So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Đạo Phật Bi Quan Hay Lạc Quan?

Thích Thanh Từ

Hôm nay chúng tôi xin nói qua và giải thích thêm về bản chất của Đạo Phật để quí Phật tử thấy rõ đạo Phật là bi quan hay lạc quan. Đây là vấn đề mà nhiều người muốn biết, nhưng Phật tử chúng ta đa số vẫn chưa giải nổi. Chúng tôi sẽ nói rõ để quí Phật tử hiểu cho thật đúng với tinh thần của đạo Phật, tránh bị người xuyên tạc, hiểu lầm.

Trước hết, chúng tôi nói đến quan niệm mà đa số người hiểu lầm cho rằng đạo Phật là bi quan.

Bởi vì trong đạo Phật, quí Phật tử thường nghe Phật dạy rằng: "Nước mắt chúng sanh nhiều hơn nước sông Hằng"...; những câu này xuất phát từ bộ kinh Tạp A Hàm. Trong kinh A Hàm, Phật dạy rằng: "Con người sanh đi tử lại không biết bao nhiêu trăm ngàn muôn ức kiếp mà kể". Mỗi đời, chúng ta chỉ khóc khoảng một ít nước mắt thì gom lại nhiều đời của ta, nhiều đời của người có phải đúng như lời đức Phật đã dạy không? Phật nói nước mắt chúng sanh nhiều như nước bể cả, nước sông Hằng..., là căn cứ trên triệu triệu kiếp luân hồi của nhân loại. Đức Phật muốn nhắc nhở chúng ta ngay chỉ một đời thôi mà chúng ta cũng đã phải đối diện với bao nhiêu chuyện bất như ý, phải gánh chịu nhiều nỗi khổ khác nhau không sao kể xiết, huống là từ đời này sang đời khác. Vì lời dạy này, nên có nhiều người cho đạo Phật là bi quan. Đây là điểm thứ nhất.

Điểm thứ hai. Quí vị thường đọc kinh Phật, ai cũng nhớ bài thuyết pháp đầu tiên nơi vườn Lộc Uyển. Đó là bài Tứ diệu đế. Trong đó đế thứ nhất là Khổ đế. Thế là bài thuyết pháp đầu tiên của đức Phật lại là bài nói về cái khổ. Như vậy có bi quan hay không?

Điểm thứ ba. Nếu quí Phật tử nào tu tập thiền quán theo giáo lý nguyên thủy, tức là quán Tứ niệm xứ: quán thân bất tịnh, quán tâm vô thường, quán thọ thị khổ, quán pháp vô ngã. Như vậy, trước hết ứng dụng tu là quán thân này nhớp nhúa, quí vị có còn quí thân không? Nếu không quí thân thì có chán đời không? Còn quán thọ là khổ của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, khẩu, ý thì rõ ràng chúng ta nhận ra cái khổ khi tai nghe những lời không vừa ý, mắng chửi, thị phi... Song nghe tiếng nhạc du dương thì đâu có khổ, sao đức Phật lại nói nghe cái gì cũng khổ? Lưỡi chúng ta nếm vị đắng cay thì khổ, nhưng đức Phật nói những vị ngon ngọt cũng khổ. Thọ là khổ.

Qua những điểm vừa nêu, chúng ta không hiểu sâu, e rằng chúng ta cũng có thể đồng ý đạo Phật là bi quan. Vậy tất cả đều khổ thì chúng ta phải hiểu thế nào? Nếu không hiểu đúng, quí vị sẽ thấy đạo Phật dạy chưa phải là chân lý.

Phật dạy cảm thọ có ba thứ: thọ khổ, thọ lạc, thọ không khổ không lạc. Nhưng Phật lại dạy chúng ta quán tất cả thọ là khổ. Đây là điều tôi muốn giải thích để quí Phật tử hiểu cho kỹ. Sở dĩ đức Phật nói tất cả thọ đều khổ là vì Ngài căn cứ trên lý vô thường. Ví dụ lưỡi mình vừa nếm một món ăn ngon thì vị ngon đó kéo dài khoảng bao lâu? Ở lưỡi thấy ngon, nhưng qua khỏi lưỡi rồi còn ngon không? Hết ngon. Vậy tất cả cảm thọ dù khổ dù lạc cũng là hiện tướng của vô thường. Mà đã vô thường thì sẽ đi tới bại hoại. Cho nên nó không thật vui, mà chỉ là hiện tượng của khổ thôi.

Ví dụ, như chúng ta đi chợ, xách một giỏ xách nặng. Khi đang xách nặng thì vui hay khổ? Khổ. Rồi có ai đó xách giùm mình, lúc đó khổ hay vui? Vui. Vậy cái vui từ đâu có? Hết khổ thì vui, tạm gọi là vui. Lại như anh em cha mẹ đi xa. Khi xa thì nhớ nhung buồn khổ, đến lúc gặp lại thì vui. Tại sao vui? Vì trải qua cái khổ dài quá nên vui. Vui đó gọi là gì? Vui trong cái khổ chớ có phải vui thật đâu. Bao giờ cái vui cũng nằm trong cái khổ triền miên. Thế nên nó không thật.

Đức Phật nói tất cả cảm thọ đều vô thường, và vô thường là nhân của đau khổ. Ví dụ quý Phật tử thấy người già, người bệnh, người chết là khổ hay vui? Là khổ. Vậy ba thứ già, bệnh, chết là ba tướng khổ. Nhưng trẻ có vui không? Hoàn toàn không. Vẫn có chuyện khóc dài dài. Trẻ vẫn có bệnh, mà mỗi lần bệnh là vui không? Cuộc sống đâu phải lúc nào cũng êm ả thuận tiện. Như vậy, già, bệnh, chết đã không vui; nhưng trẻ, mạnh, sống cũng đâu đã vui thật.

Tất cả chúng ta ở trên đời này bị vô thường bức bách nên đâu thể gọi là vui. Như vậy Phật dạy quán thân bất tịnh, quán thọ là khổ và quán tâm vô thường có đúng không? Tôi thường nhắc nhở quí Phật tử rằng người thế gian có lối nói không thực tế. Ví dụ một người nam, một người nữ thương nhau thì họ thề thốt "Dù cho biển cạn non mòn... tâm họ cũng không đổi". Nhưng có đổi không? Chỉ một thời gian là thay đổi rồi. Vậy người thề nói thật hay nói gạt? Họ không nói gạt, nhưng giữ không được. Đứng về đạo Phật mà nhìn thì con người thay đổi liên tục không ngừng nghỉ.

Thay đổi có hai chiều, tốt và xấu. Có khi cái dở cái xấu thành cái tốt. Có khi cái tốt lại đổi ra cái xấu, cái thành ra cái hoại, cái hoại ra cái diệt, cái bình thường đến cái tệ. Ngay nơi mình, mình còn không tin được lòng mình luôn ở một chỗ. Cho nên cái gì mình nói là hay, là quan trọng đều không có lẽ thật. Đức Phật dạy tâm tưởng con người cũng là vô thường. Như vậy có bi quan không? Bởi vì hôm nay hứa hẹn với nhau rồi, vì một lẽ gì đó mà không thể thực hiện được làm cho người khác mất tin tưởng, khổ sở, bi quan.

Kế đó Phật dạy quán các pháp vô ngã. Hay gần hơn là quán thân này vô ngã. Tức là ngay thân này cũng không có cái gì là chủ tể, đều do duyên tứ đại sum họp, gọi đó là thân. Và khi tứ đại tan rã thì mất, đâu có gì trường tồn vĩnh viễn. Đã chẳng có cái mình thật thì có nên buồn không? Như vậy có phải là một mặt nữa của bi quan không?

Đức Phật dạy thân này như huyễn như hóa. Nếu căn cứ theo đó mà người ta cho rằng đạo Phật là bi quan yếm thế, có đúng chưa? Rất là hợp lý. Vì vậy ai mới tìm hiểu đạo Phật chút ít, thấy những điều vừa mới nói sẽ cho rằng đạo Phật bi quan, theo đạo Phật buồn quá. Hoặc Phật tử nghe thế rồi thấy cũng đúng, đâm ra bi quan không muốn tu. Đó là bệnh làm cho chúng ta thối tâm.

Giờ đây, tôi nêu thêm một điểm nữa để quí Phật tử suy nghĩ. Thường người bi quan thì dễ chán đời, có khi tự tử nữa. Vậy tại sao nói đạo Phật là bi quan mà lại có những câu như: "Thân người khó được, cho dù nó là nhớp nhúa, là vô thường". Vậy có mâu thuẫn không? Trong Tạp A Hàm, có một bài kinh Phật dạy rằng: "Người ở thế gian khi mất thân này rồi, muốn tìm lại được thân kế, khó như rùa mù tìm gặp bọng cây ở giữa biển". Ở giữa biển cả, có một bọng cây nổi trên mặt nước, dưới đáy biển có con rùa mù một trăm năm mới trồi đầu lên một lần. Khi trồi đầu lên nó tìm bọng cây để chui vào. Quý vị nghĩ nó tìm đến chừng nào mới gặp. Bởi mặt biển lúc nào cũng có sóng, không sóng to thì sóng nhỏ, biết bao giờ mới gặp bọng cây mà chun vô? Nếu chưa chun được thì lại phải lặn xuống đáy biển trở lại chờ đến trăm năm khác. Vậy thân này quí không? Người Phật tử nếu có việc buồn chán mà tìm đến sự tự hủy diệt mình thì vị Phật tử đó có hiểu đạo chưa?

Quí vị thấy tại sao ban đầu thì chê, sau lại dạy phải quí trọng thân này? Đây là điều mà tôi muốn nêu ra cho quí vị thấy rõ. Ở trong sách nhà phật có câu: "Thiên niên thiết thọ khai hoa dị, nhất thất nhân thân vạn kiếp nan". Thiết thọ tức là cây Trắc (Thiết mộc lan) một ngàn năm mới trổ hoa một lần. Vậy mà còn dễ, chớ mất thân này thì muôn kiếp khó tìm lại được.

Chúng ta thấy trong đạo Phật nhìn sự vật có hai mặt, một mặt chê cái thân này, một mặt lại quí trọng thân này. Tại sao? Tôi ví dụ có người đi biển bị chìm thuyền, sau đó họ bơi ra ngoài vớ được gốc cây mục. Nếu người thông minh phải ôm chặt gốc cây mục này để bơi vào bờ hoặc chờ có người cứu. Lúc ấy, gốc cây mục này đối với chúng ta là quí hay tiện? Rất quí. Vì cần có nó để cứu mạng sống của mình. Khi chúng ta bám được gốc cây mục và nhìn xa xa là bờ, thì chúng ta chần chờ ôm nó hoài đợi đến ngấm nước cây rã, chúng ta chết giữa biển; hay ôm chặt nó mà bơi cho mau tới bờ. Và khi tới bờ rồi có quảy gốc cây mục đi theo không? Nếu có người không làm như vậy thì họ có thông minh chăng?

Thấy vậy để hiểu thấu đáo, cách nhìn của đạo Phật đối với thân này. Thấy nó không quí, không sạch, không đẹp, không thật là chỉ chúng ta một sự thật. Chúng ta thấy những hãng chế nước hoa, chế xà bông thơm để che mất mùi hôi và giảm bớt cái thô nhám bẩn thỉu của thân. Nếu nó tự thơm như hoa sen thì đâu cần gì phải nhọc công chế tạo nước hoa, xà bông để giúp cho con người sạch ra, thơm ra bên ngoài. Thế mà vừa xức chút ít nước hoa rồi lại tưởng như mình sạch mình thơm vậy. Đó chỉ là cái tưởng thôi, chớ đâu có thật. Vậy đạo Phật có dạy chúng ta đều chân thật không? Rõ ràng là có.

Trong kinh nói, khi đức Phật mới thành đạo ở dưới cội cây bồ đề, lúc đó có một đám ma quái tới phá. Chúng giả ra những vũ nữ đẹp quyến rũ đẹp đẽ quyến rũ dụ dỗ Ngài trở về cung thọ hưởng an vui. Ngay khi đó Ngài liền nói: "Túi da hôi thúi hãy đi đi, ta không cần các ngươi". Bọn họ xấu hổ lui mất. Vậy đức Phật thấy thân này ra sao? Như cái túi đựng đồ nhơ uế chớ không có gì quí. Cái thấy đó có đúng không? Hoàn toàn đúng.

Đức Phật dạy chúng ta thọ là khổ, tâm là vô thường. Đây là sự thật. Nhưng ở đời chúng ta ít dám nhìn nhận sự thật. Ai chỉ dạy thì mình nói là cần nghe, cần học để tìm chân lý. Nhưng khi họ nói sự thật thì ta lại giận, lại không thích. Quí vị có sợ sự thật không? Giả sử như có ai đó tới nhà đầu năm, nói: "Anh chị mạng sống trong hơi thở", quí vị có buồn không? Buồn chớ. Buồn lắm mà chắc còn giận nữa. Còn đầu năm mà đến chúc tụng: "Anh chị sống trăm tuổi", quí vị có vui không? Vui lắm. Lời nói chúc sống thăm tuổi là lời nói không thật, còn nói anh chị sống trong hơi thở là lời nói thật. Thế mà ta đâu có thích nghe. Như vậy không phải chính ta cũng đang chọn sự giả để làm vui là gì?

Nói ra những việc bình thường để quí vị thấy được lẽ thật. Cái lẽ thật mà trong chúng ta ít ai dám nhìn, còn bịa chuyện để tán với nhau. Tới nhà thì kiếm chuyện gì để khen nhau, dù cho có những điều không đáng khen, không thật để khen, khen cho được lòng. Và nếu mình khen cho người vui lòng, thì người cũng khen lại cho mình được lòng. Không ai dám nhìn, dám nói ra sự thật, chỉ là tán dóc với nhau. Nhưng họ lại tin rằng đã nói với nhau toàn những điều chân lý. Nói như vâỵ, để thấy cuộc sống của chúng ta không có lẽ thật, mà lại cứ như là đã nói hết sự thật, và sống với sự thật.

Từ đây tôi muốn nhắc nhở với quí vị đạo Phật là đạo thấy như thật, nói như thật. Thấy thế nào nói thế ấy, chớ không có lừa, không có bịp chúng sanh. Tôi hỏi quí vị, mình nói thật và mình nói bịp nhau, cái nào có hại, cái nào có lợi?

Ví dụ người đó xấu, mình nói họ xấu, như vậy nếu người biết nghe lẽ thật thì họ không làm điều bậy nữa. Còn nếu họ xấu mà cứ khen họ, họ tưởng thật càng làm bậy hơn. Vậy thì ai thiệt hại? Còn chúng ta nói sự thật cho họ biết để họ đừng gây thêm tội nữa, đừng làm quấy nữa, chính là chúng ta đang cứu họ.

Tuy nói vậy chớ ít ai dám nói lẽ thật lắm. Hơn nữa, nói sự thật đôi khi đương sự không thèm nghe mà trở lại giận ghét, ngầm hại người cho mình biết sự thật nữa. Người ta thường than: "Ở đời khó quá!" Khó là vì ai cũng sợ sự thật hết. Sở dĩ người ta kết tội đạo Phật là bi quan là vì đạo Phật nói lẽ thật, không lừa người.

Những điều tôi kể ra, có điều nào Phật nói không đúng không? Biết sự thật, nghe sự thật mà người ta nói bi quan, đó là lỗi tại ai? Tại cái điên đảo của con người chớ không phải lỗi tại Phật.

Đã biết thân không quí vì nhơ nhớp, vì không lâu bền, nhưng lại khó được, mất rồi khó tìm. Quí vị có nên suy nghĩ để tìm một hành động đúng cho mình không?

Đức Phật chỉ rõ dù thân không lâu bền, nó nhớp nhúa, nhưng chúng ta phải nương nó để khi thân rã, chúng ta đã tiến, đã an vui. Chúng ta có thân là phương tiện tiến lên để đi đến chỗ an lành. Tuy nó bất tịnh, vô thường, hôi hám, nhưng chính nó sẽ giúp chúng ta tiến tu. Cho nên khi còn có nó, chúng ta nương đó để làm điều gì cho mình, cho người được an vui, lợi ích. Chính điều đó là cái sáng suốt của mình. Ngược lại, như ôm khúc gỗ mục ngoài biển mà không chịu vào bờ, để rã và chìm chết, rõ ràng vô ích. Ngay khi thân này còn mạnh khỏe, chúng ta phải làm gì?

Trong kinh Tạp A Hàm, đức Phật dạy, người Phật tử biết rõ thân nhớp nhúa vô thường, nhưng phải mượn nó để tu cho mau, giống như người bị lửa táp cháy đầu, phải dập tắt liền chớ không thể đội về nhà. Tức là chúng ta phải gắng sức tu, phải biết bòn góp phước đức, để tự cứu mình khi mất thân này. Nếu mất thân này mà còn mang theo nhiều tội ác, phải làm thân chó sói, thì có tu được không? Suốt đời còn giết thêm bao nhiêu mạng nữa?

Thế nên người đi theo chánh đạo trước hết phải giữ năm giới. Giáo lý đức Phật có năm thừa để mọi người nương theo đó mà tu. Thừa thấp nhất gọi là Nhân thừa Phật giáo, tức là dạy người tu đời này làm người xứng đáng, đời sau trở lại cũng làm người xứng đáng. Nhân thừa Phật giáo lấy căn bản năm giới làm gốc, đó là: Không sát sanh, không trộm cướp, không tà dâm, không vọng ngữ, không uống rượu.

Quí Phật tử nghĩ lại xem mình có giữ đủ chưa? Nếu không giữ được thì e rằng tụt xuống khó tìm lại. Như tôi đã nói với quí Phật tử, từ khi quy y là giữ giới không sát sanh, đời sau sanh ra thọ mạng dài, sống lâu. Giữ giới không trộm cướp, đời sau sanh ra giàu có không bị xâm hại. Giữ giới không tà dâm, đời sau sanh ra được thân thể đẹp đẽ. Giữ giới không vọng ngữ, đời sau sanh ra chúng ta được lời nói lưu loát. Giữ giới không uống rượu, ai nghe cũng thương cũng quí, đời sau sanh ra được trí tuệ thông minh.

Năm giới đó nếu giữ được trọn đời này là tốt. Đời sau sanh ra đủ năm điều kiện đó có phải là hạnh phúc sung sướng hay không? Chúng ta tu gấp tức là tu theo như chúng tôi vừa nói, để hiện tại và đời sau chúng ta hiện diện trong đời với đầy đủ những phẩm chất tốt đẹp. Còn như tiến hơn chút nữa được bao nhiêu hay bấy nhiêu. Nếu tu Thập thiện thì đời sau được sanh lên cõi Trời cao hơn. Còn nếu tu pháp Tứ đế thì đời sau chúng quả A La Hán, xa hơn nữa là chứng quả Duyên Giác...

Chúng ta chỉ cần tu làm sao cho đúng với chánh pháp, đừng để rơi xuống đường thấp vì mang nhiều nghiệp ác. Quí vị ráng giữ cho tròn. Các Phật tử tự kiểm điểm thấy phần nào thiếu, dở thì ngay bây giờ còn kịp để tu sửa những sai lầm thiếu sót ấy. Vậy phải nên lo sửa cho gấp.

Phật dạy chư Tăng là những vị có trách nhiệm nhắc nhở chỉ bảo cho Phật tử tu, đừng để mất thân này thì khó tìm lại được. Thương Phật tử là phải giảng giải, chỉ rõ cái chân thật mà đức Phật đã chỉ, nhắc nhở cách tu sửa thân tâm mà đức Phật đã tu; chớ không phải hôm nay tới chùa ăn cơm chay, ngày mai tới nhà cúng tụng cầu an cho Phật tử, bửa kia đi thăm... Như vậy không gọi là thương, mà thương chính là làm sao giúp cho Phật tử tiến tu, để đời này được làm người tương đối tốt, đời sau càng tốt hơn. Vì vậy cứu người trong đạo Phật là cứu ngay từ cái nhân, chớ không phải cứu ở cái quả. Song, thường thì cứu quả được người mang ơn, còn cứu nhân lại bị người giận oán.

Ví dụ, có hai người đang gây gỗ sắp đánh nhau. Chúng ta khuyên: "Thôi! Anh hay chị nhịn nhau đi. Gây gổ đánh nhau chỉ khổ thôi, không có lợi lộc gì". Khuyên như vậy nhưng họ không nghe, vẫn cứ đánh nhau đến lỗ đầu, chảy máu. Lúc đó, nếu người nào thấy thương, đến băng bó cho họ thì họ cảm ơn người kia rối rít. Nhưng họ quên rằng dù có cảm ơn người băng bó thì mình cũng đã mang thương tích rồi. Trong khi người khuyên mình lúc ban đầu giữ trọn vẹn, đừng để xảy ra thương tích thì mình đâu biết mang ơn. Quí vị thấy việc nào quí hơn? Đúng ra ta phải cảm ơn và quí trọng người nhắc nhở mình khi chưa xảy ra chuyện đáng tiếc mới phải lẽ, chớ đợi tới chuốc quả rồi mới được cứu thì e đã quá muộn. Dù có cứu được, cũng chỉ đỡ phần nào, chớ làm sao trọn vẹn như buổi đầu.

Hiểu như vậy các Phật tử mới kính trọng quí thầy quí cô xuất gia. Các vị ấy tuy ít làm việc từ thiện xã hội mà lại nhắc nhở, giảng giải khuyên tu nhiều hơn, ấy là vì tu sĩ Phật giáo đặt nặng việc cứu nhân hơn cứu quả. Đôi khi, Phật tử suy nghĩ cảm thấy buồn, cảm thấy đạo Phật không biết thương người, không cứu giúp người. Ví dụ có một người đạp xích lô, mỗi ngày kiếm được chừng ba bốn chục ngàn. Với số tiền ấy, nếu họ quyết tình nuôi gia đình vợ con cũng có thể sống được. Nhưng nếu người đạp xích lô đó ghiền rượu, thì chỉ cần đến quán nhậu sau một ngày đạp xích lô là sạch túi, vợ con ở nhà nheo nhóc đói khát. Có người láng giềng thấy thương, mỗi ngày đem cơm gạo cho, để giúp đở vợ con ông qua cơn đói khát. Việc làm ấy có thể kéo dài mãi được không? Nếu không thì vợ con người đạp xích lô sẽ sống ra sao? Chắc phải chết thôi. Đối với người láng giềng giúp đở đó, chúng ta thấy việc làm ấy là tích cực, là làm phước. Nhưng nếu có một thầy tới khuyên can người đạp xích lô thức tỉnh, bỏ uống rượu, trở lại lo lắng cho gia đình. Như vậy việc làm của thầy so với việc làm của người láng giềng, việc nào có giá trị hơn, có công đức hơn? Khi giảng giải, giúp cho người lầm lỗi thấy được, hiểu được và tự sửa chữa được những khuyết điểm của họ là chẳng những cứu cả cuộc đời của người đó, mà còn cứu luôn gia đình thân quyến của họ. Công đức ấy không thể lấy tiền của mà sánh được. Đó là cứu nhân theo đức Phật dạy.

Hiện nay Phật tử chúng ta thường quên cái nhân, chỉ khi nào gặp quả khổ mới chịu tu. Lúc vui quên Phật, lúc khổ mới nhớ Phật. Như vậy chỉ biết Phật khi khổ chớ không biết Phật khi khỏe mạnh vui tươi. Như vậy đợi đến lúc già yếu, đau đớn mới chịu nhớ tới Phật thì e rằng không còn kịp tu nữa. Vì vậy Phật tử nên hiểu và cố gắng tập tu ngay khi còn trẻ, còn khỏe mạnh thì về sau mới không bị đau khổ bức bách.

Quí Phật tử thấy, từ một người, trăm người, ngàn người cho đến một xóm một làng, nếu ai cũng giữ được năm giới thì xóm làng ấy có thể thành thiên đường không? Trong một xã hội không có ai hại ai, không có ai lừa đảo người, không có người lừa đảo ai... thì xã hội đó, quốc gia đó an lành, đẹp đẽ, văn minh biết chừng nào. Thế nên biết người Phật tử quyết tâm giữ được năm giới là một người xứng đáng đối với quốc gia xã hội, đối với đạo pháp, không những trong hiện tại mà còn xứng đáng hơn nữa ở mai sau.

Trong bài giảng này, tôi không nói những gì cao siêu quá, chỉ nhắc nhở những điều gì quí Phật tử có thể làm được, tu được. Kết quả của quí vị cũng chính là phần khích lệ đối với chúng tôi, dù quí vị tu là tu cho quí vị chớ không phải tu cho chúng tôi Nhưng chỉ cần quí vị giữ cho ba nghiệp của mình ngày càng tốt lành để đời sau được đi lên, chớ không phải tuột xuống là chúng tôi mừng rồi. Chỉ cần Phật tử chịu nghe lời chân thật khuyên bảo của quí thầy, quí cô, không chạy theo sự dối gạt hoa mỹ của thế gian là quí Phật tử biết tu nhân đúng đắn, tránh được quả khổ về sau.

Trong kinh Phật có dạy: Chúng ta phải cố gắng tu không thể chần chờ, bởi vì đâu có ai bảo đảm mình sống đến tám mươi tuổi mới chết. Trẻ có cái chết của trẻ, già có cái chết của già. Nếu không lo tu thì vô thường đến làm sao trở tay kịp. Trên đường tu, chúng ta phải nhìn cho kỹ, thấy cho rõ, đừng lầm lẫn.

Từ trước đến nay chúng ta nói những điều: Thân bất tịnh, thọ là khổ, tâm vô thường, hay nước mắt chúng sanh nhiều như nước biển... Tất cả đều cốt chỉ ra lẽ thật của con người cho quí Phật tử thấy rõ. Khi thấu hiểu được lẽ thật của con người cho quí Phật tử thấu rõ được lẽ thật đó rồi, chúng ta mới quyết tâm tu, cố gắng tu, để không bị khổ đau trong đời này và đời sau. Như vậy đạo Phật lạc quan hay bi quan? Vì nói thật nên mới nghe như bi quan, nhưng nhờ thế chúng ta biết lẽ thật để sửa đổi, để vươn lên. Ngược lại nếu lừa dối nhau thì sẽ cùng nhau bị tai họa, bị chìm đắm. Hiểu vậy, tất cả Phật tử mỗi người phải cố gắng theo như lời Phật dạy: Tu như lửa cháy đầu. Phải kiên trì tinh tấn tiến lên. Từ năm giới căn bản tiến dần lên đừng để tuột xuống. Nếu để tuột xuống, lỡ mất thân người thì cả trăm nghìn năm sau khó mong tìm lại. Quí Phật tử nếu siêng năng tu tập sẽ không còn hoang mang lo sợ sống chết. Nếu sắp tắt thở, có người hỏi đi đâu thì nói: Tôi sẽ trở lại làm người tốt hơn, cao quí hơn. Người ấy sẽ được an lành trước khi, trong khi và cả sau khi nhắm mắt. Ngược lại nếu không tu giữ được năm giới thì sẽ hoảng hốt sợ sệt không biết rơi vào đường nào. Thật khổ vô cùng!

Các Thiền sư khi gần nhắm mắt thường mĩm cười từ giả ra đi. Còn kẻ thế gian, lúc gần tắt thở, những người thân chung quanh khóc than thảm thiết khiến cho kẻ ra đi bi lụy luyến tiếc. Còn những người đi trong bơ vơ, trong đau khổ thì còn buồn tủi biết bao nhiêu nữa.

Cho nên chúng ta khuyên cha, khuyên mẹ, khuyên anh, khuyên em ráng tu giữ năm giới làm gốc. Nếu cha mẹ giữ được năm giới thì người con sẽ yên lòng và ngược lại, người con giữ được năm giới thì cha mẹ vui vẻ, nhẹ nhàng biết bao.

Từ đó quí vị thấy việc tu hành thiết yếu đến thế nào. Hồi Phật còn tại thế, sau khi thành đạo rồi, Ngài trở về thành Ca Tỳ La Vệ giảng dạy cho phụ vương (Tịnh Phạn) và hoàng hậu (Ma Ha Ba Xà Ba Đề) năm giới. Sau đó, hoàng hậu phát tâm xuất gia. Bà liền cùng năm trăm vị công nương đi đến chỗ Phật, xin Phật xuất gia. Phật không cho, bà năn nỉ đôi ba phen, Phật cũng không chấp thuận. Lúc đó Tôn giả A Nan thấy vậy xót ruột, mới vào thưa với Thế Tôn: "Hoàng hậu có công lớn với Thế Tôn, từ lúc hoàng hậu Ma Da mất sau khi sanh Thế Tôn có bảy ngày, bà là người nuôi Thế Tôn cho đến lớn khôn, công lao biết bao nhiêu? Sao giờ đây Thế Tôn không cho bà xuất gia? Chẳng lẽ Thế Tôn đã quên ơn người?" Phật trả lời: "Ta không quên ơn mà ta đã đền ơn bà rồi". Ngài A Nan ngạc nhiên hỏi Thế Tôn đền ơn bằng cách nào. Phật nói: "Khi ta thành đạo, trở về thành Ca Tỳ La Vệ, ta đã khuyên, giải thích cho phụ vương và hoàng hậu hiểu được đạo lý, phát tâm qui y Tam bảo, gìn giữ năm giới hạnh. Đó là ta đã đền ơn".

Như vậy người con đền ơn cha mẹ, không gì hơn là lúc cha mẹ còn sanh tiền, khuyên cha mẹ siêng tu, giữ gìn năm giới để khi chết khỏi đọa đường khổ. Đó mới thật là thật thương, thật hiếu; chớ làm ra nhiều tiền chờ lúc chết làm đám ma cho lớn... chưa chắc đã cứu được cha mẹ. Thế đó đâu gọi là thật thương.

Quí Phật tử nghe tôi giải thích rồi, đã thấy tu theo đạo Phật là lạc quan chớ không phải bi quan. Tại sao? Bi quan là buồn, lạc quan là vui. Còn đạo Phật không buồn không vui. Bởi vì đối với thế gian, được thì vui, mất thì buồn, khen thì sung sướng, chê thì giận khổ. Cái vui buồn thế gian là vui buồn đối đãi, vô thường, không có sự thật. Mà đã không sự thật thì chúng ta đừng dính, đừng mắc. Song thông thường, ai cũng dễ vui khi được khen, dễ buồn khi bị chê. Nếu chúng ta biết lẽ thật rồi thì có gì vui, có gì buồn. Đạo Phật là đạo chỉ cho chúng ta lẽ chân thật, nhận ra được sự thật rồi, sống đúng như thật. Sống được như lời đức Phật dạy thì đâu còn gì buồn, đâu còn gì phiền não. Ấy là vui.

Phật, người Trung Hoa gọi là Giác; Phật là chỉ cho bậc đã giác ngộ, nên những gì Ngài dạy là lẽ thật từ sự thấy biết của bậc giác ngộ mà ra. Là đệ tử Phật, chúng ta tin những lời của Phật bằng lẽ thật chớ không phải tin theo sự tưởng tượng, ép buộc. Tin rồi chúng ta phải ứng dụng tu để tự cứu mình thoát khỏi cảnh khổ, đồng thời cũng giúp được mọi người cùng vươn lên, tiến lên, không còn bị trầm luân trong sanh tử nữa. Vì vậy, chư Tăng Ni vâng lời Phật dạy, gắng công tu hành, nhắc nhở quí Phật tử. Phần còn lại là phần của quí Phật tử. Tiến lên con đường an vui, tươi đẹp hay rơi xuống nẻo khổ tối tăm, xấu xa là do quí Phật tử tự định đoạt vậy.

Thích Thanh Từ

Phật là vị thầy dẫn đường

Thích Thanh Từ

Đức Phật là người tu hành chứng quả, là bậc toàn giác, Ngài giáo hóa độ vô số người đương thời được an vui hạnh phúc, nổi bậc nhất là độ hơn một ngàn người tu chứng quả A La Hán thoát khỏi khổ luân hồi sanh tử. Ngài còn để lại cho đời một hệ thống giáo lý, mà nhân loại học và ứng dụng tu hơn hai ngàn năm nay, được lợi ích không thể tính kể. Thế mà Ngài chỉ nói Ngài là ông thầy dẫn đường. Lời xưng của Phật vừa khiêm tốn vừa thực tế, không huyền bí, không chứng tỏ mình là thần linh vạn năng có thể ban phúc giáng họa như những nhà truyền giáo khác đã tự xưng.

Người dẫn đường là người đã từng đi qua đường rồi, nên rất rành lối đi và rất hoan hỷ chỉ cho người khác đi. Phật nói Ngài là người dẫn đường, vì Ngài đã tu thành Phật rồi, mới hướng dẫn chỉ dạy cho mọi người tu, để được thành Phật như Ngài. Vì thế nên Ngài tuyên bố: "Ta là Phật đã thành, chúng sanh là Phật sẽ thành". Tu theo Phật đừng nghĩ sẽ được Phật ban phước lành, được Phật điểm đạo cho mình đắc đạo v.v... mà tự mình phải tu theo pháp Phật dạy như Tứ niệm xứ, Thất giác chi, Bát thánh đạo... thì mới giải thoát được khổ đau. Đức Phật hướng dẫn cho mọi người tu, chớ không tu thế cho ai cả. Thế nên, dù cho chúng ta học thuộc làu những pháp tu của Phật dạy mà không ứng dụng tu thì cũng không được lợi lạc. Giống như người bệnh được thầy thuốc giỏi cho toa mà không chịu mua thuốc uống thì không bao giờ hết bệnh. Kinh A Hàm có kể lại giai thoại nhà toán số Mục Kiều Liên đến hỏi Phật:

-- Sa Môn Cù Đàm dạy đệ tử tu, vậy tất cả đệ tử của Ngài đều được Niết Bàn hết chăng?

Phật đáp:

-- Này Mục Kiều Liên, có người được, có người không được.

-- Có Niết Bàn, có đường đến Niết Bàn, Sa Môn Cù Đàm là người chỉ dạy, tại sao đệ tử của Ngài có người được Niết Bàn, người không được?

-- Này Mục Kiều Liên, Như Lai hỏi ông, ông tùy theo chỗ hiểu mà đáp. Ông có biết rõ thành Vương Xá và đường đến thành Vương Xá chăng?

-- Tôi biết rõ thành Vương Xá và đường đến thành Vương Xá.

-- Này Mục Kiều Liên, có người muốn đến thành Vương Xá nhờ ông chỉ đường. Ông chỉ rõ đường đi cho người ấy. Người ấy nghe xong bắt đầu đi về phía đông, đi không bao lâu bỏ đường cái, đi lối tẻ, cuối cùng không tới thành Vương Xá. Lại có người thứ hai nhờ ông chỉ đường đến thành Vương Xá, ông cũng chỉ đường như người trước, người này y theo lời hướng dẫn của ông mà đi, nên tới thành Vương Xá và thấy được cảnh vật trong thành. Như vậy do nhơn duyên gì ông chỉ đường cho hai người đến thành Vương Xá mà người tới và người không tới?

-- Người tới thành Vương Xá là vì họ đã đi đúng đường mà tôi đã chỉ, còn người không tới thành Vương Xá là tại họ không theo lời chỉ dẫn của tôi. Lỗi ấy tại họ, chớ không phải tại tôi.

-- Cũng vậy, này Mục Kiều Liên, có Niết bàn, có đường đi đến Niết bàn. Như Lai là đạo sư hướng dẫn cho đệ tử tu hành, mà người đến Niết bàn, người không đến; lỗi không phải ở Như lai mà lỗi tại đệ tử không thực hành đúng theo lời Như Lai chỉ dạy.

Câu chuyện trên cho thấy rõ Phật chỉ là thầy dẫn đường. Người tu theo Phật thì phải thực hành đúng theo lời của Phật dạy mới đạt được trạng thái an lạc Niết bàn. Nếu thực hành không đúng chẳng những không được lợi ích mà còn rơi vào ngoại đạo sai lạc lầm mê. Đức Phật là ông thầy đi trước, có trách nhiệm dẫn đường cho đệ tử đi sau, Ngài không phải là một đấng thần linh ban phước giáng họa. Vậy mà có một số người kể cả Phật tử, biến đức Phật thành một vị thần linh có quyền năng ban phúc lành. Thế nên đi chùa lạy Phật cầu xin đủ thứ, xin không được như ý thì cho rằng Phật không linh. Lễ lạy cầu xin là đi lối tẻ, không đi đúng đường mà Phật đã dạy, chắc chắn là không được Niết bàn an vui.

Có người nghe nói Niết bàn mà không biết Niết bàn là gì? Lại có nhiều người tu theo Phật mà không tin có Niết bàn. Đã không tin thì không hết lòng thực hành đúng theo lời Phật dạy. Không thực hành đúng theo lời Phật dạy làm sao thành tựu Niết bàn? Lại có người nghe kinh nói Niết bàn không có hình tướng, văn tự ngôn ngữ không thể diễn tả được, nên nghi ngờ, không tin có Niết bàn. Để phá mối nghi này Phật đưa ra một ví dụ:

Có một người mù từ lúc mới sanh, nghe người sáng mắt nói cảnh vật màu xanh, đỏ, vàng... rất đẹp. Người mù nghe thích quá muốn biết về màu sắc cảnh vật, nhờ người sáng mắt diễn tả cho biết. Người sáng mắt dùng mọi cách để diễn tả, nhưng người mù vẫn không thấy được. Vậy muốn thấy màu sắc cảnh vật, người mù phải nhờ thầy thuốc trị cho sáng mắt mới thấy. Cũng vậy, người tu muốn được Niết bàn an lạc thì phải dụng tâm tu hành; không thể học hiểu suông mà có thể đạt được Niết bàn an vui. Niết bàn là chỗ an trú của Phật, của Bồ tát, của A La Hán; các Ngài ví như người sáng mắt thấy rõ màu sắc cảnh vật. Chúng ta chưa biết Niết bàn vì tu chưa tới, dù cố gắng biết cũng không thể biết, giống như người mù muốn thấy cảnh vật, nhưng không thể thấy.

Lại có người nghe nói Niết bàn lặng lẽ thì nghĩ rằng tu đạt đến Niết bàn buồn lắm, nên không chịu nỗ lực tu. Nhưng ai sanh ra cũng bị cái khổ sanh già đau chết bức ngặt. Phật dạy tu là để đạt đến Niết bàn an vui, không bị những cái khổ đó chi phối nữa. Trong kinh Niết bàn có bài kệ:

Các hành vô thường,

Là pháp sanh diệt.

Sanh diệt diệt rồi,

Tịch diệt là vui.

Nghe qua bài kệ này, chúng ta thắc mắc tịch diệt là lặng lẽ mà Phật nói vui, vậy vui cái gì? Điều này Ngài Chí Đạo đã hỏi Lục Tổ:

-- "Các hành vô thường là pháp sanh diệt, sanh diệt diệt rồi tịch diệt là vui". Tuy thân tâm này là tướng sanh diệt, nhưng có thân tâm mới có cảm thọ vui, khi thân tâm này diệt hết rồi thì cái gì biết vui? Tại sao nói sanh diệt diệt rồi tịch diệt là vui?

Lục Tổ quở:

-- Ông là người học Phật mà có quan niệm giống ngoại đạo. Thân tâm là tướng sanh diệt vô thường, mà vô thường thì khổ chớ làm sao vui?

Kiếp sống của con người lúc vui lúc buồn, được thì vui mất thì buồn, buồn vui tạm bợ trong nhất thời. Song khổ thì nhiều mà vui thì ít. Vì kiếp người khổ nên mở mắt chào đời bằng tiếng khóc oa oa, lớn lên vật lộn với cuộc sống, trải qua biết bao cảnh ép ngặt bức xúc, nào thân đau bệnh, nào làm ăn thất bại, nào người thương xa lìa, nào người thù gặp gỡ... đủ thứ khổ. Đến lúc nhắm mắt lìa đời lại càng khổ hơn, vì tứ đại phân tán làm cho thân đau nhức, không muốn chết mà phải chịu chết, không biết chết sẽ đi về đâu nên kinh hoàng sợ hãi... Có thân là khổ. Người tu tâm định tĩnh không còn bị những cái khổ ấy chi phối nữa gọi là được Niết bàn tịch diệt. Tịch diệt là lặng dứt cái sanh diệt vô thường của hành nghiệp. Hành nghiệp đã lặng dứt không còn dấy khởi thì dứt khổ đau, được Niết bàn an vui. Cái vui Niết bàn là cái vui chân thật vĩnh hằng, mà chư Phật, chư Bồ tát và A La Hán đã đạt được. Người tu Phật chưa đạt được cái vui Niết bàn miên viễn là chưa tới đích rốt ráo mà Phật đã nhắm. Thế nên phải tu cho tới đích.

Đạo Phật sở dĩ còn tồn tại đến ngày nay là vì có những đệ tử thực hành đúng lời Phật dạy và thành tựu được Niết bàn an lạc. Đây là việc trọng yếu mà người tu theo Phật phải quan tâm. Và, ngày nay nhân loại văn minh trên thế giới hướng về đạo Phật là hướng về chỗ an vui bất diệt của Niết bàn. Vì đạo Phật đưa nhân loại đến cái vui vĩnh hằng, chớ không phải cái vui tạm bợ trong giai đoạn, vừa vui liền có cái buồn theo sau. Chẳng hạn vừa vui trong thành đạt công danh, liền buồn trong cảnh thương yêu xa cách. Bao giờ biết vui buồn là tướng đối đãi giả có, không chân thật, tự mình xa kìa được tướng đối đãi giả có đó thì mới được an vui chân thật vĩnh viễn. Nhưng có nhiều người tu không chịu hưởng cái vui chân thật, thấy nó xa vời khó thực hiện, nên tu chỉ mong đời này được khỏe mạnh, an ổn chút chút, rồi hướng dẫn một số đông Phật tử, thỉnh thoảng tổ chức đi hành hương, tổ chức những buổi lễ tụng niệm tự cho là đủ rồi, hoặc tu mong cho đời này được giàu có, đời sau tái sanh được sống lâu sung sướng hơn... chỉ mơ ước bấy nhiêu thôi. Đâu có xét những cái vui đó là vô thường, không vững bền. Vì giàu sang sống lâu không biết tu vẫn khổ; nhưng những người già bảy tám mươi tuổi trong gia đình giàu có đầy đủ vật chất, mà thân sắp hoại, nay đau chỗ này, mai nhức chỗ kia, trí tuệ lu mờ, thấy nghe không chính xác, giàu và sống lâu như thế có vui sướng gì? Thế nên dù ở trong cảnh nào mà biết tu là có an vui hạnh phúc. Tuy nhiên, con người ở trong cõi đời vô thường sống với vọng tâm sinh diệt, đang bị nghiệp vô thường chi phối, nên chưa nhận được cái chân thường chân lạc của Niết bàn. Bao giờ biết tu, lặng dứt tâm niệm sinh diệt, mới hưởng trọn vẹn cái vui chân thật Niết bàn.

Là người tu Phật, chúng ta có chịu thực hành theo lời dạy của Phật, hay làm người đến thành Vương Xá mà bỏ đường cái đi lối tẻ? Người tu theo Phật là phải học giáo lý để hiểu Phật dạy tu như thế nào, rồi ứng dụng lời Phật dạy trong đời sống hàng ngày là tu. Chớ học rồi tự mãn với cái học của mình, cho rằng mình thông hiểu Phật pháp sâu rộng, không chịu tu thì vẫn khổ. Tu mà không học giáo lý đâu biết Phật dạy thế nào để tu, cũng vẫn khổ. Chẳng hạn Phật dạy người cư sĩ muốn thân an ổn, gia đình êm ấm thì phải giữ năm giới. Thế mà quy y thọ năm giới không giữ đúng, cứ rượu chè hút xách, khiến cho tâm trí mê mờ, thân thể bệnh hoạn, gia đình vợ con nghèo đói... Hoặc nói dối hại người để thủ lợi nên bị người khinh khi mắng chửi. Đó là người cư sĩ tu theo Phật mà không thực hành theo lời Phật dạy nên khổ lại hoàn khổ. Còn hàng xuất gia tu theo Phật là để thoát khổ sanh tử luân hồi, thế mà vẫn cứ lần lựa qua ngày, không chịu thực hành đúng theo lời Phật dạy, tu lai rai để đời sau tu nữa. Tu như thế bao giờ mới thành Phật?

Tóm lại, Tăng Ni cũng như Phật tử trước hết phải học giáo lý để hiểu Phật dạy tu như thế nào, hiểu rồi phải thực hành mới được lợi lạc. Học mà không hành, chỉ hiểu suông nói suông thì không được lợi lạc, giống như người ăn bánh vẽ, ăn mà không no. Học hiểu mà không thực hành thì sự hiểu biết không thể cứu chúng ta hết khổ. Học như cặp mắt sáng, hành như hai chân đi. Có mắt sáng mà hai chân què thì đi không được, có hai chân mạnh mà mắt mù thì không thấy đường đi. Nếu có đôi mắt sáng, có hai chân mạnh thì chỗ nào chúng ta cũng đến được. Cũng thế, học Phật thì phải hành theo Phật, Có hành theo Phật và hành đúng thì mới thành Phật. Phật là thầy dẫn đường, Ngài dẫn mà chúng ta không chịu đi thì không bao giờ đến đích. Có đi và có đi đúng đường thì chắc chắn sẽ đến đích. Đó là lẽ thật hết sức rõ ràng.

Thích Thanh Từ

Sơn Thất Cảm Hứng

Thích Thanh Từ

Cảm hứng của tôi không ngoài cái nhìn về việc ngồi thiền của thiền sinh. Tôi đã từng đi giám thiền (nhìn và sửa sai cho thiền sinh trong khi ngồi thiền), thấy tất cả những người ngồi thiền, ban đầu mới tập rất là khó khăn và nhọc nhằn, và chính bản thân tôi cũng vậy. Hồi tôi mới mở thiền viện Chơn Không, Sư bà Huyền Học (nay đã tịch) có ra tập ngồi thiền. Khi xả thiền, Sư bà nói với tôi: "Mười lăm phút sau sắp xả thiền, nếu thầy cho con xả sớm, để gánh 100 đôi nước con cũng chịu!" Như vậy, ngồi thiền thật là khổ sở. Nhưng ngồi thiền để làm gì? Chúng ta tụng kinh, hoặc đi kinh hành không khỏe hơn sao? Tại sao lại bắt ngồi thiền cho thân thể đau đớn khổ sở, lại bị người giám thiền vác thiền trượng canh chừng, nếu ngủ gục thì đánh. Thế có quá đáng không?

Sự tu tập quá khổ sở như vậy, mà ngày xưa đức Phật đã tu, kế đến chư Tổ cũng tu và ngày nay chúng ta cũng tu theo, chắc chắn phải có cái gì cao siêu chúng ta mới làm, nếu nó tầm thường thì tu chi cho phí công nhọc sức? Chính vì vậy mà khi nhìn quí vị ngồi thiền, tôi chợt có cảm hứng so sánh công phu ngồi thiền của quí vị với công phu nghiên cứu của các nhà bác học trong phòng thí nghiệm.

Các nhà bác học hàng ngày ngồi trong phòng thí nghiệm để làm gì? Sở dĩ các nhà bác học hàng ngày chịu giam mình trong phòng thí nghiệm là để nghiên cứu, phát minh những vấn đề mà họ đang tìm kiếm. Do công phu nghiên cứu, các nhà bác học mới phát minh được những điều mới mẻ làm cho khoa học ngày càng phát triển.

Ngành y khoa, đề tài nghiên cứu là tìm ra những chứng bệnh và nguyên nhân gây ra bệnh, rồi chế thuốc để trị bệnh. Nhờ nghiên cứu lâu ngày các nhà bác học mới phát minh những thứ thuốc mới để trị những chứng bệnh nan y. Do đó mà những chứng bệnh nan y từ từ có thuốc chữa. Ngày xưa nếu ai bị bệnh phổi là chờ chết không thuốc trị, nhưng bây giờ các nhà bác học đã tìm ra vi trùng lao, nên bệnh phổi trị được. Bệnh đậu mùa, ngày xưa dân ta chịu chết về bệnh đậu mùa, nhưng bây giờ nhờ các nhà khoa học tìm kiếm được vi trùng gây ra bệnh đậu mùa rồi tìm ra thứ thuốc diệt được loại vi trùng đó, nên bây giờ bệnh đậu mùa gần như mất dạng. Còn nhiều bệnh khác cũng vậy, các nhà khoa học tuyên bố có thể từ năm 2000 về sau bệnh cùi hủi sẽ giảm dần và không còn đáng sợ nữa. Đó là công phu nghiên cứu tìm tòi của các nhà bác học chuyên về y khoa.

Còn các nhà bác học nghiên cứu về các khoa học như điện tử học, nguyên tử học v.v... thì phát minh được những cái đặc biệt trong vũ trụ chế ra máy móc để phục vụ cho đời sống con người.

Tuy nhiên, chúng ta xét kỹ các nhà bác học nghiên cứu phát minh ra những thứ thuốc mới để chữa bệnh, giúp cho nhân loại kéo dài mạng sống. Nhưng có ai sống mà không chết? Giúp con người sống thêm một thời gian 5, 10 năm, rồi cũng chết! Và các nhà bác học tìm ra các loại vi trùng, thuốc trị bệnh có hết chưa? Hay trị hết bệnh này lại sanh bệnh khác? Sở dĩ trị hết bệnh này lại sanh bệnh khác là vì các loài vi trùng và siêu vi trùng ở trong không khí nhiều vô số. Hơn nữa con người phải chịu qui luật chung là có thân phải có bệnh, nên các nhà bác học không thể đem lại sự khỏe mạnh lâu dài cho con người.

Còn các nhà khoa học phát minh ra những điều mới mẻ chế ra máy móc phục vụ cho đời sống con người, hầu đem lại nguồn hạnh phúc an lạc cho nhân loại. Nhưng nhân loại có hoàn toàn hạnh phúc hay vẫn còn khổ đau?

Các thiền sinh hàng ngày ngồi trong thiền đường hay trong thất vắng để làm gì? Nghiên cứu đề tài gì? Làm mà không biết thì cũng đáng tiếc! Đó chính là niềm cảm hứng của tôi.

Ngày ngày chúng ta giam mình trong thiền đường hay trong thất là cốt tìm ("tìm" là một từ ngữ dùng tạm) cho ra cái chân thật của mình, nhưng tìm nó ở đâu?

Như chúng ta đã biết mục đích chính của đức Phật xuất gia là tìm cho ra con đường thoát ly sanh tử. Ngài đã thực hiện được điều đó. Sau bao năm tháng khổ công tu tập theo sự hướng dẫn của các vị Thầy mà Ngài đã gặp, nhưng không đạt được điều mong muốn của mình. Sau khi suy tư chín chắn, Ngài quyết định một mình ngồi thiền dưới cội bồ đề suốt 49 ngày đêm. Đêm thứ 49 khi sao mai vừa mọc Ngài giác ngộ thành Phật. Sau đó Ngài dùng phương tiện đem những điều đã tu đã chứng ra dạy cho mọi người. Như vậy tất cả những người tu theo đạo Phật (không kể tông phái nào) có mục đích duy nhất là giải thoát sanh tử khổ đau. Nhưng sanh tử là tướng vô thường sanh diệt, muốn giải thoát sanh tử người tu chúng ta phải thoát ra khỏi cái vô thường sanh diệt. Thực hiện điều này đức Phật đã ngồi thiền dưới cội bồ đề suốt 49 ngày đêm và những người tu theo Phật như chúng ta cũng phải chịu giam mình trong thất vắng hay trong thiền đường để tư duy một đề tài quan trọng là tìm cho ra con người chân thật của chính mình và hằng sống với nó. Thực hiện được điều này chúng ta sẽ tự cứu mình và người cùng ra khỏi biển khổ sanh tử luân hồi.

Tuy nhiên, việc làm của các nhà bác học và các thiền sinh có điểm giống nhau và cũng có điểm khác nhau. Cả hai bên đều nghiên cứu tìm tòi, các nhà bác học thì nghiên cứu vật ở ngoài mình cho nên trước mặt họ là những lọ thuốc, lọ vi trùng, trong phòng thí nghiệm quan sát cái này phân tích cái kia hoặc pha chế chất nọ... Còn các thiền sinh thì ngồi im lìm trong thiền đường mắt ngó xuống nhìn lại mình. Như vậy, các nhà bác học thì xoay ra ngoài nên có phương tiện để nghiên cứu phân tích chia chẻ hay thí nghiệm, nếu có được những kết quả thì gọi là phát minh. Còn thiền sinh thì dồn hết tâm lực nhìn lại mình để thấy rõ nơi mình cái nào là sanh diệt, cái nào là không sanh diệt, thấu suốt được những cái đó rồi thì gọi là giác ngộ. Và khi giác ngộ thì thoát khỏi sanh tử luân hồi.

Chúng ta thử so sánh sự lợi ích của các nhà bác học phát minh và thiền sinh khi giác ngộ. Như ở trước có nói, nếu các nhà bác học chuyên nghiên cứu về ngành y, khi phát minh những thứ thuốc để trị bệnh cho người thì con người sống dai, thêm tuổi thọ, nhưng không ai sống mãi mà không chết. Và con người vì tham sống sợ chết nên vẫn khổ sở khi sắp chết. Còn các thiền sư khi giác ngộ, biết rõ thân này là sanh diệt và nhận ra được cái chân thật không sanh diệt hằng sống với nó thì khi chết các Ngài không còn sợ, mà không sợ thì không khổ, nên khi chết các Ngài tự tại vô cùng. Như Tuệ Trung Thượng Sĩ, hay Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông lúc chết rất bình thản an nhiên từ giả mọi người rồi mới chết.

Các nhà khoa học nghiên cứu điện tử, nguyên tử chinh phục thiên nhiên, cốt tìm ra những điều mới lạ hầu cung ứng cho đời sống con người đầy đủ tiện nghi vật dụng cho cuộc sống. Song con người sẽ có hoàn toàn hạnh phúc không? Con người dù có đầy đủ tiện nghi vật chất mà không hết tham lam sân hận si mê thì vẫn còn phiền não khổ đau như ông vua trong chuyện sau đây:

-- Một ông vua Ả Rập khỏe mạnh sống trên nhung lụa mà luôn luôn thấy mình khổ sở. Vua hỏi quần thần làm thế nào cho được sung sướng. Mỗi người bày một cách. Song, khi thi hành vua đều không thấy kết quả. Sau có một đạo sĩ hiến kế rằng: "Nếu vua mượn được cái áo lót mình của người sung sướng mặc vào thì sẽ thấy sung sướng". Vua hạ lệnh điều tra khắp nước, nhưng từ quan đến dân ai cũng than khổ. Buồn quá, một hôm vua vào rừng săn bắn, chợt nghe trong túp lều nhỏ có tiếng kêu: "Chà! Như mình thật sướng tuyệt trần". Vua liền sai lính gọi người ấy. Thì ra là một bác tiều phu, khi vua hỏi mượn áo lót của mình, bác tiều tâu rằng suốt đời chỉ mang có một manh áo rách!

Các Thiền sư khi giác ngộ rồi thì vấn đề tiện nghi không còn quan trọng, và tuy sống đời sống đạm bạc, các Ngài vẫn cảm thấy an lạc hạnh phúc vô cùng! Tổ Qui Sơn lúc mới đến núi Qui chưa ai biết, suốt sáu bảy năm Ngài ăn trái lật, trái dẻ, uống nước suối, mà không cảm thấy thiếu thốn khổ sở. Đức Phật, Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông đã bỏ dục lạc của một vị vương chủ, để sống đời sống khổ hạnh, các Ngài vẫn an lạc hạnh phúc mà những ông vua không biết tu không giác ngộ thì không bao giờ có.

Khi so sánh giá trị công phu nghiên cứu và kết quả của hai bên chúng ta thấy rõ việc ngồi thiền rất là quan trọng, cho nên đừng xem thường, mà phải trân quý từng phút từng giây ngồi im lìm bất động trên bồ đoàn. Hơn nữa ngồi thiền không phải chỉ có giá trị về mặt tinh thần, mà còn có ích lợi về mặt thể xác. Nếu ngồi thiền đúng pháp, thân chúng ta sẽ được khinh an ít bệnh tật. Ngày xưa tôi bị bệnh phổi điều trị thuốc một thời gian ngắn thôi, sau đó nhờ ngồi thiền mà tôi hết bệnh.

Tuy nhiên, khi các thiền sinh đang tu chưa có kết quả thì bị người thế gian xem thường cho rằng: mấy thầy mấy cô ăn không ngồi rồi chẳng làm lợi ích gì cho ai! Bởi mục đích của chúng ta quá cao siêu nên trong khi làm chưa có kết quả, phải chấp nhận sự xem thường của mọi người. Nhưng chúng ta phải biết việc làm của mình rất quan trọng mà trân quý từng giây từng phút, sống một ngày cho đáng một ngày, ngồi thiền một giờ là một giờ quý báu.

Người thế gian làm một ngày được mấy chục ngàn bỏ túi, họ thấy hăng hái làm việc. Chúng ta ngồi thiền ngày này qua tháng nọ nếu chưa thấy kết quả thì đừng nản lòng, mà phải biết tầm quan trọng việc làm của mình mới thấy có giá trị.

Nên nhớ, chúng ta sống phải có đủ ba điều kiện hệ trọng đó là ăn, uống, thở; nhà ở quần áo mặc... là phụ thuộc, nhưng người thế gian lầm lẫn chỉ lo ăn uống cho ngon, chỗ ở đầy đủ tiện nghi, mặc thì phải đúng thời trang v.v... mà không nhớ mình đang thở. Có ai trong lúc vội vã lo cho cuộc sống mà nhớ rằng mình đang thở và thở thật sâu để được đầy đủ dưỡng khí và được bình yên trong giờ phút hiện tại không? Trong ba điều kiện ăn, uống, thở, điều nào quan trọng? Thở là điều kiện quan trọng vì nếu hết thở thì đời sống không còn! Vậy mà chúng ta chỉ lo ăn uống mà quên thở. Vì ăn uống là có cảm giác ngon miệng liền, cho nên lo tìm thức ăn thức uống cho ngon, cho vừa miệng. Còn thở thì không ai chú ý vì nó sẵn sàng quá và hít không khí đâu có cảm giác ngon lành. Nhưng khi đau nặng ăn uống không được thì thở rất là quan trọng. Hết ăn uống thì chỉ còn thở, còn thở là còn sống, cho nên người sắp chết họ duy trì mạng sống bằng hơi thở, hết thở là chết ngay.

Vậy, hơi thở là mạng sống của con người mà người thế gian coi thường, nhiều người nói lo phục vụ cho đời sống con người mà lại làm ô nhiễm môi trường sống của con người! Chúng ta làm ra nhiều tiền để có ăn uống, nhà ở v.v... mà có khi vì việc làm của chúng ta khiến cho không khí trong lành bị ô nhiễm. Như vậy đâu có phục vụ cho con người! Không khí là nhu cầu tối quan trọng cho sự sống, chúng ta hít thở từng phút từng giây mà lại xem thường, đó là một điều lầm lẫn rất lớn. Có những hãng, xưởng lớn đã chế biến thức ăn như bột ngọt, xả hơi hôi thúi làm cho đồng bào xung quanh phải hít thở không khí ô nhiễm! Đó mới thấy cái sai lầm của con người, nếu chúng ta biết rằng thở là quan trong cho đời sống thì không bao giờ làm ô nhiễm môi sinh và cùng nhau giữ bầu không khí cho trong lành để cùng nhau thở, thở cho thật sâu, đều và nhẹ. Như vậy mới là người biết phục vụ cho đời sống của con người. Còn chúng ta có lo làm ra tiền để ăn ngon mặc đẹp, sung mãn tiện nghi mà quên rằng không khí ô nhiễm là cái gốc hiểm nguy của bệnh tật và chết chóc thì chúng ta đã không biết tự cứu mình. Đó là cái lầm lẫn của người thế gian.

Sau đây là cái lầm lẫn của người học đạo. Nơi con người chúng ta cũng có ba phần: một là thân xác, hai là vọng tưởng sanh diệt gọi là vọng tâm, ba là cái biết hằng hữu không sanh diệt gọi là chân tâm. Người học đạo chúng ta thấy phần nào là quan trọng? Thể xác thì chịu luật vô thường chi phối, nên nay còn mai mất. Vọng tưởng thì sanh diệt luôn luôn. Chúng ta vì chạy theo những vọng tưởng điên đảo mà phải chịu khổ sở. Vậy mà chúng ta cứ cho thân tâm sanh diệt này là quan trọng, quên mất cái tâm chân thật hằng giác của chúng ta. Cái lầm của người tu cũng giống như cái lầm của người đời, người đời thì quý sự ăn uống mà coi thường hơi thở, chúng ta tu thì quý cái thân tạm bợ, quý vọng tưởng sanh diệt mà quên cái tâm không sanh diệt. Tâm không sanh diệt là cái chơn thật, là nền tảng là cội nguồn của sự sống, mà chúng ta quên mất. Người đời không biết, quên thì còn tha thứ, người tu biết mà không nhận, nhận mà không lo bảo nhậm là một điều đáng trách!

Tóm lại, nếu chúng ta muốn sống với cái hằng giác không sanh diệt của chính mình thì phương tiện ban đầu thù thắng nhất của người tu thiền là ngồi thiền. Cho nên quí vị không lạ gì ở đây tôi bắt buộc các thiền sinh một ngày phải ngồi sáu giờ, phân làm ba thời chiều, tối và khuya. Người xưa nói: "Con nhà tông không giống lông thì cũng giống cánh", chúng ta là Phật tử không luận tài gia hay xuất gia đã tu theo Phật thì phải tu giống Phật, mới không hổ thẹn với danh xưng Phật tử.

Thích Thanh Từ