So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

2.- Đối với năm thủ uẩn.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn. Này các Tỷ-kheo, thế nào là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn? Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo suy tư: "Đây là sắc, đây là sắc tập, đây là sắc diệt. Đây là thọ, đây là thọ tập, đây là thọ diệt. Đây là tưởng, đây là tưởng tập, đây là tưởng diệt. Đây là hành, đây là hành tập, đây là hành diệt. Đây là thức, đây là thức tập, đây là thức diệt". Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. "Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn.

Năm uẩn còn gọi là năm ấm. Uẩn là tích tụ, nhóm họp; thân tâm một chúng sanh hữu tình do năm yếu tố hợp lại mà thành, đó là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Ấm là che đậy, do năm yếu tố che đậy bản tâm thanh tịnh sẵn có của chúng sanh. Trong Kinh Niệm Xứ, Đức Phật dùng từ "Thủ uẩn" thật hay và thật chính xác. Thủ uẩn nghĩa là chấp vào năm uẩn cho đó là ta, của ta và tự ngã của ta.

Trong năm uẩn, sắc uẩn tạo thành thân, bốn uẩn còn lại tạo nên tâm thức của chúng ta. Quán niệm đối với sắc uẩn, chúng ta thấy rõ thân xác của mình từ đầu đến chân, từ ngoài vào trong. Thân này do bốn đại hợp thành lúc đủ duyên, đến khi duyên hết thì mỗi đại đi mỗi ngã: chất cứng như da thịt gân xương trả về đất, chất lỏng như nước mắt, máu... trả về nước, chất ấm trả về lửa, chất động như hơi thở trả về gió. Khoa học cũng đã cho ta thấy tường tận cấu tạo của cơ thể con người, chỉ là tập hợp của những tế bào mang nhiều nhiệm vụ khác nhau, mà điểm khởi thủy là sự kết hợp giữa tinh trùng của người cha và trứng của người mẹ. Phân tích chi ly đến tận cùng, chúng ta cũng chỉ thấy những vòng xoắn ADN và ARN mang những bộ mã di truyền. Vậy thì, có gì là "ta" ở đây?

Trong thiền định sâu, chúng ta có thể quán chiếu rõ ràng từng uẩn với ba quá trình sinh khởi, tồn tại và hủy diệt của chúng, theo cách mô tả ở trên. Sinh khởi là "tập", tồn tại một thời gian, hủy diệt là "diệt". Cho nên, khi Đức Phật dạy chúng ta tư duy: "Đây là sắc, đây là sắc tập, đây là sắc diệt. Đây là thọ... Đây là tưởng... Đây là hành... Đây là thức...", Ngài đã bảo chúng ta, ngay thời điểm hiện tại mà quán triệt được cả năm uẩn trong suốt ba thời. Quán niệm thành tựu, chúng ta sẽ giác ngộ được lý Vô ngã. Từ đó, thấy mình và tất cả chúng sanh đều bình đẳng không hai không khác. Chúng ta cũng thấy được sự liên hệ chặt chẽ, trùng trùng duyên khởi của các pháp, theo ý nghĩa của bài kệ sau đây:

Thử hữu cố bỉ hữu

Thử vô cố bỉ vô

Thử sanh cố bỉ sanh

Thử diệt cố bỉ diệt.

Tạm dịch:

Đây có nên kia có

Đây không nên kia không

Đây sanh nên kia sanh

Đây diệt nên kia diệt.

Thật vậy, nếu thân năm uẩn của chúng ta thiếu đi một hay hai uẩn, có còn là thân nữa không? Suy diễn ra tất cả các pháp bên ngoài, cũng đều nương nhau mà tồn tại. Vạn vật sinh trưởng nhờ ánh sáng mặt trời, nếu mặt trời bị hủy diệt thì tất cả sự sống đều biến mất. Ngay cả con người, tự cho là trung tâm của vũ trụ, là vạn vật tối linh, nếu không có ánh sáng mặt trời sưởi ấm, không mượn các thứ dinh dưỡng bên ngoài, liệu có thể duy trì mạng sống được không? Chúng ta chỉ hơn các chúng sanh hữu tình khác ở cấu tạo não bộ và hệ thần kinh tinh vi và hoàn chỉnh, có hoàn cảnh chánh báo và y báo tốt đẹp hơn nên có thể tu tập và thành tựu giác ngộ ngay trong hiện đời. Nhưng nếu xét về tự tánh, thì mọi loài đều sẵn đủ như nhau, ở Phật không thêm mà ở phàm cũng chẳng bớt. Hiểu sâu sắc những điều này, chúng ta sẽ có một quan niệm đúng đắn về thân năm uẩn, không lệch lạc chủ quan: Biết thân tâm do duyên hợp, hư dối không thật nên không đam mê chấp trước vào nó; nhưng không vì thế mà hành hạ, bạc đãi nó. Ngược lại, phải cung cấp cho nó những phương tiện tối thiểu cần thiết để nó có thể hoạt động tốt, nhờ nó giúp ta tiến tu cho đến ngày viên thành Thánh quả.

3.- Đối với sáu nội ngoại xứ.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội ngoại xứ. Này các Tỷ-kheo, thế nào là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội ngoại xứ? Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo tuệ tri con mắt và tuệ tri các sắc, do duyên hai pháp này, kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy... tuệ tri tai và tuệ tri các tiếng... tuệ tri mũi và tuệ tri các hương... tuệ tri lưỡi và tuệ tri các vị... tuệ tri thân và tuệ tri các xúc, tuệ tri ý và tuệ tri các pháp; do duyên hai pháp này, kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy. Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. "Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội ngoại xứ.

Trong có sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là sáu nội xứ, ngoài có sáu trần (sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp) là sáu ngoại xứ. Mỗi căn có một trần tương ứng, tạo thành một cặp phạm trù riêng biệt, không thể lẫn lộn nhau hay thay thế nhau. Phạm vi của mắt là sắc, mắt không thể nghe tiếng..., tương tự cho các căn trần khác. Khi căn duyên với trần, kiết sử sanh khởi. Kiết là trói buộc, sử là sai khiến; đó chính là Tham - Sân - Si. Lúc thấy sắc đẹp, si mê nổi dậy, sinh lòng ái luyến (tham). Nếu lòng tham không được thỏa mãn, sanh sân hận.

Kinh Lăng Nghiêm có một đoạn nói về sáu căn rất sâu xa; và đó cũng là yếu chỉ của nhà Thiền: Ngài A Nan thỉnh Phật chỉ dạy, cái gì là nguồn gốc của phiền não sinh tử, cái gì là nguồn gốc của giải thoát Niết-bàn? Ngay lúc ấy, mười phương chư Phật dị khẩu đồng âm, đều trả lời rằng: “Cội gốc của phiền não sinh tử là sáu căn của ông, còn cội gốc của giải thoát Niết-bàn cũng là sáu căn của ông chứ không đâu khác”. Sơ tổ Trúc Lâm Yên Tử, Ngài Điều Ngự Giác Hoàng, trong bài "Cư Trần Lạc Đạo Phú", có bốn câu kệ như sau:

Cư trần lạc đạo thả tùy duyên

Cơ tắc xan hề khốn tắc miên

Gia trung hữu bảo hưu tầm mích

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.

Hòa thượng Trúc Lâm dịch:

Ở đời vui đạo khéo tùy duyên

Đói đến thì ăn, mệt ngủ liền

Trong nhà có báu thôi tìm kiếm

Đối cảnh không tâm chớ hỏi thiền.

Nếu sáu căn duyên theo sáu trần, kiết sử sẽ sanh khởi: như nghe tiếng hát hay, sanh tâm ưa thích; lúc đầu ưa thích giọng hát, sau dần dần thích luôn người hát... Từ ưa thích (ái) sanh ý muốn chiếm hữu cho riêng mình (thủ)... Đó là những mắc xích buộc ràng của thập nhị nhân duyên, giải thích thấu đáo nguồn căn của luân hồi sinh tử. Chúng ta tu, hiểu được lý duyên sinh vô ngã, biết căn trần đều không thật, nên khi tiếp xúc với cảnh không khởi tâm phân biệt tốt xấu hay dở. Đối cảnh không tâm, chính đó là thiền, ngay đó là Niết-bàn giải thoát.

Ở đây, Đức Phật dạy chúng ta tuệ tri đối với từng cặp phạm trù căn và trần, theo năm tình huống:

1- Tuệ tri căn và tuệ tri trần tương ứng: Mắt với sắc, tai với tiếng, mũi với hương, lưỡi với vị, thân với xúc, ý với các pháp.

2- Khi căn duyên với trần, phát sinh kiết sử.

3- Kiết sử chưa sanh nay sanh khởi.

4- Kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt.

5- Kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa.

Như vậy, điều thiết yếu là chúng ta phải nhận diện được ngay khi kiết sử phát sinh, theo dõi quá trình tồn tại và đoạn diệt của kiết sử. Hoàn toàn không có ý niệm trừ dẹp hay loại bỏ kiết sử, mà chỉ nhận diện để quán xuyến mọi mối manh, mọi hình tướng của chúng. Khi quán chiếu một cách sâu xa, chúng ta thấy rõ thân tâm và cảnh đều không có thực thể, vì đều do duyên sinh. Sáu căn không thật, tác động với sáu trần không thật, phát khởi tâm đối đãi phân biệt cũng là hư dối, thì kiết sử có thật đâu? Ngay đó là giải thoát phiền não.

Liên hệ với phương pháp biết vọng của Hòa thượng Trúc Lâm, chúng ta thấy hoàn toàn tương đồng. Khi làm việc, năm căn đầu (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) tiếp xúc với năm trần tương ứng, phát sinh những tư tưởng khen chê, tốt xấu, yêu ghét...; đây là Tiền-ngũ-thức, danh từ của Duy-thức-học. Lúc ngồi yên hay tọa thiền, những bóng dáng đã in vào tâm thức của chúng ta khi tiếp xúc với cảnh từ trước, nay trổi dậy; đây là ý căn duyên với pháp trần phát sinh Ý thức. Thật ra, ý căn là thành tố của hệ thần kinh trung ương, chỉ động vật cấp cao mới có. Nó cũng là vật chất nhưng dưới dạng rất vi tế, nên còn được gọi là Tịnh-sắc-căn hay Thắng-nghĩa-căn. Như vậy, tất cả những ý tưởng tình cảm mà lâu nay chúng ta cho là thật mình, để gây ra tranh chấp bất hòa khi không cùng ý kiến, Hòa thượng gọi tất cả là "Vọng". Biết đó là vọng không thật thì không cần đoạn trừ tiêu diệt, chỉ không theo nó, nó liền biến mất. Ngay đó tâm liền an. Thật đơn giản mà kết quả quá tuyệt vời!

4.- Đối với Bảy Giác chi.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác Chi. Này các Tỷ-kheo, thế nào là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác Chi? Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo nội tâm có niệm giác chi, tuệ tri: “Nội tâm tôi có niệm giác chi”; hay nội tâm không có niệm giác chi, tuệ tri: “Nội tâm tôi không có niệm giác chi”. Và với niệm giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với niệm giác chi đã sanh, nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy. Hay nội tâm có trạch pháp giác chi... (như trên)... hay nội tâm có tinh tấn giác chi... (như trên)... hay nội tâm có hỷ giác chi... (như trên)... hay nội tâm có khinh an giác chi... (như trên)... hay nội tâm có định giác chi... (như trên)... hay nội tâm có xả giác chi, tuệ tri: "Nội tâm tôi có xả giác chi"; hay nội tâm không có xả giác chi, tuệ tri: "Nội tâm tôi không có xả giác chi". Và với xả giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy, và với xả giác chi đã sanh nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy. Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. "Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác chi.

Bảy Giác Chi còn gọi là Thất Bồ Đề phần, là bảy phẩm trong ba mươi bảy phẩm trợ đạo (37 phẩm trợ đạo gồm: 4 niệm xứ, 4 chánh cần, 4 như ý túc, 5 căn, 5 lực, 7 giác chi và 8 chi của thánh đạo). Giác là giác ngộ, Chi là phần. Đây là bảy phương tiện tu tập giúp hành giả từng bước giác ngộ, khi thành tựu viên mãn sẽ đạt đến giác ngộ tột cùng. Bảy Giác chi, gồm có: Niệm, Trạch pháp, Tinh tấn, Hỉ, Khinh an, Định và Xả.

Vì sao Đức Phật đề cập đến Niệm giác chi đầu tiên? "Niệm" ở đây là Chánh niệm, tâm luôn luôn an trú vào giờ phút hiện tại, chứ không phải những vọng niệm lăng xăng tán loạn. Khi có chánh niệm, chúng ta sẽ theo dõi được từng hành tung của tâm thức, dù được ngụy trang dưới bất cứ hình thức nào. Chúng ta sẽ tuệ tri lúc nội tâm có chánh niệm hay không có chánh niệm; lúc chánh niệm mới sanh khởi hay được tu tập viên thành. Phải có sự miên mật từng phút giây mới có giác ngộ, vì vậy mới được gọi là Giác chi. Mỗi chi phần sau, muốn thực hiện quán niệm có kết quả, cũng phải có chánh niệm đi đầu. Vì vậy, Niệm giác chi là phương tiện thiết yếu.

Có một điểm rất tế nhị mà Đức Phật muốn chúng ta phải khéo nhận ra. Đây cũng là ý chỉ của toàn bộ bản kinh này. Khi nội tâm có niệm giác chi, tuệ tri được điều đó vì ta đang chánh niệm. Nhưng khi nội tâm ta không có niệm giác chi, nghĩa là ta đang thất niệm, tại sao ta vẫn tuệ tri được tức khắc? Như vậy, có một cái Biết luôn luôn hiện diện, bất cứ lúc nào và ở đâu. Cái Biết đó là gì? Chúng ta phải bơi lội trong công phu, phải miệt mài thiền tập mới hy vọng có thể chứùng nghiệm được điều này.

Về Trạch pháp giác chi, chúng ta phải hiểu theo hai nghĩa: Trạch pháp là quyết trạch về các pháp, phân biệt pháp chánh tà, thiện ác, đúng sai. Đây là cái hiểu của ý thức, ở cấp độ thấp. Theo tinh thần bản Kinh Niệm Xứ, Trạch pháp giác chi nghĩa là nhờ chánh niệm nên hành giả thấy rõ các pháp trong tận cùng nguồn cội thâm sâu của chúng. Đây là cái thấy của trực giác nên thấu suốt được lý tánh tuyệt đối của các pháp. Nhờ chánh niệm mới có trạch pháp, vì vậy gọi là Trạch pháp giác chi.

Khi thấu suốt được mọi sự mọi vật trong tận uyên nguyên của chúng, ta cũng quán triệt được lý duyên sinh và vô ngã của các pháp bên ngoài, cũng như thân tâm của chính bản thân ta. Từ đó, chúng ta có một niềm tin kiên cố không gì lay chuyển nổi, rằng trong cái vô thường sanh diệt của thân tâm và cảnh, vẫn luôn luôn hiện hữu một pháp thân chân thường chưa hề sanh diệt; và con đường Phật-Tổ dạy chúng ta đi là con đường đúng đắn trở về sống với cái chân thường ấy. Lúc niềm tin được vững chắc mạnh mẽ, thì không có một trở lực nào có thể ngăn được bước tiến của chúng ta, dù đến từ bên ngoài hay ở ngay bên trong. Đây là tinh thần của Tinh tấn giác chi. Nếu người tu mà không giữ thời khóa công phu đều đặn, kỹ luật tu hành lỏng lẻo, thì không thể nào thành tựu giác ngộ. Chúng ta có thể coi thường tài sản vật chất, danh lợi ngoài thế gian và trong đạo, thậm chí coi thường cả tính mạng, nhưng không được giải đãi trong công phu. Dù học đến thiên kinh vạn quyển, hiểu được đạo lý một cách sâu sắc, thì đó cũng chỉ là vay mượn kiến thức bên ngoài chứ chưa thực hiện sự tu chứng bên trong. Do vậy, sự tinh tấn rất cần thiết trong đời sống tu hành.

Trong mười đại đệ tử của Phật, ngài A Na Luật được tôn xưng là Thiên nhãn đệ nhất. Câu chuyện của Ngài đã minh chứng được tinh thần của Tinh tấn giác chi. Ngài có đạo tâm rất kiên cố nhưng lại có tật hay ngủ, ngay cả khi Phật đang thuyết pháp. Trong một buổi giảng, thấy Ngài đang ngồi ngủ gục, Đức Phật đã quở trách nặng nề:

"Dốt thay kẻ mê ngủ

Thu mình trong vỏ sò

Một giấc ngủ ngàn năm

Không nghe danh hiệu Phật".

Ngài chí thành sám hối và nguyện trước Phật, suốt đời sẽ không ngủ nữa. Từ đó Ngài nỗ lực tinh tấn tu hành, do không nhắm mắt ngủ nên hai mắt bị mù. Đức Phật thấy Ngài giữ vững bản nguyện nên dạy Ngài tu tập "Kim Cang Chiếu Minh tam muội". Chẳng bao lâu, Ngài chứng được Thiên nhãn thông, thành tựu Thánh quả.

Khi có sức chánh niệm khá, tâm bắt đầu được định tĩnh, hành giả sẽ cảm thấy một niềm vui nhẹ nhàng thoát tục, không diễn tả được, đó là Hỉ giác chi. Tiến một bước nữa, là trạng thái an lạc tự tại dù còn mang thân năm uẩn, có thể toát ra bên ngoài khiến người khác cũng nhận ra. Chúng ta thường thấy điều này khi có duyên gần gũi với bậc minh sư. Ngài không cần nói hay có một hành động nào, chỉ cần chúng ta đối trước Ngài là cảm nhận được một không khí tươi mát thanh lương bao trùm, mà ta thường gọi là từ trường của bậc chân tu. Vị nào đạt được Khinh an giác chi đều có thể có một từ trường như thế.

Tiến thêm một bước, thân tâm trở nên nhất như, mọi vọng niệm đều bặt dứt. Tâm không khởi niệm nhưng những gì xảy ra chung quanh ta đều biết. Đây là Định Giác chi. Chúng ta sẽ khó hiểu được trạng thái này nếu không hạ thủ công phu, bởi vì con đường tu Phật không phải nhờ vào những khái niệm lý thuyết, mà bản thân phải tự chứng nghiệm qua sự hành trì. Tuy nhiên, dù đạt đến những tầng thiền định sâu, cũng chưa phải là cứu cánh. Nếu mãi chấp vào trạng thái này, hành giả sẽ rơi vào Si định, nhà Thiền gọi là Tử thủy (nước chết). Đây là đầu sào trăm trượng, phải nhảy thêm một bước, tức phải buông xả hoàn toàn, không còn có người định, không có trạng thái định và không có phương pháp đạt định. Đức Phật gọi bước cuối cùng này là Xả giác chi, một bước quyết định để đạt được giác ngộ tối thượng. Nói theo tinh thần Bát nhã, phải phá sạch mọi chấp trước, kể cả chấp vào quả vị tu chứng, nghĩa là vô sở cầu vô sở đắc. Như thế mới trở về với pháp tánh thậm thâm vi diệu, mới là rốt ráo giải thoát.

5.- Đối với Bốn Thánh đế.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, vị ấy sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Thánh Đế. Này các Tỷ-kheo, thế nào là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Thánh Đế? Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo như thật tuệ tri: “Đây là Khổ"; như thật tuệ tri: "Đây là Khổ tập"; như thật tuệ tri: "Đây là Khổ diệt"; như thật tuệ tri: "Đây là con đường đưa đến Khổ diệt”. Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. "Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ-kheo, như vậy là Tỷ-kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Thánh đế.

Bốn Thánh đế hay Tứ Diệu Đế, gồm Khổ - Tập - Diệt - Đạo, là một trong hai nội dung rất quan trọng trong kinh điển A-Hàm (nội dung kia là 12 nhân duyên). Hành giả y vào bốn Thánh đế, có thể thành tựu bốn quả giác ngộ từ thấp lên cao là Tu-Đà-Hoàn, Tư-Đà-Hàm, A-Na-Hàm, A-La-Hán; nếu y vào mười hai nhân duyên thì thành tựu quả vị Duyên Giác.

Đế là chắc thật, không sai lầm. Gọi "bốn Thánh đế” có ý nói, khi thâm nhập sâu sắc về bốn đế, hành giả sẽ đạt được Thánh quả. Gọi “Diệu đế” là ngầm tán thán pháp môn này rất vi diệu, nhiệm mầu. "Như thật tuệ tri" nghĩa là tuệ tri một cách như thật, hiểu biết một cách thấu thể nơi tận cùng uyên nguyên của bốn đế.

Trước tiên, Đức Phật dạy chúng ta, khi đã thành tựu chánh niệm, phải phát triển quán niệm về Khổ đế. Là con người, không ai tránh được tám điều khổ: Sanh, già, bệnh, chết, cầu mong không được như ý, xa cách người mình yêu thương, gặp gỡ kẻ mình chán ghét và thân tâm lẫy lừng, gây ốm đau hay khó chịu. Đức Phật vạch ra một cách minh bạch không che giấu lẽ thật này của cuộc đời, khiến chúng ta thấy rõ trên thế gian không có hạnh phúc đích thực và vĩnh cửu, như từ lâu chúng ta lầm tưởng. Có phải Ngài bi quan quá không? Có phải đạo Phật là một đạo tiêu cực yếm thế không?

Nếu nghiên cứu kỹ giáo lý Phật đà, chúng ta sẽ thấy những điều Phật dạy đều là chân lý muôn đời. Đạo Phật không trốn tránh sự thật. Đạo Phật nhìn thẳng, nhìn xuyên suốt vào sự thật để tìm cách chuyển hóa nó. Đối với Đệ nhất Khổ đế này cũng vậy. Khổ là một lẽ thật của con người và cuộc đời. Đức Phật không bày đặt ra, Ngài chỉ nhận rõ nó và nêu lên cho mọi người cùng thấy. Ngài không muốn chúng ta chỉ hiểu một cách cạn cợt, mà phải thâm nhập vào nó, phải "như thật tuệ tri" đối với nó. Lúc đó, Khổ đế sẽ là chất liệu nung nấu cho chúng ta trên bước đường tu tập, vì có thấm thía được khổ đau vào tận xương tủy, chúng ta mới đêm ngày tìm phương thoát khổ.

Nguyễn Công Trứ đã nói:

"Thoạt sinh ra thì đà khóc chóe

Trần có vui sao chẳng cười khì? "

Con người mới sinh ra đã khóc, có phải đã biết trước cuộc sống của mình gắn liền với khổ đau? Thật ra, tiếng khóc đầu tiên lúc lọt lòng mẹ là điều kiện tiên quyết để hệ hô hấp bắt đầu hoạt động, đưa không khí vào phổi và vào vòng tuần hoàn. Nếu không có tiếng khóc đó, trẻ sẽ không sống được, cho nên tiếng khóc là tối cần, liên hệ với cái khổ của cuộc đời cũng vậy. Khổ tuy ghê gớm, nhưng cũng là điều cần thiết và mầu nhiệm nữa. Vì sao nói như vậy? - Vì khổ là một động lực thúc giục loài người hướng thượng và thể nhập vào tận cõi miền sâu xa nhất của cuộc sống. Khi đau, ta mới biết không đau là hạnh phúc. Khi đau khổ tột cùng, ta mới thấy giải thoát khỏi đau khổ là sung sướng vô biên. Mặt khác, những người đã nếm mùi cay đắng, đã nhiều lần thất bại trên đường đời thì mới đầy đủ kinh nghiệm sống, trình độ tâm linh của họ mới cao. Nhiều vị Thiền sư, do ý thức được Khổ đế nên có thể chứng ngộ lúc bị cơn bệnh hoành hành dữ dội.

Vậy thì nguyên nhân của Khổ là ở đâu? Đây là Tập đế. Nếu nói về tình cảm, khổ là do lòng tham của con người, tham không được thỏa mãn sẽ sinh sân hận. Nếu nói về lý trí, khổ do vô minh mà ra. Hòa thượng Trúc Lâm đã giảng về Vô minh rất chi tiết và cụ thể, gồm ba cấp độ:

- Vô minh thượng: Chấp thân tứ đại vô thường này và tâm lăng xăng sinh diệt này là mình. Đây là ý thức chấp ngã, bệnh chung của tất cả mọi người.

- Vô minh trung: Vọng niệm dấy khởi làm che mờ tánh giác, như bụi che lấp mặt gương. Cấp độ vô minh này vi tế hơn ở trước, vì vừa dấy niệm đã là vô minh rồi.

- Vô minh hạ: Quên mình có tánh giác bản nhiên thanh tịnh, như người lạc đường, càng đi càng xa nguồn cội. Đây là cái mê căn bản, là gốc của sinh tử luân hồi.

Như vậy, nguyên nhân đau khổ là Tham - Sân - Si. Biết được nguyên nhân, chúng ta mới biết cách thoát khổ, ấy là làm thế nào đoạn trừ được ba thứ độc này. Quán niệm thành tựu về nguyên nhân của khổ đau, chúng ta đã như thật tuệ tri về Khổ tập.

Giai đoạn thứ ba, Phật dạy chúng ta như thật tuệ tri về Khổ diệt. Diệt là dập tắt. Khi những nguyên nhân của khổ được dập tắt, đoạn trừ, sẽ chứng được Niết-bàn. Đây là trạng thái không còn bóng dáng đau khổ, không còn sinh tử chi phối. Nghĩa của Niết-bàn (Nirvàna) là Vô sanh, cũng là không thêu dệt (với ý không thêu dệt sinh tử). Một lần nữa, chúng ta lại thấy Đức Phật quả là một nhà tâm lý học đại tài. Vì biết chúng sanh ham thích vui vẻ sung sướng, nên Ngài giảng về Diệt đế trước, với hình ảnh một cảnh Niết-bàn rất hấp dẫn. Khi chúng sanh, do thấy rõ trần gian là khổ còn Niết-bàn là an vui, phát tâm tu hành, Đức Phật mới dạy về Đạo đế. Đây là giai đoạn cuối cùng trong quán niệm về Bốn Thánh đế, phải như thật tuệ tri về “Con đường đưa đến Khổ diệt”, chính là những phương pháp tu hành Phật giảng trong ba mươi bảy phẩm trợ đạo, mà Kinh Niệm Xứ là bốn trong ba mươi bảy phẩm ấy.

Ở đây, có hai điểm quan trọng mà chúng ta cần quan tâm khi quán niệm về Bốn Thánh đế:

Thứ nhất, muốn quán niệm thành tựu, chúng ta phải có chánh niệm. Bởi vì, nếu nhìn cuộc sống chung quanh bằng sự tỉnh thức, chúng ta mới thấy rõ, đau khổ là chuyện không tránh khỏi của kiếp người; và nếu nhận được thấu thể bản chất của khổ, khổ ấy sẽ trở thành thắng duyên trên đường tu của chúng ta. Trong Kinh Nikàya, Đức Phật nói đến bốn loại ngựa để liên hệ với bốn hạng người: Loại thứ nhất, mới nhác thấy bóng roi liền phi nước đại, tương đương với hạng người có duyên với Phật pháp nhiều đời, mới nghe bất cứ đâu có người bệnh chết là đã phát tâm tu hành. Loại thứ hai, roi đánh nhẹ vào da đã chạy, tương đương với hạng người nghe tin bà con quyến thuộc mình bệnh chết, tỉnh ngộ phát tâm. Loại ngựa thứ ba, phải đánh mạnh vào thịt mới chịu chạy, tương đương với những người thấy cha mẹ vợ chồng mình bệnh chết, mới thấy đời là khổ, muốn tu. Loại ngựa thứ tư quá tệ, đợi đánh thật sâu vào xương cốt mới chạy, tương ứng với hạng người hạ liệt, suốt đời ham thích dục lạc thế gian, đến lúc bản thân mình đau ốm mới phát tâm tu hành. Nhưng dù sao, cả bốn hạng người trên đều được cái khổ thức tỉnh. Trong cuộc sống, chúng ta còn thấy một hạng người "ngoại hạng", dù bản thân tàn tật ốm đau hay nghèo hèn đến tận cùng dưới đáy xã hội, vẫn chưa một lần biết chữ Phật là gì. Những người này thật rất đáng thương! Cho nên các vị hành hạnh Bồ tát, một mặt giúp họ vật chất để qua được những lúc ngặt nghèo, mặt khác cũng chỉ bày đạo lý, để nếu kiếp này họ không tu được, cũng có thể gieo một chủng tử cho đời sau.

Điểm quan trọng thứ hai, chúng ta đã học nhiều về Tứ Diệu Đế, đều biết đây là hai cặp phạm trù nhân quả: nhân quả thế gian là Khổ - Tập, nhân quả xuất thế gian là Diệt - Đạo, trong đó Đức Phật diễn tả quả trước nhân sau. Đây là lối giảng dạy có tính sư phạm, theo suy luận của thế gian nên có tiến trình từ nhân đến quả, trước sau theo thứ tự. Giảng một cách rõ ràng trình tự như vậy, mọi người mới có thể hiểu được, sau đó mới tu theo. Còn đi vào đạo lý, tự thân Bốn Thánh đế không phải là những cặp phạm trù nhân quả lệ thuộc thời gian, vì thời gian chỉ là con đẻ của vọng tưởng. Bốn đế nói riêng và nhân quả nói chung, không phải bị đặt vào vị trí một cách cứng nhắc cố định là nhân trước quả sau theo một con đường thẳng, mà giữa chúng có một liên hệ xoắn xít hỗ tương trùng trùng duyên khởi: Một nhân có thể có nhiều quả và ngược lại, quả tạo ra lại trở thành nhân của những quả mới hay trở lại tác động lên chính cái nhân cũ của nó. Sự tác động qua lại ấy là vô cùng vô tận, giống như trong căn phòng toàn là gương, một vật để vào đó sẽ có vô số hình ảnh hiện lên. Do vậy, khi học Phật, chúng ta phải đâm thủng chữ nghĩa mới thấy Phật pháp thật sống động, chứ không phải là những dòng chữ chết. Nếu hiểu lời Phật dạy một cách quá cứng nhắc, quá nguyên tắc, chúng ta sẽ không có óc sáng tạo, không bắt kịp đà tiến hóa của nhân loại, thì lối tu của chúng ta sẽ ù lì, xơ cứng. Đời sống Thiền tập phải là, một mặt sống với bản tâm thanh tịnh thường nhiên, một mặt phát huy diệu dụng của tự tánh. Cho nên, khi chánh niệm đã thành tựu, tâm được an định, hành giả đôi khi cần phải phiêu lưu vào tận những cõi miền sâu xa của cuộc sống, để thâm nhập được thực tại trong tận uyên nguyên của nó. Đức Phật đã dạy: "Này các Tỷ-kheo, hãy đến đây, đến để mà thấy! "Chữ "đến đây” không phải là đến gần Ngài nghe pháp, mà hành giả phải bằng công phu thiền tập để đến được bờ kia. Nhờ công phu mới có thể đến, đến mới thấy được thực tại nhiệm mầu!

C. KẾT LUẬN.

Này các Tỷ-kheo, vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này như vậy trong bảy năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hay nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-kheo, không cần gì đến bảy năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm Xứ này như vậy trong sáu năm, trong năm năm, trong bốn năm, trong ba năm, trong hai năm, trong một năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hay nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-Kheo, không cần gì đến một năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm Xứ này trong bảy tháng, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hay nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-Kheo, không cần gì đến bảy tháng, một vị nào tu tập Bốn Niệm Xứ này trong sáu tháng, trong năm tháng, trong bốn tháng, trong ba tháng, trong hai tháng, trong một tháng, trong nửa tháng, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hay nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-kheo, không cần gì nửa tháng, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong bảy ngày, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hai là nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn... Này các Tỷ-kheo, đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu Chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Đó là Bốn Niệm Xứ.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỷ-kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời dạy của Thế Tôn.

Theo tâm lý thông thường của con người, làm việc gì cũng mong có kết quả, ngay cả việc tu hành. Đức Phật biết rõ điều đó, nên trong phần cuối của bản Kinh, Ngài cũng nhấn mạnh những kết quả có thể đạt được, nếu chúng ta nỗ lực làm theo lời Ngài chỉ dạy. Lời Phật nói quyết không hư dối, quan trọng là chúng ta phải tinh tấn công phu, duy trì sự tỉnh thức khi động cũng như lúc tịnh, thường xuyên chánh niệm và quán niệm trên bốn lĩnh vực Thân - Thọ - Tâm - Pháp. Làm đúng như vậy, chúng ta sẽ thấy kết quả như sau:

Thời hạn dài nhất, đối với người căn tánh ám độn, nghiệp chướng sâu dầy, theo Đức Phật là bảy năm. Sau thời hạn này, hành giả có thể chứng một trong hai quả: "Chánh trí" là A-la-hán quả, thoát khỏi luân hồi, đẩy lui vô minh, chứng nhập Niết-bàn ngay trong hiện đời; nếu còn tập khí chưa được đẩy lui hết, vô minh vi tế chưa được đoạn trừ, tức còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn là A-na-hàm quả.

Những thời hạn kế tiếp, Đức Phật rút ngắn dần dần, từ sáu hay năm năm xuống còn một vài tháng. Cuối cùng, thậm chí chỉ cần bảy ngày, hành giả cũng có thể chứng một trong hai quả vị trên. Như vậy, yếu tố thời gian ở đây không nhất định, do căn cơ trình độ và sự tinh tấn của mỗi người khác nhau. Đức Phật định hạn kỳ dài nhất là bảy năm, ngắn nhất là bảy ngày cũng là một lối nói tùy duyên uyển chuyển, có tính cách ước định. Những người sống nhiều bằng trực giác, nếu có đầy đủ kiến giải chân chánh và quyết liệt công phu, thường tu hành sớm đạt kết quả. Lục Tổ Huệ Năng tuy không biết chữ, nhưng có một trực giác rất kỳ đặc nên Ngài liễu hội được tinh thần vô nhất vật. Trong khi đó, ngài Thần Tú là Giáo thọ của hơn năm trăm người, vì thức giác nhiều nên không vào được cửa nhà Thiền. Điều này cho thấy, sự giác ngộ tối thượng chỉ đến với những hành giả có nhiệt tâm tinh cần, không buông lung phóng dật, quyết liệt tu hành theo đúng lời Phật dạy. Giác ngộ tối thượng không khi nào có mặt ở những người chỉ biết lý thuyết suông, dù thông suốt tam tạng kinh điển.

Chấm dứt bản Kinh, Đức Phật xác chứng rằng: Bốn Niệm Xứ là con đường độc nhất giúp nội tâm hành giả được thanh tịnh, đoạn trừ phiền não tham sân si, thành tựu trí huệ tối thượng và chứng ngộ Niết-bàn. Tất cả đệ tử Phật, muốn thể nhập tự tánh, đều phải đi theo lộ trình này. Có điều cần nhấn mạnh, chúng ta phải hiểu rõ rằng, tu là dẹp trừ tham sân si chứ không phải dẹp trừ chân tâm thanh tịnh của chính mình. Cũng vậy, Niết-bàn là kết quả của việc đoạn tận phiền não chứ không phải là hủy diệt cuộc sống. Vì thế, không tìm Niết-bàn ở một thế giới nào đó xa xôi hoặc ở thời điểm sau khi chết, mà Niết-bàn chỉ có nơi mảnh đất thực tại và ngay lúc này. Chính công phu thiền tập một cách tinh cần sẽ giúp chúng ta nhận ra được cái sát-na tâm vĩnh hằng ấy.

Sau khi nghe Đức Phật thuyết giảng về Thiền Kinh Niệm Xứ, tất cả các vị Tỷ-kheo trong pháp hội đều hoan hỷ tin nhận lời dạy của Ngài.

*

PHẦN III

ÁP DỤNG VÀO CÔNG PHU

1.- Những tư tưởng chủ đạo trong Kinh Niệm Xứ.

Như chúng ta đã biết, Thiền Kinh Niệm Xứ là một bài kinh có tầm quan trọng đặc biệt trong hệ thống kinh điển Nguyên Thủy. Ngài Đạt-Ma-Nan-Đề đời Đông Tấn khi dịch ra Hán văn, dùng đề tựa “Nhất nhập đạo”, có nghĩa là con đường vào duy nhất. Khi kết thúc lời giảng, Đức Phật bảo đây là con đường độc nhất giúp chúng sanh vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Như vậy, nếu muốn giác ngộ và giải thoát, nhất định chúng ta phải đi theo con đường Phật dạy trong Thiền Kinh Niệm Xứ.

Chúng ta cũng đã khảo sát toàn bộ nội dung bản kinh, và phần nào thấm nhuần được tinh thần Phật muốn truyền trao. Từ bây giờ trở về sau, tất cả đều là công việc của chúng ta: Bắt đầu tiến bước theo lộ trình Đức Bổn Sư đã vạch sẵn. Nhưng vì con đường này rất dài, lại nhiều chông gai hiểm trở, nên trước khi khởi hành, chúng ta phải chuẩn bị chu đáo mọi tư lương, trong đó đáng kể nhất là niềm tin vững chắc, ý chí kiên định và nắm vững pháp tu. Vì lẽ đó, trước khi đi vào thực hành, chúng ta một lần nữa cần quán triệt những tư tưởng chủ đạo trong Thiền Kinh Niệm Xứ.

Một số nhà nghiên cứu về Phật học thường đánh giá một cách đơn giản rằng Kinh Niệm Xứ là một bài kinh Tiểu thừa, với nội dung có thể tóm tắt trong một câu "Quán thân bất tịnh, Quán thọ thị khổ, Quán tâm vô thường, Quán pháp vô ngã". Thật ra, Kinh Niệm Xứ tràn đầy ý nghĩa sâu mầu uyên áo của tinh thần Tối thượng thừa thiền. Chúng ta không chỉ đọc bài kinh trên văn tự mà còn đọc ở phía dưới của từng con chữ và ở giữa các hàng chữ kinh, nơi chỉ có giấy trắng. Lúc ấy, chúng ta có thể hiểu được một đôi phần thâm ý của Đức Phật, để làm hành trang trên đường xa vạn dặm, đầy dẫy gian truân và thử thách này.

Điều quan trọng thứ nhất Đức Phật muốn truyền trao, là thực hiện Chánh niệm. Có thể nói, điểm cốt yếu của việc tu học là làm sao cho tâm mình luôn có mặt trong giờ phút hiện tại. Chúng ta lúc đầu tập chánh niệm trên từng hơi thở và trên thân hành của mình, sau đó chánh niệm đối với tâm thức để thấy rõ những vọng tưởng sinh diệt, rồi nhận rõ tất cả sự vật xảy ra xung quanh chúng ta. Cả thân, tâm và cảnh đều biến đổi trong từng sát na, nhưng người thực hiện chánh niệm là trở về thực tại, sống với thực tại và cuối cùng hòa nhập với thực tại.

Việc duy trì chánh niệm không hạn cuộc vào hoàn cảnh, vào nề nếp sinh hoạt của hành giả, nên có thể áp dụng cho tất cả mọi người, vào bất cứ lúc nào và ở đâu. Nếu vĩnh viễn sống với thực tại đang là, thì dù trải qua vô lượng kiếp trong quá khứ hay sẽ còn luân hồi sinh tử trong tương lai, thì cũng chỉ là một sát na vĩnh hằng của "tại-đây-và-bây-giờ". Đây là ý nghĩa huyền diệu của một câu nói quen thuộc trong nhà Thiền "Nhất niệm vạn niên", mà phải trải qua công phu thiền tập dài lâu, chúng ta mới có thể hiểu được đôi phần.

Một vài điều chúng ta cần lưu ý: Thắp sáng chánh niệm trên mọi sự vật là để hiểu rõ tất cả các pháp như tự thân của chúng, chứ chúng ta không can thiệp vào sự chuyển dịch của các pháp. Nếu cưỡng ép các pháp theo ý mình, đó là chúng ta đã làm trái qui luật tự nhiên của vạn vật, là trò chơi nguy hiểm của ý thức. Muốn có chánh niệm, tâm ta luôn an trú trong giờ phút hiện tại chứ không dong ruổi về quá khứ hay mơ màng đến tương lai; không mang một thành kiến hay quan điểm có sẵn mà phải hoàn toàn khách quan; như thế mới có thể nắm bắt được thực tại trong tận cùng uyên nguyên của chúng. Ngoài ra, chúng ta không nên lầm lẫn giữa chánh niệm với diệt niệm hay dung túng niệm. Cả hai đều là những cực đoan, không phù hợp với đường lối trung đạo của Phật giáo. Phàm phu tưởng lầm vọng niệm là mình nên dung niệm, chạy theo niệm, từ đó mãi chịu trầm luân sinh tử. Nhị thừa sợ cảnh làm chướng ngại, tìm chỗ vắng vẻ để tránh duyên, tu theo cách đè nén diệt trừ vọng niệm, vô tình trở thành tiêu cực. Đây là lối thiền tiêu nha bại chủng, theo kiểu trầm không trệ tịch.

Tư tưởng chủ đạo thứ hai trong Kinh Niệm Xứ là thực hành Quán niệm trên bốn lĩnh vực Thân-Thọ-Tâm-Pháp. Khi đã có chánh niệm, tâm đã an định vào giờ phút hiện tại, chúng ta quán sát một cách sâu sắc vào trong tự thân của các pháp phát sinh trí tuệ. Đây là tinh thần của Quán niệm. Như vậy, muốn quán niệm có kết quả, phải thành tựu chánh niệm trước. Nếu quán các pháp mà tâm còn loạn tưởng, thì chỉ thấy một cách hời hợt, thấy ở ngoài rìa, ở bề mặt của sự thật: đây là cái thấy của ý thức. Người có chánh niệm, khi quán sát sự vật, sẽ phóng chiếu trí giác đi thẳng vào trong tự thân của sự vật mà không qua trung gian của hiểu biết phân biệt nhị nguyên. Lúc ấy, thực tại mới vén mở cho ta thấy tất cả sự nhiệm mầu của nó, trong đó không có người thấy và đối tượng được thấy.

Tư tưởng thứ ba, được xem như sợi chỉ sỏ xuyên suốt toàn bộ bản kinh, được Đức Phật nhắc đi nhắc lại bằng hai từ “Tuệ tri”. Tuệ tri được hiểu ngắn gọn là cái biết bằng trí tuệ, không qua ý thức phân tích suy luận. Nhưng nếu thông hiểu được ý nghĩa thâm sâu diệu mầu của nó, chúng ta sẽ thấy bản ý của Đức Phật muốn gởi gắm cho chúng ta điều gì. Chúng ta cũng sẽ thấy tính nhất quán của tất cả các kinh điển trong mười hai phần giáo, mà lâu nay bị phân chia thành Tiểu thừa, Đại thừa... Thật ra, lời Phật dạy chung quy chỉ có một mục đích duy nhất: giúp chúng ta phương pháp tìm lại con người thật xưa nay của chính mình, con người mà tất cả chúng sanh đều có, không khác một mảy may so với con người thật của chư Phật - Bồ tát mười phương.

Ở đây, chúng ta cũng cần nhận định, trí tuệ được sử dụng để “tuệ tri” có khác gì với trí tuệ theo nghĩa thông thường? Nhờ học hỏi qua sách báo, qua sự dạy dỗ của thầy cô ở trường học, trường đạo và cả trường đời, chúng ta từng ngày tích lũy kiến thức và phát sinh trí tuệ. Đây là Trí hữu sư, nhờ thầy mới có, nên chỉ là vốn tom góp được từ bên ngoài, là công năng của chất xám. Nhà Phật gọi là Văn huệ và Tư huệ, chỉ là hai bước khởi đầu của cuộc hành trình đưa đến giác ngộ và giải thoát. Mục đích của người con Phật là làm sao phát khởi Trí vô sư, tức trí huệ nhờ công phu tu tập (Tu huệ). Vậy, điều kiện để phát khởi Trí vô sư là gì?

Một cây đèn dầu, nếu không có bóng, khi để trước gió thì ngọn lửa cứ chao đảo, ánh sáng sẽ không rõ. Nếu có bóng đèn, ngọn lửa đứng yên, ánh sáng phát ra mạnh hơn giúp ta nhìn rõ mọi vật. Cũng vậy, nếu tâm ta cứ tán loạn, quay cuồng theo các pháp, dong ruổi theo dòng chảy của thời gian, ta sẽ không biết một cách thấu thể về chính bản thân mình và về mọi sự vật quanh ta. Nhà Nho thường nói: "Tâm bất tại yên, thị nhi bất kiến, thính nhi bất văn, thực nhi bất tri kỳ vị”. Nếu tâm không có mặt ngay thời điểm hiện tại, ta sẽ nhìn mà không thấy, nghe mà không thấu, ăn mà không biết mùi vị. Như vậy, muốn có chiếu soi, đồng thời phải có an định; tâm an định tức có soi sáng. Đây là tinh thần Định - Huệ đồng thời mà Lục Tổ Huệ Năng đã dạy rõ trong Pháp Bảo Đàn Kinh. Vũ trụ luôn luôn vận hành, thân ta luôn luôn thay đổi, vọng niệm thì luôn luôn sinh diệt, không ngừng lại dù một sát na. Nhưng do có chánh niệm, nên tâm ta bám sát theo sự vận hành ấy để hòa nhập vào thế giới đại đồng.

2.- Phương pháp công phu.

Lời Phật dạy như ngón tay chỉ mặt trăng. Muốn thấy mặt trăng chân lý, chúng ta không nhận lầm ngón tay là mặt trăng, nhưng cũng phải nương theo ngón tay chỉ. Toàn bộ bài Kinh Niệm Xứ cũng là những lý luận để chúng ta có khái niệm về chân lý, còn muốn thâm nhập và thấu triệt, phải có công phu tu tập. Đạo Phật ít chú trọng đến kiến giải mà chú trọng ở hành trì, vì người tu Phật không chỉ là học giả mà còn là hành giả. Đối với nhà Thiền, việc hành trì được xem là quan trọng bậc nhất, là bước quyết định đạt được giác ngộ và giải thoát. Bản chất của Thiền không phải là kiến thức mà là sự sống; còn sự thông minh uyên bác thế gian chỉ là cái vay mượn hời hợt bên ngoài, và không theo kịp đà vận hành của vũ trụ vạn hữu. Cho nên, sống Thiền là đi vào thực nghiệm thực chứng, khi công phu thành tựu thì tự mỗi người sẽ phát minh ra việc lớn, chứ không ai có thể làm thay cho ai. Ngay việc lớn ấy, Phật và chư Tổ cũng không thể nói rõ, vì ngôn từ đến đây đã trở thành bất lực. Đức Phật đã bảo: "Mỗi người hãy tự thắp đuốc lên mà đi, thắp lên với chánh pháp". Chánh pháp ta đã biết, vấn đề ở chỗ chúng ta phải thắp lên như thế nào và đi làm sao để đến đích. Đây là công việc quan trọng và thiết yếu của mỗi người.

a.- Tư thế và thời gian công phu.

Theo nguyên tắc, tu thiền là tu trong mọi tư thế đi đứng nằm ngồi và trong mọi hoàn cảnh, lúc tĩnh cũng như lúc động. Nhưng đối với người sơ cơ, để thực hiện được chánh niệm, thì tọa thiền và thiền hành là hai tư thế thích hợp và có kết quả nhất.

Đối với tọa thiền, tùy theo tuổi tác và sức khỏe mà ta có thể ngồi theo nhiều cách khác nhau. Nếu còn trẻ tuổi, các khớp sống lưng và chân không có vấn đề, nên tập ngồi kiết già, vì đây là cách ngồi ưu thắng hơn cả, do máu huyết không bị ngưng trệ, có thể ngồi được lâu. Nhưng nếu đã lớn tuổi, hoặc có bệnh ở thân thuộc dạng xương khớp mãn tính, chúng ta có thể ngồi bán già hay xếp bằng bình thường, hoặc ngồi trên ghế... Lưng thẳng, mắt khép hờ hay nhắm, bàn tay phải để trên bàn tay trái, hai đầu ngón tay cái chạm nhẹ vào nhau. Thời gian tọa thiền thường là ba mươi phút đến một giờ, có thể đến hai giờ hoặc hơn như chủ trương của Hòa Thượng Trúc Lâm, để thiền sinh bước đầu làm chủ được thân mình, sau mới làm chủ được tâm. Mỗi ngày tọa thiền, một đến ba lần tùy công việc và hoàn cảnh của mỗi người, nhưng tốt nhất là nên sắp xếp để có thể tọa thiền vào ba giờ đến năm giờ (3giờ - 5giờ) và mười chín giờ đến hai mươi mốt giờ (19giờ - 21giờ) mỗi ngày.

Thiền hành thì có nhiều cách, nhưng nguyên tắc chung là đi một cách tự nhiên, không gò bó, không quá nhanh cũng không quá chậm. Hai tay đánh đàng xa nhẹ nhàng và thong thả. Có thể đi vòng quanh sân nhà hay trên đường vắng. Sau khi tọa thiền hay đang lúc tọa thiền mà không điều phục được buồn ngủ, ta nên đi kinh hành trong thiền thất. Lúc ấy đi chậm rãi, hai tay chắp búp sen hay đặt tay trên tay dưới, trước bụng.

b.- Phương pháp hành trì.

Những điều Phật dạy trong Thiền Kinh Niệm Xứ, chúng ta có thể thực hành trong đời sống hàng ngày. Chủ ý của Đức Phật, cũng là nguyên tắc cơ bản của hành giả tu thiền, như trên đã nói, đó là thực hiện chánh niệm trong mọi thời điểm, mọi nơi chốn. Tất cả các phương pháp chúng ta đã khảo sát trong kinh đều tuân theo nguyên tắc: luôn đặt tâm an trú vào giờ phút hiện tại. Khi chánh niệm có mặt, chúng ta mới để tâm quán sát về thân, thọ, tâm và pháp một cách thấu thể. Đây là giai đoạn quán niệm. Quán niệm thành tựu, chúng ta tuệ tri được muôn sự muôn vật bên ngoài và cả bên trong, đến tận cùng uyên nguyên của cuộc sống. Đến chỗ này không đủ lời để diễn tả, Đức Phật chỉ gọi là "Thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn".

Áp dụng vào thực tế, do chúng ta có quá nhiều bận rộn trong cuộc sống, hoàn cảnh mỗi người mỗi khác, nên việc thiền tập cũng tùy thuộc vào thời điểm và nơi chốn sao cho uyển chuyển, phù hợp. Điều cần lưu ý là khi chánh niệm hay quán niệm, chỉ chú trọng đến một trong bốn lĩnh vực (thân, thọ, tâm hay pháp). Không phải tu một lần cả bốn lĩnh vực, vì như thế sẽ trở thành hỗn loạn.

Lúc thiền hành, thường chúng ta nên an trú trong từng bước đi: Theo dõi sát sao từng động tác nhỏ của chân và bàn chân, khi bàn chân giở lên, co cổ chân rồi khớp gối... mọi cử động ta đều biết rõ. Cũng có thể ta áp dụng phương pháp tùy tức, theo dõi hơi thở vào và ra. Hoặc nếu thiền hành ngoài trời thoáng đãng, chúng ta có thể nhìn nghe các pháp; chỉ cần nghe hay nhìn mà không khởi niệm phân biệt đẹp - xấu, hay - dở, thì không sai trái. Từ hơi thở đến cách đi và cách nhìn nghe mọi vật, chúng ta biết rõ tất cả mọi điều, biết một cách tự nhiên mà không xâm phạm các pháp, không bắt buộc các pháp theo ý mình. Thực hiện chánh niệm như thế, ta sẽ thấy cuộc sống thêm đẹp thêm tươi, ta sẽ có tự do trong mọi hành động ngôn ngữ mà vẫn không rời đạo lý.

Trong tư thế tọa thiền, chúng ta có thể áp dụng các phương pháp chánh niệm và quán niệm Đức Phật đã dạy trong kinh. Lúc này, các duyên bên ngoài đã dứt, chúng ta dễ thực hiện chánh niệm hơn. Người sơ cơ nên theo dõi hơi thở, mục đích chú tâm vào hơi thở và giúp chúng ta ý thức được mạng sống của mình rất mong manh, một hơi thở ra không hít vào là không còn tồn tạị. Như thế, không có gì đáng đắm luyến ở thân này. Cần chú ý là, chúng ta chỉ theo dõi để biết hơi thở vào ra dài ngắn, chứ không bắt buộc hơi thở phải dài hay ngắn theo ý mình. Một số người than, tùy tức một thời gian sao thấy mệt hoặc khó thở, tức ngực, đó là vì đấu tranh với hơi thở, không phù hợp với chủ trương bất bạo động của đạo Phật và cả với hiện tượng sinh lý bình thường.

Tọa thiền một thời gian, chúng ta có thể thấy nóng bức khó chịu, nhất là đau tê ở chân. Đây là cơ hội để chúng ta quán niệm các cảm thọ. Ánh sáng chánh niệm soi sáng cảm thọ khổ ở thân, nhận diện và cuối cùng chuyển hóa nó. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần lưu ý, tọa thiền là để tạo cho mình một niềm an lạc thanh lương, chứ không phải để biến chúng ta thành một chiến sĩ có sức chịu đựng cao. Có người ngồi thiền với vẻ mặt rất đau khổ hoặc bặm môi nhăn mặt như đang chiến đấu mãnh liệt với một kẻ thù nào đó; có người lại tính giờ, xem ai ngồi lâu hơn. Thật ra, nếu chỉ ngồi ba mươi (30) phút mà tâm an định thì tốt hơn người ngồi hai đến ba giờ mà không biết cách tu. Không ai chịu đựng được những nỗi khổ ở thân bằng Đức Phật, trong 6 năm khổ hạnh rừng già, nhưng chính Ngài cũng đã từ bỏ con đường bạo động ấy.

Chúng ta có thể theo dõi mười sáu loại tâm hành sanh diệt, theo lời Phật dạy trong phần "Quán tâm trên tâm". Đây cũng là phương pháp hành trì để được an tâm mà Tổ Bồ Đề Đạt Ma đã dạy cho ngài Thần Quang thuở trước; và cũng là phương pháp "Biết vọng không theo" của Hòa thượng Trúc Lâm hiện giờ. Khi một niệm khởi lên, ta biết đó là vọng, không chạy theo nó, nó liền biến mất; ngay đó tâm được an. Phương pháp này rất nhẹ nhàng mà kết quả vô cùng to lớn, chỉ cần biết rõ, mọi tâm hành mà lâu nay chúng ta lầm là thật mình, đều là hư dối như hoa đốm giữa hư không. Như vậy là tỉnh giác. Có đôi khi, chúng ta thắc mắc vì sao bình thường ta thấy ít có niệm khởi, nhưng khi ngồi thiền lại thấy vọng tưởng lẫy lừng. Thật ra, lúc đang làm việc, nói năng, vọng vẫn khởi rất nhiều nhưng ta không nhận thấy; khi tọa thiền, nhờ sức tỉnh giác nên có vọng ta liền biết. Nhà Thiền có câu "Không sợ niệm khởi, chỉ sợ giác chậm"; niệm nào khởi lên ta đều biết thì đó đã là giác rồi. Khi thấy được mọi chuyển biến của tâm niệm ở mọi thời mọi lúc, cái thấy biết đó không bị hạn cuộc bởi thời gian và không gian, không qua phân tích suy luận lưỡng phân; đây là cái thấy biết của Trí.

Khi chúng ta làm việc hay đang hoạt động, nói năng, phải công phu như thế nào? Chúng ta có thể thực hiện chánh niệm qua bốn oai nghi hay chánh niệm qua các hành tướng của thân. Tất cả các phương pháp đều không ngoài nguyên tắc "Làm việc gì chỉ biết việc đó”. Khi ánh sáng mặt trời lan tỏa, chỉ có tác dụng sưởi ấm mọi vật. Nếu chúng ta dùng một thấu kính hội tụ đặt ra ngoài nắng, chùm tia sáng mặt trời được hội tụ có thể đốt cháy tờ giấy để trước thấu kính. Sức tập trung nhờ chánh niệm cũng có những hiệu quả đáng ngạc nhiên như thế. Một Bác sĩ khi khám cho bệnh nhân, nếu có chánh niệm sẽ chẩn đoán chính xác và có hướng điều trị rất hợp lý; một thầy giáo nếu giảng bài trong chánh niệm, sẽ giảng rất sinh động và truyền đạt được tất cả những gì mình muốn nói với học sinh. Ngay cả khi tiếp khách, nếu chúng ta tiếp trong chánh niệm, người khách sẽ thấy rõ sự chân thành, nồng nhiệt của ta, cho nên người có công phu thiền tập sống rất có tình nghĩa, đạo lý.

Phần đông, chúng ta đều biết bài thơ "Con cóc", lâu nay dùng để chế nhạo những người làm thơ quá dở mà lại thích làm:

Con cóc trong hang, con cóc nhảy ra

Con cóc nhảy ra, con cóc ngồi đó

Con cóc ngồi đó, con cóc nhảy đi.

Đứng trên góc độ của người tu Thiền, bài thơ này hay không kém thơ Haiku của Nhật bản. Vì sao dám nói như vậy? - Vì đây là cái nhìn vô tâm trên một thực tại sống động. Con cóc ở trong hang, nhảy ra, ngồi đó, rồi nhảy đi; người thấy những hình ảnh này một cách trọn vẹn, nguyên hình, bằng một cái thấy không có ý thức phân biệt nhị nguyên. Cái thấy này chính là "Đối cảnh vô tâm", ngay đây đã là Thiền!