So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Chương Bảy: Trí Nhớ

1.

--"Bạch Ngài Nagasena, có bao nhiêu phương thức làm trí nhớ hiễn lộ?"

--"Thưa Nhà Vua, có mười bảy phương thức để nhớ lại, đó là:

-- bằng kinh nghiệm cá nhân, như khi Ngài Ananda nhớ lại những kiếp trước của Ngài (mà chẳng có một sự phát triễn đặc biệt nào cả);

-- nhờ ngoại cảnh, như khi những người khác nhắc nhở người hay lãng quên;

-- do biến cố hay dữ kiện quan trọng, như khi Nhà Vua nhớ lại khi mình được thụ phong ngai vàng hoặc khi một người đắc được đạo quả đi vào dòng giải thoát sinh tử;

-- nhờ ấn tượng tạo nên do sự lợi lạc, như khi một người nhớ lại những gì đem lại sung sướng cho mình;

-- do ấn tượng tạo nên bởi sự tai hại, như khi một người nhớ lại những gì mang lại đau khổ cho mình;

-- bằng sự tương tự về hình dáng, như một người nhớ lại cha mẹ hoặc anh chị em của mình khi nhìn thấy một người nào giống như họ;

-- bằng sự khác biệt về hình dáng, như một người nhớ lại một người nào đó khi nhìn thấy một người khác biệt với người đó;

-- bằng kiến thức về nói năng, như khi một người được những người khác nhắc nhở đến;

-- bằng dấu hiệu, như khi một người nhận biết được con bò kéo xe bằng cách nhìn một nhãn hiệu;

-- bằng sự nổ lực vận dụng trí nhớ, như khi một người được khẩn khoản yêu cầu nhiều lần;

-- bằng kiến thức về đánh vần, như một người biết viết nhớ từng chữ theo sau chữ khác;

-- bằng sự tính toán , như khi những kế toán viên tính toán những số tiền lớn bằng tài năng của họ về những con số;

-- bằng cách học thuộc lòng, như những người tụng kinh nhớ kinh bằng tài tụng đọc của họ;

-- bằng thiền quán, như khi một vị sư nhớ lại kiếp trước của mình;

-- bằng sự tham khảo về sách vở, như khi các vị vua cố nhớ lại một luật lệ ban hành trước đây bằng cách tham khảo một cuốn sách;

-- bằng sự hứa hẹn, như một người khi nhìn hàng hóa được giao đến thì nhớ lại những điều kiện mà hàng hóa đã được giao hẹn từ trước;

-- hoặc bằng sự liên hệ, như khi thấy hay nghe một vật gì thì người đó nhớ lại những vật khác có liên hệ đến vật đó."

2.

--"Ngài nói rằng có người đã sống một đời bất thiện cả trăm năm mà khi lâm chung nghĩ đến đức Phật thì có thể sẽ tái sinh về cõi trời; và một người tốt, chỉ vì một bất thiện nghiệp, có thể sẽ tái sinh trong cõi địa ngục. Tôi chẳng tin hai điều đó."

--"Thưa Nhà Vua, Nhà Vua có nghĩ rằng một hòn đá nhỏ có thể nỗi trên nước được không nếu không có một chiếc thuyền?"

--"Thưa không"

--" Nhưng mà ngay cả một xe đầy đá cũng nỗi trên nước được trong một chiếc thuyền. Như vậy Nhà Vua nên nghĩ về thiện nghiệp như là một chiếc thuyền."

3.

--"Phải chăng các vị sư cố sức dứt bỏ đau khổ trong quá khứ, hiện tại và tương lai?"

--"Không, chúng tôi cố sức để đau khổ này ngưng lại và chẳng còn đau khổ khác khởi sinh."

--"Nhưng, thưa Ngài, phải chăng bây giờ thì chẳng có một điều gì như là đau khổ trong tương lai?"

--"Không có"

--" Vậy thì Ngài quả quá sức khéo léo trong sự cố sức dứt bỏ đau khổ đó !"

--"Thưa Nhà Vua, phải chăng đã có nhiều nhà vua thù nghịch nỗi lên chống đối Ngài?"

--"Thưa đã có như vậy."

--"Phải chăng chỉ đến khi họ nỗi lên chống đối rồi Ngài mới chuẩn bị trận mạc?"

--"Chẳng phải như vậy chút nào. Tất cả công việc chuẩn bị đều đã phải làm trước khi đó để ngăn chận mọi hiểm nguy trong tương lai."

--"Nhưng thưa Nhà Vua, phải chăng bây giờ thì chẳng có một điều gì như là hiểm nguy trong tương lai?"

--"Thưa Đại Đức, không có."

--"Vậy thì Nhà Vua quả quá sức khéo léo trong sự cố sức dứt bỏ hiểm nguy đó!"

--"Bạch Ngài Nagasena, Ngài quả thực tài tình trong việc đối đáp."

4.

--"Cách bao xa thì lên đến cõi trời Brahma?"

--"Thưa Nhà Vua, rất xa; một hòn đá rơi từ cõi trời Brahma thì có thể mất hết bốn tháng mới đến trái đất mặc dầu rằng đá rơi nhanh 48,000 dặm hải lý mỗi ngày."

--"Vậy thì làm thế nào mà một vị sư có thể đi đến đó nhanh như vậy bằng sức lực siêu phàm của vị sư?"

--"Thưa Nhà Vua ngài sinh ở đâu?"

--"Có một hòn đảo tên là Alasanda, tôi đã sinh ra ở đó."

--"Ở đó cách đây bao xa?"

--"Vào khoảng hai trăm dặm hải lý."

--"Ngài có nhớ công việc gì ngài đã làm ở đó?"

--"Thưa có."

--"Cũng nhanh như vậy ngài đã đi hai trăm dặm. Cũng giống hệt như vậy vị sư có thể tức khắc đến được cõi Brahma bằng sức lực siêu phàm của mình."

5.

--"Nếu một người giả sử phải chết và sẽ tái sinh ở cõi Brahma, và cùng lúc một người khác giả sử sẽ chết và sẽ tái sinh ở vũng Kashmir, thử hỏi người nào sẽ đến nơi trước?"

--"Từ quê của ngài đến đây thì cách bao xa?"

--"Hai trăm dặm hải lý"

--"Kashmir thì cách bao xa?"

--"Mười hai dặm hải lý."

--"Vậy thì nơi nào Nhà Vua nhớ đến nhanh hơn?"

--"Bạch Đại Đức cả hai nơi đều giống nhau."

--"Cũng giống như vậy, thưa Nhà Vua, những người chết cùng một lúc sẽ tái sanh cùng một lúc."

6.

--"Có bao nhiêu yếu tố giác ngộ?"

--"Thưa Nhà Vua, có bảy."

--"Có mấy yếu tố làm một người thức tĩnh thấy được chân lý?"

--"Có một, đó là sự tìm hiểu chân lý, bởi vì chẳng có gì được hiểu biết nếu không có sự tìm hiểu."

--"Vậy thì tại sao lại nói có bảy?"

--"Cây kiếm đang ở trong bao kiếm của ngài có thể chặt được cái gì không nếu không được cầm lên trong tay?"

--"Thưa Đại Đức, không."

--"Cũng giống như vậy, thưa Nhà Vua, nếu không có những yếu tố giác ngộ khác thì riêng sự tìm hiểu chân lý không thể thức tĩnh ta để thấy được chân lý."(*)

(*) Chú thích bản tiếng Việt: sự tìm hiểu chân lý hay trạch pháp là một trong bảy chi của Thất giác chi.

7.

--"Bạch Ngài, giữa công đức và tội lỗi thì thứ nào khá hơn?"

--"Thưa Nhà Vua, công đức. Người làm điều tội lỗi cảm thấy ăn năn và nhận biết lỗi lầm của mình, vì vậy tội lỗi không gia tăng. Còn người tạo công đức thì không ăn năn; vui mừng khởi sinh và nhờ vui vẻ người đó cảm thấy dễ chịu, nhờ được thoải mái như vậy cảm thấy bằng lòng an nhiên, và nhờ được bằng lòng an nhiên, tâm người đó dễ được định tĩnh, và nhờ được định tĩnh người đó sẽ thấy được thực tại, thấy được mỗi vật đúng thực như là chính nó. Với cách này công đức gia tăng. Vì vậy công đức quả khá hơn mhiều. Tội lỗi tương đối là không khá."

8.

--"Bạch Ngài, giữa hành động bất thiện có ý thức và hành động bất thiện không có ý thức thì hành động nào tội lỗi trầm trọng hơn?"

--"Thưa Nhà Vua, hành động bất thiện vô ý thức thì trầm trọng hơn."(*)

--"Vậy thì ta nên trừng phạt gấp đôi những người hành động bất thiện vô ý thức."

--"Xin hỏi Nhà Vua, một người không biết hòn sắt cháy đỏ là nóng và cầm hòn sắt đó thì bị phỏng nặng hơn là nếu người đó biết sắt đỏ là nóng, phải không?"

--"Nếu không biết thì sẽ bị phỏng nặng hơn."

--"Vậy thì, thưa Nhà Vua, cũng giống hệt như thế với người hành động bất thiện mà không biết mình làm điều bất thiện, người này có tội lỗi trầm trọng hơn."

(*) Chú thích của bản tiếng Anh: Mọi hành vi bất thiện đều do ở nguồn gốc si mê, vô minh, vì thế nếu một người làm điều bất thiện mà biết như vậy thì sẽ cảm thấy ăn năn và có thể sẽ cải thiện sớm hơn là người không biết gì, hoàn toàn trong vô minh.

9.

--"Bạch Ngài, có chăng người nào mà có thể bằng thân xác đến được cõi trời Brahma không?"

--"Thưa Nhà Vua, có. Cũng dễ như Nhà Vua có thể nhảy một khoảng ngắn bằng cách định trong tâm mình: 'ta sẽ nhảy đến đó', thì một người đã đắc các tầng thiền (jhana) có thể đi đến cõi trời Brahma như vậy."

10.

--"Có chăng những bộ xương dài 100 dặm hải lý?"

--"Vâng, có những con cá trong đại dương dài 500 dặm hải lý (khoảng 3500 dặm thường) mà những cá này có các bộ xương như trên."

11.

--"Có thể ngăn chận được hơi thở không?"

--"Có thể chứ. Cũng như ta có thể làm ngưng tiếng ngáy của một người mà tâm chưa được phát triễn bằng cách bẽ nghiêng thân thể của người đó, thì một người đã phát triễn trí huệ có thể làm ngưng hơi thở của mình."

12.

--"Tại sao biển (samudda) đươc gọi tên như vậy?"

--"Tại vì biển là một tổng hợp đồng nhất, cân bằng của muối và nước." (sama: cân bằng, đồng đều; udda: nước; hai chữ họp lại samudda: biển).

13.

--"Tại sao biển đều cùng có một vị?"

--"Bởi vì biển đã có từ lâu lắm." (*)

(*) Chú thích: Cũng như biển đều cùng một vị mặn của muối, Phật pháp đều cùng một vị giải thoát.

14.

--"Phải chăng ta có thể phân tích được cả đến vật vi tế nhất?"

--"Thưa Nhà Vua, đúng vậy. Trí tuệ có thể phân tích mọi vật vi tế.'

--"Mọi vật vi tế là có nghĩa gì?"

--"Mọi vật vi tế là pháp (*). Nhưng không phải mọi pháp đều vi tế, có những pháp thì thô sơ. Vi tế hay thô sơ chỉ là những quan niệm. Cái gì mà phân chia được thì trí tuệ đều phân tích được. Chẳng có cái gì khác mà phân tích được trí tuệ."

(*) Chú thích của bản tiếng Anh: pháp dịch từ 'dhamma', ở đây có nghĩa là hiện tượng hay trạng thái; pháp còn có nghĩa khác là học thuyết, luật thiên nhiên.

15.

--"Bạch Ngài Nagasena, ba tiếng tâm (vinnana) (*), trí tuệ (panna) và linh hồn (bhutasmim jivo) có khác nhau về ý nghĩa cốt tủy hay chỉ khác nhau trên tên gọi mà thôi?"

--"Thưa Nhà Vua, sự biết là biểu tượng cho tâm, sự phân biệt là biểu tuợng cho trí tuệ. Linh hồn thì chẳng có ở đâu cả."

(*) 'vinnana' là tiếng đồng nghĩa với 'citta' được dịch là tâm hay thức, tiếng Anh là 'mind' hay 'consciousness' .

16.

Ngài Đại Đức nói:

--"Đức Phật đã làm một điều khó khăn; đó là phân biệt tất cả những trạng thái tâm tùy thuộc vào các căn , chỉ rõ thế nào là xúc, thế nào là thọ, thế nào là tưởng, thế nào là tác ý và thế nào là tâm (citta)."

--"Xin Ngài cho một ví dụ."

--"Nếu một người vúc một ngụm nước đầy tay và nếm, người này có thể nói: 'nước này từ sông Ganges, nước này từ sông Jumna, Gandak hay Mahi '. Nói vậy thì dễ nhưng khó hơn là làm sao phân tích được tất cả những trạng thái tâm đi kèm với mỗi một cảm giác phân biệt."

17.

Vì đã đến nữa đêm, Nhà Vua dâng cúng lễ vật lên Ngài Nagasena và nói:

--"Như một sư tử bị giam trong cũi vàng chỉ mong mõi được tự do, ta cũng mong được sống đời một vị sư nhưng ta có lẽ sẽ chẳng sống được lâu, vì vậy nhiều thứ là kẻ thù của ta."

Rồi thì, Ngài Nagasena, sau khi đã giải quyết các câu hỏi do Vua Milinda đặt ra, đứng dậy rời ghế ngồi và trở về chòi của Ngài. Chẳng bao lâu sau khi Ngài Nagasena đi rồi, Vua Milinda suy ngẫm lại về các câu hỏi và câu trả lời rồi kết luận:

--"Ta đã hỏi mọi chuyện một cách đúng đắn và Ngài Nagasena đã trả lời tất cả một cách hoàn mãn."

Và ở tại chòi, Ngài Nagasena cũng suy ngẫm và kết luận tương tự.

(Ghi chú: Vì công việc bận rộn, anh Liễu Pháp chỉ mới dịch được 7 chương đầu. Mong rằng trong tương lai, anh hoặc một thiện tri thức nào khác sẽ tiếp tục hoàn tất công tác dịch thuật nầy. -- Bình Anson, 09/97)

Giới thiệu; Chương 1; Chương 2; Chương 3;

Chương 4; Chương 5; Chương 6; Chương 7

Đọc "Kinh Bốn Mươi Hai Bài"

Cao Huy Thuần

Phật Học trân trọng giới thiệu với quý độc giả, tác giả ông Cao Huy Thuần là Giáo sư giảng dạy ở một Đại Học Đường Paris, đọc qua bài nầy quý độc giả sẽ thấy Giáo sư thâm hiểu giáo lý đạo Phật, hành văn giản dị, trong sáng, Phật Học tin tưởng rằng sẽ được Giáo sư ưu ái dành cho những bài viết giá trị khác.

Ban Biên Tập Nguyệt san Phật Học, Kentucky, USA

tháng 12-1999

Quyển " Kinh Bốn Mươi Hai Bài " do Hòa thượng Trí Quang dịch và chú giải (1). Hòa thượng Thiện Siêu cũng đã dịch kinh này từ năm 1959, nhưng ở xa, tôi không có bản dịch của Hòa thượng Thiện Siêu.

Kinh " Kinh Bốn Mươi Hai Bài " là dịch từ chữ Hán "Tứ Thập Nhị Chương kinh". Kinh này có nhiều bản chữ Hán. Bản lưu hành cho đến gần đây, theo sự ước đoán của Hòa thượng Trí Quang, căn cứ trên văn ngữ và văn phong, chắc ra đời sớm nhất vào khoảng đầu Tống. Hòa thượng tìm ra được bản xưa hơn, có lẽ là xưa nhất, mà Hòa thượng ước đoán đã có mặt từ thời hậu Hán hoặc Tam Quốc. So sánh hai văn bản, Hòa thượng rút ra nhiều nhận xét lý thú. Tôi học theo Hòa thượng để triển khai ba vấn đề mà tôi sẽ trình bày:

Nội dung rất nguyên thủy của "Kinh Bốn Mươi Hai Bài ";

Vài nét đại thừa trong văn bản xưa;

Những thêm thắt của ngữ ngôn Thiền trong bản mới.

I . Nội dung rất "Nguyên thủy"

"Kinh Bốn Mươi Hai Bài", như tôi vừa nói, được Trung Quốc dịch rất sớm, thời Hậu Hán. Có nơi còn ghi rằng "Kinh Bốn Mươi Hai Bài" là kinh đầu tiên ở Trung Hoa. Đây là bốn mươi hai bài kinh ngắn, rất ngắn, rút ra từ các kinh lớn, chủ yếu là để huấn dụ các vị xuất gia. Tuy vậy, giới tại gia đọc kinh vẫn thấy lợi ích, mỗi ngày đọc một bài thì thấy ngày đó thơm. Đó là cảm giác của tôi.

Kinh điển Phật giáo, như ai cũng biết, vô cùng rộng, vô cùng sâu. Trong biển kinh tạng mênh mông đó, làm sao rút ra 42 lời huấn dụ, vừa ngắn, gọn, dễ hiểu, vừa chứa đựng tinh túy của giáo lý? Chuyện khó đầu tiên của mọi việc trích tuyển là lựa chọn. Ở đây, sự lựa chọn không phải chỉ khó vì kinh điển mênh mông, mà còn khó vì trường phái trăm hoa đua nở.

Người tuyển chọn đã lấy một quyết định rõ rệt: Nhìn cây từ gốc, và gốc đó hiển nhiên là lý thuyết tứ diệu đế. Tứ diệu đế xuyên suốt quyển kinh, một cách nhất quán, từ đầu đến cuối.

Ngay từ bài đầu tiên:

"Phật nói, từ biệt cha mẹ, xuất gia hành đạo, nên gọi là Sa môn. Thường giữ 250 giới, làm theo tứ đế, bước tới thanh tịnh, thành A-la-hán."

Ngay từ câu đầu tiên, và chỉ một câu đó thôi, lý tưởng tu hành của nguyên thủy đã được xác nhận trong bốn từ ngữ: tứ đế, giới, bước tới, A-la-hán.

Tứ đế , ai cũng biết: khổ, tập, diệt, đạo (khổ, nguyên nhân của khổ, diệt khổ, con đường đưa đến diệt khổ).

Giới: Sự tu dưỡng. Giới thường đi với Định và Tuệ. Trong quyển kinh này, tôi không thấy nói tới Định và Tuệ một cách khẩn thiết, mà chỉ thấy nhấn mạnh dai dẳng đến Giới. Có thể vì đây là quyển kinh dành cho các vị xuất gia. Cũng có thể vì ảnh hưởng Phật giáo Nguyên thủy.

Bước tới: Tâm chí bước tới. Quyển kinh nhấn mạnh đến hạnh tinh tấn mà tôi sẽ nói nhiều sau đây.

A-la-hán: Ngay từ câu đầu, quyển kinh đã xác nhận rằng lý tưởng của người tu hành là A-la-hán, nghĩa là lý tưởng của Phật giáo nguyên thủy. Phật cũng chỉ là một A-la-hán. Đây là điểm mà Đại thừa bác, là đầu mối của sự phát triển lý thuyết Đại thừa.

Từ bài 2 trở đi, hầu như tất cả đều nói tới Giới, nghĩa là con đường đưa đến diệt khổ. Chịu khó phân chia tỉ mỉ và gượng ép, tôi thấy các vấn đề sau đây được đề ra:

- Vô ngã: 1 bài

- Vô thường: 2 bài

- Thiện ác: 4 bài

- Sám hối: 1 bài

- Bố thí: 2 bài

- Tinh tấn: ít nhất cũng 7 bài.

Đề mục được nói nhiều nhất, như chỉ luồn kim từ bài đầu đến bài cuối, là ái dục. Quyển kinh, vì vậy rất nhất quán. Đây là một lời khuyến cáo, nhắn nhủ khẩn thiết và ân cần: Muốn tu hành được , muốn đắc đạo , phải bỏ ái dục tận gốc.

Tôi lựa chọn một số bài để đọc ra đây, lần lượt theo thứ tự các đề mục vừa trình bày ở trên.

1. Vô ngã: Trong bài 18, và chỉ một bài thôi.

"Phật nói, một cách chín chắn và thuần thục, hãy tự nghĩ nhớ, trong cơ thể, bốn đại đều có tên riêng, không có cái ngã ký sinh ở đó. Ký sinh ở đó đi nữa thì cũng không vĩnh cửu, sự việc chỉ như ảo thuật mà thôi ".

Tứ đại, hiểu một cách thông thường, là đất, nước, gió, lửa, bốn nguyên tố tạo thành cái mà tôi gọi là Tôi. Một trong bốn nguyên tố đó bất thần đình công thì cái mà tôi gọi là Tôi đó chẳng còn thấy đâu nữa. Như đi coi hát xiệc.

2. Vô thường: Được nói trong hai bài 16 và 37. Tôi chỉ đọc bài 16:

"Phật nói, nhìn trời đất hãy nhớ vô thường, nhìn núi sông hãy nhớ vô thường, nhìn vạn hữu hình thái phong phú hãy nhớ vô thường. Giữ tâm trí như vậy thì đắc đạo mau chóng".

Bài 37, không cần đọc, ai cũng biết. Phật hỏi một vị Sa môn: Sinh mạng con người tồn tại trong bao lâu. Vị đó nói: "Trong vài ngày", tưởng như vậy là thuộc bài, không ngờ bị Phật chê. Vị thứ hai , láu lỉnh hơn, hạ xuống còn "một bữa ăn". Phật chê. Vị thứ ba sáng tạo tài tình: Sinh mạng con người không dài hơn một hơi thở. Thở ra, rồi không thở vào nữa: Thế là xong một kiếp người! Phật khen: "Hay thay, ông đáng được gọi là người hành đạo".

Tôi nghĩ: Vấn đề không phải là nói cho hay, cho bóng bẩy, vấn đề là nói cho thật. "Vài ngày" là không thật. "Một bữa ăn" là không thật. Trong chúng ta đây, ai cũng lẫm liệt ba bốn mươi năm trở lên. "Một hơi thở" là thật, không có gì thật hơn. Nói "một bữa ăn" hay "vài ngày" là còn thấy cái khối xương thịt này quá to, còn thấy mình quá vĩ đại. Hãy thử đặt con người trong cái vũ trụ vô cùng, trong thời gian vô tận thì nó là cái gì nếu không phải chưa được là hạt bụi? Saint Exupery vẽ một hình ảnh dộc đáo: Ông cho chú bé hoàng tử của ông lạc bước trên một hành tinh, nơi đó chỉ có độc nhất một người ở, và người đó làm mỗi công việc duy nhất là thắp cây đèn duy nhất ngoài đường. Hành tinh xoay một cái là sáng, xoay một cái là tối, vừa sáng vừa tối, cho nên người thắp đèn vừa mới thắp đèn là đã phải tắt đèn, vừa mới tắt đèn là đã phải thắp đèn, thắp, tắt, tắt, thắp liên tục. Sinh mạng con người cũng chỉ thế thôi: Vừa thắp đã tắt.

3. Thiện ác: Ba bài liên tiếp: 3, 5, 6. Bài 3 nói đến mười sự ác, bỏ mười sự ác đó thì được mười sự lành. Ba sự ác do thân mà ra: Sát sanh, trộm cướp, dâm dục. Bốn sự ác do miệng: Ly gián, mắng chửi, dối trá, thêu dệt. Ba sự ác do ý: Ganh ghét, tức giận, u mê. Mười sự tạo nên nghiệp. Tránh được mười sự đó thì "chắc chắn đắc đạo". Phật nói thế. Nhưng Phật tha cho chúng ta năm sự, chỉ buộc người tại gia chúng ta giữ ngũ giới thôi: Không sát sinh, không trộm cướp, không dâm dục, không nói dối, không uống rượu .

Trong chúng ta, chắc chẳng có ai sát sinh, nhưng các sự kia thì tôi không biết. Ngoài ra, có một thứ trộm cướp đang làm chúa tể hiện nay: Tham nhũng. Tham nhũng là trộm cướp, hãy nói thẳng như vậy. Đại Trí Độ Luận định nghĩa trộm cướp là "không cho mà lấy"(2). Trong mánh mung tham nhũng, không bao giờ có sự "cho". "Có ba trăm lạng việc này mới xong" là không có cho, chỉ có lấy. Và lấy như vậy, tức là cướp mạng người, tức là sát sinh, Đại Trí Độ luận nói rõ như vậy. Tôi trích:

"Mạng sống có hai: Trong và ngoài. Nếu cướp tài vật, ấy là cướp mạng ngoài, như kệ nói:

Hết thảy các chúng sanh

Lãy áo cơm nuôi sống

Hoặc cướp hoặc trộm lắy

Ấy gọi là cướp mạng" (3).

Ông (bà) tham nhũng, ấy là ông (bà) đang giết người. Đố ông (bà) chạy thoát cho được. Phật nói trong bài 5: Hét lên một tiếng thì y như có tiếng vang dội theo; đi ra mặt trời thì y như có bóng mình đi theo với mình. Gieo nhân nào thì gặt quả ấy. Sống ở đời mà chỉ ăn đô-la thì chết xuống âm phủ Diêm vương nó chẳng cho cơm mà nhai đâu, chỉ bắt nhai tiền.

Nhưng đó là Diêm vương. Phật thì không cho vậy: Ai cho ác, Phật trả lại lành:

"Có người nghe phong cách của Như Lai là giữ đại nhân từ, ác đến thì trả lành, nên đến mắng Như Lai. Như Lai yên lặng, không trả lời, thương họ làm thế là vì si cuồng. Mắng rồi, Như Lai hỏi, ông đem lễ vật biếu người, người không nhận thì lễ vật ấy đem về đâu? Đem về cho tôi. Vậy ông mắng Như Lai , Như Lai không nhận thì ông cũng tự nhận lại, gây họa cho mình" (bài 5).

Và Phật khuyên hãy cư xử như thế này:

"Phật nói, người ác hại người hiền thì như ngửa mặt lên trời mà nhổ nước dãi, nước dãi không bẩn trời mà lại bẩn mình; như ngược gió tung bụi, không dơ người mà lại dơ bản thân" (bài 6).

4. Bố thí: Được nói trong hai bài 7 và 8. Tôi đọc bài 8:

"Phật nói , thấy người bố thí, hãy giúp một cách vui vẻ, thì cũng được phước báo. Hỏi, phước ấy có giảm bớt đi không? Phật nói, như lửa nơi một cây đuốc, hàng ngàn hàng trăm người đem đuốc đến lấy lửa ấy mà nấu ăn, soi sáng, lửa ấy vẫn như cũ. Phước ấy cũng như vậy".

Bố thí là hạnh số một trong đại thừa, nên tôi không nói nhiều ở đây, chỉ xin nói một cách thấp thấp và thực tế. Là như thế này: Người nào không muốn nhai đô-la trước mặt Diêm vương thì nên suy ngẫm bài kinh này. Hãy lấy đô-la đó mà làm việc thiện ngay từ bây giờ. Đốm lửa mà người đó thắp lên từ ngọn đuốc trong bài kinh sẽ soi sáng đường đi của họ và không dẫn họ đi đến nơi tăm tối, chỗ mà ai có nợ đều phải trả.

5. Tinh tấn: Bởi vì tu là phải tinh tấn, cho nên bài nào cũng nói đến tinh tấn, rõ nhất là trong các bài 15, 17, 32, 33, 34, 38, 39. Tôi chỉ đọc ở đây 2 bài. Một đoạn trong bài 32:

"Phật nói , hành đạo là như một người chiến đãu với muôn người. Mặc áo giáp, cầm vũ khí, tiến ra chiến trường. Nhưng có kẻ khiếp đảm, tự lui mà chạy; có kẻ nửa đường bỏ về; có kẻ quyết chiến mà chết; có kẻ đại thắng mà về, thuyên chuyển lên cao".

Thế nhưng tinh tấn không có nghĩa là nóng nảy, quá độ, nhảy vọt. Bài 33 dạy như thế này, tôi nghĩ áp dụng trong bất cứ lãnh vực nào cũng đúng:

"Có vị Sa môn ban đêm tụng kinh tiếng nghe rất buồn, có vẻ hối tiếc, lưỡng lự, muốn trở về thế tục. Phật gọi mà hỏi, khi ông ở nhà thì đã làm gì? Thưa thường đánh đàn. Dây đàn chùng thì thế nào? Thưa không kêu. Dây dàn căng thì thế nào? Thưa mất tiếng. Căng chùng vừa phải thì thế nào? Thưa, âm điệu phát ra đủ cả. Phật nói, học đạo cũng phải như vậy, giữ tâm trí chừng mực thì đạo phải được".

Như vậy tu là vui hay buồn? Phật nói: Vui lắm; hãy nếm lời Phật nói rồi thấy như nếm đường phèn: bên ngoài cũng ngọt, hai bên cũng ngọt, ở giữa cũng ngọt, đâu cũng ngọt cả. Thích thú như vậy là đắc đạo (bài 39).

6. Khuất phục ái dục: Bây giờ tôi đến đề tài cuối cùng, đề tài quan trọng nhất, bàn bạc khắp cả quyển kinh, thử tính sơ sơ: bài 1, 2, 11, 12, 13, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 40, 41. Đó là ái dục; chặt đứt nó được thì thấy Niết bàn. Không một chữ nào trong quyển kinh nói đến thập nhị nhân duyên. Nhưng ai cũng biết ái dục là khâu quan trọng nhất trong mười hai nhân duyên, từ đó mà đưa đến sinh tử luân hồi, quẩn quẩn quanh quanh trong vòng sống chết.

Tôi chọn đọc vài bài, bài 2 trước tiên, vì bài này đưa ra hình ảnh vị Sa-môn nguyên thủy:

"Phật nói, cạo bỏ râu tóc, làm bậc Sa-môn, tiếp nhận lấy đạo, thì hãy rời bỏ tài sản thế gian, khất thực vừa đủ. Mỗi ngày đứng bóng ăn một bữa, mỗi đêm dưới cây ngủ một lần, thận trọng đừng thêm. Làm cho người u mê, tồi tệ chính là ái dục".

Ăn ngủ biết vừa đủ, đó là khuất phục ái dục. Khuất phục hoa danh (bài 19); khuất phục tiền của (bài 20); khuất phục sắc đẹp (bài 20, 22, 26); khuất phục sự ràng buộc vợ con (bài 21); khuất phục dâm, nộ, si (bài 23): khuất phục nữ sắc (bài 24); khuất phục tình dục (bài 27, 28, 29, 30), ôi, Phật thừa biết rằng cuộc chiến đãu đó gay go lắm, giống như con trâu cày ruộng, chân ngập trong bùn sâu:

"Phật nói, Sa-môn hành đạo là như con trâu mang nặng, đi trong bùn sâu, mệt nhọc đến mấy cũng không dám ngoái nhìn hai bên, mà phải di cho mau, rời khỏi bùn sâu, mới được nghỉ ngơi. Sa-môn coi ái dục còn hơn bùn sâu, nên thẳng tắp một mạch mà hành đạo, mới có thể thoát khỏi sự khổ lụy". (bài 41).

Nhưng chân lý là chân lý, và chân lý đó không phải chỉ đúng đối với các vị Sa-môn mà đúng cho tất cả mọi người, nghĩa là cho cả chúng ta . Giản dị vô cùng.

"Phật nói, con người do ái dục mà lo buồn, do lo buồn mà sợ hãi. Không ái dục thì không lo buồn, không lo buồn thì không sợ hãi" (bài 31).

Phật nói thêm:

"Con người đói với ái dục thì cũng như cầm đuốc mà đi ngược gió, ngu mà không bỏ đuốc xuống thì tất bị cháy tay" (bài 23).

Đúng là ngu! Biết ngu, ấy là bước đầu trên con đường diệt khổ. Rồi càng bước, càng thấy thanh tịnh. Bởi vậy quyển kinh kết thúc bằng một câu nói mà ai thể hiện đều thấy nhẹ nhàng:

"Phật nói, Như Lai coi cái quý vàng ngọc như sỏi đá, coi cái đẹp tơ lụa như giẻ rách" (bài 42).

II . Vài nét Đại thừa

Trên đây, tôi đọc khá nhiều bài kinh, cốt để các bạn thấy nét chính của cả quyển: Tính chất mộc mạc. Không lý thuyết cao xa, không văn chương bóng bẩy, lời bình dị, ý dễ hiểu, quyển kinh gói ghém hành trang lên đường của một vị Sa-môn vừa hành đạo. Phật tiễn vị đó lên đường mà dặn dò:

"Hành đạo thì như cái cây ở trong dòng nước, hãy theo dòng nước mà trôi đi, không mắc bờ bên kia, không mắc bờ bên này, không bị người với lấy, không bị quỷ thần ngăn chặn, không bị nước xoáy làm đứng lại, không bị thối rã, thì Như Lai bảo đảm cây ấy vào được biển cả". (bài 25).

Như tôi đã nói ở trên, quyển kinh đặc biệt nhấn mạnh giới, điều mà Phật giáo Nguyên thủy trân trọng bảo tồn; nhiều khi bảo tồn đến mức bảo thủ. Trong ba phương pháp Giới, Định, Tuệ mà Phật dặn dò, Đại thừa lại có khuynh hướng đặc biệt nhấn mạnh đến Tuệ, phát triển lên đến chót vót cao xanh khả năng lý thuyết trừu tượng siêu việt của các đại triết gia Phật tử. Tuệ được nói đến trong hai bài kinh, vẫn với lời lẽ giản dị, mộc mạc, nhưng ý nghĩa sâu thẳm. Tôi đọc bài kinh 12:

"Phật nói, lành là gì, là chí hành đạo. Lớn là gì, là chí nguyện phù hợp với đạo. Mạnh nhiều là gì, là nhẫn nhục; nhẫn nhục thì không thù oán, tất được người trọng. Sáng nhất là gì, là dơ bẩn của tâm trí được trừ hết, hành vi của tội ác được diệt sạch, ngay từ bên trong mà sáng không tì vết, thì vô thỉ đến giờ, vũ trụ có gì, dầu chưa manh nha, cũng biết, thấy và nghe cả: được tuệ giác biết toàn bộ mới là sáng nhất".

Gác qua một bên hai chữ nhẫn nhục, vốn là một trong những hạnh Bồ tát lớn nhất của Đại thừa, tôi chỉ nói đến chữ "sáng", sáng không tì vết, sáng từ bên trong, ý chính của bài kinh. Làm thế nào để tâm trí được sáng? Trừ hết dơ bẩn. Làm thế nào trừ hết dơ bẩn? Diệt sạch hành vi của tội lỗi. Bài kinh đề cao hành vi, bởi vì hành vi tạo ra nghiệp. Mới nghe thì có vẻ giản dị. Nhưng phát triển ý đó ra thì tư tưởng Đại thừa vô cùng phong phú. Trước hết, hành vi thì có, nhưng tác giả của hành vi có hay không? Cái "tôi" đã là không có, thì ai tạo ra hành vi, ai chịu nghiệp? Ai tu? Ai chứng? Đừng hỏi thì thôi, hỏi thì đi học tập ngút ngàn trong rừng rậm Đại thừa. Muốn tìm lối ra, phải nhai cho được một chữ khó nuốt là chữ Tâm. "Hết thảy chúng sinh do tâm tư tưởng khác nhau nên tạo nghiệp khác nhau, vì vậy mà có sự luân chuyển trong mọi nẻo đường"(4). Tâm tưởng tạo ra hành vi, biểu lộ qua thân, miệng, ý. Nhưng tâm là gì, cứng hay mềm, tròn hay méo, nằm ở đâu trong lục phủ ngũ tạng? Mình biết là nó có, bởi vì mình biết tâm an hay bất an. Nhưng nó đâu, lấy ra xem chơi, thì chịu. Vậy mà mở quyển kinh Đại thừa nào ra cũng thấy nó. Nó ở cùng khắp. Thử đọc:

"Tâm thì không có hình sắc để có thể nhận thấy. Nó chỉ do các pháp không thật tập hợp lại mà phát khởi ra, hoàn toàn không có chủ thể, không phải bản ngã và sở hữu của bản ngã. Dẫu rằng tùy nghiệp mà biểu hiện khác nhau, nhưng thật sự trong đó không có cái chủ thể tạo tác. Do đó các pháp toàn là không thể tư duy mô tả, thực chất giống như huyễn ảo. Người có trí tuệ biết như vậy thì hãy tu tập thiện nghiệp" (5).

Tác giả của hành vi là ai? Là tâm. Nhưng tâm có hay không? Lại phải hiểu chữ "Có". Lại phải hiểu chữ "Không". Giữa ác và thiện, giữa hành vi và tác giả, Đại thừa dựng nên chữ "Không", căn bản của tất cả lý, hạnh, quả, thật tánh của sự vật, mà bát-nhã gọi là "Không tam muội". Đây là ý niệm tuyệt đối về "Không", là "Không" tuyệt đối, chứ không phải là "Không" đối đãi, không đối với có. Phật nhấn mạnh mối liên lạc giữa Không tam muội với chứng ngộ của Phật:

" Xá-lợi-phất, khi Ta chưa được tuệ giác Phật-đà, ngồi dưới cây bồ đề đại thọ nghĩ rằng chúng sanh vì không được phương pháp gì mà phải luân chuyển sinh tử, không được giải thoát? Ta lại nghĩ chúng sinh vì không có Không tam muội nên lưu chuyển sinh tử mà không có cứu cánh giải thoát ... Được Không tam muội thì được Vô nguyện tam muội, được Vô nguyện tam muội thì thành tựu Vô thượng giác". Thì sáng.

Thấy Không thì sáng. Sáng thì sạch nghiệp, thì không tạo ra nghiệp mới nữa. Phật giải thích cho ngài Xá-lợi-phất: "Không tam muội thì không chấp ngã, nhân, thọ mạng, không chấp chúng sanh, không chấp các hành, nên không tạo nghiệp mới, không tạo nghiệp mới nên không còn hậu hữu, không còn hậu hữu thì không có quả báo khổ vui của thế gian"(6).

Sáng làm cho sạch nghiệp. Nhưng sáng đó từ đâu mà đến? Đột nhiên mà đến hay phải qua một quá trình tu chứng? Cả quyển kinh nhấn mạnh Giới, thì đương nhiên bài kinh 12 không tách rời Tuệ ra khỏi Giới, Tuệ với Giới liên hệ mật thiết với nhau. Làm sạch thân, miệng, ý thì tâm trí mới sáng, tâm trí sáng thì thân miệng ý cũng nhờ đó mà sạch, càng sạch thì càng sáng, sáng thì sạch nghiệp. Bởi vậy, tu là tu bằng Giới và tu bằng Tuệ. Kinh Mười Thiện Nghiệp nói rõ: "Tu tập bằng Giới thì có năng lực phát sinh tất cả lợi ích chân thật trong Phật pháp, đầy đủ chí nguyện vĩ đại"; tu tập bằng Tuệ thì "hủy diệt được mọi thứ quan điểm sai lầm của sự phân biệt"(7). Ý niệm phân biệt là ý niệm phải trừ khử, bởi vì đó là gốc của vọng kiến, của bóng tối trong tư tưởng. Phân biệt là phân biệt anh với tôi, chủ thể với đối tượng, cái nhìn với đóa hồng, chân như với sinh diệt, phiền não với Niết-bàn, vĩnh cửu với hư vô, hữu hạn với vô hạn, cố định với chuyển biến, có với không, nghĩa là tư tưởng nhịn nguyên mà Phật giáo dứt khoát bác bỏ. Phân biệt thì không thấy được toàn thể, không thấy đưọc bản chất của sự vật, không thấy được không, không sáng. Là sạch thân miệng ý là con đường dẫn đến cái sáng. Đó là sáng trong vắt, xuyên suốt thời gian, xuyên suốt không gian, cái sáng phi thường mà phải đọc kỹ câu kinh để thấy choáng ngợp: "Từ vô thỉ đến giờ, vũ trụ có gì, dù chưa manh nha, cũng biết, thấy và nghe cả". Đó là cái sáng của tuệ giác, cái sáng của Phật. Chắc tôi không bao giờ có được cái sáng đó. Nhưng tôi có thể chắc chắn một điều là tôi bắt đầu hiểu được cái sáng đó, và nếu tâm tôi càng gần Phật thì cái hiểu sẽ đưa tôi đến cái thấy lúc nào không hay.

Đại thừa phát triển cao độ sự khác nhau giữa biết và thấy. Sáng, là biết và thấy. Cả hai sự việc phải xảy ra cùng một lần. Bởi vì khi cả hai xảy ra cùng một lần thì chủ thể và đối tượng mới không còn là hai nữa: Chúng nhập với nhau làm một, hết phân biệt. Phật nói với ông Ma-la-ca: "Thấy là thấy, nghe là nghe, hay là hay, biết là biết..."(8). Nghĩa là gì? Nghĩa là chân lý chỉ có thể thấy một cách trực tiếp. Thấy, là thấy trực tiếp, tự bản thân, bằng kinh nghiệm. Biết, nhiều khi là biết qua trung gian. Thấy, thì không có khoảng cách gì nữa giữa cái thấy và cái được thấy. Thấy như vậy thì mới có cái thấy bừng sáng. Thấy như vậy là tuệ giác. Đó là cái thấy nói trong bài kinh 13 và 14:

"Phải hết cả dơ bẩn của tâm trí thì biết xuất xứ của nghiệp thức, biết sống chết về đâu, biết thế giới chư Phật ở đâu" (bài 13). Phật nói: "Học đạo thì như cầm đuốc vào trong nhà tối, tối hết mà sáng còn; học đạo mà thấy Thánh đế thì ngu si diệt hết, được sự thấy toàn thể" (bài 14). Chỉ vài câu thôi, ba bài kinh 12, 13 và 14 đã động đến những lý thuyết rắc rối nhất trong tư tưởng Đại thừa.

Bây giờ tôi đọc vài bài kinh khác có liên quan đến tư tưởng Đại thừa. Những đề tài này đơn giản hơn.

Trước hết, chúng ta hãy tưởng tượng đoàn thể Tăng già quay quần chung quanh Phật lúc Phật còn tại thế. Phật là Vô thượng. Chung quanh Phật là các đại đệ tử, A-la-hán, trí thức bậc nhất. Nhưng Phật không chỉ xây dựng một đoàn thể Tăng già. Phật còn hóa độ cho mọi tầng lớp người, nghĩa là Phật còn xây dựng một nền móng cư sĩ. Nếu Tăng già ở trong tu viện tượng trung cho chiều hướng trí thức, "quý tộc" của đạo Phật, thì quần chúng ở bên ngoài tượng trưng cho chiều hướng "dân chủ", "xã hội". Một bên thì ngồi đơn độc, thám hiểm tâm linh của chính mình, đi sâu vào bên trong để tìm giải thoát. Một bên thì trải rộng tâm từ ra khắp chúng sinh, sau khi đã có con mắt tuệ, để đưa ai nấy qua bờ bên kia. Ở đây, ai cũng biết lý tưởng Bồ tát của Đại thừa khác với lý tưởng A-la-hán của Nguyên thủy như thế nào rồi, nên tôi khỏi nói thêm. Chỉ nhắc đến chiều hướng xã hội của Đại thừa. Đi vào xã hội, tất nhiên phải nói đến gia đình, phải nói đến chính trị, dù chỉ một chút xíu thôi. Chút xíu đó được nói phớt qua, nhưng tôi nghĩ là quan trọng lắm, trong bài 36. Xin đọc:

"Phật nói , thoát đường ác mà được làm người là khó, được làm người mà làm đàn ông là khó, làm đàn ông mà đủ giác quan là khó, đủ giác quan mà sinh xứ trung tâm là khó, sinh xứ trung tâm mà được thờ Phật pháp là khó, được thờ Phật pháp mà gặp quân vương đạo đức là khó, gặp quân vương đạo đức mà sống trong gia đình Bồ tát là khó, sống trong gia đình Bồ tát mà tín ngưỡng Tam bảo gặp nhằm đời Phật là khó".

Gia đình tốt thì đạo Phật thịnh. Quân vương biết đạo đức thì nước sạch sẽ văn hóa. Đạo Phật không tách rời xã hội. Trong hai buổi công phu sáng chiều, các chùa ở Việt Nam vang dội bốn câu hồi hướng như thế này:

Lại càng nguyện ước

Quốc gia yên ổn

Chinh chiến tiêu tan

Mưa gió thuận hòa

Dân chúng an lạc

Trong bốn ân của Phật tử, ân đối với quốc gia là một. Phật tử chúng tôi không muốn gì hơn là được mãi mãi mang ơn các vị quân vương biết đạo đức. Bởi vì sao? Bởi vì các vị như vậy là Bồ tát của chúng tôi.

Bài kinh thứ 9 nhấn mạnh một đề tài khác, vốn là đặc điểm lớn của Đại thừa. Không người Việt Nam nào không cảm được cái đẹp của một ngày đẹp nhất trong năm: Ngày Vu lan. Bởi vì ai cũng có mẹ, và trước khi thành Phật thì phải được mẹ sinh ra. Chưa bài kinh nào đề cao chữ hiếu thiết tha đến thế, Hòa thượng Trí Quang nói như vậy. Tôi chỉ đọc, khỏi minh họa gì thêm:

"Phật nói, đãi cơm một trăm người thường không bằng một người tốt. Đãi cơm một ngàn người tốt không bằng một người giữ năm giới . Đãi cơm một vạn người giữ năm giới không bằng một vị Tu-đà-hoàn. Hiến cơm trăm vạn Tu-đà-hoàn không bằng một vị Tư-đà-hàm. Hiến cơm ngàn vạn Tư-đà-hàm không bằng một vị A-na-hàm. Hiến cơm một ức A-na-hàm không bằng một vị A-la-hán. Hiến cơm mười ức A-la-hán không bằng một vị Bích-chi-Phật. Hiến cơm trăm ức Bích-chi-Phật không bằng đem giáo huấn của Tam Bảo mà hóa độ song thân một đời. Hóa độ song thân ngàn ức đời không bằng hiến cơm một người học theo Phật, nguyện được như Phật để cứu vớt chúng sinh. Hiến cơm người như vậy thì phước sâu dày nhất. Còn phụng thờ trời đất quỷ thần thì không bằng hiếu thảo cha mẹ; cha mẹ là thần linh bậc nhất".

Đề tài cuối cùng có liên quan đến ảnh hưởng Đại thừa là đề tài mà tôi đã nói quá nhiều ở phần đầu, nghĩa là đề tài chung của việc tu tập, không phân biệt Nguyên thủy hay Đại thừa. Tu tập thì gặp nhiều ma. Mà con ma ác hại nhất không có ai khác hơn là con ma phăm, con ma đàn bà. Ma ơi, ta với ngươi như cỏ với lửa, lửa đến thì phải lẹ lẹ tránh xa (bài 28)! Đàn bà là thử thách lớn nhất của người tu hành. Phật nói: Ái dục không gì hơn sắc đẹp. Sắc đẹp tạo ra ái dục thì không gì lớn bằng. Lớn đến nỗi Phật phải nói đến mức này: "Nhờ chỉ có một cái như vậy, giả sử có cái thứ hai thì thiên hạ không còn ai hành đạo được nữa" (bài 22).

Muốn đánh bạt nữ sắc, phương pháp của người tu hành là quán. Nhan sắc kia thực chất chỉ là một túi da chứa bầy nhầy đồ dơ bẩn (bài 24). Nhưng đàn bà cứ lượn qua lượn lại trong khi người hành đạo phải đi vào xã hội thì sao? Hãy như thế này để gần bùn mà thơm:

"Phật bảo các vị Sa-môn, thận trọng, đừng nhìn phụ nữ. Phải nhìn thì thận trọng đừng nói chuyện. Phải nói chuyện thì sắc lệnh cho tâm trí đi theo nẻo chánh, rằng ta là Sa-môn, ở trong cuộc đời dơ bẩn này ta phải như đóa hoa sen không dính bùn lầy. Già thì coi như mẹ, lớn thi coi như chị, trẻ thì coi như em, nhỏ thì coi như con. Cẩn trọng mà giữ uy nghi, ý thức càng phải đúng Thánh đế" (bài 27).

III. Ngôn ngữ Thiền trong bản kinh sau

Bản kinh được lưu hành cho đến gần đây là bản mà Hòa thượng Trí Quang cho là ra đời vào khoảng nhà Tống, nghĩa là giai đoạn hoàng kim của Thiền ở Trung Quốc. So sánh bản kinh này với bản kinh khi nãy, điểm rõ rệt nhất là ngôn ngữ Thiền được thêm thắt vào quyển kinh. Hòa thượng Trí Quang chê là hoa gấm Thiền làm hỏng cái duyên mộc mạc của bản kinh. Giống như cô gái quê của Nguyễn Bính, đi tỉnh về hôm qua, chẳng thấy thêm gì, chỉ thấy "hương đồng gió nội bay đi ít nhiều". Chỉ đọc là đủ thấy. Bài 1:

"Phật nói, từ biệt cha mẹ, thoát ly gia đình, để nhận tự tâm, thấu suốt bản thể, hội nhập vô vi, nên gọi là Sa môn. Thường giũ 250 giới, động và tĩnh đều thanh tịnh ...".

Bài 2 chải chuốt hơn nữa:

"Phật nói, đã xuất gia làm Sa-môn thì dứt bỏ ái dục, thể nhận nguồn gốc của tâm, thấu suốt lý sâu của Phật, hội nhập vô vi, trong không thủ đắc, ngoài không mong cầu, tâm trí không ràng buộc vào đạo, cũng không kết thắt vào nghiệp, không tư tưởng, không thi vi, phi tu hành, phi chứng đắc, không trải qua mọi cấp độ mà vẫn tôn cao, như thế gọi là đạo".

Bài này đưa ý niệm "Không" vào hành trang của người đi tu, nhưng nếu quyển kinh có mục đích rất nhất quán là nhắc nhủ giới cho người mới lên đường thì những câu "tâm trí không ràng buộc vào đạo, phi tu hành, phi chứng đắc v.v..." có vẻ như đặt không đúng chỗ.

Cũng y hệt như câu này trong bài 11, nghe có vẻ thông thái, nhưng chẳng có ý nghĩa gì:

"... Hiến cơm trăm ức Bích-chi-Phật không bằng một đức Phật thuộc thì gian. Hiến cơm ngàn ức Phật thuộc thì gian không bằng một bậc không nhớ' không ở, không tu, không chứng".

Lại cũng y như bài 18, ý tứ không có gì thêm:

"Phật nói , đạo của Như Lai nhớ là không nhớ mà nhớ, làm mà không làm mà làm, nói mà không nói mà nói, tu là không tu mà tu. Thể hội thì gần lắm, mê mờ thì xa vời! Ngôn ngữ chấm dứt ở đây. Ở đây khái niệm không thể hạn cuộc. Sai trong tơ tóc thì mất trong phút chốc".

Còn một ít chi tiết như thế nữa, nhưng tôi không có thì giờ nói thêm. Xin kết luận như thế này:

1. Phân biệt Phật giáo Nguyên thủy, Đại thừa như tôi vừa làm trên đây là để nói cho có chuyện nói mà thôi. Đại thừa là sự phát triển phong phú và cần thiết của một giáo lý đầy sức sống, nhưng phát triển mà không rời gốc. Bởi vì, đi về lại gốc thì chẳng còn Nguyên thủy, Đại thừa gì nữa. Chữ Giới nói trong kinh này không có con số: 100, 200, 300 ... Cho nên không có gì để chia cách. Đây là những chuyện hiển nhiên mà Sa-môn nào cũng phải nằm lòng.

2. Giới không phải giới điều. Giữ Giới không phải vì sợ phạm giới điều. Giữ Giới vì hai lẽ: Vì thấy và vì vui. Thấy rằng không thể giữ Giới thì chỉ đi lui. Mà đã tu thì chỉ có thể bước tới. Đã thấy như vậy, thì chẳng có Phật nào bắt buộc cả, chỉ có mình căn dặn mình. Bởi vậy, Giới không rời khỏi Tuệ. Thấy , rồi vui. Giữ Giới mà khổ sở quá thì thà rằng đừng giữ giới. Giữ Giới mà vui, cái vui ngược lại với cái vui của thiên hạ, như bình bát của Phật trôi ngược dòng nước, thì sự giữ Giới đó mới bền vững. Khi đó thì giữ Giới mà không như giữ Giới. Khi đó thì đi đứng gì cũng thiền.

3. Nhưng, xin bái lạy quý vị "Thiền sư" và "Thiền sinh" tân tiến hiện nay: Nếu quý vị chưa tới mức đó thì thà rằng quý vị cứ bắt chước Lục Vân Tiên khoác tay lia lịa:

Khoan khoan ngồi đó chớ ra

Nàng là phận gái, ta là phận trai.

Giữa Lục Vân Tiên và vị Sa-môn của Kinh Bốn Mươi Hai Bài, khác nhau là ở chổ đó. Tôi có thể tưởng tượng Kiều Nguyệt Nga vén rèm bước ra, mỉm cười thỏ thẻ với Lục Vân Tiên: Chàng ơi, chàng có biết không, Kinh Hạnh Phúc đâu có dạy bịt mắt bắt dê, mà dạy như thế này:

Tiếp xúc với thế gian

Giữ lòng cho ngay thẳng

Muốn nói câu kinh đó là Nguyên thủy, Đại thừa, hay Thiền gì cũng được.

Cao Huy Thuần

Chú thích:

(1) Kinh 42 Bài, Hòa thượng Trí Quang khảo, dịch , chú, 1995.

(2) Luận Đại Trí Độ, Hòa thượng Thiện Siêu dịch, 1997, tập 1, trang 521.

(3) Luận Đại Trí Độ, trang 522.

(4) Kinh Mười Thiện Nghiệp, Hòa thượng Trí Quang dịch, 1997, trang 87.

(5) Kinh Mười Thiện Nghiệp, trang 93.

(6) Hai Thời Công Phu, Hòa thượng Trí Quang dịch, 1994, chú thích ở trang 422 và 423.

(7) Kinh Mười Thiện Nghiệp, trang 153.

(8) Hai Thời Công Phu, trang 426.

(*) Xin xem thêm các bản dịch khác về "Kinh Tứ Thập Nhị Chương" (song ngữ Việt-Anh)

Source: Phat-Hoc Magazine, December 1999, http://www.phathoc.org

Tự Tứ thời Đức Phật tại thế

Đào Nguyên

Học giả Lương Khải Siêu (1873-1929) nơi bài khảo cứu "Bàn về 4 bộ A Hàm" đã đưa ra 6 đặc điểm để nhấn mạnh về tầm quan trọng của 4 bộ kinh ấy, đặc điểm thứ 3 là:

- A Hàm mang thể tài của một loại "ngôn hành lục", tính chất đại khái giống với sách "Luận ngữ" nên muốn thể nghiệm nhân cách hiện thực của Đức Thế Tôn thì không thể không nghiên cứu A Hàm" [*].

Nhận xét như thế là hoàn toàn xác đáng. Đọc 4 bộ A Hàm, chúng ta sẽ thấy đây đó là những sự kiện, những chi tiết mô tả, thuật sự, phản ánh về đời sống, về những nét sinh hoạt, về bước đường hành hoá, cách thế ứng xử của Đức Phật cùng một số khía cạnh về kinh tế, xã hội đương thời. Nhân mùa Vu Lan chúng tôi xin trích dịch, giới thiệu một bản kinh ngắn thuật lại một sinh hoạt tự tứ của Đức Bổn Sư .

Tuy ngắn, nhưng bản kinh này đã hàm chứa nhiều giá trị, nhất là giá trị về lịch sử, nên đã có mặt trong cả điển tịch của Phật giáo Nam truyền và Bắc truyền .

Về kinh tạng Nam truyền, kinh này được ghi trong kinh Tương Ưng Bộ (Samyutta Nikàya) mang tên kinh Pavàranà (kinh Tự tứ) thuộc chương thứ 8, kinh số 7 (xem kinh Tương Ưng Bộ, tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam xuất bản, 1993, trang 419-422) .

Về kinh tạng Bắc truyền (Hán tạng), kinh này hiện có 4 bản Hán dịch:

1. Trong bộ Trung A Hàm (N.26, gồm 60 quyển với 222 kinh, Đại tạng kinh Đại Chính tân tu-đại-tập1), kinh này mang số 121, thuộc Trung A Hàm quyển thứ 29, đại, tập1, tr.610A-610C, do Đại sư Cù Đàm Tăng Già Đề Bà dịch vào khoảng 397-398TL, đời Đông Tấn (317-419) .

2. Trong bộ Tạp A Hàm (N.99, gồm 50 quyển với 1362 kinh ngắn, đại, tập 2) kinh này mang số 1212, thuộc Tạp A Hàm quyển thứ 45, đại, tập 2, tr.330A-330C, do Đại sư Câu Na Bạt Đà La (394-468) dịch vào khoảng sau 435TL, đời Lưu Tống (420-478) .

3. Trong Bộ Tăng Nhất A Hàm (N.125, gồm 51 quyển, 52 phẩm, 471 kinh cùng Phẩm Tự , đại, tập 2) kinh này mang số 5, phẩm 32, thuộc Tăng Nhất A Hàm quyển thứ 24, đại, tập 2, tr.676B-677B, do Đại sư Cù Đàm Tăng Già Đề Bà dịch (Đại sư cũng là người dịch Trung A Hàm) .

4. Trong kinh Biệt dịch Tạp A Hàm (N.100, gồm 16 quyển với 364 kinh ngắn, đại, tập 2) kinh này mang số 228, thuộc quyển 12, đại, tập2, tr.457A-457C .

Kinh Biệt dịch Tạp A Hàm mất tên người dịch, phụ vào dịch phẩm đời Hậu Tần (384-417) được xem là phần phụ của bộ Tạp A Hàm, góp thêm tư liệu soi sáng thêm về diệu nghĩa cho bộ kinh ấy, khẳng định tính chất phong phú của kinh điển thuộc Hán tạng (Bốn bộ A Hàm trong Hán tạng mỗi bộ đều có phần "kinh rời" toàn bộ các "kinh rời" này đều có trong 4 bộ chính, nhưng đã được dịch riêng, lẻ tẻ, phần nhiều được dịch từ đời Tây Tấn, 265-317 trở về trước) .

Bản dịch của chúng tôi dựa theo bản Hán dịch trong kinh "Biệt dịch Tạp A Hàm", đại, tập 2, tr.457A-457C. -- (Tuần báo Giác Ngộ số 28 / 2000)

Kinh văn:

Tôi nghe như vầy:

Một thời Đức Thế Tôn du hoá tại vườn trúc Ca Lan Đà, thuộc thành Vương Xá, đang mùa an cư kiết hạ, cùng với đại chúng Tỳ kheo gồm 500 vị, đều là bậc A la hán, đã dứt sạch các lậu, mọi việc làm đã hoàn tất, bỏ hẳn gánh nặng, không còn nghiệp trói buộc, chánh trí, tâm đạt giải thoát, chỉ trừ 1 vị được Đức Như Lai thọ ký trong đời hiện tại sẽ dứt hết mọi lậu .

Bấy giờ là ngày Rằm tháng Bảy, đến lúc tự tứ, Đức Thế Tôn trải tòa ngồi trước chúng Tăng, bảo các Tỳ kheo:

-Các thầy nên biết! Như Lai là bậc phạm hạnh, đối với con đường giải thoát, thọ thân này là thân sau cùng, là bậc lương y vô thượng nhổ mũi tên độc. Các thầy đều là con của Như Lai vì đều từ tâm, từ miệng của Như Lai sinh ra, là con của giáo pháp Như Lai, vì từ pháp hoá sinh. Hôm nay Như lai muốn tự tứ, vậy nơi thân, miệng, ý của Như Lai có lỗi lầm gì chăng?

Tôn giả Xá Lợi Phất đang ngồi giữa đại chúng bèn đứng dậy, sửa lại y phục, chắp tay hướng về Phật thưa:

-Kính thưa Đức Thế Tôn! Như Phật vừa nói, Như Lai là bậc phạm hạnh. Chúng con chẳng thấy nơi thân, miệng của Đức Thế Tôn có chút lỗi lầm nào cả. Vì sao? Thế Tôn đối với người chưa được điều phục khiến trở thành thuận hợp, người chưa tịch tĩnh được tịch tĩnh, làm cho người khổ não được an ổn, người chưa giải thoát khiến đạt giải thoát. Đức Thế Tôn là bậc hiểu rõ về đạo, là bậc chỉ bày về đạo, là bậc giảng nói về đạo, là bậc dẫn dắt theo đạo. Các đệ tử nối tiếp bất tuyệt giáo pháp của Thế Tôn. Thứ lớp tu học, thuận theo chánh pháp, luôn dạy bảo nhau, thân ái giúp đỡ nhau trong pháp thiện. Chúng con không thấy nơi thân, miệng, ý của Đức Thế Tôn có chút lỗi lầm nào .

Tôn giả Xá Lợi Phất nói tiếp:

-Thế Tôn! Hôm nay tự tứ, xin từ bi chỉ dạy về thân, miệng, ý của con có những lỗi lầm khuyết điểm gì .

Phật bảo Tôn giả Xá Lợi Phất:

-Như Lai không thấy thầy có chút lỗi lầm nào cả. Vì sao? Vì Tôn giả là người luôn giữ vững giới thanh tịnh, là hàng đa văn, ít ham muốn, biết đủ, xa lìa chốn ồn ào, ưa thích nơi vắng lặng, có đầy đủ tinh tấn, tâm định là hàng trí tuệ, nhanh nhạy, mẫn tiệp, uyển chuyển, đặc biệt, thuộc chủng trí lớn, chỉ trừ Như Lai, còn trí tuệ của những vị khác không ai bằng thầy. Vì thầy đã thành tựu thật trí sâu rộng, luôn hoan hỷ chỉ dạy đem lại lợi ích cho người học, tâm không ganh ghét, thấy người có khả năng thì luôn hết lòng chỉ dạy, vui vẻ tuỳ hỷ tán thán, nếu vì bốn chúng mà giảng nói pháp thì không hề chán mệt. Thế nên nay thầy không có chút lỗi lầm nào nơi thân, miệng, ý .

Tôn giả Xá Lợi Phất bạch Phật:

-Thế Tôn! Năm trăm vị Tỳ kheo ở đây, Thế Tôn có thấy những lỗi lầm nào nơi thân, miệng, ý của chư vị?

Phật nói:

-Như Lai không thấy nơi thân miệng ý của năm trăm Tỳ kheo ở đây có chút lỗi lầm nào cả. Vì sao? Năm trăm Tỳ kheo này đều là A la hán, các lậu đã dứt, mọi tạo tác đã hoàn thành, gánh nặng đã được bỏ xuống, đạt được lợi mình, không còn bị trói buộc, chánh trí, tâm đạt giải thoát. Vì ý nghĩa ấy, Như Lai chẳng thấy họ có chút lỗi lầm nào nơi thân, miệng, ý .

Tôn giả Xá Lợi Phất lại thưa:

-Thế Tôn! Thế Tôn chẳng chê trách năm trăm Tỳ kheo ở đây có khuyết điểm nhỏ nào, cũng không thâý họ có chút lỗi lầm gì về thân, miệng, ý. Thưa Thế Tôn! Năm trăm Tỳ kheo này có bao nhiêu vị đầy đủ ba minh, bao nhiêu vị chứng đắc"câu phần giải thoát" đắc huệ giải thoát!

Phật dạy:

-Trong chúng Tỳ kheo này có 90 vị đầy đủ 3 minh, 180 vị chứng đắc "câu phần giải thoát", số còn lại đều chứng đắc huệ giải thoát.

Tôn giả Xá Lợi Phất thưa:

-Năm trăm vị Tỳ kheo này đã xa lìa mọi phiền não cấu uế, không có phần hư mục, đều là phần tinh tuý .

Lúc này Tôn giả Bà Kỳ Xa hiện có mặt trong đại chúng bèn suy nghĩ:

-Hôm nay, Phật tự tứ, ta muốn nói kệ để tán thán việc này.

Tôn giả liền chắp tay hướng về chỗ Phật, thưa:

-Thưa Thế Tôn! Xin Thế Tôn cho phép con nói kệ.

Sau khi được Phật chấp thuận, Tôn giả Bà Kỳ Xà đọc kệ:

"Hôm nay là Rằm, ngày thanh tịnh

Năm trăm Tỳ kheo cùng hội đủ

Thảy đều đoạn trừ mọi kiết sử

Là bậc đại tiên dứt hết nghiệp

Tâm thành gần gũi Đức Thế Tôn

Tất được giải thoát, không đời sau

Việc dứt sinh tử đã hoàn thành

Các lậu đã tận, bặt vọng động

Tham, kiết, kiêu mạn cũng thảy trừ

Nhổ tên độc ái, diệt nghiệp ái

Sư tử trong đời, lìa các thủ

Trói buộc sợ hãi đều dứt, diệt

Như bậc chuyển luân đại thánh vương

Quần thần, tuỳ tùng vây chung quanh

Du hành khắp chốn đến biển cả

Nơi chiến trận luôn được thắng lớn

Đệ tử của thương chủ vô thượng

Thảy đủ ba minh, vượt sinh tử

Thật đúng là con của Đức Phật

Hoàn toàn thanh tịnh, không cấu nhiễm

Kính lễ bậc thân thuộc mặt trời "

[*] Định Huệ dịch, Tập văn Suối Nguồn số 4, Vu Lan 1999, tr.52.

- Chân thành cám ơn cô Quỳnh Hoa đã phát tâm đánh máy lại bài viết này. (Lotus Productions, 20 tháng 8-2000)

Source: LotusNet Productions, http://www.lotuspro.net/

KINH PHÁP ẤN

Thi Hộ đời Tống dịch từ Phạn ra Hán

Thích Nhất Hạnh từ Hán ra Việt

I.

Hồi đó Phật đang ở nước Xá Vệ với đầy đủ quý vị trong cộng đồng khất sĩ. Một hôm Ngài nói với đại chúng: "Có pháp ấn mầu nhiệm, quý vị có biết không? Hôm nay tôi muốn phân tích và diễn giải pháp ấn này cho quý vị nghe. Quý vị hãy đem nhận thức thanh tịnh ra để nghe cho kỹ, tiếp nhận cho thấu đáo, khéo léo xử dụng tâm ý đề ghi nhớ mà hành trì."

Các vị khất sĩ bạch Phật: "Hay quá, thưa đức Thế Tôn! Xin người chỉ dạy cho, chúng tôi muốn được nghe."

II.

Phật dạy:

"Tự tính của Không là không nằm trên bình diện có không, không nằm trong khuôn khổ các vọng tưởng, không có tướng sinh, không có tướng diệt, và vượt thoát mọi tri kiến . Tại sao thế? Vì tự tính của Không không có vị trí trong không gian, không có hình tướng, không thể khái niệm được, chưa bao giờ từng sinh khởi, tri kiến không nắm bắt được và thoát ly mọi sự nắm bắt. Vì thoát ly đượcmọi sự nắm bắt nên nó bao hàm được tất cả các pháp và an trú nơi cái thấy bình đẳng không phân biệt.

"Cái thấy ấy là cái thầy chân chính và xác thực. Quý vị khất sĩ! Quý vị nên biết rằng không những tự tính của Không như thế mà tất cả các pháp cũng đều như thế. Đó gọi là pháp ấn.

"Quý vị khất sĩ! Pháp ấn này chính là ba cánh cửa đi vào giải thoát, là giáo lý căn bản của chư Phật, là con mắt của chư Phật, là chỗ đi về của chư Phật. Vì vậy quý vị nên nghe cho kỹ, tiếp nhận cho thấu đáo, để ghi nhớ mà tư duy và quán chiếu ngay trong lòng thực tại.

III.

"Quý vị khất sĩ! Người tu hành nên tìm nơi tĩnh mịch như vào rừng, ngồi dưới gốc cây để thực tập quán chiếu về tự thân thực tại. Phải thấy mọi sắc là khổ, là không và là vô thường để thoát ly cho được sự bám víu vào hình sắc và trở về an trú trong cái thấy bình đẳng không phân biệt đối với hình sắc. Đối với cảm giác, tri giác, tâm tư và nhận thức cũng thế: người ấy nên quán chiếu rằng chúng là khổ, là không và là vô thường đề có thể thoát ly cho được cái thấy có tính cách sai lạc về cảm giác, tri giác, tâm tư và nhận thức để đại tới cái thấy bình đẳng không phân biệt về chúng. Này quý vị khất sĩ, các uẩn vốn là không, vốn được sinh khởi từ tâm, khi tâm không còn hiện hành thì uẩn cũng không còn tác dụng. Thấy biết được như thể tức là đạt được giải thoát chân chính. Giải thoát chân chính rồi thì thoát được mọi tri kiến. Phép quán sát này được gọi là KHÔNG, cánh cửa giải thoát thứ nhất.

IV.

"Lại nữa, an trú trong định mà quán sát các đối tượng thì hành giả thấy các đối tượng hình sắc đều tan biến hết và người ấy thoát ly được tính cách hư ảo của tri giác về hình sắc. Các đối tượng khác là thanh, hương, vị, xúc và pháp cũng đều tan biến hết và hành giả thoát ly được tính cách hư ảo của mọi tri giác về thanh, hương, vị, xúc và pháp. Pháp quán sát này gọi là VÔ TƯỚNG, cửa giải thoát thứ hai. Vào được cánh cửa giải thoát này rồi thì tri kiến sẽ được thanh tịnh; và vì tri kiến đã thanh tịnh nên hành giả diệt trừ được hết các phiền não tham, sân, si. Tham, sân, và si đã tận diệt thì hành giả an trú được trong cái thấy bình đẳng. An trú được trong cái thấy này thì lìa được những cái thấy về TA và về CỦA TA, nghĩa là chấm dứt được mọi cái thấy sai lầm. Cái thấy này không còn cơ hội và căn cứ đề sinh khởi nữa.

V.

"Lại nữa, các vị khất sĩ! Thoát ly được cái thấy về ta rồi thì không còn cho rằng những sự vật mà ta thấy, nghe, cảm và biết là những sự vật có thật ngoài nhận thức nữa. Vì sao thế? Vì nhận thức cũng chính là do nhân duyên mà phát sinh. Nhận thức và các nhân duyên làm phát khởi ra nhận thức đều biến chuyển vô thường, mà vì thức vô thường cho nên ta cũng không nắm bắt được. Thức uẩn đã không như bất cứ hiện tượng nào khác thì còn có gì cần được tạo tác nữa đâu? Pháp quán sát này được gọi là VÔ TÁC, cửa giải thoát thứ ba. Vào được cửa giải thoát này rồi thì thấy được chân tướng các pháp một cách triệt để, không còn bị kẹt vào một pháp nào nữa và thể nghiệm được tính cách tịch diệt của các pháp."

VI.

Phật bảo quý vị khất sĩ:

"Pháp ấn mầu nhiệm là như thế. Đó là ba cánh cửa đi vào giải thoát. Quý vị khất sĩ, nếu quý vị tu học theo pháp ấn này thì chắc chắn là sẽ đạt được tri kiến thanh tịnh."

Toàn thể các vị khất sĩ nghe pháp nãy đều tỏ ra sung sướng. Họ làm lễ Phật sau khi đã tiếp nhận giáo pháp này để hành trì.

Ghi chú:

KINH PHÁP ẤN (Phật thuyết Pháp Ấn Kinh) thuộc về kinh bộ A Hàm, là kinh số 104 của Đại Tạng Tân Tu. Trong Đại Tạng còn có hai kinh cũng nói về đề tài Pháp Ấn: đó là Kinh Phật Thuyết Thánh Pháp Ấn (kinh số l03) và kinh thứ 80 của bộ Tạp A Hàm (kinh số 99 của Đại Tạng Tân Tu. Kinh này do thiền sư Câu Na Bạt Đà La dịch, cũng vào đời Tống).

Trong kinh tạng Pàli, đề tài Pháp Ấn - được gọi là Tam Giải Thoát Môn, ba cửa giải thoát - được nói đến trong kinh số 43 và 44 của Trung Bộ, kinh số 33 của Trường Bộ, và trong quyển Vô Ngại Giải Đạo (Patisambhida-magga) thuộc Tiểu Bộ. Ngoài ra, ba cửa giải thoát cũng được bàn luận trong tập Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi-magga), trong bộ Pháp Tụ của tạng Thắng Pháp, và trong các bộ Chú giải .

-- (Bình Anson)