và mục đích nhắm đến. Thiền Chỉ biết cảnh Chế Định (Tục Đế) và cứu cánh cao nhất là thiền định và thắng trí (thần thông). Thiền Quán biết cảnh Danh Sắc (Chân Đế) và cứu cánh cao nhất là đạo quả Niết Bàn .

Pháp môn Tứ Niệm Xứ nói gọn lại chỉ là công phu ghi nhận chặt chẽ (chánh niệm) và hiểu biết trung thực (trí tuệ, tỉnh giác) đối với từng diễn biến sinh diệt của thân, tâm và cảm giác cuả chúng. Nếu ở pháp môn thiền Chỉ, hành giả tập trung tư tưởng để lắng tâm an trú vào một đề mục nào đó (luôn là cảnh Chế Định , Tục Đế) bằng năng lực của Định Căn, thì ở pháp môn thiền Quán hành giả lại dùng Chánh Niệm và Trí tuệ Tỉnh Giác để tri nhận 4 Niệm Xứ (thân, thọ, tâm, pháp) tức thân, tâm và cảm thọ của chúng. Cho dù hành giả chỉ chuyên tâm ghi nhận tứ oai nghi (đi, đứng, nằm, ngồi) tức thuộc Thân quán Niệm Xứ nhưng ngay lúc đó hành giả xem như cũng đã tu tập về cả thân tâm, tức đối tượng quán niệm vẫn gồm đủ Danh Sắc. Và bên cạnh Chánh Niệm, Trí tuệ lúc này cũng còn có sự góp mặt của Định Căn. Chính sự kết hợp này đã làm nên ý nghĩa Trung Đạo cho pháp môn Tuệ Quán và chính con đường Trung Đạo đó mới cùng lúc dung nhiếp trọn vẹn cả ba khía cạnh Giới, Định,Tuệ của Bát Thánh Đạo, con đường duy nhất dẫn đến cứu cánh Niết Bàn (Ekayanamagga).

Việc học hỏi kỷ lưỡng về Lục Căn, Lục Cảnh và Lục Thức rất cần thiết cho công phu tu tập Tuệ Quán ,bởi qua đó hành giả mới có thể hiểu biết căn bản thế nào là thân, tâm, danh, sắc đang diễn biến trong thời điểm hiện tại, những đối tượng tri nhận của pháp môn này. Việc ngăn trừ phiền não trước các trần cảnh là cả một công phu phức tạp, khó khăn. Hành giả phải luôn cảnh giác trước mọi Ý Muốn của mình, cho dù đó là Ý Muốn cho mình trở nên thanh tịnh hơn cũng không nên. Hành giả phải biết phân biệt rõ ràng điểm khác biệt giữa sự cảm nhận và sự suy diễn. Vị mặn do ta tưởng tượng hoàn toàn không giống như vị mặn đang nằm trên lưỡi ta. Điều đó cũng giống như một tin đồn qua dư luận không thể nào đúng tuyệt đối khi so với sự kiện xảy ra trong thực tế được. Đó chính là chổ khác biệt sâu sắc giữa sự cảm nhận và sự suy diễn, một điều hết sức quan trọng mà hành giả Tuệ Quán cần hiểu rõ. Đem phân tích chi li như vậy rồi, ta sẽ thấy ngay rằng ở pháp môn thiền Chỉ, hành giả vận dụng đúng mức sự suy diễn (Sannà), trong khi ởû pháp môn Tuệ Quán hành giả chỉ đơn giản sống cảm nhận (Chánh niệm, Tỉnh giác). Cho dù hành giả đang tu tập Thân Quán Niệm Xứ mà thân thì dỉ nhiên thô thiển hơn tâm, nhưng chính sự cảm nhận đúng mức (bằng chánh niệm và trí tuệ) đó cũng là con đường thu thúc nội tâm và ngăn trừ phiền não cực kỳ hửu hiệu.

Cái gọi là đời sống của tuyệt đại đa số chúng sinh suy cho cùng chỉ là sự kết hợp giữa thân với tâm, tức Danh và Sắc. Việc thấu đáo cặn kẻ đâu là thân, đâu là tâm phải nói là vô cùng khó khăn vì giữa thân tâm luôn có một sự tương quan, liên đới khít khao đến mức cơ hồ hai thứ chỉ là một. Khi tâm ta nổi cơn giận dữ thì hơi thở sẽ trở nên dồn dập hơn, sắc diện của ta khó xem hơn, và chắc chắn tứ đại trong ta lúc này cũng bị ít nhiều xáo trộn. Khi ngoại cảnh là cái gì êm ái , nhẹ nhàng thì nội tâm và thể trạng của ta lúc bấy giờ cũng thanh thản và an lạc theo.Nội tâm và ngoại cảnh luôn thuận ứng với nhau như vậy, chính ngoại cảnh tạo nên những biến động trong nội tâm và từ đó hình thành những phản ứng sinh lý (patikiriyà) mà từ chuyên môn trong Abhidhamma gọi là Sắc Tâm (Cittajarùpa), một trong bốn loại Sắc Pháp mà bản chất cốt lõi vẫn là Tứ Đại và các Sắc Y Đại Sinh. Nói gọn lại thì khi tâm biết cảnh hợp ý hay bất toại thì Sắc Pháp cũng theo đó mà có những thay đổi tương ứng và tốc độ sinh diệt của Sắc Pháp luôn chậm hơn Tâm Pháp 17 lần. Chính vì mối tương quan này giữa Tâm và Vật, nên trong pháp môn Tuệ Quán việc cảm nhận từng hành trạng của các tư thế sinh hoạt (oai nghi) là rất quan trọng. Cứ mỗi lần thay đổi oai nghi là mỗi lần hành giả nhận ra được cái khổ tiềm ẩn của Sắc Pháp và chính nổi khổ đó là một nhịp cầu dẫn đến những giao động tâm lý. Hành giả phải thấy cho được mối quan hệ Danh Sắc này một cách rõ ràng rằng chúng có tương quan nhưng không phải tương tức.Chính con đường quán niệm này mới đúng là hành trình hàm dưỡng các nguồn đạo lực quan trọng là Tinh Tấn, Chánh Niệm, Tỉnh Giác…

Bản chất hay thể tánh của nội tâm chúng sinh là luôn tầm cầu, hướng vọng ngoại cảnh và từ đó nẩy sinh những vọng niệm đối đãi, phân biệt (bất mãn, hay thích thú) qua sự tán trợ của ba Danh Uẩn (gọi nôm na là ba yếu tố tâm lý) Tho,ï Tưởng và Hành. Chính 3 yếu tố này đã làm hồi sinh những phiền não ẩn tàng mà thuật ngữ Phật học gọi là Tiềm Miên phiền não (Anusayakilesa). Tu tập Tuệ Quán là vận dụng Chánh Niệm, Tỉnh Giác (trí tuệ) và Tinh Tấn để chận đứng các phiền não ngay trong từng giây phút cảm nhận sự tồn tại cuả Danh Sắc (thân và tâm), thế chổ năm phiền não Triền Cái (Nìvarana) bằng Ngũ Lực (Tín, Tấn, Niệm, Định, Tuệ). Ngũ Lực song hành với nhau để làm nên đạo lộ Tam Học và chính Tam Học mới là con đường Trung Đạo mà đức Phật đã nói đến ngày xưa khi mới vừa thành đạo. Đồng thời, chính con đường Trung Đạo là con đường duy nhất đưa đến sự thanh lọc nội tâm, khiến tâm ta trở nên vô nhiễm như lá sen không thể thấm nước.

NỘI DUNG TINH YẾU CỦA PHÁP MÔN TUỆ QUÁN

Sau đây là một số vấn đề quan trọng mà bất cứ ai muốn hành đạo giải thoát cũng phải học hiểu căn bản :

1) Hiểu rõ thế nào là Danh Sắc, vì Danh Sắc là toàn bộ những gì cần được quán niệm trong suốt hành trình tu tập Tuệ Quán

2) Hành giả phải luôn ghi nhớ rằng cảnh sở tri (đối tượng quán niệm) của pháp môn Tuệ Quán chỉ là cảnh hiện tại, những gì đang sinh và đang diệt, bất luận Danh hay Sắc.

3) Vận dụng tối đa ba nguồn đạo lực căn bản đã được đức Phật nhắc tới trong các kinh Tứ Niệm Xứ. Đó là Chánh Niệm ghi nhận tình trạng hiện tại của Danh Sắc (như biết rõ mình đang ở tư thế ngồi), Tỉnh Giác tức Trí Tuệ biết rõ bản chất của Danh Sắc (như biết rõ rằng đó là Sắc Pháp đang ngồi theo sự điều động của Danh Pháp). Trong pháp môn Tuệ Quán, đối tượng ghi nhận chính là Danh Sắc và chính Chánh Niệm cùng Trí Tuệ thực hiện việc ghi nhận ấy. Ở đây không có một Con Người, Bản Ngã hay Thực Thể nào làm chuyện đó cả. Và nguồn đạo lực thứ ba chính là sự Tinh Tấn hay Nhiệt Cần mà hành giả cần có liên tục để duy trì khả năng làm việc của Chánh Niệm và Trí Tuệ nhằm thiêu đốt phiền não. Ba nguồn đạo lực này đã được đức Phật nhắc tới trong các kinh giảng về Tứ Niệm Xứ bằng ba thuật ngữ Atàpì (Nhiệt Cần), Sampajàno (Tỉnh Giác), Satimà (Chánh Niệm).

4) Khéo suy tư (Yoniso manasikàra), nói nôm na là thấy cho đúng với thực tướng, thực tánh (Sabhàva) của Danh Sắc.Và dỉ nhiên công phu này chỉ có thể thực hiện được bằng Chánh Niệm và Trí tuệ. Chánh Niệm giúp hành giả biết mình đang ở tư thế ngồi và Trí tuệ thì giúp hành giả hiểu rõ tư thế ấy thuộc về Sắc Pháp.Khi ngồi lâu sinh tê mỏi, đau nhức thì trước khi thay đổi tư thế khác ,hành giả phải dùng chánh niệm và trí tuệ để ghi nhận rằng Sắc pháp đang có vấn đề.Khi đang thay đổi tư thế, hành giả vẫn phải tiếp tục biết rõ là Sắc Pháp đang được điều chỉnh để hoá giải cơn đau nhức.

Việc khéo suy tư như vậy sẽ giúp hành giả tránh được ảo tưởng về một thứ hạnh phúc hư ảo trong Danh Sắc mà lẽ ra ta phải hiểu rằng đó chỉ là những xê dịch, dời đổi trong đời sống thường nhật của thân tâm nhằm để chạy trốn nổi đau khổ này bằng một thứ đau khổ khác.Ngay chính hành trình Trốn Khổ Tìm Vui ấy cũng là một thứ khổ, Hành Khổ (sankhàradukkha), vì bản thân sự tồn tại của Danh Sắc đã là một cái khổ rồi. Nói một cách rốt ráo thì toàn bộ pháp môn Tuệ Quán (Tứ Niệm Xứ) chỉ gói gọn trong một vấn đề duy nhất là sự khéo suy tư. Thay vì mỗi cảm nhận trước đây của hành giả chỉ là môi trường sinh khởi của phiền não, bây giờ những đối tượng cảm nhận kia lại thành ra thứ dưỡng tố nuôi lớn trí tuệ. Trí tuệ như thật sẽ choán chổ của ngộ nhận và từ đó các phiền não sẽ dần dần suy kiệt.Các oai nghi (tư thế sinh hoạt) lúc này sẽ không che khuất được thực tính của Danh Sắc được nữa. Nói vậy có nghĩa là trước đây mổi khi cảm thấy bất an, bất ổn thì chúng ta tìm đủ mọi cách sinh hoạt để hoá giải cái thực tại khó chịu trước mắt và chính vì vậy ta không có cơ hội để thấy rõ cái khổ trong Danh Sắc.

Ở đây tôi xin lấy ngay ví dụ điển hình là hầu hết chúng ta ở đây nãy giờ vẫn xê dịch, nhúc nhích trong tư thế thiền tọa của mình mà có được mấy người đã kịp thời ghi nhận lý do vì sao mình phải làm như vậy. Xin thưa rằng chính cái khổ đã buộc chúng ta làm thế. Khi đã yên vị trong tư thế mới, chúng ta cảm thấy thoải mái và cứ vậy mà quên mất một điều quan trọng là nguyên tắc Nhân Quả Tương Quan ngay trong Danh Sắc bản thân. Thực ra chẵng có gì an lạc cả, chẵng qua cái khổ cũ được xoa dịu tạm thời bằng cái khổ mới (tư thế mới). Lát nữa đây tư thế đó lại sẽ trở nên khó chịu và ta tiếp tục tìm đến một xê dịch khác.Ranh giới giữa trí tuệ về Tam Tướng và sự ngộ nhận trong Ngã Chấp chỉ nằm trong gang tấc.Có khéo suy tư bằng trí tuệ và chánh niệm thì ta sẽ nhìn thấy Tam Tướng trong Danh Sắc qua từng dời đổi của thân tâm, nhưng khi không khéo suy tư thì những ảo tưởng Thường Lạc Ngã Tịnh sẽ lập tức khai sinh ngay trên chính tấm thân bèo bọt phù du này. Phàm phu giống như trẻ con. Chúng ta luôn ham vui, sợ khổ. Chỉ cần được chút an lạc ngắn ngủi, chúng ta dễ dàng quên hết mọi thứ. Đại khái, chúng ta luôn sống cầu an trong niềm thơ ngây và sẳn sàng thỏa hiệp vô điều kiện với thị dục huyễn ngã như những người lính già không còn sức chiến đấu. Thành trì nội tâm bị bỏ ngõ, địch quân phiền não tràn vào chia cắt chiếm cứ và khi đó nụ cười nào cũng mau phai như vệt nắng chiều. Cuộc đời từ đó được mệnh danh là biển khổ. Và tất cả chỉ khởi đi từ sự ngộ nhận, sự vắng mặt của khả năng trầm tưởng theo tinh thần Tuệ Quán.

Như đã nói, pháp môn Tuệ Quán là phép sống quán niệm trên tất cả thực tại, bất luận đó là nổi đau khổ hay niềm hạnh phúc của thân tâm, cái đang xảy ra mà mình cảm nhận được.Là một hành giả Tuệ Quán, chúng ta không mê lụy vào những cảm giác khoái lạc đã đành, mà đối với những cảm giác đau đớn khó chịu cũng phải được quán niệm đúng mức. Bởi cảm thọ nào cũng có thể dẫn đến phiền não. Nói vậy có nghĩa là khi quán niệm "Sắc Pháp đang bị bất ổn" nội tâm của ta sẽ không giống như lúc ta tâm niệm rằng "Đôi chân của mình đang bị mõi ". Chỉ cần có chút chấp thủ, nội tâm chúng ta lập tức có vấn đề. Tôi nghĩ rằng từng người ở đây đều có thể tự kiểm nghiệm câu nói nầy của tôi.

Và rồi từ những giờ thiền tọa chính thức, khả năng tỉnh thức của chúng ta phải được kéo dài, lan rộng ra với từng sinh hoạt lớn nhỏ trong đời sống thường nhật. Khi đánh răng, lau mặt, tắm rửa, giặt giũ, ăn uống, ... Hành giả luôn ý thức mình đang làm việc gì và toàn bộ các sinh hoạt chỉ có một ý nghĩa duy nhất là giải quyết một nổi khổ nào đó mà thôi.

Tôi nhắc lại rằng việc Khéo Suy Tư chính là nội dung cốt lõi của con đường hành đạo giải thoát.Một hành giả thiếu mất khả năng này thì dù có sống suốt đời trong thiền viện bên cạnh các bậc thiền sư lỗi lạc đến mấy cũng không tiến bộ được.

5) Bên cạnh khả năng Khéo Suy Tư ,hành giả còn cần đến một công phu khác nữa, đó chính là sự Chuyên Tâm (Sikkhati), tức khả năng Sống Thiền bền bỉ. Tứ Niệm Xứ lúc này không còn là một pháp môn tu tập mang tính giai đoạn hay thời khóa nữa, mà phải là toàn bộ đời sống của hành giả. Sự tỉnh thức phải được trãi rộng trên khắp mọi bình diện thực tại. Hành giả không bỏ sót một phút giây nào. Đang ngồi, hành giả biết rõ Sắc Pháp đang ngồi. Đang tỉnh thức , hành giả biết rõ nội tâm đang tỉnh thức. Khi cơn buồn ngũ kéo tới, hành giả biết rõ đó là Triền Cái và nếu chưa phải lúc đi ngũ thì hành giả nên tỉnh thức thay đổi tư thế hoặc tìm nước rữa mặt, cũng trong sự tỉnh thức biết mình.Sự chuyên tâm như vậy có một ý nghĩa rất quan trọng trong pháp môn Tuệ Quán. Nó giúp hành giả kịp thời ghi nhận mọi thứ diễn ra trong hiện tại. Và thông thường thì những hành giả sơ cơ vẫn cứ nghĩ đến tính Dài Hạn hay Khuôn Khổ trong các sinh hoạt (như tự chuẩn bị hay quy định một tư thế, công việc nào đó sẽ kéo dài trong bao lâu rồi mới bắt đầu tập trung Chánh Niệm theo dõi), mà quên rằng sự diễn tiến của Danh Sắc thực ra sinh động, và mau lẹ hơn mức họ nghĩ rất nhiều. Cách tu tập như vậy là thiếu sự Chuyên Tâm. Trong khi đó, một sự tỉnh thức đúng mức phải luôn gắn liền khít khao với mọi biến động lớn nhỏ của Danh Sắc hiện tại. Thanh thản nhìn chúng sinh diệt rồi thanh thản ghi nhận mà không hề có sự tham dự hay sắùp xếp, an bày nào. Có vậy ta mới thấy ra được các khía cạnh Vô Thường, Khổ và Vô Ngã của chúng và khi sống đúng như vậy ta sẽ không có dư thời giờ cho những việc làm, lời nói thừa thải tức những diễn biến Danh Sắc không có Chánh Niệm Tỉnh Giác đi kèm.

6) Giữ tâm khách quan trung thực như một người xem hát cũng là một công phu quan trọng, cần thiết. Trong lúc quán niệm Danh Sắc, hành giả không trông mong, hi vọng, tìm kiếm sự thoải mái qua một cố gắng nào, chẵng hạn bằng sự thay đổi tư thế. Trước khi bắt đầu một sinh hoạt bình thường nhất, như rữa mặt, đánh răng ,tắm gội, ăn uống … Hành giả phải ý thức rõ ràng rằng mình đang Giải Quyết Đau Khổ và sự đau khổ ở đây có thể là sự nóng nực, đói khát hay nổi khó chịu nào đó.

Một khi ta sống thiếu tỉnh thức thì từng bức xúc, đòi hỏi của tấm thân này sẽ thành ra những cơn bực bội, thậm chí nóng giận và khi được giải quyết thoả mãn bằng những đáp ứng kịp thời thì tham dục xuất hiện và trước sau hành giả không thể tự biết mình đang ra sao. Trong khi đó, nếu sống tỉnh thức, hành giả sẽ thấy rõ từng thứ tâm trạng đi qua lòng mình : Biết rõ sự nóng nãy khó chịu là Sân Tâm, sự thỏa thê thích thú là Tham Ái, sự quên mình là Phóng Dật, và bất cứ cái nào trong những thứ đó cũng đều là Vô Thường, Khổ và Vô Ngã. Nói vậy cũng có nghĩa là một hành giả Tuệ Quán nên giữ nhịp độ sinh hoạt thong thả, chậm rãi, thư thái một chút để có thể tiện bề an trú Chánh Niệm và thấy rõ sự đau khổ trong Danh Sắc cùng sự giải quyết của mình như thế nào.Và làm gì thì hành giả cũng nên ghi nhớ điều tâm niệm này: Ta tu tâm chứ không phải dưỡng thân!

Source: Theravad, http://theravad.home.att.net/index.htm

Cẩm Nang Tuệ Quán

Nguyên tác Thái Ngữ: Achahn Naeb

Bản dịch tiếng Việt: Tỳ khưu Giác Nguyên

Thuật ngữ Vipassanā (Tuệ Quán) phải được hiểu là tên gọi của thứ trí tuệ thấy rõ Tam Tướng trong Danh Sắc. Sự đào dưỡng trí tuệ này chính là công phu quan trọng nhất trong Phật Giáo mà cứu cánh rốt ráo là sự chấm dứt phiền não, chứng ngộ Niết Bàn, giải thoát tất cả đau khổ.

Một hành giả muốn bắt đầu tu tập Tuệ Quán, trước hết phải biết qua những điều căn bản cần thiết như về 6 Tuệ Xứ (Vipassanābhūmi), 4 Niệm Xứ, … Nhờ vậy trong việc tu tập sẽ không bị mơ hồ, nhầm lẩn. Tôi vừa nói là chỉ trình bày vắn tắt, nhưng nội dung vắn tắt đó chính là những gì tôi vừa giới thiệu. Trước hết, thế nào là 6 Tuệ Xứ (Vipassanābhūmi) ?

Nguyên nghĩa chữ Bhūmi này là nơi chốn, địa điểm, nhưng ở đây ta có thể xem nó là chữ đồng nghĩa với Đề Mục, Án Xứ (Kammaṭṭhāna) hay cảnh sở tri – đối tượng tri nhận (Ārammana). Người tu Tuệ Quán nhất thiết phải biết qua 6 Tuệ Xứ này. Đó là: Năm Uẩn, mười hai Xứ, mười tám Giới, hai mươi hai Quyền, Bốn Đế và mười hai Duyên Khởi. Nói gọn lại, toàn bộ 6 Tuệ Xứ này chỉ là Danh Pháp và Sắc Pháp mà thôi. Còn 4 Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna) thì là 4 chỗ an trú của Chánh Niệm. Chánh Niệm ở đây là sự ghi nhớ đặc biệt thù thắng có thể dẫn tâm chứng nghiệm Niết Bàn. Bốn Niệm Xứ bao gồm 4 thể tài căn bản: Thân Niệm Xứ, Thọ Niệm Xứ, Tâm Niệm Xứ và Pháp Niệm Xứ.

A- THÂN NIỆM XỨ có 12 đề mục (pabba) để hành giả ghi nhận:

Ānāpānapabba: Sự ghi nhớ từng hơi thở ra vào.

Iriyāpathapabba: Sự ghi nhớ từng động tác đi, đứng, nằm, ngồi.

Sampajaññapabba: Sự ghi nhớ trong từng sinh hoạt nhỏ nhặt như bước tới, bước lui, nhìn ngang liếc dọc, đắp y, mang bát, tiểu tiện, ...

Patikūlapabba: Quán tưởng 32 thứ uế trược trong thân thể như tóc, lông, móng, răng, da, ...

Dhātupabba: Quán tưởng bốn thành tố đất, nước, lửa, gió trong thân.

6-12. Asubhapabba: Quán tưởng thây người chết từ lúc mới tắt thở đến các giai đoạn sình trương, rĩ nước, phân hủy cho tới khi chỉ còn là xương trắng.

B- THỌ NIỆM XỨ gồm có chín đề mục để ghi nhận, mà nói gọn lại là ba cảm giác Khổ, Lạc, Xả của thân tâm trong các trường hợp có hay không có liên hệ đến vật dục (āmisa)

C- TÂM NIỆM XỨ gồm có 16 đề mục ghi nhận (tâm mình đang ra sao thì biết rõ như vậy):

Sarāgaṃ: Tâm có ái nhiễm.

Vītarāgaṃ: Tâm không có ái nhiễm.

Sadosaṃ: Tâm có sân hận.

Vītadosaṃ: Tâm không có sân hận.

Samohaṃ: Tâm có si mê.

Vītamohaṃ: Tâm không có si mê.

Sankhittaṃ: Tâm có trạng thái hôn thụy.

Vikkhittaṃ: Tâm phóng dật.

Mahaggataṃ: Tâm đang trú trong thiền Sắc hay Vô Sắc Giới.

Amahaggataṃ: Tâm không an trú trong loại thiền định nào.

Sa-uttaraṃ: Tâm Dục Giới.

Anuttaraṃ: Không phải tâm Dục Giới.

Samāhitaṃ: Tâm có Định.

Asamāhitaṃ: Tâm không có Định.

Vimuttaṃ: Tâm không có phiền não.

Avimuttaṃ: Tâm chưa thoát phiền não.

D- PHÁP NIỆM XỨ có 5 đề mục:

Nivaranapabba: Quán xét về năm triền cái.

Khandhapabba: Quán xét về năm Uẩn.

Āyatanapabba: Quán xét về 12 Xứ.

Bojjhangapabba: Quán xét về 7 Giác Chi.

Saccapabba: Quán xét về 4 Đế.

Trong tất cả đề mục vừa kể trên đây, có những thứ chỉ có thể là án xứ cho pháp môn Tuệ Quán (Vipassanā) nhưng có những đề mục thích hợp cho cả pháp môn Chỉ Tịnh (Samatha). Ở đây, đề mục Tứ Oai Nghi (Iriyāpathapabba), đề mục Tỉnh Giác (Sampajaññāpabba) và đề mục Tứ Đại (Dhātupabba) chỉ có thể là án xứ Tuệ Quán. Đề mục về Hơi Thở (Ānāpānapabba) có thể áp dụng cho cả Chỉ Quán. Hai đề mục Thể Trược (Patikūlapabba) và Tử Thi (Asubhapabba) cần được tu tập Chỉ trước Quán sau. Riêng về Thọ Niệm Xứ, Tâm Niệm Xứ và Pháp Niệm Xứ thì chỉ có thể là án xứ Tuệ Quán mà thôi.

Bốn Niệm Xứ phân tích theo năm Uẩn thì như sau: Thân Niệm Xứ thuộc về Sắc Uẩn (Sắc Pháp-Rūpadhamma). Thọ Niệm Xứ thuộc Thọ Uẩn (Danh Pháp -Nāmadhamma). Tâm Niệm Xứ thuộc Thức Uẩn (Danh Pháp). Pháp Niệm Xứ thuộc cả năm Uẩn, nên vừa là Danh Pháp vừa là Sắc Pháp.

BỐN NIỆM XỨ VÀ CÁC CƠ TÁNH (CARITA) CHÚNG SANH

Đề mục tu tập và khuynh hướng tâm lý của hành giả luôn có một quan hệ rất đáng kể. Đó là lý do phải có thêm phần dẫn giải này. Ở đây các ngài đặc biệt nhấn mạnh hai khuynh hướng phiền não ở các hành giả là Khát Ái và Tà Kiến.

Thân Quán Niệm Xứ rất thích hợp cho người nhiều tham ái và ít trí tuệ.

Thọ Quán Niệm Xứ thích hợp cho người nhiều tham ái nhưng cũng có nhiều trí tuệ.

Tâm Quán Niệm Xứ thích hợp cho người nhiều tà kiến và kém trí tuệ.

Pháp Quán Niệm Xứ thích hợp cho người nhiều tà kiến nhưng cũng nhiều trí tuệ.

CÁC NGHỊCH KIẾN (VIPALLĀSA)

Đây là những quan điểm tư tưởng có tác hại căn bản là khiến chúng sinh phàm phu không thấy ra được bản chất như thật của các pháp. Có tất cả ba thứ Nghịch Kiến: Do Tà Kiến (diṭṭhi), do ngộ nhận (citta) và do tưởng chấp (saññā). Chính do Ngã Nghịch Kiến nên chúng sinh phàm phu thấy ra các cảnh sai trái chân lý: Thấy Danh Sắc vô ngã là Ngã. Do Lạc Nghịch kiến nên họ thấy Danh Sắc khốn khổ là Lạc. Do Tịnh Nghịch Kiến nên họ thấy Danh Sắc là đẹp, là Tịnh. Do Thường Nghịch Kiến nên họ thấy Danh Sắc vô thường là Thường.

Bốn ảo ảnh này hoàn toàn do Tham ái và Tà Kiến gây tạo nên khiến chúng sinh thấy sai sự thật. Và vì chúng vốn sinh ra từ 3 thứ nghịch kiến vừa nêu ở trên, nên nhân lại với nhau thành ra có đến 12 nghịch kiến. Chúng hình thành trong tâm tưởng chúng sinh do cách nhìn ngộ nhận về thực tướng Danh Sắc. Bản tướng của chúng rất tinh vi, kín khuất nên không thể được giải trừ bằng hai công phu Giới Học, Định Học. Trong trường hợp này, pháp môn Tuệ Quán chính là giải pháp tối ưu và duy nhất. Vì Tuệ Quán chính là thứ trí tuệ có công năng khám phá, phát hiện, nhận diện bản tướng Danh Sắc.

Nói vậy có nghĩa là muốn tu Tuệ Quán phải có hiểu biết đại lược về Danh Sắc và sự hiểu biết đó nhất thiết phải y cứ theo phương thức Tứ Niệm Xứ vì chỉ có vậy hành giả mới tìm thấy con đường đối trừ phiền tương ứng và hữu hiệu nhất:

Thân Niệm Xứ đối trừ mỹ cảm trong Danh Sắc (Subhavipallāsa).

Thọ Niệm Xứ đối trừ Lạc Tưởng trong Danh Sắc (Sukhavipallāsa).

Tâm Niệm Xứ đối trừ ảo tưởng về sự trường cửu của Danh Sắc (Nicca-vipallāsa)

Pháp Niệm Xứ đối trừ ý niệm ngã chấp trong Danh Sắc (Attavipallāsa).

Nói vậy thì tu tập Tuệ Quán hay tu tập bốn Niệm Xứ chỉ là một và tu tập bốn Niệm Xứ cũng có nghĩa là sự tu tập cùng lúc cả Tam Học (Giới Định Tuệ) vậy. Pháp môn Tuệ Quán cũng còn có thể gọi bằng nhiều tên gọi khác:

Là con đường tu tập Bát Thánh Đạo hay Trung Đạo, vì tinh thần chủ lực của pháp môn này là ba yếu pháp Tinh Cần (Ātāpī), Trí Tuệ (Sampa-jāno) và Chánh Niệm (Satimā), theo câu Ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ trong kinh Tứ Niệm Xứ (Tinh cần, tỉnh giác và chánh niệm đoạn trừ tham ưu ở đời).

Là con đường thu thúc lục căn hoàn mãn nhất, như trong Tương Ưng Bộ đức Phật đã dạy: Cattāro satipatthānā bhāvitā bahulīkatā indriyasīlaṃ paripūrenti (Bốn niệm xứ được tu tập, trưỡng dưỡng, sẽ làm sung mãn khả năng phòng hộ căn môn).

Chính sự thu thúc lục căn của hành giả lúc tu tập bốn Niệm Xứ đã là Tăng Thượng Giới Học trong ba Vô Lậu Học, tức Giới Tịnh trong Thất Tịnh và chính sự kết hợp giữa Tinh Cần với Chánh Niệm đã là Tăng Thượng Định Học trong ba Vô Lậu Học mà cũng là Tâm Tịnh trong Thất Tịnh. Còn Trí Tuệ hay Tỉnh Giác (Sampajañña) trong quá trình tu tập bốn Niệm Xứ thì trong ba Vô Lậu Học chính là Tăng Thượng Tuệ Học mà cũng là Kiến Tịnh trong Thất Tịnh. Như vậy, tu tập Tứ Niệm Xứ cũng chính là tu tập Tam Học, tu tập Bát Thánh Đạo, tu tập con đường Trung Đạo, tu tập Thất Tịnh và nói rốt ráo thì pháp môn Tuệ Quán Tứ Niệm Xứ chính là con đường Chỉ Quán Song Tu.

Vấn đề quan trọng mà nãy giờ tôi vẫn chưa đi sâu sát vào, đó chính là của 6 Tuệ Xứ pháp môn Tuệ Quán. 6 Tuệ Xứ này có nội dung quan hệ mật thiết với công phu Tuệ Quán và nếu một hành giả không biết gì về 6 Tuệ Xứ này thì rất dễ bị lầm lạc và thậm chí không thể tìm ra được mối hỗ tương quan trọng giữa pháp học với pháp hành và cả cứu cánh chứng ngộ. 6 Tuệ Xứ có nội dung khá sâu rộng như vậy, nhưng kể gọn lại chỉ là 2 pháp thực tính Sắc và Danh Pháp. Trong đó hành giả phải thông thuộc bản tướng Sắc Pháp trước rồi đến Danh Pháp như một trình tự cần thiết cho công phu khám phá ý nghĩa Vô Ngã của vạn pháp.

Điều cần nhớ rằng đề tài Danh Sắc tuy là công án căn bản cho trí tuệ Tuệ Quán, nhưng trí tuệ ấy luôn có nhiều cấp độ khác nhau:

Tự mình thấm thía thể nghiệm thì gọi là Bhāvanāpaññā (Trí Tuệ Thực Chứng, tức trí tu). Chính trình độ Trí tuệ này mới có đủ công năng tuyệt trừ phiền não.

Trường hợp thứ hai là trí tuệ nhận thức tam tướng trong Danh Sắc qua công phu suy diễn, tư lường (anumāna) thì chỉ là Trí Tuệ suy luận (Cintamayāpaññā, tức Trí Tư). Trí tuệ này chỉ có tác dụng đối trừ phiền não một cách hạn chế, chẵng khác những phút giây tiêu sầu của người đang có chuyện ưu tư. Những buồn lo sau đó vẫn còn nguyên vẹn.

Trường hợp trí tuệ thứ ba là sự nhận thức bản chất Danh Sắc hoàn toàn dựa theo kiến thức chữ nghĩa. Thuật ngữ Phật Học gọi đây là Kiến thức hay Trí Văn (Sutamayāpaññā). Sự học hỏi giáo lý sẽ giúp người tu giải trừ những ngộ nhận do dốt nát. Tuy sự hiểu biết này không thể đưa đến cứu cánh giác ngộ rốt ráo, nhưng luôn đặc biệt tối cần cho một công phu Tuệ Quán chính chắn, không sai lời Phật. Chính các kiến giải Phật Học là phần lý thuyết (Pariyatti) cần có cho công phu tu tập (Patipatti) và sự tu tập sẽ là con đường dẫn đến mục đích chứng ngộ (Pativedha). Mối tương quan này tuyệt đối không thể thiếu được trong toàn bộ hành trình tu tập Tuệ Quán. Vì rõ ràng nếu không có học hỏi giáo lý, hành giả không thể biết đến 6 Tuệ Xứ và từ đó sẽ không thể nhận rõ bản tướng Danh Sắc trong 6 Tuệ Xứ được. Mà không thấy rỏ ý nghĩa Danh Sắc thì hành giả sẽ tu tập Tuệ Quán thế nào được vì không xác định được án xứ mà mình phải tri nhận. Nói tóm lại, không có học hỏi giáo lý về Danh Sắc thì không thể tu tập Tuệ Quán. Học và hành luôn tương thuộc nhau. Nói cho dễ hiểu, 6 Tuệ Xứ là bản thân Danh Sắc và việc tu tập 4 Niệm Xứ là sự tri nhận đối tượng Danh Sắc ấy. Sự kết hợp nầy được gọi là con đường Tuệ Quán (Vipassanā). Chỉ có Tuệ Quán mới là con đường tri nhận Tam Tướng và qua từng trình độ tiếp nối, các tầng thiền tuệ như Danh Sắc Phân Tích Trí (Nāmarūpaparicchedañāna) lần lượt thành tựu. Qua từng giai đoạn thể nghiệm ngày một tinh tế chính xác về Tam Tướng trong Danh Sắc như vậy, các phiền não dần dần tiêu mòn. Chính sự lắng yên phiền não này trong nội tâm hành giả, các tầng thiền tuệ mặc nhiên được gọi tên là các giai đoạn trong Thất Tịnh, mà bắt đầu là Kiến Tịnh (Diṭṭhivisuddhi). Sự hoàn mãn các giai đoạn trong Thất Tịnh chính là con đường chứng ngộ thánh trí, Niết Bàn và giải thoát tri kiến (tức 19 Phản Khán Trí).

Tất cả những dẫn giải nãy giờ chỉ nhằm mục đích mở ra cho quý vị những vấn đề thiết yếu và căn bản cho hành trình tu tập Tuệ Quán, khả dĩ giúp ta học đúng và hiểu đúng những then chốt mà qua đó công phu tu tập sẽ được hữu hiệu và thuận ứng với tinh thần giáo lý văn nghĩa cụ túc của Tam Tạng Phật Ngôn. Và như vậy tiếp theo đây tôi sẽ trình bày những chỗ gặp nhau của lý thuyết kinh điển và thực tế tu chứng theo từng mối tương quan.

PHẦN HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

Công phu Tuệ Quán trước hết phải là sự học hiểu về Danh Sắc qua Cảnh Ghi Nhận (Ārammana) và Tứ Oai Nghi (Iriyāpatha). Đó là cách dẫn giải ngắn gọn nhất dành cho những hành giả ít học giáo lý, không từng biết qua 6 Tuệ Xứ vốn sâu rộng khó nhớ, khó hiểu. Hiểu không chính chắn thì sẽ không thể thực hành đúng đắn. Do đó, nếu không thông thuộc 6 Tuệ Xứ thì ta hãy rút gọn vấn đề vào hai điểm chính yếu là chuyên tâm quán niệm Danh Sắc qua Cảnh Ghi Nhận và Tứ Oai Nghi. Chừng đó cũng đủ là toàn bộ nội dung của 6 Tuệ Xứ đã nói ở trước rồi. Và tuy mới nghe qua thì hai đề mục nầy quá đơn giản, nhưng kỳ thực công phu Tuệ Quán qua đó chính là con đường duy nhất đưa đến sự giải trừ tất cả những khái niệm ngộ nhận mê lầm về những gì gọi là Thường, Lạc, Ngã, Tịnh trong Danh Sắc. Sau đây là phần phân tích về Danh Sắc qua Lục Căn và Lục Cảnh:

Hình ảnh và thần kinh thị giác (Cakkhupasāda) là Sắc Pháp, khả năng nhìn thấy là Danh Pháp.

Âm thanh và thần kinh thính giác (Sotapasāda) là Sắc Pháp, khả năng nghe tiếng là Danh Pháp.

Các thứ mùi và thần kinh khứu giác (Ghānapasāda) là Sắc Pháp, khả năng ngửi được các mùi là Danh Pháp.

Các vị chất và thần kinh vị giác (Jīvhāpasāda) là Sắc Pháp, khả năng nếm biết các vị chất la Danh Pháp.

Các ngại tướng nóng lạnh, cứng mềm, trơn nhám, ... và thần kinh xúc giác (Kāyapasāda) là Sắc Pháp, khả năng ghi nhận chúng là danh Pháp.

Đi, đứng, nằm, ngồi, co duỗi, ... là Sắc Pháp. Khả năng ghi nhận và điều động chúng là Danh Pháp.

NHỮNG ĐIỀU KIỆN THUẬN LỢI ĐỂ TU TẬP

Sau khi có khái niệm về Danh Sắc qua 12 Căn Cảnh như vậy, bước tiếp theo hành giả cần biết thêm về bảy điều kiện (Sappāyadhamma) cần thiết cho công phu Tuệ Quán:

ĐIỀU KIỆN VỀ CHỔ Ở (Senāsanasappāya): Hành giả nên tránh những trú xứ có thể bị phương hại đến sức khỏe và nhu cầu tu tập, như chổ có nhiệt độ quá khắc nghiệt, hay độc trùng ác thú, người xấu, kể cả sự vãng lai thường xuyên của thiên hạ. Chổ ở thích hợp là nơi có thể an tâm toạ thiền, kinh hành.

ĐIỀU KIỆN VỀ ẨM THỰC (Āhārasappāya): Trong thực phẩm thường ngày cần tránh những thức ăn có thể gây bệnh hoặc dị ứng với mình về màu sắc, mùi vị. Tu hành phải thanh đạm, nhưng ăn uống cẩu thả là điều không tốt. Ăn uống không ổn thì sức khỏe sẽ không ổn, từ đó khả năng tu tập cũng sẽ có vấn đề.

ĐIỀU KIỆN VỀ ĐỀ MỤC (Dhammasappāya): Như đã nói ở trước, đề mục Tuệ Quán cần được hướng dẫn qua hai khuynh hướng phiền não của chúng sinh để việc tu tập có thể hữu hiệu hơn:

* Hạng người đa tham thiểu trí.

* Hạng người đa tham đa trí.

* Hạng người tà kiến thiểu trí.

* Hạng người tà kiến đa trí.

Xin xem lại phần trên về bốn Niệm Xứ và Cơ Tánh chúng sanh.

ĐIỀU KIỆN VỀ NHÂN SỰ (Puggalasappāya): Hành giả nên tránh những thầy bạn đồng trú không có khả năng giúp đỡ mình phát triển sự định tỉnh và trí tuệ qua nếp sống hay ngôn ngữ cũa họ.

Và có thể nói thêm ở đây rằng để có được những tiến bộ trong công phu Tuệ Quán, hành giả cần biết hạn chế tối đa những tương giao không thật sự cần thiết với thế giới chung quanh mà ở đây tôi gọi là nếp sống độc cư hay khép kín:

Nên tự tạo điều kiện để được sống một mình, từ những sinh hoạt thường nhật như ăn uống, ngủ nghỉ. Tránh tiếp xúc, gần gũi người khác càng nhiều càng tốt.

Hạn chế tối đa chuyện nói năng trao đổi. Khi có chuyện cần nói thì phải luôn giữ chánh niệm.

Hạn chế việc ngủ nghỉ an dưỡng. Vì thói quen hưởng nhàn này sẽ khiến hành giả trở nên thụ động, biếng lười và đây là những chướng ngại cho trí tuệ, thiền định.

Hạn chế những công việc không thật sự cần thiết. Nghĩa là ngoài những sinh hoạt mang tính cấp thiết như ăn uống, tắm rữa, thể dục (trong mức cần thiết), … thì hành giả không nên tự tạo ra những công chuyện mang tính cách tham công tiếc việc.

Tất cả thời gian và công phu của hành giả cần được dành trọn cho việc ghi nhận Danh Sắc vì tất cả phiền não lậu hoặc đều khởi sinh từ những ngộ nhận mê lầm trong Danh sắc, và ghi nhận Danh Sắc ở đây là nhìn ngắm từng giây phút hiện hữu của chúng trong hình thức Tam Tướng (Vô Thường, Khổ, Vô Ngã).

Sau đây là những yếu lý của pháp môn Tuệ Quán mà tôi muốn từng bước trình bày theo trình tự tu chứng của một hành giả từ những ngày tháng sơ cơ nhất. Và các vấn đề sẽ được nêu ra qua từng mục nhỏ.

Tuệ Quán (Vipassanā) là gì? Đó là trí tuệ thấy rõ Danh Sắc luôn Vô Thường, Khổ và Vô Ngã. Cái cần thấy trong lúc tu tập phải là vậy. Những ảo ảnh về hình Phật, chư thiên, các cảnh giới siêu đọa,… đều không phải là cảnh tri nhận của hành giả. Những cảnh sở tri nào nằm ngoài Tam Tướng trong Danh Sắc đều là tà đạo.

Cảnh ghi nhận của trí Tuệ Quán phải là Danh Sắc ngay trong hiện tại, là những gì diễn ra trước mắt, không phải những gì do suy diễn hay hồi tưởng.

Tác dụng của trí Tuệ Quán là giải trừ phiền não mà cụ thể là kiến chấp sai lầm về năm Uẩn.

Lý tưởng của pháp môn Tuệ Quán là phá tan các nghịch kiến Thường Lạc Ngã Tịnh trong Danh Sắc và giúp thể chứng Niết Bàn.

Pháp môn Tuệ Quán chỉ y cứ vào một nội dung duy nhất là giáo lý Tứ Niệm Xứ, con đường tri nhận Chân Đế Pháp để thấy rõ bản tướng vạn Pháp theo đúng lời dạy của đức Phật. Chữ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna) ở đây nghĩa là tất cả những gì khả dĩ là đối tượng an trú Chánh Niệm và Chánh Niệm này khi được song hành với trí tuệ (Sampajāno) cùng tinh tấn (Ātāpī) một cách đúng mức sẽ đưa đến cứu cánh giải thoát. Đối tượng tri nhận của bốn Niệm Xứ như ta đã biết, gói gọn trong 4 thể tài Thân, Thọ, Tâm, Pháp. Từ trên công phu tri nhận 4 vấn đề này, hành giả sẽ thấy được Tam Tướng (Vô thường, Khổ và Vô Ngã) trong Danh Sắc.

Bản chất Tam Tướng thực ra là những thuộc tính cố hữu của Danh Sắc, nhưng sở dĩ chúng ta không nhìn thấy được là do bị ngăn ngại bởi ít nhất ba vấn đề:

Hình thức kết nối tương tục (santati) của các chuỗi Danh sắc khiến ta không thấy được tính Vô Thường của chúng. Nghĩa là trong suốt mọi thời điểm, Danh Sắc luôn tiếp nối nhau sinh diệt không ngừng nghỉ với một tốc độ cực nhanh, đủ để ta không kịp nhìn thấy từng chổ biến diệt của chúng. Giữa cái cũ và cái mới cơ hồ không có ranh giới và cứ vậy, chúng ta dễ dàng ngộ nhận rằng Danh Sắc là hằng tại, trường cửu. Và đã như vậy thì làm sao ta có thể hiểu được chúng là vô thường. Chúng ta có thể hiểu nôm na rằng các hiện tượng Danh Sắc mà ta vẫn nhìn thấy là vật nọ vật kia chẵng qua cũng là những gì mang tính lắp ráp giống hệt như những hình ảnh trong phim vậy. Những hình thể xuất hiện trên đó vốn được ghép nối bằng biết bao cảnh rời, và nói chuyên môn hơn, thì tất cả những ảnh tượng đó chỉ là vô số hạt ánh sáng cấu thành. Người xem phim thường chỉ hồn nhiên thấy đó là ông này bà nọ, hoa lá trăng sao, viên mãn hoàn chỉnh, có ai bận tâm chi đến những kỷ xảo điện ảnh đàng sau đó. Nhờ vậy thiên hạ xem phim mới có thể buồn vui, khóc cười theo những gợi ý tình sầu thương hận trong đó được. Bản chất của Danh Sắc cũng giống thế thôi. Và trên bản tướng thật sự, tốc độ sinh diệt của Danh Sắc còn mau lẹ hơn những hình sắc mà ta nhìn thấy trên phim ảnh rất nhiều. Chính vì vậy việc ghi nhận được tính biến diệt của danh Sắc càng bội phần khó khăn và từ đây đã dẫn đến ngộ nhận rằng Danh Sắc là trường cửu, bền vững. Thuật ngữ Phật học gọi đó là Niccavipallāsa (nghịch kiến hay điên đảo kiến về một sự truờng tồn ảo giác).

Chướng ngại cho khả năng thấu suốt bản chất đau khổ trong Danh Sắc chính là tình trạng buông mình theo các tư thế sinh hoạt (Iriyāpatha-thường được dịch là các oai nghi). Bản chất của Danh Sắc thật ra chỉ là một chuỗi dài tiếp nối của từng nổi bức bách về tâm lý hay sinh lý. Nhưng do mỗi khi thấy có vẻ bất kham trong thân tâm thì ta luôn thay đổi các tư thế, động tác sinh hoạt nên chưa kịp thấy trọn vẹn cái khổ trong tư thế cũ thì đã có ngay tư thế, động tác mới và do vậy tự cho là mình đang được an lạc, thoải mái. Sự ngộ nhận này được gọi là Sukhavipallāsa (tạm dịch là nghịch kiến hay ảo giác về hạnh phúc). Và ta cũng hiểu rằng tất cả mọi ngộ nhận về Danh Sắc đều bắt nguồn từ Tà Kiến (Micchādiṭṭhi) và Tham Ái (Taṇhā). Chính chúng đã khiến ta luôn nghĩ đến giải pháp trốn khổ tìm lạc bằng các hình thức thay đổi, xê dịch, chọn lựa trong các động tác, tư thế sinh hoạt và đây chính là mối ngăn ngại quan trọng trong công phu quán niệm khía cạnh đau khổ trong Danh Sắc.

Chướng ngại thứ ba trong pháp môn Tuệ Quán khiến hành giả không thấy được tính Vô Ngã trong Danh Sắc chính là khái niệm Cá Thể hay Đơn Thể Độc Lập (chữ Ghanasaññā nếu dịch sát là ảo tưởng về cái gì đó trọn vẹn, tinh thuần, vì nghĩa đen của chữ Ghana là Cục, Hòn, Đống, Khối, Tảng). Do không thấy được sự sinh diệt chớp nhoáng, rời rạc và bản tướng lệ thuộc vô số nhân duyên mà hình thành của Danh Sắc, nên đa phần chúng sinh vẫn nghĩ mọi thứ trên đời dù thuộc tinh thần hay vật chất đều là Từng Cái Độc Lập, những Cá Thể hiện hữu riêng biệt thay vì họ phải hiểu rằng từng cái nhìn, nghe, ngữi, nếm, ... chỉ là từng Sát-na tâm chóng vánh ngắn ngũi và chính cách nghĩ ngộ nhận này mới khiến người ta gom chung Danh Sắc, Ngũ Uẩn thành một đơn thể biệt lập trong khi Danh chỉ là Danh, Sắc chỉ là Sắc và thế là từ đó chúng sinh phàm phu mới có nên những kiến chấp Tôi Là, Nó là, Của Tôi, Của Nó, ... Những ngộ nhận nầy trước mắt có thể đem lại cho người ta chút niềm vui và hi vọng về cái gọi là sở hữu. Nhưng trong căn bản, sự ngộ nhận đó chính là cội nguồn cho tất cả khổ lụy trong đời và tạo nên dòng sinh tử.

Khi không thấy được tính phân ly thất tán trong 5 Uẩn, chúng ta sẽ không có cơ hội nhìn ra bản tướng Vô Ngã và như vậy là đã vướng kẹt vào cái gọi là Ngã chấp điên đảo (Attavipallāsa) và mặc nhiên tự có những khái niệm ảo giác về cái gọi là Tôi, Của Tôi. Và đây lại chính là duyên khởi của Tham Ái, khiến ta tìm đến những ước vọng hảo huyền, đi tìm những thứ ngon đẹp và tự dựng lên một Cái Tôi sương khói.

Các pháp hữu vi chỉ là một chuỗi hiện tượng tồn tại trên nguyên tắc Nhân Quả. Khi phá được Nhân thì cũng sẽ hủy được Quả. Khi hành giả giải trừ được những chướng ngại Tuệ Quán vừa nêu trên thì các nghịch kiến điên đảo về Danh Sắc, Tam Tướng cũng được giải quyết.

Chúng ta hoàn toàn có thể nói rằng giáo lý Vô Ngã là tinh thần tâm điểm độc đáo của đạo Phật khi đem so với tất cả hệ thống tư tưởng, triết thuyết, tôn giáo khác trên đời này. Vì có thể nói rằng mọi hệ thống suy tư ngoài Phật Giáo đều phải luôn thiết lập trên một ý niệm chấp giữ một Chủ Thể, một thần tượng siêu hình hay cụ thể nào đó để tự hình thành một chỗ đứng. Riêng trong Phật Giáo, không một cái gì tương tự như vậy lại được chấp nhận. Phật dạy không hề có một cái gì khả dỉ được gọi là một Chủ Thể, Chủ Quyền hay một nguồn năng lực duy nhất, tối cao nào đó có thể điều động vạn hữu sinh diệt. Và đó chính là giáo lý Vô Ngã.

Nói gọn lại, muốn tu tập Tuệ Quán để chấm dứt sinh tử, vấn đề căn bản là công phu vượt qua các ngăn trở, ma chướng đối với trí tuệ về Tam Tướng trong Danh Sắc. Ở đây chúng ta tuyệt đối không có con đường thứ hai để chọn lựa.

HẠ THỦ CÔNG PHU

Tứ Niệm Xứ chính là con đường duy nhất để hành giả phá tan mọi nghịch kiến ngộ nhận và hàm dưỡng khả năng Tuệ Quán, nhận diện chính xác bản tướng Danh Sắc qua Tam Tướng. Chính đức Thế Tôn đã khẳng định như vậy trong các pháp thoại về Tứ Niệm Xứ. Và sau đây là sáu vấn đề tiên quyết cần được hành giả hiểu biết căn bản trước khi bước vào hành trình tu tập Tuệ Quán (Vipassanā), một tên gọi khác của pháp môn Tứ Niệm Xứ:

ĐỐI TƯỢNG NHẬN THỨC CỦA PHÁP MÔN TUỆ QUÁN bao gồm 6 Tuệ Xứ (Vipassanābhūmi) như vừa nhắc ở trước là 5 Uẩn, 12 Xứ, 18 Giới, 22 Quyền, 4 Thánh đế và 12 Duyên Sinh. Sáu Tuệ Xứ này khi gom gọn lại chỉ là Danh và Sắc mà thôi. Như vậy Danh Sắc là vấn đề then chốt của công phu Tuệ Quán. Khi không học hiểu Danh Sắc một cách nghiêm cẩn đàng hoàng thì việc tu tập không thể chính chắn được, nghĩa là đi vào tà đạo.

Ý NGHĨA THỜI GIAN TRONG PHÁP MÔN TUỆ QUÁN chỉ gói gọn trong một chữ Hiện Tại mà ở đây là Pháp Hiện Tại (Paccuppanna-dhamma) và Cảnh Hiện Tại (Paccuppannārammana).

Pháp Hiện Tại là những Danh sắc đang tồn tại, hiện hữu. Trên nguyên tắc, chúng luôn tiếp nối nhau sinh diệt chớp nhoáng, như vậy thời gian hiện hữu của chúng cũng cực ngắn nhưng liên tục. Cho dù ta có thấy ra được điều này hay không thì Danh Sắc vẫn cứ là vậy theo nhân duyên hữu vi pháp.

Cảnh Hiện Tại ở đây cũng vẫn là những Danh Sắc đang sinh diệt liên tục ấy, nhưng được hành giả kịp thời ghi nhận như những gì hiện tiền, không phải thứ Danh Sắc khái niệm nữa. Chuyện cần làm của hành giả là phải nhìn thấy được cái gọi là Cảnh Hiện Tại này. Như khi đang ngồi thì tình trạng hiện hữu của tư thế ngồi đó chính là Cảnh Hiện Tại và công phu của hành giả lúc này là tỉnh thức ghi nhận được rằng Sắc Pháp đang trong tư thế như vậy. Đối với các tư thế sinh hoạt khác cũng cứ vậy mà hiểu. Đó chính là hiểu biết về Cảnh Hiện Tại.

Nhờ tri nhận được Cảnh Hiện Tại, thành quả trước mắt mà cũng là tối hậu của hành giả là khả năng đoạn trừ tham ưu trong nội tâm mình trước mọi trần cảnh buồn vui tốt xấu trên đời. Đời được gọi là biển khổ chỉ vì chúng ta suốt cuộc bình sinh chỉ biết trốn khổ tìm vui, vật lộn với nụ cuời cùng nước mắt và thường thì chúng ta không mấy khi toại nguyện. Như vậy thái độ tự tại trước mọi buồn vui không phải là một cứu cánh cho một vị hiền giả hay sao. Và cả ba nguồn đạo lực quan trọng của hành giả tu tập Tuệ Quán nhằm hướng đến khả năng đoạn giảm tham ưu ấy là Tinh Tấn, Chánh Niệm cùng Trí Tuệ không thể chỉ được phát triển riêng lẻ và trong mọi lúc chúng phải lấy Cảnh Hiện Tại làm đối tượng ghi nhận để từ đó công phu Tuệ Quán mới có thể thành tựu.

Nhưng làm sao hành giả có thể kịp thời ghi nhận Cảnh Hiện Tại? Xin thưa rằng việc đó phải nhờ đến công phu Cảnh Giác (Samvara) thường trực của nội tâm. Khi mắt nhìn thấy, tai nghe tiếng, … hành giả chỉ ghi nhận đơn giản rằng Đang Thấy, Đang Nghe, ... và với sự cảnh giác này các tham ưu, thương ghét, vui buồn sẽ không có cơ hội sinh khởi. Và chỉ có những người từng trãi qua kinh nghiệm Cảnh Giác như vậy mới có thể nắm bắt được THỜI ĐIỂM (nói cho rõ là thời gian-Kāla- và Không gian-Desa) tu tập Tuệ Quán mà thôi. Vì ở mỗi chúng sinh, trong từng giây phút, Danh Sắc (Pháp Hiện Tại) luôn sinh diệt như nhau, nhưng nếu thiếu đi khả năng Cảnh Giác như vừa nói thì chúng ta không thể biết rõ THỜI ĐIỂM nào để ghi nhận Pháp Hiện Tại, biến chúng thành Cảnh Hiện Tại. Người không học hiểu điều này sẽ nghĩ mọi sự rất đơn giản, nhưng trong thực tế tu chứng thì không phải như vậy. Lời dạy của đức Phật cần được thẩm nghiệm thấu đáo cẩn thận, không thể chỉ cần đến chút khả năng suy diễn hời hợt, nông cạn. Chẵng hạn như đối với một người đang nghe thuyết pháp thì lúc đó không phải là thời điểm để ghi nhận Cảnh Hiện Tại mà tôi vừa nói nãy giờ. Vì nếu thính giả chỉ đơn giản ghi nhận Cảnh Hiện Tại theo đúng nghĩa của nó rằng đây là Danh, là Sắc, là Đang Nghe thì đương sự sẽ không còn tâm trí nào hiểu được nội dung bài giảng trước mặt ... Đồng thời, không gian tu tập Tuệ Quán cũng là vấn đề quan trọng. Đó phải là một nơi chốn thật sự thích hợp cho khả năng tĩnh tâm, hạn chế được những mời gọi của phiền não. Đó là lý do vì sao đức Phật tán thán những trú xứ thanh tịnh như núi rừng, nhà vắng, …những nơi chốn thích hợp cho việc hàm dưỡng các nguồn đạo lực cần thiết cho công phu Tuệ Quán.

1) CHÁNH NIỆM VÀ TỈNH GIÁC (SATISAMPAJAÑÑĀ)

Đó là khả năng Ghi Nhớ, Tự Tỉnh của hành giả trong giây phút ghi nhận Danh Sắc qua hai đối tượng nhận biết là án xứ (Kammaṭṭhāna) và bản thân (Yogā-vacara). Án xứ ở đây là đối tượng Danh Sắc nằm trong 4 khía cạnh Thân, Thọ, Tâm, Pháp, tức 4 Niệm Xứ. Và bản thân ở đây là hành trạng tâm pháp của chính hành giả, biết rõ mình đang sống trong ba nguồn đạo lực của Tuệ Quán là Nhiệt Cần (Ātāpī), Chánh Niệm (Satimā), Tỉnh Thức hay trí tuệ (sampajāno).

Sự Biết Mình trong công phu Tuệ Quán có một ý nghĩa rất đặc biệt. Phần đông hành giả thường nhầm lẫn sự Hồi Tưởng, Suy Diễn về những gì vừa trãi qua là Chánh Niệm. Ở đây vấn đề quả là rất khó giải thích, và như vậy hành giả phải cần đến sự giúp đỡ của thiền sư để có thể hiểu đúng được ý nghĩa của sự Biết Mình theo tinh thần Chánh Niệm trong pháp môn Tuệ Quán. Ta nên biết rằng khả năng Chánh Niệm càng mạnh mẽ khít khao thì Cảnh Hiện Tại càng phong phú, rộng rãi theo. Đây là một vấn đề rất quan trọng trong công phu Tuệ Quán. Thực tại ra sao thì hành giả phải kịp thời ghi nhận thế ấy, không thể bỏ sót. Có rơi rớt có nghĩa là vẫn chưa đạt mức cần thiết. Đang ngồi thì biết rõ Sắc Ngồi. Thậm chí cũng không nên nhầm lẫn sự Biết Mình (Niệm) với sự tập trung tư tưởng (Định). Hai tâm pháp này hoàn toàn khác nhau. Khi tự biết mình thất niệm, dù bằng sự thay thế của Định, hành giả cũng phải lập tức phục hồi chánh niệm bằng sự cố gắng (Ātāpī) theo tinh thần Tuệ Quán.

Đối với hành giả tu tập thiền Chỉ Tịnh (samatha), không phải họ không biết cảnh hiện tại, nhưng đối tượng tri nhận của họ không phải là cảnh Danh Sắc của pháp môn Tuệ Quán. Chẵng hạn một đề mục Chỉ Tịnh (Kasina) nào đó bất luận, dĩ nhiên phải là cảnh hiện tại để hành giả mới có thể chú tâm nhận biết, nhưng đề mục đó thật ra chỉ là cảnh Chế Định, không phải cảnh Chân Đế. Nếu hành giả Tuệ Quán trong lúc đang ngồi lại dùng Định thế Niệm để Biết Mình thì thay vì thấy Sắc Ngồi sẽ thấy ra Ta Ngồi, hiệu quả đối trừ Ngã Chấp sẽ bị mất đi.

2) CÁCH GHI NHẬN DANH SẮC

Theo tinh thần Tuệ Quán, khi Danh hay Sắc khởi hiện thì hành giả ghi nhận chính xác mỗi sinh hoạt. Cái nào ra cái đó. Như khi Nhãn Thức, Nhĩ Thức xuất hiện, hành giả phải nhận biết ngay là Danh Thấy, Danh Nghe. Nhưng trong các tư thế sinh hoạt chẵng hạn, lúc đang ngồi, sinh hoạt thì hành giả phải kịp thời ghi nhận là Sắc Đang Ngồi, Sắc Đang Nằm. Nói gọn lại, Danh Sắc đang như thế nào thì ghi nhận rõ ràng từng sinh hoạt theo cách thế ấy.

Vấn đề quan trọng khác là hành giả phải nhận diện Danh Sắc ấy một cách chính xác. Trong lúc học về lý thuyết thì mọi sự có vẻ đơn giản, nhưng trong lúc thực hành thì hành giả thường dễ bối rối không biết phải vận dụng những kiến thức đó như thế nào để ghi nhận Danh gì, Sắc gì cho đúng. Điều đó quan trọng vì hầu hết chúng ta đều biết rằng trong suốt hành trình tu tập Tuệ Quán, công phu duy nhất của hành giả chỉ là việc ghi nhận chính xác từng thành phần Danh Sắc. Từ buổi đầu tu tập đến lúc chứng ngộ thánh trí, qua các trình độ nhận thức Danh Sắc để có lúc thấy chúng là mong manh, là đáng sợ, là tội khổ, là đáng chán, là hoạ phải vượt thoát, ở giai đoạn nào Danh Sắc cũng vẫn là đối tượng tri nhận duy nhất. Thậm chí, trình độ hành giả càng cao thâm, sắc sảo thì Danh Sắc càng hiển hiện rõ nét, đa dạng hơn nhiều. Như vậy việc ghi nhận từng sinh hoạt Danh Sắc và cách thức ghi nhận chúng là rất quan trọng và hành giả nhất thiết phải biết vận dụng đúng mức những kiến thức lý thuyết về Tuệ Quán mà mình đã học hỏi trước đó để có thể ghi nhận Danh Sắc một cách đúng đắn.

3) KHẢ NĂNG TỰ TỈNH

Một hành giả nghiêm túc phải luôn tự biết rõ lý tưởng tu tập của mình là nhắm đến cái gì. Điều này có ý nghĩa quan trọng là giúp hành giả kịp thời hóa giải những vấn đề tâm lý bất lợi có thể bất chợt nảy sinh như sự hướng ngoại liên tục, không thể gom tâm ức niệm, hoặc có lòng chán nãn thối chí rồi tự ý làm sai hướng dẫn của thiền sư. Như vậy điều cần thiết ở đây là hành giả nên cẩn trọng tìm hiểu xem vấn đề thực sự nằm ở đâu, không thể nhất thời suy diễn nông cạn theo tâm cảnh trục trặc của mình ngay lúc đó. Sự bình tĩnh này sẽ giúp hành giả tìm ra giải pháp giàn xếp nội tâm và xác định chính chắn cách thức hành trì của mình.

4) KHẢ NĂNG QUAN SÁT

Một vấn đề khác cũng không kém phần quan trọng là việc hành giả thường xuyên biết rõ khả năng tu tập của mình đang tiến bộ hay lui sụt, nghĩa là khả năng ghi nhận Danh Sắc có được nhanh nhạy, liên tục hay không. Qua đó, hành giả sẽ kịp thời phục hồi công phu của mình nếu đương sự đang ở tình trạng thối thất.

Sở dĩ tôi lưu ý quý vị điều này bởi vì một khi thiếu sự cảnh giác này, nội tâm hành giả sẽ rời bỏ cảnh Danh Sắc, đánh mất thực tại. Nghĩa là nếu không khéo tỉnh thức, hành giả sẽ BIẾT tư thế ngồi bằng Định chứ không phải bằng Chánh Niệm và Tỉnh Giác. Hành giả nên biết rằng tình trạng đó xãy ra do sự thiếu quân bình trong Ngũ Quyền (Tín, Tấn, Niệm, Định, Tuệ). Tức là có sự mạnh yếu không cân đối giữa các nguồn đạo lực này với nhau. Chẵng hạn khi hành giả đang ngồi thiền với chi Định vượt trội thì cảnh Danh sắc của Tuệ Quán sẽ không thể hiển hiện. Định Quyền mạnh quá sẽ khiến Chánh Niệm không ghi nhận được pháp hiện tại, không biết rõ được Danh gì, Sắc gì đang xuất hiện. Nếu kịp thời phát hiện ra điều này, biết rõ mình đang bắt đầu lạc hướng, hành giả có thể tái lập Chánh Niệm để ghi nhận các cảnh Danh Sắc tiếp theo. Chuyện cũ bỏ qua. Hành giả phải có sự cẩn thận của một người ngự trù có trách nhiệm nấu ăn cho vua, biết chọn lựa món ăn đúng khẩu vị của vua nhờ vậy mới được tưởng thưởng xứng đáng. Hành giả có thường xuyên quán sát tình trạng Chánh Niệm của mình thì mới có thể thu gặt được kết quả tu tập Tuệ Quán một cách đúng mức, mà cứu cánh là sự thành tựu thánh.

Ngoài việc cần tránh là ghi nhận Danh Sắc bằng Định thay vì bằng Niệm và Trí, nếu hành giả chỉ đơn giản ghi nhận các oai nghi động tác bằng một chữ Sắc (Sắc ngồi, Sắc đi, Sắc đi, Sắc đứng,..) xem ra cũng không đúng với cảnh Chân Đế, ở đây là 28 Sắc Pháp. Bởi sự thực thì nếu phân tích theo pháp Chân Đế, từng động tác sinh hoạt hay cử động của chúng ta chính là các Sắc Pháp được thể hiện qua năm chức năng hay hình thức vận động, vẫn được gọi là 5 thứ Sắc Pháp Đặc Dụng (Vikāra), là Thân Biểu Tri, Khẩu Biểu Tri, Khinh, Nhu và Thích Nghiệp. Mỗi động tác sinh hoạt lớn nhỏ của ta đều là sự hoạt động của Sắc Pháp qua sức tác động của tâm thức. Điều chứng minh là đối với một xác chết hay một người đang nằm ngủ (kể cả trường hợp hôn mê) thì không thể tự có bất cứ cử động chủ ý nào vì lúc đó không có sự điều động của tâm thức.

Theo giáo lý A Tỳ Đàm thì ở đâu có Sắc Pháp, ở đó phải có tám thứ Sắc Pháp Bất Ly (Avinibbhogarūpa) và trong mọi động tác thô tế của chúng ta cũng đều luôn có đủ tám thứ Sắc Pháp này cộng với năm hình thức Sắc Pháp Đặc Dụng (Vikāra) vừa nói trên. Bất cứ oai nghi nào cũng đều như vậy và tất cả đều có được từ sự chi phối của tâm thức. Ngay cả trong một ánh mắt, một cái liếc nhìn của chúng ta cũng cần được thực hiện bằng Chánh Niệm và Trí Tuệ tỉnh giác, không chỉ đơn giản bằng đôi mắt. Nói rõ hơn thì ở đây hành giả lấy tâm mà nhìn, và như vậy Nhìn lúc này cơ hồ đồng nghĩa với tri nhận, quán sát, soi rọi.

Trong câu nói Biết Mình Qua Cảnh Danh Sắc Hiện Tại Bằng Chánh Niệm Và Tỉnh Giác, quý vị có thể hiểu chữ Biết ở đây như là sự Ngắm Nhìn cũng được. Đó chỉ là một sự trực diện với hiện tại, cắt bỏ trọn vẹn những gì thuộc về quá khứ hay tương lai. Lúc này hành giả chỉ có một chuyện duy nhất để làm, đó là ngắm nhìn Danh Sắc hiện tại như người ta đang đắm mình theo dõi một trò chơi nào đó bằng tất cả sự hồn nhiên, trong sáng, không can dự. Chúng ra sao thì thấy như vậy với tất cả sự tỉnh táo, trung thực, khách quan. Nói như vậy, trong lúc đang ngồi chẵng hạn, hành giả sống trọn vẹn với sự tỉnh thức trong tư thế đó từ vị trí của một người ngoại cuộc đang ngắm nhìn một trò chơi. Nói chung, ta có muốn gọi đó là sự ghi nhận, tri nhận, nhìn ngắm, … ra sao cũng được, miễn sao đó phải là sự song hành của Chánh Niệm và Tỉnh Giác.

HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

Thuật ngữ Tuệ Quán (Vipassanā) ám chỉ thứ trí tuệ soi chiếu Danh Sắc qua ba khía cạnh Tam Tướng (Vô Thường, Khổ, Vô Ngã). Những loại trí tuệ ngoài ra không phải Tuệ Quán. Vấn đề được đặt ra ở đây là hành giả cần hiểu đúng và làm đúng để có được khả năng Tuệ Quán đó. Và như đã nói, toàn bộ công phu dẫn đến Tuệ Quán đều nằm trong 4 Niệm Xứ, then chốt của 37 pháp Giác Phần hay Bồ Đề Phần (Bodhipakkhiyadhamma).