So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Gần và Xa Niết Bàn

Thích Thanh Từ

Tất cả mọi người tu, ai cũng có ước nguyện được sanh về cõi Cực Lạc hoặc nhập Niết Bàn vô sanh không còn luân hồi sanh tử. Nhưng tu thế nào mới gần và được Niết Bàn? Tu thế nào xa và không được Niết Bàn? Bài kệ sau đây của một tôn giả đệ tử Phật nói về việc gần và xa Niết Bàn:

Thấy sắc niệm say mê,

Nếu tác ý ái tưởng,

Tâm tham đắm cảm thọ

Tâm nhập và an trú,

Thọ người ấy tăng trưởng,

Nhiều loại do sắc sanh,

Tham hại tâm lớn mạnh

Chúng gia hại tâm nó

Khổ chất chứa như vậy

Rất xa với Niết Bàn.

Ngưòi đối với mọi hình sắc, vừa thấy liền khởi niệm say mê, rồi tác ý ưa thích nghĩ tưởng hình sắc, thế là lòng tham chìm đắm trong cảm thọ. Do tham đắm trong cảm thọ, nên tâm nhập vào sắc và an trú nơi sắc. Nếu tâm an trú nơi sắc thì cảm thọ của người ấy đối với sắc càng ngày càng tăng thêm. Nếu cảm thọ tăng thêm, thì có nhiều thứ phiền não tội lỗi do cảm thọ sắc mà sanh ra, như tâm tham, tâm hại càng ngày càng lớn mạnh. Nếu tham hại càng lớn mạnh thì tâm Bồ đề bị lu mờ. Nghiệp chướng phiền não chất chồng, càng ngày càng xa Niết Bàn. Không những đối với sắc, đắm mê sắc có những cái hại như thế, mà đuổi theo thanh đắm mê thanh, đuổi theo hương đắm mê hương, đuổi theo vị đắm mê vị, đuổi theo xúc đắm mê xúc cũng có những cái hại tương tự. Càng ngày càng xa với Niết Bàn. Ngược lại thì gần với Niết Bàn:

Không tham nhiễm các sắc

Thấy săc giữ chánh niệm

Tâm không tham cảm thọ

Không xâm nhập an trú.

Thấy sắc như thế nào?

Như vậy có cảm thọ

Từ bỏ không tích lũy

Chánh niệm hành trì vậy

Như vậy không chứa khổ

Được vậy gần Niết Bàn.

Người thấy sắc không nhiễm sắc, tuy mắt thấy sắc mà tâm vẫn an trú trong chánh niệm nên không chạy theo cảm thọ lạc hay cảm thọ khổ. Đã không chạy theo cảm thọ thì tâm không xâm nhập nơi sắc và không an trú nơi sắc. Thấy sắc như thế nào thì ghi nhận (thọ) như thế ấy. Không khởi tâm phân biệt thủ xả chấp trước, hằng ở trong chánh niệm, thì phiền não trần lao khổ không dấy khởi. Người không phiền não không khổ đau là gần với Niết Bàn. Vậy, xa với Niết Bàn hay gần với Niết Bàn là do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân tiếp xúc với sắc, thanh, hương, vị, xúc; nếu dính, kẹt, nhiễm trước thì xa Niết Bàn; không kẹt, không nhiễm trước, là gần với Niết Bàn.

Một hôm, tôn giả Phú Lâu Na đến đức Phật đảnh lễ, quì thưa:

-- Bạch Thế Tôn, con muốn đến một chỗ vắng vẻ để tu. Xin Thế Tôn dạy cho con phương pháp tu đơn giản dễ nhớ, để con đến đó tu hành chóng đạt được đạo.

Phật dạy:

-- Mắt thấy sắc không nhiễm trước, không dính mắc là gần với Niết bàn; tai nghe tiếng không nhiễm trước, không dính mắc là gần với Niết bàn; mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân chạm xúc không nhiễm trước, không dính mắc là gần với Niết bàn. Ngược lại, nếu nhiễm trước, nếu dính mắc là xa với Niết bàn.

Tôn giả Phú Lâu Na vâng lời Phật dạy đi đến chỗ vắng vẻ để tu.

Phật dạy tu rất là đơn giản.

Xa và gần Niết bàn là tại đâu? Năm căn tiếp xúc với năm trần mà chấp chặt là xa Niết bàn, ngược lại năm căn tiếp xúc với năm trần mà không đuổi theo, không chấp chặt là gần với Niết bàn.

Trong truyện cổ Phật giáo có câu chuyện như sau. Thuở xưa ở xứ Ba La Nại, quốc vương nước nầy có một trăm người con. Vị hoàng tử út thầm nghĩ rằng: Mình là con thứ một trăm, ngai vàng mà vua cha truyền lại không bao giờ đến mình, người được nối ngôi là anh cả, nếu anh cả có chết thì anh hai, anh ba... Nên hoàng tử cầu nguyện với các bậc hiền thánh chỉ cho một quốc độ mà hoàng tử có thể tìm đến để làm vua. Lòng ước nguyện của hoàng tử được cảm ứng. Một vị Phật Bích Chi đến bảo rằng:

-- Cách nước ngươi một trăm dặm, ngươi qua xứ ấy sẽ được làm vua. Nhưng từ đây đến đó phải qua một khu rừng có quỉ la sát. Đa số người qua rừng nầy đều bị quỉ ăn thịt, ít ai qua khỏi. Nếu qua khỏi thì chắc chắn được làm vua. Và muốn qua khỏi khu rừng đó không bị quỉ la sát ăn thịt thì tất cả những gì mà quỉ hiện ra để quyến rũ dụ dỗ phải từ chối hết. Cứ thẳng tới trước mà đi thì không bị hại. Nếu mắc kẹt ở đó nhất định sẽ bị quỉ la sát ăn thịt.

Hoàng tử nghe vị Phật Bích Chi nói như thế liền xin phép vua cha để đến xứ ấy. Khi chuẩn bị hành lý thì có một số bạn bè thân xin đi theo. Hoàng tử nói rằng:

-- Con đường nầy hiểm trở lắm, các anh đi, e dọc đường quỉ la sát ăn thịt. Tôi không dám rủ các anh đi.

Những ngưòi bạn nói rằng:

-- Anh đi được thì chúng tôi đi được. Anh hãy cho chúng tôi cùng đi. Có gì chúng tôi cam chịu.

Hoàng tử nghĩ nếu không cho các bạn đi là mình ích kỷ, nên tùy thuận để cho các bạn cùng đi. Có năm người cùng đi theo hoàng tử.

Qua khỏi ranh bổn quốc thì tới một khu rừng già. Tới đây đoàn người lữ hành đi đường xa đã thấm mệt, bỗng một quán rượu hiện ra, người bán thì đẹp, rượu và đồ nhắm thơm ngon. Trong doàn có người đã quen uống rượu, nên bị mùi rượu kích thích. Anh bèn xin dừng lại uống rượu rồi sẽ đi sau. Hoàng tử cảnh cáo:

-- Không được, coi chừng quỉ la sát nó hiện ra đó, anh ở lại nó ăn thịt anh.

Người thích rượu trả lời:

-- Không hề gì, tôi uống xong đi liền.

Người ấy vô quán rượu, đoàn của hoàng tử cứ đi. Người thích uống rượu say, bị quỉ la sát ăn thịt.

Đoàn hoàng tử đi thêm một doạn đường dài khá xa, mọi người đều mỏi mệt. Trước mặt hiện ra một ngôi nhà thiệt đẹp, trong nhà có nhiều cô gái nhan sắc kiều diễm. Đoàn người đi ngang, một cô chạy ra mời vào nhà nghỉ cho khỏe rồi hãy đi. Trong đoàn có một anh háo sắc, thấy gái đẹp động tâm. Hoàng tử không bằng lòng dừng lại, tiếp tục dẫn đoàn đi... Anh háo sắc nói:

-- Các anh hãy đi, tôi ở lại nghỉ một đêm, rồi mai tôi theo sau cũng được.

Hoàng tử cảnh cáo:

-- Anh ở lại coi chừng quỉ la sát nó ăn thịt anh.

Anh háo sắc không nghe lời hoàng tử, cứ làm theo thị hiếu của mình, anh ở lại nghỉ một đêm, khuya bị quỉ la sát ăn thịt.

Đoàn hoàng tử lại đi thêm một đoạn đường dài nữa. Người trong đoàn hết sức mệt mỏi. Trước mặt lại có ngôi biệt thự hiện ra, từ biệt thự vang ra những tiếng ca véo von với điệu nhạc du dương. Và một cô gái ra mời đoàn người vào nhà uống trà nghe nhạc. Trong đoàn có anh mê âm nhạc, nên xin ở lại uống trà nghe âm nhạc.

Hoàng tử không bằng lòng can ngăn:

-- Không được, anh ở lại sẽ bị quỉ la sát ăn thịt.

Nhưng anh mê âm nhạc không nghe, dứt khoát ở lại uống trà nghe nhạc. Tối đến bị quỉ la sát ăn thịt.

Đoàn người còn lại vẫn tiếp tục đi, đi được một quảng đường khá dài, lương khô gần cạn, bụng đang đói cồn cào. Trước mặt hiện ra một quán cơm với mùi thức ăn chiên, kho... bay thơm ngào ngạt. Trong đoàn có anh xấu bụng đói, nghe mùi thức ăn thơm ngon, anh chịu không nổi xin ở lại ăn cơm. Hoàng tử không đồng ý, khuyến cáo rằng:

-- Không được, anh ở lại quỉ la sát sẽ ăn thịt anh.

-- Kệ, ăn thì ăn, tôi ở lại, đói quá rồi.

Anh ở lại ăn no nê rồi thì quỉ la sát nó ăn thịt anh.

Người thích rượu ngon, người ưa sắc đẹp, người ưa âm nhạc, người thích cao lương mỹ vị đi không được, nên bị quỉ la sát ăn thịt hết rồi! Trong đoàn chỉ còn lại một người với hoàng tử. Cả hai tiếp tục đoạn đường còn lại, đi được khoảng hai phần ba đường thì một biệt thự khang trang hiện ra, trong nhà có một góa phụ với một số tỳ nữ hầu hạ. Góa phụ ra đón mời hai người với lời giới thiệu ngôi biệt thự đầy đủ tiện nghi nào chăn êm nệm ấm, không thiếu món gì. Người bạn còn lại trong đoàn quá mỏi mệt, nghe nói nhà ở đầy đủ tiện nghi, anh thích quá nên ngỏ ý ở lại nghỉ một đêm. Hoàng tử ngăn:

-- Không được, anh ở lại sẽ bị quỉ la sát ăn thịt.

-- Không sao, tôi nghỉ một đêm rồi sẽ tiếp tục đi.

Thế là tối đêm đó quỉ la sát ăn thịt anh. Chỉ còn lại một mình hoàng tử tiếp tục cuộc hành trình. Ngài biết năm người bạn đồng hành với ngài đều bị quỉ la sát ăn thịt hết rồi. Ngài hết sức dè dặt cảnh giác. Còn lại một mình, ngài đi đến cuối bìa rừng thì thấy một căn nhà, trong nhà có hai vợ chồng trẻ đang gây lộn đánh lộn nhau. Cô vợ rất đẹp, bị chồng đánh, cô kêu la cầu cứu. Tuy thấy cảnh thương tâm, nhưng hoàng tử không dám tới cứu, sợ quỉ la sát gạt, cứ lầm lũi mà đi. Cô vợ kêu cầu hoàng tử cứu không được, thấy hoàng tử đi, cô chạy theo năn nỉ:

-- Xin ngài cứu tôi, chồng tôi nó hung dữ đánh đập tôi, tôi khổ lắm, ngài có lòng từ bi đâu để tôi khổ...

Nếu là người hùng, gặp cảnh thương tâm phải nhảy ra cứu giúp. Song, hoàng tử biết quỉ la sát trá hình để gạt ngài. Nên ngài không nói gì hết, cứ lầm lũi mà đi, nó cũng cứ đi theo ngài mãi. Khi ngài tới nơi, vào trọ nhà khách của Quốc vương xứ ấy. Những người quản lý nhà khách quí trọng ngài và cấp báo cho vua hay là có một khách quí từ nước láng giềng đến. Vua nghe cũng quí trọng, dẫn bá quan đến thăm ngài. Khi gặp ngài, nhà vua lại thấy bên cạnh ngài có một cô gái thật đẹp, làm vua động tâm, nên mới hỏi:

-- Người đàn bà theo khanh có phải là vợ khanh không?

Hoàng tử đáp:

-- Cô nầy chắc là quỉ la sát, chứ không phải vợ của hạ thần.

Người đàn bà nói:

-- Đàn ông bội bạc, khi thương nói vợ chồng, chừng giận nói quỉ la sát.

Nhà vua không biết cô ấy là vợ hoàng tử hay quỉ la sát. Song, vì cô quá đẹp nên nhà vua mê mẫn tâm thần, hỏi lại một lần nữa để xác định:

-- Cô nầy có phải là vợ của khanh không?

Hoàng tử khẳng định dứt khoát:

-- Không phải vợ của hạ thần, cô là quỉ la sát.

Người đàn bà ấy cũng nói:

-- Đàn ông bội bạc, khi thưong nói vợ chồng, chừng giận nói quỉ la sát.

Nhà vua quá sủng ái nàng, mới nói với hoàng tử:

-- Nếu không phải vợ khanh thì trẫm rước nàng về cung.

Hoàng tử lại một lần nữa nói:

-- Tâu bệ hạ, coi chừng cô ta là quỉ la sát.

Nhà vua truyền lệnh rước nàng về cung. Tối đêm đó nhà vua bị quỉ la sát ăn thịt, chỉ còn để lại một bộ xương. Bấy giờ nước không có vua, bá quan mới nghĩ: Vị khách quí nầy là một hoàng tử của nước láng giềng, qua được đường rừng la sát mà toàn tính mạng, phải là người tài đức phi thường. Nay vua nước mình băng hà, nên thỉnh khách quí lên ngôi báu. Hoàng tử thứ một trăm lên làm vua, đúng như lòng nguyện ước của ngài và lời dạy của Phật Bích Chi.

Chuyện nầy ngụ ý dạy cái gì? Ngôi vị ông vua ngầm chỉ cho Niết bàn thanh tịnh, riêng quỉ la sát chỉ cho dục lạc thế gian. Người bị quỉ la sát ăn thịt dụ cho người tu đắm chìm trong ngũ dục, tâm thần mê muội, thoái tâm Bồ đề không tiến đạo được. Người tu muốn được Niết bàn giải thoát thì đối với sắc, thinh, hương, vị, xúc phải xa lìa, chớ có đuổi theo, chớ có nhiễm trước dính mắc. Ngược lại, đối với năm trần mà đuổi bắt, chấp trước thì khó mà đến Niết bàn. Niết bàn càng ngày càng xa.

Trong kinh Tạp A Hàm, Phật đưa ra một ví dụ. Có một tội nhân phạm pháp bị án tử hình. Sau đó vua xét lại, tha anh với điều kiện là anh phải bưng đĩa dầu đầy, đi từ đầu đường đến cuối đường, không để rơi một giọt dầu thì sẽ khỏi tội chết. Nếu bất cẩn để đĩa dầu chao, dầu đổ chỉ một giọt thì tên đao phủ đi sau anh liền chém đầu anh. Anh tội nhân được tha với điều kiện đó, mừng lắm, chấp nhận ngay. Trên đường đi từ đầu đường đến cuối đường, hai bên lề, chỗ nào cũng có gái đẹp, quán rượu, quán nhạc, đủ trò ăn chơi hấp dẫn. Anh tử tội chăm chăm bưng đĩa dầu đi, không dám nhìn qua liếc lại, vì biết sau lưng mình có tên đao phủ thủ đi theo, hớ hênh một chút, dầu đổ thì bay đầu. Với tâm trạng đó anh đi từ đầu đường cho tới cuối đường, dầu không đổ, anh thoát chết.

Câu chuyện nầy ý nói gì? Anh tử tội là chỉ cho con người, ai ai rồi cũng phải chết, người già thì khoảng bảy tám mươi tuổi chết, người trung niên thì năm sáu mươi tuổi chết, người trẻ thì đôi ba mươi tuổi chết... trước sau gì cũng chết. Gái đẹp, quán rượu... những trò ăn chơi hấp dẫn chỉ cho ngũ dục lạc thế gian. Đĩa dầu đầy dụ cho pháp tu mà Phật dạy. Người tu Tịnh độ, câu niệm Phật ví như đĩa dầu, không bao giờ dám quên. Người tu Thiền, an trụ tâm trên hơi thở, trong Tứ Niệm Xứ... không bao giờ dám lơi lỏng. Tên đao thủ đi sau lưng người tử tội chỉ cho quỉ vô thường đang chực sẵn cướp lấy mạng sống con người. Người tu biết rõ mọi thú vui của ngũ dục tuy hấp dẫn nhưng sẽ làm hại con người, làm cho con người hao mòn sức lực, sanh bệnh hoạn... không có giá trị thật nên không nhiễm trước nó. Muốn thoát khỏi cái khổ vô thường sanh tử là phải an trú tâm vào pháp tu mà mình đang thực hành, không dám xao lãng.

Quí vị có thấy quỉ vô thường rình quí vị không? Khi nhớ thì thấy, khi quên thì không, vì vậy mà nhìn qua ngó lại hoài nên tu hành không tới nơi.

Gần đây có một Phật tử hỏi tôi:

-- Thầy cất chùa có coi ngày không?

Tôi đáp:

-- Không.

-- Nếu gặp ngày sát chủ thì sao?

-- Vậy Phật tử có biết ngày nào không sát chủ, cất chùa lên thầy trụ trì sống mãi mãi không chết?

-- !!!

Đã có sanh ắt phải có tử, không chết sớm là chết muộn, trước sau gì cũng chết. Trên đời nầy có ai khỏi chết đâu! Tại sao cứ lo sợ hoài? Cái đáng sợ là pháp tu mà mình quên mình xao lãng, để cho tâm xao xuyến loạn động, phiền não ngăn che không thoát được luân hồi sanh tử. Muốn đến chỗ giải thoát thì phải chuyên nhất, an trụ tâm trên pháp tu của mình, không quên, không lơi lỏng thì tâm mới an định. Tâm an định mới thoát ly sanh tử, không bị sanh tử chi phối. Bài kệ sau đây nói lên ý nghĩa người tu an trú tâm nơi pháp tu, cũng giống như kẻ tử tội bưng bát dầu:

Như người bưng bát dầu

Đầy tràn không cho đổ

Cũng vậy, bảo vệ tâm

Như đi phương hướng lạ

Như vậy, tu muốn giải thoát, dễ hay khó? Người ta cứ nghĩ tu phải có pháp môn gì kỳ đặc mới giải thoát được. Kỳ thật không phải vậy. Chỉ cần năm căn tiếp xúc với năm trần không nhiễm trước, không dính mắc là giải thoát.

Trở lại câu chuyện tôn giả Phú Lâu Na, sau khi Phật dạy năm căn không dính với năm trần là gần Niết bàn, còn năm căn dính với năm trần là xa Niết bàn, Phật hỏi tiếp:

-- Ông đi đến quốc độ nào?

-- Bạch Thế Tôn, con qua nước phương tây.

-- Dân xứ đó hung dữ lắm, ông tới đó nếu họ mắng chưởi nhục mạ, thì ông sẽ thế nào?

-- Bạch Thế Tôn, nếu người ta chưởi mắng nhục mạ con, con nghĩ rằng dân xứ nầy còn lương thiện, vì họ mới chưởi mắng nhục mạ chớ chưa dùng tay đánh, chưa dùng đá ném con.

-- Giả sử họ dùng tay đánh, dùng đá ném ông, thì ông thế nào?

-- Bạch Thế Tôn, nếu họ dùng tay đánh, họ dùng đá ném, con nghĩ rằng dân xứ nầy vẫn còn lương thiện, vì mới dùng tay đánh, dùng đá ném, chưa dùng gậy đánh, chưa dùng dao chém con.

-- Giả sử họ dùng gậy đánh, dùng dao chém ông thì ông thế nào?

-- Bạch Thế Tôn, nếu họ dùng gậy đánh, dùng dao chém thì con nghĩ rằng họ còn lương thiện, vì họ chưa giết con chết.

-- Nếu họ giết ông, thì ông thế nào?

-- Bạch Thế Tôn, nếu họ giết con, thì con nghĩ rằng dân xứ nầy tốt, vì đệ tử của Phật khi thấy thân nầy ô uế bất tịnh chán ngán nó, phải tìm người giúp cho nó chết. Còn con không mượn mà họ giúp giùm con bỏ thân ô uế nầy.

-- Lành thay! Ông có đầy đủ sự nhiếp phục và an tịnh, thì ông đến xứ ấy được.

Tôn giả Phú Lâu Na qua xứ ấy, chỉ tu trong ba tháng an cư thì chứng được quả A La Hán và độ được năm trăm người xuất gia.

Tôn giả Phú Lâu Na thực hiện đúng như lời Phật dạy là sáu căn không dính mắc với sáu trần làm căn bản, cộng thêm thái độ không giận hờn, không oán thù, trước mọi đối xử tệ hại của người, nên ngài chóng đến Niết bàn. Hiện tại nếu có người mắng chưởi hay đánh đập, chúng ta nhịn họ, nhưng trong tâm nghĩ đây là kẻ ác, rán mà nhịn nó. Nhịn mà thấy đó là ác, không phải là người lương thiện... Còn tôn giả Phú Lâu Na thì ngài thấy là lương thiện vì mới chưởi mắng chứ chưa đánh đập. Bị đánh đập, ngài cũng thấy là lương thiện vì chưa giết chết. Khi bị giết chết, ngài cũng nghĩ là lương thiện vì giúp ngài sớm bỏ thân ô uế. Hại tới chết ngài vẫn không oán hận. Còn chúng ta nếu bị người bức hiếp, không đánh trả lại, không nói ra lời, chớ tâm còn buồn phiền hờn giận; lúc nào cũng có chứa phiền chứa giận, nên tu lâu mà không đắc đạo là vậy. Thế nên quí Phật tử tu hành, điều cốt yếu phải hiểu giáo lý đúng với tinh thần Phật dạy là sáu căn không dính với sáu trần, đó là gốc của sự tu hành.

Từ trước tôi dẫn kinh A Hàm. Sau đây tôi dẫn kinh Đại thừa, trong kinh Kim Cương ngài Tu Bồ Đề hỏi Phật:

-- Bạch Thế Tôn, người phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác làm sao an trụ, làm sao hàng phục tâm?

Phật trả lời:

-- Bất ưng trụ sắc sinh tâm, bất ưng trụ thinh, hương, vị, xúc, pháp sinh tâm, ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm.

Nghĩa là chẳng nên khởi tâm dính mắc nơi sắc, nơi thinh, nơi hương, nơi vị, nơi xúc, nơi pháp, tức là không dính mắc với sáu trần, đó là an trụ tâm của người phát tâm Vô thượng Bồ đề.

Thế nên Lục Tổ Huệ Năng khi nghe Ngũ Tổ giảng tới đây, ngài liền ngộ đạo nhận ra bản tâm của mình, thốt lên: "Đâu ngờ tánh mình vốn tự thanh tịnh, đâu ngờ tánh mình vốn không sanh diệt..."

Để thấy từ kinh A Hàm đến kinh Đại thừa, kể cả Thiền tông đều dạy sáu căn không dính mắc sáu trần là gần Niết bàn, là giải thoát. Nếu để sáu căn dính mắc với sáu trần thì phiền não triền phược xa Niết bàn, không giải thoát. Đừng tưởng đi chùa nhiều, tụng kinh giỏi là mau giải thoát. Người tu phải hiểu rõ điều nầy.

Buổi nói chuyện hôm nay tuy tôi dẫn nhiều câu chuyện, nhưng trọng tâm không ngoài việc: sáu căn tiếp xúc với sáu trần không nhiễm trước không dính mắc, lúc nào tâm cũng an trú nơi pháp tu, không quên, không lơi lỏng là gần Niết bàn, là giải thoát.

Thích Thanh Từ

Chỉ một chữ BI�T

Thiền Sư Thích Thanh Từ

( Trích trong Nhặt Lá Bồ Đề do Suối Trắc Bá ấn tống

Địa chỉ liên lạc: Tuệ Hội RR # 3 Lanark, Ontario K0G 1K0 Canada)

Có lẽ mỗi người chúng ta ai ai cũng không còn lạ gì khi nhắc đến chữ "BI�T". Có thể nói chúng ta đã gặp nó hàng trăm, hàng ngàn lần trong cuộc sống hàng ngày. Nơi gia đình, trong sách vở, ở học đường, ngoài xã hội giữa công việc làm, đâu đâu chúng ta cũng có gặp, đến nỗi mỗi khi nhắc đến tưởng chừng như chúng ta đang sống trong đó không còn suy nghĩ chút gì. Thế nhưng hỏi lại, có ai đã thật sự chạm đến chữ "BI�T" này một lần nào chưa? Quả là chúng ta đang vẫy vùng trong đó như sóng đang vẫy vùng trong nước.

Này chúng ta hãy nhìn một ngọn sóng đang vươn lên, và chúng ta có cảm nhận được cái gì? Phải chăng chúng ta đang sống trong ngọn sóng ấy, từ nước mà vươn lên vẫy vùng trong nước? Có bao giờ sóng tách rời khỏi nước? Thế mà có bao giờ sóng tìm gặp nước? Lượn sau cứ tiếp đuổi lượn trước từ ngày này qua ngày khác mà không thể tìm đâu là chỗ gặp nhau. Cũng vậy, chúng ta có bao giờ chẳng cùng sống "Đ�I SỐNG BẤT SANH BẤT DIT" nhưng cứ đeo đuổi mãi theo những lượn sóng sanh diệt, cái biết này tiếp đuổi cái biết kia, thế nên chưa bao giờ chạm mắt một lần BI�T. Có thể chúng ta cũng có biết và biết thật nhiều, cho đến trí óc chúng ta đầy ắp không còn chỗ để chứa, song xét kỹ lại chúng ta có thật sự biết gì đâu? Khi còn suy nghĩ này nọ tức còn nói: "Tôi biết thế này, tôi biết thế kia ...", chợt đến khi chết giấc hoặc lúc ngủ mê thì hỏi còn biết chăng? Cái biết ấy đã di về đâu? Hoặc lúc chúng ta ngồi thiền, tư tưởng tạm thời dừng lặng, khi ấy lấy gì để biết? Vì khi có suy nghĩ thì có tướng này tướng nọ mà biết, không suy nghĩ thì có tướng gì? Do đó chúng ta tưởng chừng như không còn biết nữa. Có người ắt sẽ hoảng hốt: Thế là tôi mất rồi". Quả thật chúng ta đang trồi hụp trên những lượn sóng chập chùng, mà quên mất: "NƯ�C VN CÒN ĐÂY".

Thật sự ai ai cũng đều đủ "TÁNH BI�T THƯ�NG HẠNG" không bao giờ gián đoạn, cho đến con trùn, con kiến cũng không tạm thiếu, mà nói có biết hay không biết là thuộc đối tượng có hay không mà thôi. Có đối tượng thì tướng "BI�T" hiện, không đối tượng thì tướng "BI�T" ẩn mà chẳng phải không có cái "BI�T". Do đó người tu thiền mới có thể thường tỉnh sáng. Nghĩa là khi có tưởng, BI�T rõ là có tưởng, khi không tưởng BI�T rõ là không có tưởng, tưởng có thể "có" , "không" mà TÁNH BI�T thì không hai, nên nói THƯ�NG HIN TIỀN.

Từ đó chúng ta mới thấy rõ lối tu một cách rất thiết thực: Khi nhìn một cành mai chúng ta BI�T RÕ đang nhìn cành mai; nghe tiếng nhạc BI�T RÕ đang nghe tiếng nhạc; ăn cơm, mặc áo BI�T RÕ ăn cơm, mặc áo... Tức là luôn luôn tỉnh sáng rõ ràng trên cái BI�T, không để cho cảnh đối tượng làm mờ. Nhơn đó, khi công phu thuần thuộc thì bất cứ nơi nào cũng là chỗ chúng ta ngộ đạo cả. Như thế, Tổ Qui Sơn dựng phất tử, Tổ Ca Diếp gọi A Nan, đối với chúng ta chẳng còn che mắt, bịt tai được nưã. Chỉ một phen BI�T, tức là hàng ngày chúng ta đang sống.

Rõ là có gì lạ đâu, bởi chúng ta vẫn sống trong đó mà không chịu nhận, cứ chạy theo những lượn sóng nổi chìm lên xuống nên thấy có kia có đây cách biệt, do đó mà hết buông cái này bắt cái nọ, nhọc nhằn lao khổ từ kiếp này qua kiếp khác, từ thân này qua thân khác, cho đến khi chán nản, trở về với đạo mà vẫn còn cái tập khí sanh diệt chưa quên: Bỏ vọng để về chơn, diệt phiền não dể chứng bồ đề, niết bàn... lấy vọng này bỏ vọng kia, dấu vết vẫn còn nguyên.

Chúng ta hãy nghe Thầy Trí Viên hỏi Thiền sư Duyên Quán:

- Khi giặc nhà khó giữ thì thế nào?

Duyên Quán đáp:

- Biết được chẳng phải oan gia.

Quả thật chúng ta lâu nay cứ tưởng có một cái gì riêng khác làm rối loạn tâm mình cần phải đoạn trừ, nên thường băn khoăn thắc mắc, không yên, chẳng ngờ chính mình tự gây rối loạn mà không hay. Đất, nước, gió, lửa không thể gây rối. Gan, ruột, phèo, phổi không thể gây rối. Sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp không thể gây rối. Chính ngay cái chỗ thấy, nghe, hiểu, biết bình thường khởi lên cái niệm kia đây tức thành rối loạn. Trái lại, cũng ngay cái thấy, nghe, hiểu, biết đó tỉnh sáng trở lại tức nguồn thanh tịnh vốn không việc khác. Nên nói tức thấy, nghe, hiểu, biết mà lưu chuyển luân hồi, cũng tức thấy, nghe, hiểu, biết mà ngộ TRI KI�N PHT.

Thầy Trí Viên hỏi tiếp:

- Sau khi biết được thì sao?

Duyên Quán đáp:

- Biếm đến nước vô sanh.

Ngay chỗ tỉnh sáng hãy khéo giữ gìn, lâu ngày vọng tưởng từ dừng lặng tức là an trụ VÔ SANH. Có trừ, có dẹp gì đâu? Tuy nhiên, chúng ta sẽ lầm lẫn khi đạt đến vô sanh là sống với một thế giới cách biệt với thế giới sai biệt này, chính cái niệm đó sẽ khiến cho chúng ta chìm lịm trong chỗ lặng lẽ, lấp bít con đường trí tuệ viên thông. Đó là điều mà các Thiền Sư rất thường quở trách.

Vậy nên hầy Trí Viên hỏi tiếp:

- Nước vô sanh đâu không phải chỗ y an thân lập mạng?

Duyên Quán bảo:

- Nước chết không chứa được rồng.

Thầy Trí Viên hỏi:

- Thế nào là nước sống chứa rồng?

Duyên Quán đáp:

- Dậy mòi chẳng thành sóng.

Phải vươn lên, trong cái sanh diệt mà vẫn tự tại, dạo khắp núi sông không đạp một tấc đất, gọi là kẻ vào rừng mà không động lá, đi qua mà không để lại dấu vết đó mới là chỗ cứu cánh chân thật. Nên cuối cùng Thầy Trí Viên hỏi:

- Bỗng khi đầm nghiêng núi đổ thì sao ?

Duyên Quán đáp:

- Chớ nói ướt góc cà sa của lão tăng.

Quả thật trong sanh diệt vẫn sống bất sanh bất diệt, ý nghĩa sanh diệt chẳng tương can càng thêm tỏ.

Nhận được chỗ này chúng ta mới thấy chỗ không bệnh của Ngài Động Sơn. Khi sắp tịch, Sư có chút bệnh, một vị Tăng đến hỏi:

- Hòa Thượng bệnh, có cái chẳng bệnh chăng?

Sư đáp:

- Có.

Tăng hỏi:

- Cái chẳng bệnh có thấy Hoà Thượng chăng?

Sư đáp:

- Lão tăng xem y có phần.

Tăng hỏi:

- Chẳng biết Hòa Thượng làm sao xem y?

Sư đáp:

- Khi lão tăng xem chẳng thấy có bệnh.

Chúng ta có thấy CÁI KHÔNG BNH chăng? Chỉ một cái BI�T thôi.

Nghĩa là khi bệnh BI�T RÕ từng trạng thái diễn tiến của bệnh mà không một chút lầm lẫn, tức cái biết ấy chẳng đồng với bệnh. Trái lại, nếu cứ nghĩ ta bệnh khổ, tức tự mình đồng hóa với cái bệnh và mất đi CÁI BI�T THƯ�NG HẠNG, đó là bị sanh tử chuyển. Vậy nên chúng ta phải nhận sâu chỗ này, nếu không, tu hành khó tiến, dễ sanh nghi ngờ.

Đây, chúng ta hãy nghe kỹ một lần nữa. Tổ Lâm Tế nói: "Xác thân tứ đại của các ông không biết thuyết pháp, nghe pháp. Gan, mật, dạ dày, ruột không biết thuyết pháp, nghe pháp. Hư không không biết thuyết pháp, nghe pháp. Là một cái RIÊNG SÁNG HIN B�Y RÕ R�NG ở trước mắt ông, nó biết thuyết pháp, nghe pháp. Nếu đã thấy được như thế đã cùng Phật Tổ không khác, chỉ trong tất cả thời đừng cho gián đoạn, chạm mắt đều phải. Chỉ vì tình sanh trí cách, tưởng dấy thể sai.

Như vậy ngay chỗ thấy, nghe, hiểu, biết hàng ngày, chúng ta khéo nhận tức ĐO NHÂN HIN TIỀN không chỗ nương! Không nương đất, nước, gió, lửa; không nương gan, mật, dạ dày, phổi...; không nương sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp...Cho đến không nương mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Tức chính ngay thấy nghe này liền giải thoát. Đó là chúng ta sống giữa thế gian mà siêu xuất khỏi thế gian. Chủ yếu là thường tỉnh đừng mê, thường nhớ chẳng quên, chớ để tình sanh mà trí phải cách, tưởng dấy lên mà thành thể sai biệt. Phải là trong tất cả thời đi, đứng, nằm, ngồi, công tác, nghỉ ngơi mỗi mỗi cử động đều BI�T rõ ràng. Nếu có một giây phút nào trống thiếu, tức phút giây đó chúng ta đang sống trong tăm tối. Cho dù người tu thoại đầu mà thiếu sự tỉnh sáng này, cũng bị quở trách! Chẳng hạn khi tham mà không biết câu thoại đầu đang tham, hoặc tham một lúc câu thoại đầu chạy đi đâu không hay không biết, thế là có thành nghĩa tham chăng, hay đã đi trong hang quỉ rồi?

Chúng ta cần hiểu rõ, Thiền là phải đủ hai nghĩa: Tịch và Chiếu. Do Tịch mà niệm không khởi, do Chiếu mà trí chẳng đoạn, đó mới là thường tỉnh, thường sáng, một điểm chẳng lầm. Dù có chỗ gọi "tịch chiếu đều quên" song vẫn không mất nghĩa tỉnh sáng; mà đến đây "tịch chiếu không hai" chẳng còn dấu vết đây tịch kia chiếu; đó gọi là NHP DIU vậy.

Cho nên có vị tăng hỏi Thiền Sư Nam Nhạc Hoài Nhượng:

- Như gương đúc thành tượng, sau khi tượng thành cái sáng đi về đâu?

Sư đáp:

- Như Đại Đức tướng mạo lúc trẻ hiện giờ ở đâu?

Tuy tướng mạo lúc trẻ hiện giờ không thấy, nhưng đi đứng hiện tại có phải là ai khác đâu?

Tăng hỏi tiếp:

- Tại sao khi thành tượng không chiếu soi?

Sư dáp:

- Tuy không chiếu soi nhưng dối y một điểm cũng chẳng được.

Nghĩa là chúng ta cứ nghĩ khi vọng tưởng hết rồi thì hiểu biết cũng không luôn, chớ có biết đâu, chính khi ấy toàn thể thành dụng không còn phân chia, nên bất cứ lúc nào hễ chạm đến liền BI�T, động đến liền xoay, một hạt bụi cũng không lọt qua được: "Tuy không chiếu soi nhưng dối y một điểm cũng chẳng được". "Tịch" mà thường "Chiếu" rõ ràng không còn tranh cãi.

Chỗ này mà sai một chút thì cách xa bằng trời với đất, trí tuệ do đó khó thông.

Đến đây chúng ta đã hiểu tầm quan trọng của sự tỉnh sáng trong nhà Thiền! Chư Tổ thường nói: "Các ông nếu tạm rời việc này trong khoảnh khắc tức cùng kẻ chết không khác". Song sự tỉnh sáng này đâu có ai có thể truyền cho, cũng không ngòi bút nào ghi chép được, do đó nếu chúng ta chạy đến các Ngài hỏi tìm, ắt thất vọng mang về hai tiếng "không biết!!". Có lúc từ bi hơn, các Ngài liền bảo: "Tha ông ba gậy!". Nếu miễn cưỡng hỏi tiếp tất bị vung gậy vào người! Phải chăng các Ngài muốn nói: Chúng ta đang sống trong ấy mà lại đi tìm?

- Ăn cháo xong chưa?

- Rửa bát đi!

"Chẳng rời hiện tại thường lặng lẽ, còn tìm tức biết anh chưa thấy!". Chính nó đây rồi! Khi ăn chúng ta cùng ăn, khi ngủ chúng ta cùng ngủ, khi dạo chơi chúng ta cùng dạo chơi v.v...hằng ngày vẫn theo sát chúng ta không một phút giây tạm thời. Tự mình đang sống mà lại đến người tìm, trách gì không khỏi nếm mùi "gậy từ bi!". Sao không nhanh nhẹn chuyển một đường gươm "KHÔNG BI�T" thành "T BI�T", tức thì đầu gậy ở trong tay ta, mặc tình tung hoành.

Như câu chuyện Thiền Sư Linh Mặc, khi đến yết kiến Hòa Thượng Thạch Đầu, Sư tự hứa nếu một câu khế hợp thì ở, chẳng hợp liền đi. Nhưng khi thưa hỏi vẫn không khế hợp. Sư bèn ra đi. Thạch Đầu theo sau đến cửa ngoài, liền gọi:

- Xà Lê!

Sư xoay đầu lại, Thạch Đầu bảo:

- Từ sanh đến tử chỉ là cái ấy, xoay đầu chuyển não làm gì?

Sư nhân câu này liền đại ngộ, dừng lại đây hai năm.

Như vậy trước khi xoay đầu với sau khi xoay đầu cách nhau bao xa?. Nên nói: Chỉ một đường gươm thì "KHÔNG BI�T" thành "T BI�T", xưa nay vẫn tự đầy đủ, chẳng phải miệng người truyền. Đó là ý nghĩa tự tỉnh, tự sáng căn bản của người tu thiền.

Giờ đây chúng ta có thể sáng tỏ chữ BI�T ban đầu rồi chứ gì? "BI�T" ở đây là sự tỉnh sáng thường xuyên, đừng hiểu lầm "BI�T" là những đường nét in đậm trong đầu óc, đó là chúng ta tự chôn vùi trí tuệ. Chúng ta sống với chữ BI�T là chúng ta hằng sống trong sự tỉnh sáng. Một niệm khởi lên liền BI�T, là khởi trong tỉnh sáng. Cũng vậy một đóa hoa anh đào nở, nở trong tỉnh sáng! Một tiếng chim sơn ca hót trên đầu cành, hót trong tỉnh sáng! Cho đến làm công việc gì cũng làm trong tỉnh sáng! Đó là chúng ta đã sống với thiền!

Chỉ ngay một niệm liền trở về, cũng hơn mười năm vùi trong sách!

Chúng ta còn chạy đi đâu để học thiền? Ai có thể truyền cho chúng ta sự tỉnh sáng này? Ai có thể cướp mất chúng ta sự tỉnh sáng này? Vậy cớ gì chúng ta lại nghi ngờ? Nếu chúng ta sống trọn vẹn trong sự tỉnh sáng này, thì hỏi trên thế gian này còn có gì chẳng sáng? Kinh nói: "Nào cây, nào chim ... cũng đều niệm Phật, niệm Pháp", "chạm mắt đều Bồ Đề", trên đầu trăm cỏ ý Tổ Sư"; đâu còn lạ gì: "Mười phương hư không thảy đều tiêu mất"? Nghĩa là trước mắt chúng ta không một điểm trống vắng, không một hạt bụi che, dù có cảnh đối trước vẫn như không. Tức là thấy biết tự tại!

Tóm lại "Biết" tức "Tỉnh". Chỗ này không thể lấy nghĩa thế gian mà có thể luận đến được. Thể nó vượt ngoài có không, tuy vẫn hiện hữu giữa thế gian mà không bị thế gian ô nhiễm. Về nghĩa sâu kín của nó thì, mắt Phật nhìn cũng khó thấy. Về nghĩa tự tại của nó thì, trời không thể che, đất không thể chở, hư không không thể bao. Về nghĩa sáng của nó thì, mặt trời mặt trăng sánh chẳng kịp. Vậy ai đã từng chạm mắt một lần BI�T? Sanh tử nào có ngại?

Chân thành cám ơn anh Dương Quí Thưởng (Ottawa, Canada) đã có thiện tâm giúp đánh máy và trình bày trong dạng HTML của mạng Internet. (10/97)

Mình Yêu Ai Nhất?

Thích Thanh Từ

Nhân tết Trung Thu năm Canh Ngọ (1990), Hòa thượng Thanh Từ nói pháp thoại nầy với chư Tăng Ni tại Thiền viện Thường Chiếu.

Tết Trung Thu năm nay, tôi đặt một câu hỏi cho quí vị:

-- Quí vị biết trên đời nầy mình yêu ai nhất không?

Tôi xin kể một câu chuyện xuất xứ từ kinh A Hàm:

"Một hôm vua Ba Tư Nặc hỏi phu nhân Mạt Lợi:

-- Trên đời nầy ái khanh yêu ai nhất?

Phu nhân Mạt Lợi đáp:

-- Dĩ nhiên, người thiếp yêu nhất chính là bệ hạ.

Vua Ba Tư Nặc nói:

-- Trẫm cũng đoán rằng khanh sẽ nói như thế.

Phu nhân Mạt Lợi mỉm cười:

-- Tâu bệ hạ, nếu thánh thượng cho phép, thần thiếp sẽ nói khác đi một tí, nhưng xác thực hơn.

Vua Ba Tư Nặc bảo:

-- Khanh cứ nói!

Phu nhân Mạt Lợi thưa:

-- Tâu bệ hạ, người mà thần thiếp yêu quí nhất, chính là thần thiếp.

Vua Ba Tư Nặc ngạc nhiên:

-- Sao? Mình lại yêu mình? Trẫm không hiểu khanh muốn nói gì?

Phu nhân Mạt Lợi thưa:

-- Tâu bệ hạ, vì có ái trọng tự ngã mình, nên thần thiếp mới yêu thương bệ hạ, vì bệ hạ là người đem lại hạnh phúc cho cái tự ngã nầy.

Vua Ba Tư Nặc nói:

-- Trẫm biết điều đó, nhưng vẫn chưa hiểu rõ ý khanh.

Phu nhân Mạt Lợi dè dặt:

-- Tâu bệ hạ, thần thiếp mạn phép nêu ra một câu hỏi: "Trên đời nầy bệ hạ yêu thương ai nhất?"

Vua Ba Tư Nặc cười:

-- Ái khanh chứ còn ai!

Phu nhân Mạt Lợi hỏi tiếp:

-- Giả sử thần thiếp yêu thương một người đàn ông khác thì bệ hạ sẽ làm gì?

Vua Ba Tư Nặc lúng túng:

-- �, trẫm sẽ..., trẫm sẽ...

Phu nhân Mạt Lợi tiếp lời:

-- Bệ hạ sẽ nổi trận lôi đình, chém đầu thần thiếp ngay lập tức phải không?

Vua Ba Tư Nặc giả lả:

-- Khanh hỏi rắc rối quá! Rắc rối thật!

Phu nhân Mạt Lợi hỏi:

-- Tâu bệ hạ, có đúng thế không ạ?

Vua Ba Tư Nặc đáp:

-- �... à...

Phu nhân Mạt Lợi hỏi dồn:

-- Đúng, phải không bệ hạ?

Vua Ba Tư Nặc im lặng giây lâu, nói:

-- Có lẽ khanh nói đúng.

Phu nhân Mạt Lợi nói:

-- Thế là bệ hạ đã đáp câu hỏi của thần thiếp rồi!"

Yêu người ta nhất đời mà người ta yêu kẻ khác thì chặt đầu. Như vậy có yêu nhất đời chưa? Nếu yêu nhất đời thật, thì dù người ta có yêu ai khác, mình cũng vẫn yêu họ. Thế mà người ta không thương mình thì mình chặt đầu, vậy thương đó là vì ai? Thương đó là vì mình! Mình chỉ thương mình thôi! Tất cả mọi đối tượng mà mình thương mến đều vì mình mà mình thương, thương người qua tự ngã của mình đó vậy.

Hôm sau vua Ba Tư Nặc xa giá đến tinh xá Kỳ Viên thăm Phật, và trình bày câu chuyện đối đáp giữa vua và hoàng hậu. Phật xác nhận ý kiến của phu nhân Mạt Lợi qua bài kệ như sau:

Tâm ta đi cùng khắp

Tất cả mọi phương trời

Cũng không tìm thấy được

Ai thân hơn tự ngã

Đi tìm khắp phương trời

Cũng không tìm đâu thấy

Ai thân hơn tự ngã

Vậy ai yêu tự ngã

Chớ hại tự ngã người.

Đó là lời xác nhận của Phật: Chúng sanh yêu tự ngã mình hơn hết. Bây giờ nếu hỏi mình yêu ai nhất, tôi nói một câu quí vị nghe sẽ sửng sốt, vì không bao giờ dính dáng chuyện mà mình tưởng. Tôi cho rằng: "Mình yêu sáu trần nhất!". Yêu sáu trần - yêu sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp nhất - chứ không phải yêu tự ngã hay yêu ai hết. Tại sao vậy?

Đứng về nghĩa thường, chúng ta yêu cái bản ngã nầy trên hết, phải không? Đó là chân lý của thế gian. Người đời thương tự ngã mình hơn hết mà không biết, cứ nghĩ thương người nầy hết lòng, thương người kia hết lòng. Hoặc giả có biết mình thương tự ngã mình cũng không can đảm nói thật, nói gạt thiên hạ là mình thương chúng sanh, chớ đích thực mình thương mình là gốc. Thí dụ có một Phật tử rất tốt, tu hành rất tinh tấn, song đối với mình lúc nào họ cũng chỉ trích. Mình nói nhiều họ cũng chỉ trích, nình đi đứng không nghiêm trang họ cũng chỉ trích, mình lười ngồi thiền họ cũng chỉ trích. Họ cứ chỉ trích đả phá mình hoài, nên mình không chịu nổi, không thương họ được. Hầu hết chúng ta thương ai, mến ai là vì người đó thương mình, giúp mình, đem sự lợi lạc, an ổn cho mình. Nếu không như vậy chắc mình không còn thương họ. Như vậy, cái thương đó là cái thương vì bản ngã.

Cái đau khổ nhất của con người là thấy mình tối thượng, lúc nào cũng nghĩ về mình, song lại tự đánh mất mình mà không hay. Tất cả đều qui hướng về bản ngã, nhưng rốt cuộc lại bỏ quên cái thật ngã chính mình! Hằng ngày chúng ta cứ đuổi theo cái giả ngã, vun bồi cho nó được sung túc to lớn, mai kia nó hư hoại mất đi, chừng đó chúng ta không biết làm sao đây? Như vậy, nói thương mình lại vô tình đánh mất mình mà không biết. Đó là một sự thật đáng thương mà ít ai thấy.

Tôi xin hỏi: Thương mình là thương cái gì? Phải chăng thương thân tứ đại? Thân tứ đại là do đất, nước, gió, lửa hợp lại mà thành, chúng có đặc tính xung khắc chống đối nhau, thường bất hòa không an. Một lúc nào đó sẽ rã tan. Khi rã tan thì cái gì thật là mình mà mình thương yêu? Nói tứ đại không thật là mình nên mình không thương, vậy mình thương cái gì? Có phải mình thương tâm mình? Tâm mình là cái nghĩ suy tính toán, một khi đã nghĩ điều gì thì cho điều mình nghĩ là chân lý, nếu có ai cãi lại thì không chịu, có thể tranh luận hoặc đấu đá để bảo vệ cái mình nghĩ. Bảo vệ tức là yêu nó chứ gì? Nhưng cái suy nghĩ đó nó không thật, nó nghĩ cái nầy nó nghĩ cái kia, khi nhìn lại nó đâu mất, tìm không ra. Nó chợt hiện chợt mất, nó không có hình dáng nào cố định cả; không có hình dáng cố định làm sao thật được? Cái không thật mà cho là mình, có đúng không? Lại nữa, cái suy nghĩ đó khi nghĩ điều thiện, tốt như Hiền Thánh, lúc nghĩ điều ác, dữ như cọp sói. Như vậy, mình là Hiền Thánh, hay mình là cọp sói? Lại nữa, nó vừa nghĩ điều thiện liền biết nó đang nghĩ thiện; nó vừa nghĩ ác, liền biết nó đang nghĩ ác. Như vậy, nó là cái bị biết thì nó là khách, đâu phải là chủ là mình? Mọi người dồn hết tâm lực để lo cho mình, thế mà thân tứ đại không phải là mình, cái nghĩ suy thay đổi sanh diệt cũng không phải là mình. Vậy chúng ta thương mình là thương cái gì? Quí vị thử nói xem? Thương đất nước gió lửa không được, vì đất, nước, gió, lửa vô tri, có gì mà thương! Thương cái nghĩ suy cũng không được, vì cái nghĩ suy chợt hiện chợt mất, làm sao thương? Vậy chúng ta thương cái gì đây?

Mọi người đều lầm tưởng có "cái mình" thật, nhưng không ngờ đó chỉ là nhóm tứ đại tập hợp và những niệm nghĩ suy sinh diệt, mọi người bám vào đó cho là mình. Trong kinh Viên Giác, Phật dạy: "Chấp thân tứ đại là mình, chấp cái nghĩ suy phân biệt là mình, đó là vô minh". Thế nên ai yêu thân tứ đại, ai yêu cái nghĩ suy phân biệt đều là vô minh. Càng yêu nó là càng chìm trong sinh tử, càng yêu nó là càng mất mình!

Đây tuy nói là yêu mình nhất, chứ kỳ thật chúng ta yêu sáu trần hơn hết. Tại sao tôi nói khác lạ như thế? Vì giờ tọa thiền, cốt yếu là giữ cho thân tâm yên lặng thanh tịnh, thế mà không bỏ nó được, lát nhớ cảnh vật nầy, lát nhớ âm thanh nọ..., cứ nhớ hoài! Như vậy thì còn yêu ai hơn nó? Trong kinh Thủ Lăng Nghiêm, Phật có nói: "Chúng sanh quên mình theo vật". Quên mình theo vật là khi mắt thấy sắc thì chỉ biết có cảnh vật đẹp xấu, khi tai nghe tiếng thì chỉ biết có âm thanh hay dở, quên mình có "cái hay thấy hay nghe", chỉ một bề chạy theo âm thanh sắc tướng bên ngoài mà quên "cái mình chân thật". Hằng ngày, hằng giờ, hằng phút chúng ta quay về với mình hay chúng ta đuổi theo sáu trần? -- Rõ ràng đang chạy theo sáu trần. Ngồi thiền mắt nhìn xuống, tuy không thấy cảnh vật chung quanh, chớ tâm cũng chạy theo pháp trần. Xả thiền ra, thì mắt chạy theo cảnh, tai đuổi theo tiếng... không bao giờ dừng nghỉ. Chạy theo sáu trần không dừng nghỉ, không yêu nó thì yêu ai? Nếu không yêu nó thì chạy theo nó để làm gì? Rõ ràng là yêu sáu trần, và chạy theo nó nên quên mình, mất mình. Sống như thế không phải quên mình theo vật là gì?

Chúng ta là người thật tu thì phải biết rõ chủ yếu của sự tu là gì? Tu là trở về cái thể chân thật của chính mình. Có trở về cái thể chân thật của mình mới thật là yêu mình. Đang quên mình theo vật thì làm sao gọi là yêu mình được? Đây tôi dẫn kinh điển Nguyên thủy và kinh điển Đại thừa, cũng như lời khai thị của Thiền sư, để quí vị thấy chúng ta là người quên mình chớ không yêu mình.

Một hôm tôn giả Phú Lâu Na xin Phật dạy cho phương pháp tu đơn giản để ngài đến nơi thanh vắng tu. Phật dạy: "Mắt thấy sắc không đuổi theo không dính mắc là gần với Niết bàn, tai nghe tiếng không đuổi theo không dính mắc là gần với Niết bàn, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân duyên xúc, ý duyên pháp không đuổi theo không dính mắc là gần Niết bàn; ngược lại, nếu nhiễm trước, nếu dính mắc là xa Niết bàn". Đó là trở về mình, trở về cái thể chân thật của chính mình. Ngài Phú Lâu Na tu chỉ ba tháng chứng quả A La Hán. Như vậy, chính khi sáu căn không dính mắc với sáu trần là mình trở về với mình, đó là gần Niết bàn, ngược lại là xa Niết bàn.

Trong kinh Kim Cang, ngài Tu Bồ Đề hỏi Phật: "Người phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác làm sao hàng phục tâm, làm sao an trụ tâm?". Phật dạy: "Bất ưng trụ sắc sinh tâm, bất ưng trụ thinh, hương, vị, xúc, pháp sinh tâm, ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm". Nghĩa là không nên khởi tâm dính mắc với sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp, đó là chỗ an trụ của người phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Nghe tới đây Lục Tổ liền ngộ, không phải chỉ ngộ cái lý "không trụ sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp, sinh tâm...", mà ngài còn thấy xa hơn nữa. Ngài thấy tánh mình xưa nay vốn thanh tịnh, tánh mình xưa nay vốn không sanh diệt, tánh mình xưa nay vốn tự đầy đủ. Xuyên qua lý "sáu căn không dính với sáu trần là chỗ an trụ của người phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác", ngài liền nhận ra cái thể chân thật của chính mình mà nhà Thiền gọi là "Bản lai diện mục". Sở dĩ chúng ta không nhận ra bộ mặt thật xưa nay của chính mình là vì chúng ta chạy theo sáu trần. Ngược lại, không đuổi theo sáu trần thì Bản lai diện mục hiện tiền. Sau đây là câu chuyện đối đáp của Thiền sư Cảnh Thanh với thị giả.

Một hôm trời mưa, ngoài vườn có tiếng nhái kêu vì bị rắn bắt, ngài hỏi thị giả:

-- Tiếng gì đó?

Thị giả thực thà đáp:

-- Tiếng nhái kêu.

Ngài nói:

-- Chúng sanh khổ lại có khổ chúng sanh.

Tại sao "chúng sanh khổ lại có khổ chúng sanh"? - "Chúng sanh khổ" là con nhái bị con rắn cắn gần chết nên kêu la. Còn "khổ chúng sanh" là thị giả nghe tiếng nhái kêu chạy theo tiếng nhái, quên mình. Hiện tại chúng ta sống có phải là "khổ chúng sanh" không? Đa số đều chạy theo sáu trần, mà quên mất mình, sống mà cũng như chết, không khổ chúng sanh là gì?

Rồi một hôm trời mưa, tiếng mưa rơi tí tách. Ngài hỏi thị giả:

-- Tiếng gì đó?

Thị giả thưa:

-- Tiếng mưa rơi.

Ngài bảo:

-- Chúng sanh quên mình theo vật.

Thị giả nghe tiếng mưa rơi chỉ một bề chạy theo tiếng mưa rơi mà quên mình, nên bị ngài quở "quên mình theo vật". Nếu chúng ta được hỏi như thế, chắc cũng trả lời như thị giả ở đây. Phải trả lời sao mới không quên mình theo vật? Nên nói rằng: "Con đang nghe". Biết mình đang nghe mới không quên mình, không mất mình.

Chúng ta là người tu, mục đích là tìm lại con người chân thật của chính mình. Như thế mới là thật thương mình, chớ còn chạy theo sáu trần mà nói thương mình, cái đó chỉ là yêu tứ đại, yêu sáu trần chớ không thật yêu mình. Thế nên phải buông xả sáu trần, xả sáu trần mới trở lại mình được, không thì đánh mất mình. Quí vị có dám buông xả sáu trần không? Sáu trần là tướng sanh diệt bên ngoài, nếu theo đuổi dính mắc nó thì cái chân thật sẽ bị quên đi. Lục Tổ khi ngộ được lý nầy rồi, ngài thường đề cập đến "kiến tánh", tức là nhận được thể tánh chân thật của chính mình, và muốn nhận được cái thể chân thật ấy thì phải không dính với sáu trần.

Vua Trần Thái Tông đời Trần, lúc việc nước rảnh rang, ngài đọc kinh Kim Cang, nghiền ngẫm câu "Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm". Sau ngộ được lý nầy, trong bản Thiền Tông Chỉ Nam ngài có soạn pháp sám hối "Lục Thời Sám Hối", trong đó ngài sám hối mắt, sám hối tai, sám hối mũi, sám hối lưỡi, sám hối thân, sám hối ý. Mỗi thời sám hối một căn. Sám hối như vậy cốt để gỡ cái dính mắc sáu trần. Do ngộ mà ngài chế ra nghi thức sám hối ngay nơi sáu căn, đó là điều đặc biệt của riêng ngài, không bắt chước các pháp sám hối khác ở Trung Hoa. Và đây là bài kệ Tứ Sơn (bốn núi sanh, già, bệnh, chết) trong đó ngài sám hối sáu căn:

Tỷ trước chư hương, thiệt tham vị

Nhãn manh chúng sắc, nhĩ văn thinh

Vĩnh vi lãng đãng phong trần khách

Nhật viễn gia hương vạn lý trình.

Dịch:

Lưỡi vướng vị ngon, tai vướng tiếng

Mắt theo hình sắc, mũi theo hương

Lênh đênh làm khách phong trần mãi

Ngày cách quê hương muôn dặm trường.

Là một ông vua bận rộn việc nước mà ngộ được lý đạo nhắc nhở chúng ta tu như thế, thật là chuyện hiếm có. Chúng ta là người đủ duyên phước xuất gia sống trong cửa thiền, duyên đời được cắt bỏ nhiều mà cứ dính mắc với sáu trần mãi thì biết bao giờ mới thấy đạo? Thời vua Trần Thái Tông là thời đất nước loạn ly, quân Nguyên xâm lăng. Việc nước nặng nề bận rộn mà ngài tu thấy đạo, nói được những câu như vậy. Chúng ta là những người ở trong chùa rảnh rang ít việc, không bận bịu gia đình, không lo nghĩ chuyện đói no ấm lạnh, thế mà buông sáu trần không nổi, thì chẳng biết nói sao! Thật đáng xót thương cho mình! Đó là "khổ chúng sanh". Muốn tìm lại mình sống với chính mình, mà cứ dính với sáu trần hoài thì làm sao sống với mình đây?

Lâu nay chúng ta đang đánh mất mình, không riêng gì chúng ta mà cả nhân loại cũng đang mất mình. Như vậy người tu có ích kỷ không? Vì tìm lại mình lo cho mình, theo quan niệm người đời là ích kỷ. Chúng ta dồn hết tâm lực xoay lại tìm cho ra "cái chân thực" của mình, nhà Thiền gọi là "phản quan tự kỷ". Luôn luôn xem xét mình thấy như ích kỷ, chỉ vì mình. Song đó là việc làm lợi tha vô kể. Vì bao nhiêu tỷ người đang quên mình, đang đánh mất mình. Nếu mình tìm được "cái chân thật" của mình rồi, mình chỉ cho mọi người nhận ra "cái chân thật" của họ thì cứu giúp nhân loại biết bao!

Chúng ta đang sống mà không biết mình sống, nói mình mà không biết cái gì là mình. Như vậy là sống hay chết? Nói mình là cái nói rỗng, không có ý nghĩa. Chúng ta tu là phải xoay lại tìm cho ra "cái chân thật" đó, luôn luôn phải nỗ lực không thể chần chờ. Muốn tìm ra cái chân thật đó là phải đừng thương sáu trần. Quí vị có chấp nhận không yêu sáu trần nữa không? Dám ly dị, dám lìa bỏ chúng không? Quí vị mà lìa bỏ được sáu trần, quí vị không muốn làm thánh cũng là thánh. Còn nếu không lìa bỏ được chúng, thì chúng dẫn quí vị đi mãi trong vòng luân hồi sanh tử. Tu cốt để giải thoát sanh tử, muốn hết sanh tử phải nhận ra cái chân thật không sanh không diệt. Cái chân thật ấy có sẵn nơi mỗi chúng ta, chỉ cần không dính với sáu trần thì nó hiện tiền, còn vướng với sáu trần thì nó ẩn mất.

Từ ngày tôi hướng dẫn quí vị tu tới giờ, lúc nào tôi cũng khuyên quí vị hãy lìa bỏ sáu trần, đến nay quí vị có chịu lìa bỏ chưa? -- Chưa, chắc còn khắng khít lắm. Cái mà Phật răn, Tổ quở, Thầy rầy mà không chịu bỏ, không yêu nó tột đỉnh là gì? Chúng ta học đạo, hiểu đạo rồi, nhất định phải tìm cho ra con người thật của chính mình. Muốn tìm ra con người thật đó, chúng ta phải xây lưng với sáu trần mà kinh Lăng Nghiêm gọi là "bối trần hiệp giác". Còn bây giờ chúng ta đang làm gì đây? Chúng ta đang "bối giác hiệp trần" là xây lưng với cái chân thật nơi mình mà chạy theo sáu trần, nên gọi là yêu sáu trần. Mong quí vị can đảm cắt đứt nó, lìa bỏ nó để trở thành những tăng sĩ xứng đáng mai sau kế nghiệp cho đức Bổn Sư.

Rằm tháng Tám năm Canh Ngọ (1990)

Thích Thanh Từ

Trách Vụ Phật Tử Tại Gia

Thích Thanh Từ

Mục Lục

Lời Nói Đầu

I. Dẫn khởi:

II. Phật Giáo Hữu Ích Hay Vô Ích?

III. Phần Tu Tập

A. Quy Y - Thọ Giới

B. Năm hạnh của Phật.

C. Tụng niệm.-

IV. Phần Phật Sự

A. Cảm hóa gia đình.-

B. Cảm hóa láng giềng.-

C. Cư xử với bạn đạo.-

D. Tham gia việc Từ Thiện.-

E. Đối với Tam Bảo.-

V. Phật Tử Tại Gia Phổ Biến Và Linh Động Phật Giáo

VI.Trách Vụ Tăng Ni Đối Với Cư Sĩ

VII. Kết Luận

Lời Nói Đầu

Phần đông Phật tử quy y Tam Bảo mà chưa ý thức nhiệm vụ mình phải làm gì đối với mình, đối với mọi người, đối với đạo. Hoặc có ít người ý thức, lại là ý thức sai lầm, mình lầm hướng dẫn kẻ khác cũng theo đường sai lầm của mình. Vì thế, tín đồ Phật giáo số lượng rất đông, phần phẩm lại quá ít.

Những sách vở chỉ dạy bổn phận, trách nhiệm người Phật tử tại gia đã được dịch hoặc viết bằng chữ Việt khá nhiều như: Kinh Ưu-bà-tắc, Kinh Thi-ca-la-việt, quyển Là Phật Tử, v..v... Có lẽ những quyển ấy không được phổ biến khắp Phật tử, hoặc vì chỉ dạy rộng nhiều nên hàng Phật tử tại gia không nhớ thực hành. Tôi viết tập sách này (Trách Vụ Phật Tử Tại Gia), lúc đầu với ý định đăng trong tạp chí Từ Quang, sau thấy cần phổ biến nên cho in thành sách. Do đó, nó rất đơn lược, hình thức gần như một bài giảng. Tôi chỉ hy vọng bổ túc kịp thời những khuyết đểm của Phật tử tại gia đem đến trong mọi gia đình Phật tử những hình ảnh đẹp đẽ của Phật giáo.

Tôi mong những nhận xét trong đây được Phật tử phổ dụng và quý Thầy Giảng sư, Trụ trì xem đó là lối đi cần thiết trong hiện tại, đem ra hứơng dẫn tín đồ. Để ngày mai này, tín đồ Phật Giáo không còn những tệ đoan qui y cầu độ rỗi lúc lâm chung..... mà toàn là Phật tử chân thành chánh tín !

Thích Thanh Từ

Phương Bối Am

Cuối xuân Nhâm Dần, 1962

(Trở về Mục Lục)