So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

3.- Kết quả công phu.

Thiền Kinh Niệm Xứ dạy chúng ta công phu theo tinh thần Chánh niệm và Quán niệm để Tuệ tri qua bốn lĩnh vực Thân-Thọ-Tâm-Pháp. Kết quả công phu sẽ đạt được tùy thuộc chúng ta đang ở giai đoạn nào của cuộc hành trình. Trên thực tế, sự tiến bộ tâm linh không phải được phân biệt rạch ròi và theo một chiều từ thấp lên cao, vì tâm chúng sanh vốn rất phức tạp và vô thường, nên quá trình tu hành cũng khi tiến khi lùi, lại có lúc đi vào ngả rẽ. Tuy vậy, chúng ta cần biết những kết quả chủ yếu theo từng cấp độ, được phân chia một cách tương đối, xem như những cột mốc bên đường để người bộ hành thấy rõ mình đã tiến được bao xa trên con đường vạn dặm. Các cấp độ giác ngộ sau đây, hành giả có thể trải qua, theo sự mô tả của Hòa thượng Trúc Lâm trong quyển "Thiền Tông Việt Nam cuối thể kỷ 20; chúng ta cần y cứ theo để đối chiếu.

a.- Giác ngộ hạ: Vô ngã.

Trên cả 4 lĩnh vực Thân-Thọ-Tâm-Pháp, Đức Phật đều dạy chúng ta chánh niệm để nhận diện một cách thấu thể bản chất thật sự của chúng. Quán sát tường tận tất cả hoạt động và cấu tạo của thân khi sống cũng như lúc chết, tất cả chín loại cảm thọ và mười sáu loại tâm hành sanh diệt, chúng ta thấm thía đến tận cùng lý vô thường và duyên sinh của thân và tâm. Từ vô thủy, chúng ta lầm chấp thân tứ đại giả hợp này và những vọng niệm lăng xăng này là thật mình, nên bỏ tất cả công sức để bồi đắp cho thân ta, cho những sở hữu của ta; để bảo vệ cho những tư tưởng tình cảm của ta. Từ đó, chúng ta liên tục tạo nghiệp, bị nghiệp dẫn lôi nên mãi chìm đắm trong luân hồi sinh tử. Giờ đây, phản quan tự kỷ, chúng ta thấy rõ thân tâm này thật sự không có chủ tể; không đồng nhất vì nó do duyên sinh; và thật sự nó luôn biến đổi, vì vậy nó không bất biến.

Hành giả phá được si mê chấp ngã về thân và tâm là đạt được giác ngộ bậc hạ. Vị ấy sẽ không nương tựa và chấp trước một vật gì trên đời, nên không còn bị sầu bi khổ ưu não trói buộc. Vì sao được như thế? Vì thân tâm ta không thật, thì những gì thuộc về thân lại càng không thật; ngã không có giá trị gì thì ngã sở lại càng không đáng kể. Từ đó, mọi thăng trầm vinh nhục của cuộc sống, mọi khen chê của thế gian đối với chúng ta đều vô nghĩa. Chúng ta sẽ tự tại, đi trong dòng đời nhưng không bị dòng đời làm phiền não; chúng ta sẽ bước từng bước an lạc thảnh thơi và vững chãi trong cuộc sống. Chúng ta vẫn hoạt động, vẫn làm việc như mọi người, nhưng làm với tinh thần vô trú, vô trước, vô nhiễm. Khi ăn uống, chúng ta vẫn rõ biết mùi vị thức ăn, nhưng không vì ngon mà tham, không vì dở mà sanh sân hận. Chúng ta có quyền thỏa mãn những nhu cầu bức thiết của thân, nhưng không đam mê ái luyến với bất cứ dục lạc nào của trần thế. Cho nên, người tu không phải ghê sợ, chối bỏ hay phá hoại các pháp, mà phải thắp sáng chánh niệm lên tự thân các pháp để nhận diện, theo dõi và cuối cùng chuyển hóa.

b.- Giác ngộ trung: Vô niệm.

Khi còn đang công phu, có lúc chúng ta an trú tâm vào hiện tại, tức có chánh niệm; nhưng cũng có lúc tâm dong ruổi theo ngoại duyên, ấy là thất niệm. Khi chánh niệm thành tựu, tâm đã đạt được sự thuần nhất, không còn khởi niệm phân biệt lúc đối duyên xúc cảnh, ấy là vô niệm, còn gọi là Chánh định. Như vậy, vô niệm không phải là diệt niệm, càng không phải là không còn biết gì hết. Chính vì biết niệm khởi chỉ là vọng tưởng không thật, nên chúng ta đã giác, nên ngay trong niệm mà vô niệm. Có thể nói, chánh niệm là tỉnh giác trong đương niệm, là bí yếu để nắm bắt được thực tại ngay trong dòng sinh diệt của đương niệm, cho nên nó phù hợp với dòng lưu chuyển sinh diệt của các pháp. Các pháp luôn luôn biến đổi vô thường, nếu chúng ta tỉnh giác trong đương niệm là hòa nhập với sự sinh diệt của các pháp; như thế không phá hoại các pháp mà vẫn ở trong định: đây là chánh định, là thường định, là chơn định.

Lĩnh vực thứ tư trong bài kinh là quán pháp trên các pháp. Hành giả quán xét tất cả các pháp từ hữu hình đến vô tướng, từ bên trong thân tâm đến mọi sự vật bên ngoài, từ pháp thế gian đến pháp xuất thế... Quán xét đến tận cùng nguồn cội của vũ trụ vạn hữu, hành giả thấy rõ tất cả đều do duyên hợp, nên tánh nó là không. "Không" ở đây chẳng phải không ngơ, vì là duyên hợp nên giả có. Tất cả chúng sanh, tất cả các pháp đều bình đẳng ở tự tánh Không này - Không, nhưng chẳng phải là không, nên mới gọi "Chân không". Đây là tinh thần của "Chiếu kiến ngũ uẩn giai không" trong bài Tâm Kinh Bát Nhã, và cũng là cổng vào của nhà Thiền!

Có một vị Tăng đọc bài kệ của Thiền sư Ngọa Luân:

"Ngọa Luân có tài khéo

Hay đoạn trăm tư tưởng

Đối cảnh tâm không sanh

Bồ đề ngày càng lớn".

Câu cuối khiến ta liên tưởng đến bài kệ trình kiến giải của Giáo thọ Thần Tú, trong đó có câu “Thân như cây Bồ đề”. Nhưng Bồ đề là giác, làm gì có hình tướng mà bảo lớn hay nhỏ? Thêm nữa, Ngọa Luân cho tư tưởng là thật nên tìm cách diệt trừ, khi đối cảnh cũng dùng lối đè nén không cho khởi niệm. Đây là lối tu diệt niệm, không đúng đường lối của Tổ Sư Thiền. Do vậy, Lục Tổ đọc lại bài kệ:

"Huệ Năng không tài khéo

Không đoạn trăm tư tưởng

Đối cảnh tâm thường sanh

Bồ đề làm gì lớn"

Chính đây là tinh thần của "Xưa nay không một vật", vì không phải một vật nên không có bụi nào làm ô nhiễm. Thấu triệt được sự bình đẳng nơi tự tánh Không của tất cả các pháp, chúng ta sẽ phát tâm đồng thể đại bi. Vì ta và chúng sanh muôn loài đều cùng một tự thể, nên tự nhiên ta có một tình thương vô hạn đối với tất cả chúng sanh đang còn đắm mình trong vòng tục lụy, chỉ biết tìm an ủi trong những thú vui tạm bợ thế gian mà không biết sự an lạc vĩnh cửu xuất thế. Một người mắc bệnh phong, lúc cơn ngứa ngáy nổi lên hành hạ, phải dùng lửa than rừng thật nóng để hơ khắp người mới đỡ ngứa. Khi được điều trị khỏi, cũng chính người ấy không chịu được sức nóng của hố than lửa kia. Và khi thấy người khác đang trải qua những nỗi thống khổ tương tự như mình trước đây, người ấy có một sự đồng cảm và tình thương vô bờ đối với họ. Chư Phật và Bồ tát cũng vậy, các Ngài thương tất cả chúng sanh vô minh đang quay cuồng trong ngũ dục mà không biết lửa vô thường luôn luôn thiêu đốt. Vì thế, các Ngài phát đại nguyện lăn lộn trong ba cõi sáu đường, độ tận chúng sanh khỏi cảnh trầm luân sinh tử.

c.- Giác ngộ thượng: Tri hữu.

Con người thường tự hào cho mình là chúa tể của muôn loài muôn vật, tự hào với kiến thức uyên bác thế gian. Nhưng nếu biết rõ ràng mọi sự việc bên ngoài, kể cả những bí mật của vũ trụ bao la, mà không biết được con người thật của chính mình, thì sự hiểu biết ấy chưa phải là rốt ráo. Mục đích cuối cùng của Thiền Kinh Niệm Xứ, cũng như của tất cả lời dạy của Đức Phật và chư Tổ, là giúp chúng sanh phát hiện được cái chân thật trong thân tâm giả tạm, cái chân thường trong vô thường, cái vô sanh trong sanh diệt, và cái minh triết tối thượng trong vô minh. Muốn đạt được mục đích ấy, không phải chạy tìm cầu bên ngoài, mà chúng ta phải xoay lại nhìn một cách thấu thể chính bản thân mình. Đây là con đường nội nhiếp, là ý nghĩa của hai chữ "Tuệ tri" mà chúng ta đã khảo sát ở trên.

Trong suốt toàn bộ bản kinh, chúng ta thấy Đức Phật rất chú trọng cái BIẾT của chánh niệm tỉnh giác, qua mọi khía cạnh của Thân-Thọ-Tâm-Pháp. Thực tập chánh niệm là Thiền, thành tựu chánh niệm là Định. Thiền như một diễn trình, Định là kết quả của diễn trình đó. Tâm an định sẽ thấu biết tận cùng bản thể của muôn sự muôn vật; đây là cái biết trùm khắp và hằng hữu, không lệ thuộc thời gian và không gian. Có Định tức có Huệ nên Định - Huệ đồng thời, rất phù hợp với tư tưởng của Lục Tổ, và cũng là yếu chỉ của Thiền Tông. Một lần nữa, chúng ta lại thấy, cốt lõi của bài kinh này có khác gì tinh thần của pháp môn Thiền Đốn ngộ?

Khi vua Lý Thái Tông hỏi thiền sư Thiền Lão, trụ ở núi này đã bao lâu. Ngài trả lời vua bằng hai câu thơ:

"Đản tri kim nhật nguyệt

Thùy thức cựu xuân thu".

(Chỉ biết ngày tháng này

Ai rành xuân thu trước)

Vua hỏi tiếp: "Hằng ngày Hòa thượng làm gì?" Ngài đọc tiếp hai câu:

"Thúy trúc hoàng hoa phi ngoại cảnh

Bạch vân minh nguyệt lộ toàn chân".

(Trúc biếc hoa vàng đâu cảnh khác

Trăng trong mây bạc hiện toàn Chân).

Có chánh niệm, luôn luôn an trú tâm vào giờ phút hiện tại, Thiền sư đâu cần biết gì đến xuân thu trước. Và chánh niệm thành tựu là có chánh định, tự dưng trí huệ phát sinh. Do tâm thanh tịnh sáng suốt nên Thiền sư nhìn mọi cảnh vật đều thấy tự thể chân thật của chúng, vì tâm chân nên vạn pháp đều chân. Lúc ấy, tất cả tiếng đều là tiếng Phật, tất cả pháp là pháp Phật.

Khi thực sự sống trọn vẹn với chân tâm thường trụ của chính mình, hành giả sẽ luôn luôn sinh động để nắm bắt thực tại ngay trong cuộc vận hành của các pháp, như một cái gương sáng chiếu soi một cách tự nhiên tất cả sự vật ở trước nó. Sự hiện diện của các vị đã chứng ngộ, dù thuận hay nghịch hạnh, cũng làm cuộc sống có nhiều sinh khí, nhiều màu sắc. Các Ngài tung hoành tự tại, làm ngược làm xuôi nhưng vẫn ở trong đạo lý, sử dụng nhiều phương tiện thiện xảo để giáo hóa chúng sanh. Đây là diệu dụng của tự tánh. Các Ngài không diệt vọng mà liễu vọng, nên mới vận dụng được vọng niệm trở thành đại cơ đại dụng; vì thế mới có Đơn Hà đốt tượng Phật, Nam Tuyền chém mèo... để khai thị chân lý Thiền. Các Ngài tùy cảm tùy ứng, gặp việc thì làm nhưng không thấy có người làm, không có việc để làm và không có đối tượng của việc làm; chính là Tam luân không tịch. Tinh thần Ba-la-mật là ở chỗ ấy và cũng là tinh thần Như huyễn của Phật giáo Đại thừa: Dùng thân như huyễn, thị hiện vào các cõi như huyễn, thực hiện các phương tiện như huyễn, độ chúng sanh như huyễn; cuối cùng thành Phật như huyễn. Các Ngài không còn bị sanh tử chi phối nhưng vẫn ra vào sanh tử, vì không thấy có phiền não để thoát ra, có Niết-bàn để đạt đến. Nếu chúng ta biết một cách thấu thể và trở thành một với tất cả các pháp, nếu chúng ta có thể uyển chuyển theo dòng sinh diệt của vũ trụ, tức "Tuệ tri", từ ngữ của bài kinh này, ta cũng sẽ thấy, phiền não tức khắc trở thành Bồ đề, bởi vì thể tánh của muôn pháp đều bình đẳng, không hai không khác.

4.- Kết luận.

Thiền Kinh Niệm Xứ là con đường độc nhất giúp chúng ta trở về quê nhà muôn thuở của chính mình. Trọng tâm của bài kinh là Chánh niệm và Quán niệm. Chánh niệm là luôn an trú trong giờ phút hiện tại; Quán niệm là quán sát một cách thấu thể về tất cả các lĩnh vực Thân-Thọ-Tâm-Pháp. Muốn có chánh niệm và quán niệm, chúng ta phải có đời sống Thiền tập.

Nhà Thiền đã nói "Đạo tại nhãn tiền". Đạo ở ngay trước mắt, đạo ở trong tất cả mọi sự mọi vật nhưng lâu nay chúng ta không thấy, vì tâm mãi dong ruổi theo trần cảnh ngoại duyên. Nếu có chánh niệm, lắng sâu tâm thức vào giờ phút hiện tại, chúng ta sẽ nghe tất cả các pháp cất tiếng vi diệu nhiệm mầu. Mọi bí mật của vạn hữu sẽ mở toang cho chúng ta hiểu rõ được tận cùng uyên nguyên của chúng. Có chánh niệm, chúng ta sẽ đi trong cuộc đời một cách vững chãi thảnh thơi, tự tại trước bao thăng trầm vinh nhục của cuộc sống; chúng ta sẽ thấy giải thoát là một điều rất tự nhiên và có sẵn ngay trong trần thế, chứ không cần tìm ở một nơi chốn nào xa xôi. Có chánh niệm, tất cả mọi việc làm hàng ngày của chúng ta là những hành động của Thượng đế; niềm an lạc của chúng ta sẽ tương đồng với niềm vui vĩnh cửu của chư Phật - Bồ tát mười phương.

Luôn đặt tâm vào giờ phút hiện tại, chúng ta sẽ nhận ra trong vô thường có cái chân thường, trong bình thường có cái phi thường, nên đời sống lý tưởng cũng nằm ngay trong thế giới hiện thực khổ đau này. Mười phương chư Phật ba đời cũng chỉ ở tại đây và bây giờ. Đức Phật Thích Ca hiện vẫn còn đang thuyết pháp nơi hội Linh Sơn. Chúng ta sẽ thẩm thấu được ý nghĩa “Nhất niệm vạn niên" hay "Núi Tu di nằm trong hạt cải". Luôn đặt tâm vào giờ phút hiện tại, chúng ta sẽ biết rõ ta là ai, cuộc sống là gì; chúng ta sẽ có sức sống rạt rào và có ý thức hiến dâng, biết sống trọn vẹn cho mình và cho mọi người. Trí huệ thường đi kèm với Từ bi, do đó phát sinh Hạnh nguyện. Có hiểu mới có thương; vì chúng ta đã có sự hiểu biết thâm sâu trong tận cùng tâm tư và tình cảm của người khác, nên chúng ta sẽ có lòng thương bình đẳng và bao dung đối với tất cả mọi người còn lặn hụp trong biển khổ sinh tử, dù người ấy đang ở địa vị cao sang tột bực hay tận cùng sự nghèo hèn trong xã hội. Đây chính là Vô duyên từ của các bậc Bồ tát.

Một điều cần nói thêm: Một học sinh miệt mài trên sách vở, là muốn sau này đỗ đạt thành tài và tìm được việc làm thích hợp. Thườøng thì học sinh ấy không biết rằng, khi đang học là mình đã có tri kiến ngay trong giờ phút hiện tại, đã có niềm vui khi hiểu biết được điều gì mới lạ. Chính niềm vui ấy kích thích cho mình say mê học tập nghiên cứu. Cũng vậy, một hành giả đang công phu, cũng phải xây đắp niềm an lạc ngay bây giờ và ở đây. Thế giới Cực Lạc không phải hiện diện trong cõi chết, mà có mặt ngay trong giờ phút này, khi chúng ta có chánh niệm. Hiểu được điều này, chúng ta sẽ khuếch đại tự do ngay trong cuộc sống đau khổ, đầy dẫy phiền não vô minh.

Nhà Thiền rất chú trọng đến “cái bây giờ tuyệt đối”, tức cái “đang là". Chúng ta là thiền sinh, cần nghiên cứu kỹ lời Phật dạy rồi áp dụng vào công phu; chúng ta sẽ khám phá được nhiều điều mới mẻ mà quyển sách này không chuyển tải được hết. Bởi vì Thiền không do người khác trao cho, cũng không do ý thức mà hiểu biết. Thiền là phải thể nhập vào thực tại, sống trọn vẹn với thực tại, để chính mình có thể hòa với vũ trụ vạn hữu thành một thể nhất như.

Xin nguyện cầu cho tất cả chúng ta và muôn loài chúng sanh, đều được hưởng sự bình an vĩnh cửu trong thế giới đại đồng ấy của chư Phật - Bồ tát.

Nguồn: Thư viện Hoa Sen, http://www.thuvienhoasen.org

Bước đầu thiền quán

Dorothy Figen

Bình Anson dịch

Giới thiệu: Bà Dorothy Figen là một Phật tử người Mỹ, đã từng hướng dẫn các khóa thiền căn bản cho cư sĩ Phật tử ở Sri Lanka và Hoa Kỳ. Bài này được dịch theo một bài viết trong tập sách "Beginning Insight Meditation", Hội Xuất bản Phật giáo, Kandy, Sri Lanka (1988).

*

Đối với các bạn thiền sinh bắt đầu thực tập hành thiền, tôi nghĩ rằng các bạn cần có một thứ tự cho pháp hành của mình.

Trước tiên, các bạn cần phải có một nơi yên tịnh để hành thiền hằng ngày, không bị quấy rầy. Kế đến, bạn rửa mặt, rửa tay và chân. Nếu có đủ thì giờ, bạn nên tắm rửa sạch sẽ và mặc y phục rộng rãi và thích hợp. Mỗi ngày, nên hành thiền đều đặn đúng giờ để tạo thói quen tốt. Tôi thường hành thiền lúc 6 giờ sáng, và 6 giờ chiều khi đàn chim bắt đầu bay về tổ. Khi bắt đầu ngồi thiền, bạn cần phải để ý đến tư thế của mình. Giữ lưng thẳng và tâm trí sáng suốt, bạn nhẹ nhàng tỉnh táo chú ý đến thế ngồi của mình, không nên quá căng thẳng. Bây giờ bạn đã sẵn sàng hành thiền. Nhưng trước hết, tôi xin trình bày thêm vài những ý tưởng mở đầu.

*

Trong tập sách "Bắt đầu nhận thấy" (Beginning to see), Đại đức Sujata viết: "Hành thiền là một việc tốt nhất mà bạn có thể làm cho chính bạn". Tuy nhiên, đối với những ai mới bắt đầu tập thiền, việc đó không phải là điều dễ dàng. Cần phải có một sự thôi thúc mạnh mẽ để có thể quán nhìn sâu sắc vào nội tâm và các đối tượng khác. Cần phải có kỷ luật và ước nguyện để tiến xa hơn, không phải chỉ để trốn chạy hoặc bỏ qua những vấn đề cá nhân mà mình đang có.

Tại sao chúng ta hành thiền? Có nhiều lý do. Nhưng lý do nổi bật nhất là để tập suy nghĩ sáng suốt, và để diệt trừ ngu si, ảo tưởng, tham lam, sân hận và ham muốn. Đây là đường đến Niết Bàn, và ta phải từ bỏ mọi sự bám víu vào cái "tôi" hay "bản ngã". Rất khó dập tắt cảm giác có một cái tôi. Nó rất dai dẳng và quỷ quyệt. Thông thường, ta tưởng nó biến mất, nhưng rồi lại thấy nó hiện ra. Chỉ có sự tinh tấn và bền bỉ mới giúp ta chiến thắng nó, và đối với nhiều người, đó một con đường xa thẳm.

*

Bây giờ bạn đã ngồi xuống, xếp chân trên sàn nhà, trong một căn phòng yên tịnh. Bạn ngồi trong tư thế kiết già – nếu bạn làm được, hoặc bán kiết già, hoặc vì lý do tật bệnh bạn chỉ ngồi được trên ghế. Giữ đầu thẳng và cân bằng nhẹ nhàng trên đôi vai. Bất động nhưng không căng thẳng; giữ một thái độ thoải mái, thư giản, và chú tâm.

Bạn bắt đầu quan sát hơi thở. Chú ý nơi lỗ mũi, nơi hơi thở đi vào... đi ra..., vào... ra... Để ý đến sự chạm xúc của hơi thở trong ống mũi. Hãy chú ý đến tất cả nhưng không suy tư gì cả. Điều nầy thoạt nghe như có vẻ mâu thuẩn. Nhưng không hẳn thế. Bây giờ không phải là lúc mơ mộng, chạy theo những ý nghĩ lăng xăng lộn xộn. Bạn chú ý đến tư thế ngồi của mình. Rồi bạn quên đi. Bạn biết rằng quá khứ đã chết, đã qua rồi. Ý thức về những gì bạn đã trải qua, nay không còn hiện diện. Tương lai thì chưa đến. Những gì bạn đang có là cái "hiện tại", cái "vào... ra... vào... ra..." của hơi thở.

Mục đích ở đây là để làm sạch mọi thứ rác rến trong tâm, đó là các ý nghĩ vẩn vơ đang xâm chiếm tâm. Bạn chỉ ghi nhận hơi thở đi vào và đi ra, đừng bao giờ ép buộc hay điều khiển hơi thở. Bạn không phải là người đang thở, nhưng hơi thở đang thở cho bạn. Bạn, cái “ta” đó, sẽ dần dần phai nhạt và tan biến.

Chỉ để tâm cảm nhận sự xúc chạm của hơi thở khi nó đi vào, đi ra. Trong những buổi hành thiền ban đầu, bạn không cần phải thực hiện thêm gì khác. Bạn sẽ thấy hơi thở từ từ mỏng dần khi nó trở nên nhu nhuyến nhẹ nhàng hơn, cho đến lúc bạn bắt đầu có cảm giác là mình không còn thở nữa. Đây là lúc hơi thở được "yên tịnh". Bạn thấy nó dễ chịu, khoan khoái.

Tôi thường thắp một cây nến trong phòng thiền. Ngọn nến này có ba mục đích. Thứ nhất, nếu tâm suy nghĩ vẩn vơ, ánh sáng của nến là điểm giúp ta chú tâm. Bạn mở mắt, quan sát ngọn nến, rồi từ từ nhắm mắt lại. Mặc dù mắt nhắm, bạn vẫn cảm nhận được sự hiện diện của ánh nến. Ta thấy nó qua con mắt của tâm. Nó đưa tâm lang thang trở về hiện tại. Thứ hai, ngọn nến tượng trưng cho ánh sáng của Phật Pháp, là căn bản cho pháp hành thiền của chúng ta. Thứ ba, ngọn nến giúp tạo một bầu không khí trang nghiêm nhưng dễ chịu. Bạn có thể lập thêm một bàn thờ nhỏ có tượng Phật và hương hoa, nhưng cũng không cần thiết lắm. Thật ra, bạn có thể hành thiền bất cứ ở đâu, ở nơi yên tịnh, không bị quấy rầy. Khi hành thiền ở nhà, bạn có thể tắt máy điện thoại để tránh các cú gọi đến nhà.

Bạn cũng nên nhớ rằng nơi chốn hành thiền không phải là yếu tố quan trọng. Tuy nhiên, bạn nên tìm một chỗ nhất định, giờ giấc nhất định để tạo lập thói quen hành thiền tốt. Đức Phật hành thiền dưới cội cây bồ đề khi Ngài giác ngộ. Một thiền sinh nhiều kinh nghiệm có thể chọn bất kỳ nơi chốn nào để hành thiền – chợ búa đông đảo, nghĩa địa, hang động, công viên hay bãi rác. Khi người ấy hướng tâm vào bên trong, người ấy không còn bị ngoại cảnh chi phối; trái lại, người ấy có thể dùng ngoại cảnh để làm đề mục thiền quán khi tâm người ấy càng lúc càng tiến sâu hơn, trong tiến trình hành thiền. Điều quan trọng cần ghi nhớ là các ý tưởng đó phải được huân tập và điều hướng. Chúng phải được tập trung lại.

Thế nhưng bây giờ, bạn chỉ ở trong các giai đoạn sơ khởi. Những ý nghĩ tản mạn sẽ tiếp tục xâm nhập tâm bạn. Điều nầy cũng tự nhiên thôi. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy các ý nghĩ ngoại nhập đó xảy ra rất nhiều và rất vụn vặt. Bạn phải học xử lý chúng một cách khoan thai. Đừng quăng bỏ chúng với lòng sân hận. Hãy dịu dàng, tử tế với chúng. Đặt tên cho từng ý nghĩ đó... Đó là quá khứ, hiện tại, vị lai? Có giá trị? Không có giá trị? Oán thù? Háo danh? Ham muốn? Vị kỷ? Gắn lên những nhãn hiệu như thế sẽ giúp tiêu diệt chúng. Khi chúng bắt đầu tan biến, tâm bạn sẽ nhẹ nhàng trở về với hơi thở nơi ống mũi. Hơi thở dần dần trở nên an định.

Các trở ngại khác cũng được đối trị tương tự như thế. Tiếng động ồn ào đi vào tâm thức của bạn – tiếng con nít đùa giỡn la hét, tiếng xe buýt hoặc máy bay... Bạn đặt cho chúng những nhãn hiệu mà bạn đã làm như trên với những ý nghĩ ngoại nhập. Chú tâm nơi hơi thở, luồng hơi thở chầm chậm đi ra, đi vào. Sau một thời gian hành thiền, tiếng động cũng sẽ tan biến. Khi bạn thấy tâm mình ở "ngoài kia", hãy đem tâm trở về "nơi nầy" và "ngay bây giờ". Khi bạn có thể hành thiền khoảng nửa giờ mà không có ý nghĩ lang thang, hơi thở sẽ chậm lại, đến độ hầu như không còn phân biệt được nhịp thở nữa, cho đến lúc nó đang thở cho bạn, chứ không phải ngược lại.

Tôi thấy rằng trong lúc hành thiền, ta nên mỉm cười, giống như nụ cười của Đức Phật. Làm như thế sẽ giúp tâm ta thêm tươi sáng, an vui hơn.

*

Trong giai đoạn sơ khởi khi bạn bắt đầu hành thiền, nếu bạn ngồi được nửa giờ hay lâu hơn, bạn có thể tiếp tục hay chấm dứt buổi thiền. Hoặc bạn có thể chuyển sang thực hành pháp thiền tâm Từ. Pháp thiền này rất tốt, giúp tiêu trừ lòng oán ghét, ganh tị, sân hận, và tự ti. Nó giúp đem lòng thương yêu, diệt bản ngã, đem tâm hoan hỷ truyền đến tất cả mọi loài chúng sinh còn sống hay đã chết. Bạn mở rộng lòng Từ để bao trùm cả địa cầu và vũ trụ. Dần dần, bạn sẽ cảm thấy không còn dễ dàng sát hại chúng sinh, cho dù một loại côn trùng nhỏ bé.

Khi trải rộng lòng Từ, điều quan trọng nhất là đầu tiên, bạn phải thương yêu chính mình. Đương nhiên là phải thương yêu đúng cách. Bạn đạt được điều nầy khi bạn loại trừ các ô nhiễm, cấu uế trong tâm. Hãy tự nguyện: "Giờ đây, tôi sẽ loại trừ những cấu uế như sân hận, oán ghét, si mê, sợ hãi, tham lam, thèm muốn. Tôi sẽ làm cho tâm tôi trong sáng, tươi mát và thanh tịnh. Tâm tôi như thể là một cánh cửa sổ trong suốt. Sau đó, với tâm thanh tịnh không cấu uế, tôi sẽ phát ra các ý nghĩ từ bi, với tình thương yêu và lòng tử tế."

Bạn tạo ra hình ảnh của đối tượng mà bạn đang hướng lòng từ đến. Bạn hòa nhập với người ấy. Cảm nhận được nhân cách của người ấy đang thâm nhập bạn, bạn điều hướng tâm Từ của mình đến thẳng trí óc và trái tim người ấy. Một lúc nào đó, bạn sẽ cảm nhận như thể có một loại thần giao cách cảm đang khởi sinh. Bạn sẽ cảm nhận một sự đáp ứng nồng ấm. Không nên dừng lại ở đây. Bạn tiếp tục hướng tâm Từ đến người kế tiếp, và đến những người khác... Hãy tỏa ra sự nồng ấm và tử tế từ tâm hồn bạn và truyền dẫn hướng đến mọi loài chúng sinh. Nếu bạn thực hành pháp thiền tâm Từ này một hoặc hai lần mỗi ngày, chân trời của bạn sẽ được mở rộng. Bạn sẽ thấy mình đang điều hướng những rung cảm nầy đến tất cả mọi loài chúng sinh xuất hiện trong tâm thức của bạn, không loại trừ một chúng sinh nào, kể cả người bạn mới quen, không thân thiết. Những người không quen biết, chỉ gặp trên đường phố. Những người còn sống hay đã chết. Quen và không quen. Tất cả mọi sinh vật, hữu tình và vô tình... Và trong dòng chảy của tâm Từ này, bản ngã sẽ tan biến, tất cả đều hoà nhập vào dòng chảy đó.

*

Khi bạn hoàn tất công phu ngồi thiền, về sau này, bạn có thể thực hành thêm pháp đi kinh hành, và từ đó, quán soi để nhận biết tường tận về Bốn Sự Thật Cao Diệu mà Đức Phật đã truyền dạy, về sự phiền khổ của mọi chúng sinh, v.v... Tiếp tục tinh tấn tìm lối thoát, con đường chấm dứt hoạn khổ – con đường Tám Chánh. Đem con đường vững chắc này áp dụng vào đời sống của riêng mình, và khi thực chứng được con đường ấy, bạn sẽ thấy được Niết Bàn là ở ngay tại đây, trên địa cầu nầy.

Bình Anson lược dịch

Tây Úc, tháng 07-1989

(Hiệu đính: tháng 10-2007)

*

Ghi chú:

- Xin xem thêm bản Việt dịch của Mỹ Thanh: Bước đầu để hiểu sâu sắc về thiền định.

Phật Học Phổ Thông

Tứ Nhiếp Pháp

Hòa thượng Thích Thiện Hoa

A. Mở Đề

Tu hạnh lợi tha nhiếp hóa chúng sinh là bổn phận của Bồ Tát. Đức Phật ra đời nhằm mục đích cứu đôĩ chúng sinh ra khỏi vòng sanh tử luân hồi.

Người Phật tử theo dấu chân Phật tất phải tập làm những gì đức Phật đã làm. Trong khi tu hành, Phật tử không bao giờ nên quá chú trọng đến mình mà quên người, không nên chỉ lo giác ngộ cho mình mà không tìm cách giác ngộ cho người. Trong đạo Phật, mình với người là một khối, mình không khác người, không thể phân chia ra được. Càng lo tự lợi chừng nào lại càng đi ngược với sự tu hành chừng ấy. Trái lại, càng hy sinh cho người, càng chú trọng đến lợi tha, lại càng mau chứng ngộ chừng ấy.

Phật có vô lượng phương pháp cứu độ chúng sanh, chúng ta muốn áp dụng phương pháp nào cũng được. Song muốn có kết quả cụ thể, chúng ta phải tùy theo căn cơ, hoài bão của chúng sanh mà lựa pháp môn tu hạnh lợi tha. Đối với người đồng loại, chúng tôi tưởng không có phương pháp nào có hiệu quả thiết thực lợi ích cho người và làm cho người cảm hóa sâu xa bằng pháp môn Tứ nhiếp pháp.

B. Chánh Đề

I. Định Nghĩa: Tứ nhiếp pháp là gì? Tức là bốn phương pháp lợi tha để nhiếp phục chúng sanh quay về với Phật pháp. Bốn phương pháp đó là:

- Bố thí nhiếp

- Ái ngũ nhiếp

- Lợi hành nhiếp

- Đồng sự nhiếp

II. Hành Tướng Của Tứ Nhiếp Pháp

1. Bố thí nhiếp: Một xã hội tốt đẹp hay xấu xa, hòa bình hay hỗn loạn không phải là không nguyên nhân. Nguyên nhân của hỗn loạn xấu xa chính là lòng ích kỷ. Nhân loại đang quằn quại trong khổ đau, những cảnh nồi da xáo thịt, tái diễn hằng ngày là do đâu, nếu không phải chính là lòng tham lam ích kỷ?

Đạo Phật là đạo từ bi, nghĩa là cứu khổ. Mà những nỗi khổ lớn của con người là gì? Đó là sự thiếu thốn về vật chất sự mê mờ về tinh thần, và lòng lo sợ về đủ mọi thứ, như lo sợ mất tiền của, mất thân mạng, gặp tai biến v.v...

Vậy người có lòng từ bi, muốn cứu khổ thì trước tiên phải xả bỏ tánh ích kỷ, phải cho mọi người những gì mình có, phải cho những gì người khác mong muốn. Nghĩa là phải làm hạnh bố thí. Do sự bố thí ấy mà mình cảm phục được người chung quanh, mà người chung quanh mới gần gũi thân mến mình và mong cầu học đạo giải thoát. Bố thí có 3 lối: Tài thí, Pháp thí và Vô úy thí.

a) Tài thí: Tài là tiền của. tài thí là đem tiền của mà bố thí, để cứu vớt người đồng loại thoát khỏi đau khổ. Cảnh khổ của chúng sinh về vật chất không thể kể xiết: người thiếu cơm, kẻ thiếu áo, người thiếu thuốc thang, kẻ thiếu nơi nương náu... Đứng trước bao cảnh khổ ấy, người Phật tử không thể nào an nhiên hưởng sự sung sướng riêng được, mà trái lại thấy mình có bổn phận xuất của, ra công giúp kẻ nghèo khổ, thiếu hụt.

Đừng viện cớ, hay tự an ủi, mình nghèo không có của tiền giúp đỡ người chung quanh. Thật ra miễn là mình có từ tâm hay không, chứ không phải mình hoàn toàn thiếu phương tiện để giúp đỡ người khác. Một chén cơm vẫn có thể chia hai được, một manh chiếu vẫn còn đủ chỗ cho thêm một người nằm được. Người ta thường nói: "chật bụng chớ chật chi nhà", là thế. Người triệu phú đem cho năm, bảy ngàn bạc không làm cho người ta cảm phục, quý mến bằng người nghèo chỉ có hai bộ quần áo, mà đem cho bớt đi một bộ.

b) Pháp thí: Pháp là giáo pháp, là những lời dạy, những giáo lý của đức Phật và các bậc Thánh Hiền Tăng, là Tam tạng Kinh điển. Pháp thí là đem những giáo pháp quý báu ấy mà bố0thí, giảng dạy cho chúng sinh.

Chúng sinh đang mê mẫn, xoay vần trong sáu cõi, gây nghiệp rồi thọ báo, khác nào tỉnh mộng rồi lại mơ. Trong lúc mộng nào biết có mơ, cứ lăn lộn vào đường ái, như bướm đâm đầu vào đèn. Vì thế, đức Phật mới đem giáo pháp ra giảng dạy khiến cho chúng sinh ra khỏi biển khổ luân hồi.

Pháp của Phật nhiều vô số lượng, cao nhiêu cũng có, thấp bao nhiêu cũng có, đủ cỡ, đủ loại chomọi căn cơ. Dù người nước nào, bực nào, căn cơ cao hay thấp, sáng hay tối, một khi nghe đến pháp của Phật, tùy sức đều được hiểu cả. Nên trong kinh cí câu: "Phật thuyết nhất âm, chúng sinh tùy loại các đắc giải".

Chúng ta đừng viện cớ mình còn kém Phật pháp, không thể làm công việc thí pháp được. Như trên dã nói, Pháp Phật có vô số lượng pháp môn, nếu không biết được pháp môn cao thâm, thì cũng biết được pháp môn thông thường. Mỗi Phật tử ít ra cũng biết tụng kinh, niệm Phật, lễ Phật, ăn chay. Chúng ta đem những điều ấy chỉ bảo cho người, thế cũng là thí pháp rồi. Nếu làm những điều ấy với tấm lòng chan thật, hoan hỷ, cố mong sao cho người chung quanh đi đến với đạo để được lợi ích, thì sự thí pháp ấy còn đáng quí hơn là giảng những giáo lý cao với một thái độ dửng dưng hay tự cao tự đại.

Tuy thế, đã là Phật tử thì chúng ta có bổn phận phải luôn luôn trao dồi, học hỏi để biết rộng hiểu nhiều, hầu tự giải thoát và để công việc thí pháp của chúng ta được hiệu quả hơn, phổ biến rộng rãi hơn và ứng dụng trong mọi trường hợp.

Thí pháp càng lan rộng, thì người xu hướng về với Phật pháp càng nhiều và cõi đời càng bớt đau khổ.

c) Vô úy thí: Vô úy là không sợ hãi. Vô úy thí là đem cái không sợ mà thí cho chúng sinh. Sự sợ hãi là một tâm trạng rất thông thường của chúng sinh trong cõi đời giả tạm và đầy đau khổ này. Vậy người có lòng từ bi, phải cố gắng làm sao cho chúng sinh chung quanh có được sự bình tĩnh, yên ổn của tâm hồn, không hoang mang lo lắng, sợ hãi.

Vô úy thí, không phải chỉ những người có can đảm, có tài năng, có uy quyền mới làm được. Hằng ngày chung quanh ta, biết bao người đang ở trong cảnh sợ hãi; nếu thật chúng ta có lòng từ muốn giúp đỡ cho họ khỏi sợ hãi thì không có lúc nào là không thẻ làm được: một đứa bé đang kinh hãi trước hàm răng của con chó dữ; một bà lão lo sợ bị xe cán không dám băng qua đường nhiều xe cộ; một thiếu nữ đi đêm "sợ ma"; một htí sinh run rẩy trước giờ vấn đáp v.v...đó là bao nhiêu cơ hội mà chúng ta có thể thi hành pháp Vô úy thí. gặp người bị tai nạn, ta đem tài năng hay thế lực ra đùm bọc, che chở, cho họ khỏi sợ hãi; gặp người đau ốm, lo sợ thần chết mang đi, ta lấy luật vô thường giảng giải cho họ và bảo họ niệm đức Quan Thế Âm Bồ Tát hay Phật A Di Đà v.v... đó là Vô úy thí.

Tóm lại, bố thí là do lòng từ bi vô hạn mà làm. Nó có một phạm vi rộng rãi vô cùng. Khi nào còn có chúng sanh đau khổ thì ta còn bố thí.

Hình thức cao nhất của bố thí là bố thí Ba la mật, nghĩa là bố thí rất nhiều mà không thấy mình có bố thí; bố thí mà không phân biệt thân sơ, không chấp ta, người, thù, bạn; bố thí mà không chấp số lượng những vật thí. Như thế là ta đã thành tựu pháp "Tam luân không tịch" về bố thí. Khi ấy, bố thí không còn là một việc làm phúc hay ban ân nữa, mà chính là một việc tự nhiên, không thể bỏ qua được như ăn, như uống, như một bổn phận nhất định hàng ngày.

Vậy đã là Phật tử thì không thể nào không thi hành pháp bố thí được. Sự thi hành này tùy phương tiện, tài năng, thẻ lực của mình, và ở trong hoàn cảnh nào cũng làm được, chứ không phải đợi có đủ một số điều kiện nào đó mới làm được. Miễn là ta càng cố gắng giúp ích, cứu khổ cho người được chừng nào thì quí chừng ấy.

2. Ái ngữ nhiếp: Ái ngữ nhiếp là tùy theo căn cơ tánh chúng sanh mà khôn khéo nói năng, an ủi, khuyên lơn, nhân thế khiến cho họ sinh lòng thân mến, cảm phục, rồi từ đó họ mới theo ta mà học đạo.

Ở đời phần nhiều người ỷ của, cậy quyền, đối với mọi người dùng lời không tao nhã, nên làm cho người chung quanh chán ghét. Một khi họ không yêu mến, cảm phục, thì tuy trước mặt họ dạ dạ, vâng vâng, mà sau lưng lại không chịu phục tùng, nghe theo. Vì thế, nhiều việc phải bị hư hỏng.

Tục ngữ có câu: "Lời nói không mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau". Thật thế, lời nói là một của báu mà mọi người đều có cả, không phân biệt giàu, nghèo, sang, hèn. Nhưng cũng lời nói ấy người nầy sử dụng thì nên công việc, còn người kia sử dụng thì lại tán gia bại sản. Sở dĩ như thế là vì một bên biết lựa lời ăn nói dịu dàng, dễ nghe, còn một bên cộc cằn, thô tục. Nhiều người, tự bào chữa, thường bảo: "Tánh tôi ngay thẳng và có hơi nóng, nên hay ăn to nói lớn, chứ thật ra tôi không có ác ý". Không có ác ý, nhưng làm cho người chung quanh phải đau khổ, khó chịu vì lời nói khiếm nhã, thô bạo của mình, thì có khác gì người ác?

Vậy Phật tử chúng ta muốn cảm hóa, dẫn dắt người chung quanh về con đường chánh, trước tiên phải áp dụng cho được phái ái ngữ, nghĩa là luôn luôn và trong mọi trường hợp, phải dùng lời dịu dàng, êm ái, thương yêu trong khi tiếp xúc với mọi người. Nhất là khi người ta đang ở trong cảnh khổ, thì những lời khuyên lơn, vỗ về lại càng vô cùng quí báu, vì có thể thoa dịu được vết thương lòng và làm cho người ta vô cùng cảm kích, khó mà có thể phai mờ được.

3. Lợi hành nhiếp: Lợi hành nhiếp là làm lợi ích cho người bằng ý nghĩ, lời nói hay hành động, khiến cho người ta sinh lòng thân mến mà theo ta học đạo.

Cái gương sáng nhất về phương diện lợi hành là cái gương Ngài Trì Địa Bồ Tát. Suốt đời, Ngài thường gánh đất đắp đường, ban cho bằng phẳng, hoặc bắc cầu để cho khách bộ hành đi lại được dễ dàng tiện lợi. Ngài thay người già gánh nặng, đẩy giúp cỗ xe lên dốc cao, chèo giúp cho người lái thuyền ngược nước... Tóm lại, bất luận việc lớn nhỏ, miễn giúp ích được cho người là Ngài không bao giờ từ nan. Xem thế, thì không cần phải đợi có dủ phương tiện mới làm lợi ích cho người được. Chỉ với một ít sức khỏe cũng có thể giúp được nhiều việc lợi ích cho người rồi.

Có khi chỉ cần một ý nghĩ tốt, một lời giới thiệu hay cũng có thể giúp cho người chung quanh có công ăn việc làm.

Đối với người giàu có, nhiều phương tiện thì phạm vi hoạt động cho lời hành lại càng rộng rãi. Họ có thể xuất tiền của ra làm nhà dưỡng lão, nuôi người tuổi già sức yếu, để tuổi già của họ bớt đen tối, nguy nan; hay họ xây viện dục anh, nuôi trẻ mồ côi cha mẹ, cho chúng học hành và có nghề nghiệp, huấn luyện cho chúng thành những công dân hữu dụng. Hay dựng trại tế bần, cấp dưỡng cơm ăn áo mặc cho kẻ đói khó, hay dựng bệnh xá để cứu chữa những kẻ bệnh tật; hay xây trường học giúp con em có nơi học hành. Đó là bao nhiêu công việc vô cùng lợi ích, vừa cho đời vừa cho đạo. Những công việc lành ấy sẽ cảm hóa lòng người và hướng họ trở về con đường giải thoát là con đường của đạo Phật.

4. Đồng sự nhiếp: Đồng sự nhiếp là tùy theo căn cơ, hoài bão, địa vị, nghề nghiệp của người mà lặn lội vào công việc của họ, cộng tác với họ, để một mặt giúp đỡ họ trong nghề nghiệp, một mặt nêu cao gương lành, làm cho họ cảm mến mà theo ta đến gần đạo cả.

Chẳng hạn như khi ta cùng làm việc trong một công sở, trong một xí nghiệp, trong thương trường hay trong nông nghiệp, mà từ việc lớn cho đến việc nhỏ, từ ý nghĩ cho đến câu nói, ta luôn luôn nêu gương đạo đức, tận tâm tận lực làm việc, sẵn sàng hy sinh quyền lợi mình, cho bạn đồng nghiệp, dần dần những người cộng sự, sẽ tiêm nhiễm những đức tánh tốt đẹp của ta, sẵn sàng nghe theo, làm theo những điều ta khuyên bảo.

Đồng sự nghiệp, là một phương pháp có hiệu quả nhất để nhiếp hóa người chung quanh quay về con đường đạo. Bố thí nhiếp, ái ngữ nhiếp hay lợi hành nhiếp, mặc dù đều cảm hóa được người, nhưng không thường trực và không có ảnh hưởng sâu xa như đòng sự nhiếp. Chẳng hạn như người được ta bố thí, hay lợi hành, thì không phải lúc nào cũng ở bên cạnh ta, mà chỉ thỉnh thoảng mới được ân huệ ấy; còn ái ngữ thì chỉ hạn cuộc trong lời nói; mà lời nói dù có hay ho êm dịu bao nhiêu, cũng không thể biến thành cơm thành áo, thành những nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống đau khổ, thiếu thốn của người chung quanh được.

Nhưng với đồng sự nhiếp, ta có thể giúp đỡ một cách thiết thực và thường xuyên cho những người cùng sống trong một hoàn cảnh một nghề nghiệp với ta. Ta luôn luôn gần gũi chung đụng với họ, nên ta thấu rõ những hoài bão, tâm trạng, nhu cầu của họ; nhờ thế ta có thể giúp ích cho họ một cách có hiệu quả hơn. Ta trở thành một cột trụ chính cho họ nương tựa; vì thế ta có thể nhiếp hóa họ dễ dàng, sâu xa hơn. Một sự nhận xét thông thường là ở đâu, công sơ hay tư sở, nhà máy hay nông trường, hễ có một Phật tử chân chính, thuần thành, gương mẫu, thò ở đó số người theo Phật càng ngày càng đông, càng mạnh.

III.Lợi Ích Của Tứ Nhiếp Pháp

Nếu ta thực hành đúng theo tứ nhiếp Pháp ta sẽ thấy những kết quả đẹp đẽ sau đây:

1. Về phương diện cá nhân: Ta sẽ là một con người gương mẫu; mỗi ý nghĩ, mỗi lời nói, mỗi hành động của ta đều là một hạt giống thiện gieo vào ruộng phước mà sau nầy ta sẽ gặt được những kết quả quý báu, tốt lành. Những gì của ta nói ra, làm ra đều được thông cảm, tán thành, mến phục. Ta có thể thu hút nhân tâm một cách dễ dàng, rộng rãi, và mỗi khi đi đến đâu, ta đều được tiếp đón một cách chân thành, nồng nhiệt. Do đó, ta sẽ dễ dàng thành công trong mọi việc.

2. Về phương diện gia đình: Khi người ngoài, xa lạ mà còn mến phục, thương yêu ta, thì sao cha mẹ, vợ con, anh em là những người thân thuộc lại không quý mến ta được? Do ảnh hưởng tốt đẹp và uy tín của ta, mọi người trong gia đình đều trở thành thuần lương, đức độ cả. Và một gia đình gồm những phần tử như thế, thì thể nào cũng được trên thuận dưới hòa, trong ấm ngoài êm, nghĩa là có hạnh phúc.

3. Về phương diện xã hội: Một người tu hạnh tứ Nhiếp pháp cũng đã gây được ảnh hưởng tốt lành và hoán cải được một phần nào hoàn cảnh xa hội. Số người tu Tứ Nhiếp Pháp cành nhiều thì xã hội lại càng được cải tiến, và trở thành thuần lương, thiện mỹ.

Người ta thường trách đạo Phật là tiêu cực yếm thế. Những lời chỉ trích sai lầm ấy, chỉ đem một giáo lý Tứ Nhiếp Pháp nầy ra chứng minh, cũng đủ đánh đổ được ngay. Thật vậy, nếu áp dụng triệt để tứ Nhiếp Pháp vào cuộc đời thực tế, thì xã hội sẽ được cải tiến một cách vô cùng lợi lạc.

C.Kết Luận

Như trên đã nói, Tứ Nhiếp Pháp là một pháp môn để cải tiến xã hội một cách có hiệu quả nhất. Nó lấy lợi sanh làm căn bản, lấy hạnh phúc của chúng sanh làm mục đích. Đây chúng ta hãy nhớ lại từng điểm một:

1) Hãy đem của cải giúp cho người túng thiếu, tật nguyền, đem Phật pháp giảng nói để chomọi người cải ác tùng thiện, đem dũng lực tinh thần hay vật chất để che chở cho người chung quanh khỏi lo sợ.

2) Hãy nói lời ôn hòa nhã nhặn, để cảm hóa người ta đi theo con đường lành.

3) Hãy làm lợi ích cho mọi người trong mọi trường hợp.

4) Hãy hòa mình trong cuộc sống, trong công việc của người chung quanh, để nhận rõ được người nhu cầu thiết tha của họ, hầu giúp đỡ họ một cách có hiệu quả, và đưa dần dần họ về con đường chính.

Vậy là Phật tử, chúng ta không thể dửng dưng trước những lời kêu gọi lợi tha ấy được.

Nếu chúng ta làm ngơ, chúng ta chưa phải là Phật tử chân chính, vì chúng ta đã thiếu hai yếu tố quan trọng nhất để tu hành: đó là lòng từ bi và lợi tha. Thiếu hai điểm ấy không bao giờ chúng ta có thể tiến triển trên đường đạo và thành Phật được.

Thích Thiện Hoa

(trích "Phật học Phổ thông")

Source: Hoa Sen, http://www.jps.net/hoasen/

Phật Học Phổ Thông

Lục Hòa

Hòa thượng Thích Thiện Hoa

A. Mở Đề

1. Tai hại của sự bất hòa: Trong sự sống chung đụng hằng ngày, không có gì tai hại bằng sự bất hòa. Sự bất hòa làm ung độc cuộc sống chung và bắt buộc người ta phải xa nhau, nếu không muốn ở gần nhau để làm khổ cho nhau.

Trong gia đình, anh em không hòa, thì tình cốt nhục chia ly. Vợ chồng không hòa, thì gia nghiệp chẳng thành, con cái phải bị đau khổ, vì gần cha thì phải xa mẹ, gần mẹ thì phải xa cha. Xóm làng không hòa thì hay sinh ra rầy rà, kiện cáo, chém giết lẫn nhau. Quốc gia không hòa thì sanh ra giặt giã loạn lạc, dân chúng khổ sở. Nhân loại bât shòa, thì chiến tranh tiếp diễn, nhân sinh điêu đứng, suy tàn.

2. Sự quan trọng của nhu hòa: Đã thấy sự bất hòa như thế nào, tất nhiên cũng phải thấy đức tánh nhu hòa là cần thiết như thế nào cho đời sống tập thể.

Chúng ta thường nghe nói: "Dỉ hòa vi quý" (lấy hòa làm quý). Bốn chữ giản dị ấy có một công dụng ích lợi vô cùng. Những ai lấy nó làm phương châm, thì bất luận việc lớn việc nhỏ đều thành tựu dễ dàng. Trái lại, những ai khinh thường nó, thì công việc chung không bao giờ có kết quả.

Sách Nho cũng có nói: "Thời thế thuận, không bằng địa thế lợi; địa thế lợi, không bằng nhân tâm hòa" (thiên thời bất như địa lợi, địa lợi bất như nhân hòa). Xem thế thì đủ biết: yếu tố Hòa là quan trọng hơn hết trong mọi việc, mọi tổ chức. Gia đình hòa thì gia đình có hạnh phúc; nước nhà hòa thì nước nhà được thạnh trị; nhơn loại hòa thì thế giới an lạc.

Hiểu biết hơn ai hết sự quan trọng của đức tánh nhu hòa trong đời sống tập thể, đức Phật đã chế ra pháp "Lục hòa" cho hàng Phật tử.

B. Chánh Đề

I. Định Nghĩa: Lục hòa là sáu phương pháp cư xử với nhau cho hòa hợp từ vật chất đến tinh thần, từ lời nói đến việc làm. Hòa ở đây là hòa với mục đích tiến tới sự cao đẹp, đến con đường giải thoát, toàn thiện toàn mỹ, chứ không phải hòa một cách nhu nhược, thụ động, ai nói quấy cũng ừ, ai nói phải cũng gật. Hòa ở ở đây cũng không phải là phương tiện trong giai đoạn để rút thắng lợi về mình, rồi lại chiến. Hòa ở đây nhằm mục đích làm lợi cho tất cả, gây hạnh phúc cho tất cả, trong ấy có bóng dáng "tự và tha", không có so đo "ta và người".

II. Lục Hòa Là Những Gì? Lục hòa gồm có sáu điểm sau đây:

1. Thân hòa cùng ở (Thân hòa đồng trú): Nghĩa là cùng nhau ở dưới một mái nhà, trong một phạm vi, một tổ chức, hôm sớm có nhau, cùng ăn cùng ngủ, cùng học cùng hành.

Khi đã sống chung đụng hằng ngày như thế, thì phải hòa thuận với nhau, không dùng sức mạnh, võ lực để lấn hiếp, đánh đạp nhau. Nếu là anh em, vợ chồng, con cái trong một gia đình, thì phải trên thuận dưới hòa, anh ra anh, em ra em, chồng ra chồng, vợ ra vợ, chứ không được lộn xộn vô trật tự, hiếp đáp, sát phạt nhau.

Nếu là những Phật tử, cùng ở với nhau học tập dưới một mái chùa, thì tuy là không phải ruột thịt, nhưng cũng là những người con chung của đức Phật, cùng một lý tưởng mục đích, thì cũng phải lấy cái hòa khí làm đầu, không được chia phe phái, ỷ mạnh hiếp yếu, ỷ thế hiếp cô, mạnh ai nấy được.

Nếu là đồng bào, cùng chung sống trong một quốc gia xã hội, thì phải lấy sự đoàn kết làm đầu, không được gây cảnh nồi da xáo thịt, chia năm xẻ bảy, làm thành giặc chòm, giặc xóm; sát phạt nhau, chém giết nhau. Người nước ta có câu ca dao rất có ý nghĩa:

"Bầu ơi thương lấy bí cùng,

Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn".

Khác giống, mà sống chung trên một giàn, còn phải hòa thuận, thương yêu nhau; huống chi là cùng một dân tộc, một giống nòi! Cũng thể, đã là nhân loại, cùng chung sống trên quả dịa cầu nầy, thì dù là da trắng, da đen, da vàng hay da đỏ cũng là "Tứ hải giai huynh đệ" cả. Đã là giống người như nhau mà lại đem nhau ra chiến trường bắn giết nhau, tàn sát nhau, làm mồi cho súng đạn vô trí, thì thật là vô cùng phi lý.

Tóm lại, đã cùng chung sống với nhau trong một địa vị, một giới hạn, một hoàn cảnh, thì bao giờ cũng phải hòa hảo với nhau.

2. Lời nói hòa hiệp, không tranh cãi nhau (Khẫu hòa vô tranh): Muốn thân không đánh đập nhau, không đối chọi nhau, khi ở bên cạnh nhau, thì lời nói phải giữ gìn cho được ôn hòa nhã nhặn; trong mọi trường hợp, nhất thiết không được rầy rad, cãi cọ nhau. Có người thân hòa mà khẩu không hòa, ăn thua nhau từng câu nói, tìm cách mỉa mai, châm thọc nhau, hạch hỏi nhau từng tiếng một, cuối cùng sanh ra ấu đả nhau.

Trong một gia đình, xũng vì một lời nói không hòa, mà nhiều khi anh em xa lìa nhau, vợ chồng ly tán nhau, cha con không thấy mặt nhau, trưỏ thành những kẻ xã lạ, thù hằn nhau. Trong xã hội, cũng vì một lời nói không hòa, mà nhiều khi quốc gia phải lâm nạn chiến tranh, nhân loại phải bị đẩy vào lò sát sanh thảm khốc.

Bởi thế, nên thân thể hòa chua phải là đủ, mà Phật dạy phải hòa cả miệng nữa. Nghĩa là người Phật tử phải nói lời dịu dàng, hòa nhã với nhau, nhất thiết không được cãi lẫy, gây gỗ nhau. Nếu có gì thắc mắc, cần phải bàn cãi cho ra lẽ, thì tuyệt đối phải dùng lời nói ôn tồn, hòa nhã mà bàn luận.

3. Ý hòa cùng vui (Ý hòa đồng duyệt): Duy thức học có nói: Ý là hệ trọng hơn hết, nó là động cơ thúc đẩy miệng và thân. Kể công thì nó đứng đầu, mà kết tội, nó cũng đứng trước (công vi thủ, tội vi khôi). Bởi thế cho nên, trong một gia đình, một đoàn thể, mỗi người cần giữ gìn ý tứ, tâm địa của mình. Nếu ý tưởng hiền hòa, vui vẻ thì thân và lời nói dễ giữ được hòa khí. Trái lại nếu ý tứ bất hòa, thường trái ngược nhau, ganh ghét nhau, thì thân và khẩu khó mà giữ cho được hòa hảo.

Dù có cố gắng bao nhiêu, để thân và khẩu được hòa khí, hay vì sợ một uy quyền gì trên, mà phải ăn ở hòa thuận với nhau, thì sự hòa thận này cũng chẳng khác gì một lớp sơn đẹp đẽ, tô lên một tấm gỗ đã mục. Một khi sự xung đột bên trong đã đến một mức độ không thể chứa đựng được nữa, tất nó sẽ nổ tung ra trong lời nói hay trong những cái đấm đá; cũng như tấm gỗ khi đã mục quá rồi thì thế nào lớp sơn bên ngoài cũng rạn nứt, đổ bể.

Đức Phật đã thấu rõ như thế, nên Ngài dạy phải có tâm ý vui vẻ hòa hiệp trong khi chung sống với nhau.

Muốn được tâm ý hòa hiệp, phải tu hạnh Hỷ xà. Hỷ xả nghĩa là bỏ ra ngoài những sự buồn phiền, hờn giận, không chấp chặt trong lòng những lỗi lầm của kẻ khác. Có như thế, tâm hồng mới thư thái, vui vẻ được, và ý nghĩ mới trong sáng, thanh tịnh được. Vậy Phật tử chúng ta hãy cố gắng tu hạnh hỷ xả mới được.

4. Giới hòa cùng tu (Giới hòa đồng tu): Trong một tổ chức, một đoàn thể nào có trật tự, tất đều có kỹ luật qui củ hẳn hoi.

Trong đạo Phật, mỗi Phật tử, tùy theo địa vị cấp bậc tu hành của mình, mà thọ lãnh ít hay nhiều giới luật. Người tại gia thì thọ Ngũ Giới; người xuất gia thiì thọ 10 giới nếu là Sa Di, thọ 250 giới nếu là Tỳ kheo, thọ 348 giới nếu là Tỳ kheo Ni v.v...

Khi Phật tử hội họp lại, hay khi cùng chung sống để tu học, mỗi ngày tùy theo cấp bậc của mình mà giữ giới. Đã cùng một cấp bực với nhau, thì tất phải thọ giới và giữ giới như nhau, chứ không được lộn xộn, giữ giới nầy, bỏ giới kia, giữ giới kia, bỏ giới nọ, mỗi người mỗi thứ. nếu có sự vô kỷ luật nầy thì lẽ tất nhiên tổ chức ấy sẽ tan rã.

Vì thế, đức Phật dạy: khi Phật tử đã chung sống với nhau, thì triệt để phải cùng nhau tu những giới luật như nhau, giữ đúng những giới luật của cấp bực mình.

Nói rộng ra, trong một trường học, một gia đình Phật tử, một hội chẳng hạn, bao giờ cũng lấy kỷ luật làm đầu. Trong trường, nếu học sinh không giữ kỷ luật của trường, ai muốn ra cứ ra, ai muốn vào cứ vào, ai muốn học cứ học, ai muốn chơi cứ chơi, thì trường ấy ắt phải sập. Trong gia đình Phật tử, đoàn sinh mỗi người mỗi làm theo mỗi ý riêng mình, không tuân năm điều luật của gia đình, không làm theo huấn lệnh của Huynh trường, thì gia đình Phật tử ấy sẽ tan rã. Trong một hội đoàn, hội viên không tôn trọng điều lệ của hội, phân chia giai cấp, tự cho mình sang không cần giữ giới như người hèn, tự cho mình giàu, không giữ giới như người nghèo, tự cho mình có học thức, không giữ giới như người vô học; nếu có tình trạng như thế tất hội ấy sẽ tan rã.

Nói tóm lại, trong một đoàn thể, đạo hay đời, nếu không cùng nhau gìn giữ giới điều, kỷ luật, quy tắc, thì chúng ta không bao giờ sống chung với nhau được. Vậy Phật tử, muốn hòa hợp cùng nhau để tu tập, thì mỗi người cần phải gìn giữ giới luật như nhau.

5. Thấy biết giải bày cho nhau hiểu (Kiến hòa đồng giải): Trong sự sống chung, mỗi người hiểu biết được điều gì, khám phá được điểm gì, phải giải bày, chỉ bảo cho người khác hiểu. Như thế trình dộ hiểu biết mới không chênh lệch, sự tu học mới tiến đều về tinh thần bình đẳng, mới dễ giữ vững giữa những người cùng ở một đoàn thể.

Khi ta khám phá ra được một điều gì mới lạ, hay có một ý kiến gì hay ho, nếu ta không giải bày cho người chung quanh, thì không những ta là một kẻ ích kỷ, mà còn tạo ra một sự tắc nghẽn giữa sự thông cảm với những người khác. Lòng ích kỷ và sự tắc nghẹn ấy là mối dây của sự chia rẽ, bất hòa, xung đột. Trớc một vấn đề, mỗi người sẽ nghĩ, sẽ thấy mỗi cách, và do đó, sẽ gây nghi ngờ, hoang mang trong đoàn thể, vì phần đông không biết tin vào ai.

Nhất là trong kinh sách Phật, vừa nhiều, vừa cao siêu, vừa đủ loại, mỗi Phật tử có thể khám phá ra một khía cạnh khác nhau, tìm ra một ý nghĩa có thể đúng, mà cũng có thể sai. Trong người trường hợp ấy, mà không gấp rút giải bày quan điểm, ý kiến của mình cho mọi người trong đoàn thể hiểu biết, thì khó mà có thể sống hòa hiệp với nhau.

6. Lợi hòa cùng chia cân nhau (Lợi hòa đồng quân): Về tài lợi, vật thực, đồ dùng phải phân chia cho cân nhau hay cùng nhau thọ dụng, không được chiếm làm của riêng, hay giành phần nhiều về mình.

Trong khi sống chung, nếu có người đem cho vật thực, y phục, mền chiếu, thuốc thang v.v... thì phải đem quân phân tất cả, nghĩa là chia cho đều nhau, không vì tình riêng, kẻ ít người nhiều, kẻ tốt người xấu, nhưng phải lấy công bằng làm trọng. Giữ được như thế, thì dù ở chung nghìn người cũng vẫn hòa vui. Trái lại, nếu vì tính tư, ý riêng tham tài ham lợi thì dù chỉ có vài ba người chung sống với nhau, cũng không thể hòa được.

Trong xã hội sở dĩ có sự xung đột dữ dội, phân chia giai cấp, cũng do vì thiếu sự "Lợi hòa đồng quân" cả. Người giàu thì giài quá, kẻ nghèo thì nghèo xơ, kẻ dinh thự nguy nga ruộng đất cò bay thẳng cánh, có kẻ không có một chòi tranh vách đất. Do đó, không thể có hòa bình được: người vô sản xung đột với kẻ hữu sản, nước nghèo đói sanh sự với nước phú cường. Nếu nhân loại thâm hiểu rằng: cuộc giàu sanh phú quý trong nhân gian, như hạt sương đọng trên cành hoa, công danh vinh hiển trên đời như bọt nước nổi trên mặt biển, thì chắc sự chênh lệch giữa giàu và nghèo sẽ bớt đi nhiều lắm, và nhân loại sẽ bớt xung đột nhau hơn.

Với một tinh thấn bình đẳng lợi tha, từ bi cứu khổ, với một tri huệ soi thấu rõ sự vô thường, giả tạm của cuộc đời, Đức Phật đã dạy: "Có tài lợi, nên tùy phận chia sớt cho nhau", hay triệt để hơn nữa: "Lợi hòa đồng quân". Vậy, chúng ta đã là Phật tử, phải nên cố gắng thực hành cho được lời dạy ấy.

C. Kết Luận

Để có một ý niệm tổng quát về Lục hòa chúng ta hãy ôn lại một lần nữa, những ý chính trong 6 điều chỉ bảo của đức Phật:

1) Hãy chung sống với nhau một cách hòa hợp, hãy chung lưng đấu cật, đùm bọc nhau, chứ không nên dùng võ lực để đàn áp nhau.

2) Hãy nói năng với nhau một cách dịu dàng, hòa nhã; nếu có điều gì thắc mắc cần bàn cãi, thì cũng phải bàn cãi trong ôn hòa, lễ độ.

3) Hãy nuôi dưỡng ý tốt đẹp đối với nhau, hãy trau dồi đức hỷ xả; đừng bao giờ thù hiềm, ganh tỵ nhau.

4) Hãy giữ đúng giới luật như nhau, hãy lấy kỷ luật làm đầu. Vô kỷ luật thì không một đoàn thể nào có thể tồn tại được.

5) Hãy giải bày những sự hiểu biết, những ý kiến của mình cho người chung quanh. Người thông hiểu nhiều, phải có bổn phận chỉ bày cho người hậu tiến và dắt họ đi kịp mình.

6) Hãy chia đồng đều tài lợi thu thập được cho những người cùng sống chung với mình, để mọi người đều được thỏa mãn, vui vầy.

Sáu điều dạy trên đây, nếu chúng ta thực hiện một cách triệt để thì trong gia đình, cha mẹ vợ chồng, anh em, đều được hòa thuận yên vui, gia nghiệp mỗi ngày một thịnh đạt; quốc gia được hùng cường thịnh trị, thế giới được hòa bình an lạc.

Riêng về trong giới Phật tử chúng ta, nếu áp dụng đúng đắn pháp "Lục hòa", thì sự tu học của chúng ta mau được tiến bộ, con đường giải thoát được gần hơn, và cảnh giới Cực lạc không phải chỉ là một ước vọng.

Vậy xin khuyên các Phật tử mỗi người sau khi học hiểu rõ Lục hòa, phải thật hành cho được và khuyên mọi người thật hành theo, để cùng hưởng hạnh phúc chung.

Thích Thiện Hoa

(trích "Phật học Phổ thông")

Source: Hoa Sen, http://www.jps.net/hoasen/