So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Giới thiệu kinh Trung A-hàm

Điền Quang Liệt

Định Huệ dịch

(Trích dịch từ TRUNG QUỐC PHẬT GIÁO tập 3)

Kinh Trung A-hàm, 60 quyển, do Sa-môn người nước Kế Tân là Tăng-già-đề-bà và Tăng-già-la-xoa dịch vào đời Đông Tấn, niên hiệu Long An thứ 2 (398). Kinh này là một bộ trong bốn Kinh A-hàm của Phật giáo Bắc truyền. Vì kinh này tập hợp các kinh không dài không ngắn, ở dạng trung bình nên được đặt tên là Trung A-hàm (Xem DI-SA-TẮC NGŨ PHẦN LUẬT 30, LUẬN PHÂN BIỆT CÔNG ĐỨC, quyển thượng). Bản Hán dịch đầu tiên của kinh này do ngài Đàm-ma-nan-đề thực hiện vào đời Phù Tần, niên hiệu Kiến Nguyên thứ 20 (384), gồm 59 quyển (hiện nay đã thất lạc, chỉ còn một ít bản lẻ). Vì bản dịch này chưa phù hợp với nguyên ý, nên hơn 10 năm sau, ngài Tăng-già-đề-bà dịch lại.

Nội dung của bản dịch kinh này gồm 5 tụng, 18 phẩm, 222 kinh, khoảng 514.825 chữ (Xem bài tựa của Đạo Từ trong XUẤT TAM TẠNG KÝ TẬP quyển 9). Chủ đề của các phẩm như sau :

A. Ngày đầu tiên tụng 5 phẩm rưỡi gồm có 64 kinh :

I. Phẩm Thất Pháp: nói về 7 pháp và những vấn đề có liên quan, gồm 10 kinh :

1. Kinh Thiện Pháp nói về 7 pháp lành như biết pháp, biết nghĩa …

2. Kinh Trú Độ Thọ dùng 7 giai đoạn của cây Trú Độ trên cõi trời Tam Thập Tam như lá héo vàng, mọc lá, ra hoa … để dụ cho Tỳ-kheo từ xuất gia đến chứng 4 quả.

3. Kinh Thành Dụ, dùng 7 việc đầy đủ và 4 thứ lương thực sung túc của Vương thành ở biên giới để dụ cho Thánh đệ tử đắc 7 pháp thiện, thành tựu 4 thiền.

4. Kinh Thủy Dụ, đem 7 loại người từ thường nằm trong nước cho đến đã lên bờ để dụ cho người thường làm điều tệ ác cho đến người thành tựu 4 quả.

5. Kinh Mộc Tích Dụ, nói thà ôm đống gỗ đang cháy đỏ dù phải chịu đau khổ hay mất mạng chứ không phá giới gần gũi người nữ …

6. Kinh Thiện Nhân Vãng nói về 7 bậc A-na-hàm làm "chỗ đến của 7 bậc thiện nhân và Vô dư niết-bàn".

7. Kinh Thế Gian Phước nói về 7 phước thế gian như bố thí phòng nhà … cho đến 7 phước xuất thế gian như vui mừng hớn hở khi nghe đến Phật…

8. Kinh Thất Nhật nói về 1 mặt trời xuất hiện ở thế gian cho đến 7 mặt trời cùng xuất hiện một lượt ở thế gian để nói các hành vô thường, khuyên mọi người hãy buông bỏ.

9. Kinh Thất Xa, lấy việc vua Ba-tư-nặc từ nước Xá-vệ lần lượt thay 7 xe để mau chóng đến Bà-kê-đế, ví dụ do 7 pháp tịnh như giới tịnh … tương tục thành tựu đạt đến đến niết-bàn.

10. Kinh Lậu Tận nói về 7 thứ hữu lậu nhờ Kiến … mà đoạn.

II. Phẩm Nghiệp Tương Ưng: gồm 10 kinh có liên quan đến 10 pháp thiện và 10 pháp bất thiện.

1. Kinh Diêm Dụ nói người trí tu thân, giới, tâm huệ …, tuy có làm nghiệp bất thiện, nhưng cũng chỉ chịu quả báo nhẹ trong đời hiện tại như đem chút ít muối bỏ vào sông Hằng thì không cảm thấy được vị mặn …

2. Kinh Hòa Phá, vì ông Thích Hòa Phá, đệ tử Ni-kiền, nói về 6 chỗ thiện trú như vô minh hết thì không còn tái sanh, cho đến mắt thấy sắc mà không mừng, không lo …

3. Kinh Độ, phá ba luận nghị của ngoại đạo như túc mạng …, nhân đó nói về 6 xứ : mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và pháp 6 giới : địa, thủy, hỏa, phong, không, thức.

4. Kinh La Vân, răn dạy La-hầu-la chớ vọng ngữ.

5. Kinh Tư nói về quả báo khác nhau của việc cố ý và không cố ý làm 10 nghiệp thiện.

6. Kinh Già-lam, răn cấm 10 nghiệp bất thiện, khuyên tu 4 vô lượng, được 4 trú xứ an ổn.

7. Kinh Già-di-ni nói quả báo của 10 ác, 10 thiện như đá, như dầu, chìm nổi khác nhau.

8. Kinh Sư Tử nói về các điều nên làm và không nên làm.

9. Kinh Ni-kiền nói về 5 điều đáng ghê tởm của Ni-kiền Tử và 5 điều được xưng tán mà Như Lai đã đạt.

10. Kinh Ba-la-lao, nói Phật biết huyễn thuật ấy, nhưng chính Phật không phải là nhà huyễn thuật và nói 4 vô lượng cùng pháp viễn ly quyết định đoạn trừ được nghi hoặc.

III. Phẩm Xá-lê Tử Tương Ưng: gồm 11 kinh, chủ yếu do ngài Xá-lê Tử nói, hoặc các việc có liên quan đến Ngài.

1. Kinh Đẳng Tâm nói về chư thiên Đẳng Tâm thuật lại với Phật việc ngài Xá-lê Tử nói người có nội kết, bậc A-na-hàm không còn trở lại thế gian này; người có ngoại kết không phải là bậc A-na-hàm, sẽ còn trở lại thế gian này.

2. Kinh Thành Tựu Giới, ngài Xá-lê Tử nói người thành tựu giới, định, huệ sanh lên trời Ý Sanh mà ra vào định Tưởng tri diệt.

3. Kinh Trí, ngài Xá-lê Tử nói với Phật về các nghĩa đắc trí huệ sanh tử đã hết, phạm hạnh đã lập, điều cần phải làm thì đã làm xong, không còn thọ thân đời sau.

4. Kinh Sư Tử Hống, ngài Xá-lê Tử nói nếu người có quán niệm thân trên thân thì không khinh mạn một vị phạm hạnh; nếu người nào không có quán niệm thân trên thân thì người ấy mới khinh mạn một vị phạm hạnh.

5. Kinh Thủy Dụ nói về 5 thứ không tịnh hạnh, người có trí thấy mà sanh phiền giận, thì phải nên trừ bỏ.

6. Kinh Cù-ni-sư, ngài Xá-lê Tử, nhân Cù-ni-sư mà bảo các thầy Tỳ-kheo hãy học kính trọng và tùy thuận …

7. Kinh Phạm Chí Đà-nhiên, ngài Xá-lê Tử giáo hóa Phạm chí Đà-nhiên tu 4 Phạm thất (4 vô lượng tâm) để sanh lên cõi Phạm thiên.

8. Kinh Giáo Hóa Bệnh nói có 10 thứ thượng tín ... đắc pháp Tu-đà-hoàn. Điều này có thể trị được bệnh.

9. Kinh Đại Câu-hy-la, ngài Xá-lê Tử hỏi tôn giả Đại Câu-hy-la, nhân vì biết bất thiện, biết bất thiện căn … mà được chánh kiến nhập vào chánh pháp.

10. Kinh Tượng Tích Dụ nói pháp 4 đế bao gồm các pháp thiện, hơn hết trong tất cả pháp.

11. Kinh Phân Biệt Thánh Đế nói chư Phật quá khứ, hiện tại, vị lai đều dạy về pháp 4 thánh đế.

IV. Phẩm Vị Tằng Hữu Pháp: gồm 10 kinh :

1. Kinh Vị Tằng Hữu Pháp nói về pháp vị tằng hữu Phật Thích-ca phát nguyện tu phạm hạnh và hành Phật đạo ở trước đức Phật Ca-diếp thời quá khứ.

2. Kinh Thị Giả, nói về pháp vị tằng hữu ngài A-nan lập 3 điều nguyện làm thị giả Phật.

3. Kinh Bạt-câu-la nói về hạnh tri túc vị tằng hữu của ngài Bạt-câu-la.

4. Kinh A-tu-la dùng biển cả để dụ cho 8 pháp vị tằng hữu trong chánh pháp luật của Phật.

5. Kinh Địa Động nói về 3 nguyên nhân gây động đất và Như Lai thành tựu công đức đắc pháp vị tằng hữu.

6. Kinh Chiêm-ba cũng dùng biển cả dụ cho pháp vị tằng hữu trong chánh pháp luật của Phật.

7. và 8. Kinh Úc-già Trưởng Giả nói về Úc-già trưởng giả có 8 pháp vị tằng hữu.

9.và 10. Kinh Thủ Trưởng Giả nói Thủ trưởng giả có 8 pháp vị tằng hữu.

V. Phẩm Tập Tương Ưng: gồm 16 kinh :

1. Kinh Hà Nghĩa nói trì giới khiến cho người ta không hối hận, dần dần được giải thoát tham, sân, si.

2. Kinh Bất Tư nói pháp tự nó vốn như vậy, không nên nghĩ ngợi.

3. đến 9. Kinh Niệm, Kinh Tàm Quý, Kinh Giới, Kinh Cung Kính nói có chánh niệm, chánh trí, tàm quý, trì giới, thực hành cung kính thì có thể gìn giữ các căn, các giới, cho đến giải thoát mà đắc niết-bàn.

10. Kinh Bản Tế nói người ác do gần gũi ác tri thức dần dần đi đến vô minh sanh ái; người lành do gần gũi thiện tri thức dần dần tiến đến 7 giác chi sanh trí huệ giải thoát.

11. và 12. Kinh Thực nói người ác làm thức ăn của ác tri thức, ý đồng với Kinh Bản Tế, và lấy biển cả làm thí dụ.

13. Kinh Tận Trí nói phụng sự thiện tri thức là cái nhân để được nghe pháp lành, dần dần tiến đến giải thoát đắc lậu tận.

14. Kinh Niết-bàn nói vô minh là nhân khổ cho đến nói giải thoát là nhân niết-bàn, cho nên nhờ quán 12 nhân duyên mà đắc niết-bàn.

15. và 16. Kinh Di-hê, nói với các thầy Tỳ-kheo về 5 nhân gần gũi bậc thiện tri thức và tu 4 pháp như bất tịnh quán ... để cho tâm giải thoát thuần thục.

VI-a. Phẩm Vương Tương Ưng: gồm 14 kinh (phẩm Thượng gồm 7 kinh) :

1. Kinh Thất Bảo nói Chuyển luân vương ra đời thì có 7 báu xuất hiện ở thế gian, còn đức Như Lai thì có của báu 7 giác chi.

2. Kinh Tam Thập Nhị Tướng nói Chuyển luân vương có đủ 32 tướng đại nhân.

3. Kinh Tứ Châu nói bản sanh Phật làm vua Đảnh Sanh thống trị 4 châu mà vẫn không biết đủ.

4. Kinh Ngưu Phẩn Dụ nói về 3 thứ nghiệp báo bố thí của vua Đảnh Sanh, nhưng 5 uẩn vô thường…

5. Kinh Tần-bệ-ta-la Vương Nghinh Phật, Phật vì vua Tần-bệ-ta-la nói các pháp 5 uẩn vô thường…, nhà vua chứng quả, quy y.

6. Kinh Bệ-bà-lăng-kỳ, Phật Ca-diếp vì vua Hiệp-bệ nói về hạnh của người thợ gốm Nan-đề-bà-la.

7. Kinh Thiên Sứ nói Diêm vương trị tội kẻ tạo nghiệp ác với sự cật vấn quở trách của 5 thiên sứ.

B. Ngày thứ hai tụng 4 phẩm rưỡi, gồm có 52 kinh.

VI-b. Phẩm Vương Tương Ưng (phẩm Hạ gồm 7 kinh) :

1. Kinh Ô Điểu Dụ răn dạy các thầy Tỳ-kheo đừng có dựa vào phi pháp mà sinh sống như con rái cá.

2. Kinh Thuyết Bản nói về bản sự của ngài A-na-luật-đà do cúng dường thức ăn cho vị Bích-chi Phật mà 7 lần được sanh lên trời, và còn nói về việc của vua Chuyển luân tên Loa ở đời vị lai và việc của Phật Di-lặc.

3. Kinh Đại Thiên Nại Lâm nói về việc con cháu của Chuyển luân vương Đại Thiên đời đời nối nhau xuất gia.

4. Kinh Đại Thiện Kiến nói về việc ngày xưa vua Đại Thiện Kiến tu 4 vô lượng (từ, bi, hỷ, xả), 6 lần xả thân …

5. Kinh Tam Thập Dụ, Phật vì ngài Xá-lê Tử mà dùng sự trang sức của nhà vua và đại thần để dụ cho Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni dùng giới đức để làm đồ trang sức.

6. Kinh Chuyển Luân Vương nói Chuyển luân vương Kiên Niệm thành tựu 7 báu đắc 4 đức như ý, cho đến Tỳ-kheo phải như Chuyển luân vương Loa lấy 4 niệm xứ làm cảnh giới …

7. Kinh Bệ-tứ nói ngài Cưu-ma-la Ca-diếp phá kiến chấp không có đời sau của vua Bệ-tứ.

VII. Phẩm Trường Thọ Vương: gồm 15 kinh :

1. Kinh Trường Thọ Vương Bản Khởi nói về việc vua Trường Thọ và thái tử Trường Sanh tu hạnh từ mẫn không cho giết người …

2. Kinh Thiên nói tu 8 hạnh được quang minh sanh lên trời.

3. Kinh Bát Niệm, ngài A-na-luật-đà nói đắc 8 suy niệm của bậc đại nhân.

4. đến 7. Kinh Tịnh Bất Động Đạo, Kinh Úc-già-chi-la, Kinh Ta-kê-đế Tam Tộc Tánh Tử, Kinh Phạm Thiên Thỉnh Phật, Phật vì A-na-luật-đà… nói pháp ly dục…

8. Kinh Hữu Thắng Thiên, A-na-luật-đà nói về nghĩa của đại tâm vô lượng tâm cho đến nhân quả của Quang Thiên, Tịnh Quang, Biến Tịnh Quang Thiên.

9. đến 15. Kinh Ca-hy-na, Kinh Niệm Thân, Kinh Chi-li-di-lê, Kinh Trưởng Lão Thượng Tôn Thùy Miên, Kinh Vô Thích, Kinh Chân Nhân, Kinh Thuyết Xứ, ngài A-na-luật-đà nói về pháp Ca-hy-na…

VIII. Phẩm Uế: gồm 10 kinh :

1. Kinh Uế Phẩm, ngài Xá-lê Tử nói người đời có pháp ô uế và pháp không có ô uế.

2. Kinh Cầu Pháp nói về 3 pháp đáng chê và 3 pháp đáng khen, lại nói Trung đạo đoạn dục tham … làm cho tâm được an trú cho đến niết-bàn.

3. Kinh Tỳ-kheo Thỉnh, ngài Mục-kiền-liên nói về sự đắc thất khác nhau của người nói lời ngang ngược và người nói lời hiền lành.

4. và 5. Kinh Tri Pháp, Kinh Châu-na Vấn Kiến, ngài Châu-na nói các thí dụ về người biết pháp và người không biết pháp.

6. Kinh Thanh Bạch Liên Hoa Dụ nói về pháp do thân miệng diệt trừ cho đến pháp do huệ kiến mà diệt trừ.

7. Kinh Thủy Tịnh Phạm Chí nói 21 thứ ô uế nơi tâm.

8. đến 10. Kinh Hắc Tỳ-kheo, Kinh Trụ Pháp, Kinh Vô, nói về các pháp thiện, bất thiện cho đến pháp tịnh thạnh suy …

IX. Phẩm Nhân: gồm 10 kinh :

1. Kinh Đại Nhân nói rộng về pháp duyên khởi sâu xa cho đến pháp 8 giải thoát.

2. Kinh Niệm Xứ nói về 4 niệm xứ.

3. và 4. Kinh Khổ Ấm phân biệt các pháp dục nhiễm và tội lỗi của nó.

5. Kinh Tăng Thượng Tâm nói thường quán niệm 5 tướng thì được tăng thượng tâm.

6. Kinh Niệm nói về niệm dục, khuể, hại và niệm vô dục, khuể, hại.

7. Kinh Sư Tử Hống nói vô minh là gốc của các thọ, vô minh hết thì tất cả thọ diệt.

8. Kinh Ưu-đàm-bà-la nói khổ hạnh không thể gọi là pháp chánh giải thoát.

9. Kinh Nguyện nói rộng về các việc mà Tỳ-kheo nên mong cầu.

10. Kinh Tưởng nói chấp 4 đại (địa, thủy, hỏa, phong) thì không biết 4 đại, không chấp 4 đại thì biết 4 đại.

X. Phẩm Lâm: gồm 10 kinh :

1. và 2. Kinh Lâm : Kinh thứ nhất lấy việc Tỳ-kheo trụ ở rừng có thể hay không thể đắc chánh niệm, định tâm, giải thoát, lậu tận, niết-bàn phối hợp với việc mưu cầu áo chăn, thức uống ăn khó dễ thành 4 cặp so sánh, để chọn lấy chỗ thuận tiện cho việc có thể đắc chánh niệm cho đến niết-bàn, xin được áo chăn, thức uống ăn dễ dàng làm chỗ ở suốt đời để tu tập. Kinh thứ hai cũng dùng 4 cặp so sánh giống như kinh thứ nhất là nơi nào tìm cầu dễ dàng các vật dụng cần thiết trợ giúp phương tiện cho Sa-môn đạt được cứu cánh giải thoát thì Tỳ-kheo phải trụ ở đó suốt đời để tu tập.

3. và 4. Kinh Tự Quán Tâm nói người đắc Chỉ Quán nên cầu lậu tận.

5. Kinh Đạt Phạm Hạnh nói biết nguyên nhân của lậu thì mới có thể dứt hết các khổ.

6. Kinh A-nô-ba nói Đề-bà-đạt-đa vì buông lung cho nên bị đọa địa ngục.

7. Kinh Chư Pháp Bổn nói các pháp lấy dục làm gốc.

8. và 9. Kinh Ưu-đà-la, Kinh Mật Hoàn Dụ nói 3 thọ là cội gốc của ung nhọt, 6 xúc xứ là tất cả lậu.

10. Kinh Cù-đàm-di, Phật chấp thuận cho bà Đại Ái Đạo xuất gia, nhân đó chế Bát kỉnh pháp.

C. Ngày thứ ba tụng một phẩm rưỡi gồm có 35 kinh.

XI. Phẩm Đại: gồm 25 kinh :

1. Kinh Nhu Nhuyến nói Phật vì già, bệnh, chết mà xuất gia.

2. Kinh Long Tượng nói Phật là bậc long tượng.

3. Kinh Thuyết Xứ nói về 3 thuyết xứ quá khứ, hiện tại, vị lai.

4. Kinh Vô Thường nói quán 5 ấm vô thường thì được chứng quả.

5. Kinh Thỉnh Thỉnh nói Phật thọ thân đời này là thân sau rốt.

6. Kinh Chiêm-ba, quở trách tội phạm giới.

7. Kinh Sa-môn Nhị Thập Ức lấy đàn cầm dụ cho tinh tấn chứng quả.

8. Kinh Bát Nạn nói 8 nạn, 8 phi thời của người học đạo.

9. Kinh Bần Cùng lấy không có của cải thiện pháp dụ cho nghèo nàn.

10. Kinh Hành Dục nói về 10 loại người hành dục.

11. Kinh Phước Điền nói về hai hạng người phước điền hữu học và vô học.

12. Kinh Ưu-bà-tắc nói Ưu-bà-tắc giữ 5 giới, niệm Tam bảo thì có thể chứng quả.

13. Kinh Oán Gia nói giận hờn là oán gia làm mất đi vẻ đẹp của người.

14. và 15. Kinh Giáo Đàm-di, Kinh Hàng Ma, do tin 4 việc đức Như Lai nói cho nên xuất gia.

16. Kinh Lại-tra-hòa-la nói trong 3 nghiệp thì ý nghiệp là quan trọng hơn hết.

17. Kinh Ưu-ba-ly nói việc ngài Ưu-ba-ly bỏ Ni-kiền Tử, theo Phật.

18. Kinh Thích Vấn nói 8 chánh đạo phòng hộ 6 căn.

19. Kinh Thiện Sanh, Phật dạy Thiện Sanh pháp lễ bái 6 phương.

20. Kinh Thương Nhân Cầu Tài nói người chấp căn, trần, ấm, giới là Ngã thì bị kiến chấp ấy làm hại.

21. Kinh Thế Gian, những điều Phật nói từ lúc thành đạo đến nhập niết-bàn đều là sự thật.

22. Kinh Phước nói về phước báo của Phật do đã tu hạnh từ mẫn 7 năm trong thời quá khứ.

23. Kinh Tức Chỉ Đạo nói Tỳ-kheo mới tu học phải thường quán niệm bất tịnh để trừ tham dục.

24. Kinh Chí Biên nói muốn hết khổ thì phải tu pháp Sa-môn.

25. Kinh Dụ nói vô lượng pháp lành đều lấy không buông lung làm gốc, dụ như đất …

XII-a. Phẩm Phạm Chí: gồm 20 kinh (phẩm Thượng có 10 kinh) :

1. Kinh Vũ Thế nói về 7 pháp không suy và 6 pháp ủy lạo của Tỳ-kheo.

2. Kinh Thương-ca-la, Phật vì Ma-nạp Thương-ca-la mà nói 3 pháp như ý túc thị hiện, chiêm niệm thị hiện và giáo huấn thị hiện khiến cho ông ấy quy y.

3. Kinh Toán Số Mục-kiền-liên, Phật vì Phạm chí Toán Số Mục-kiền-liên mà nói về trình tự tiến tu Phật pháp.

4. Kinh Cù-mặc Mục-kiền-liên, ngài A-nan vì Phạm chí Cù-mặc Mục-kiền-liên mà nói không có một thầy Tỳ-kheo nào bằng với đức Thế Tôn.

5. Kinh Tượng Tích Dụ, Phật vì Phạm chí Sanh Văn mà nói từ xuất gia, gìn giữ các căn đến chứng quả vô lậu mới là dấu chân của con voi cực lớn.

6. Kinh Văn Đức, Phật vì Phạm chí Sanh Văn mà nói về công đức sai biệt của bác văn tụng tập, từ xuất gia đến chứng tịch diệt niết-bàn.

7. và 8. Kinh Hà Khổ, Kinh Hà Dục, đức Phật trả lời câu hỏi của Phạm chí Sanh Văn về việc khổ vui của người tại gia.

9. và 10. Kinh Uất-sấu-ca-la, Kinh A-nhiếp-hòa nói về sự bình đẳng của 4 giai cấp.

D. Ngày thứ tư tụng 3 phẩm gồm có 36 kinh.

XII-b. Phẩm Phạm Chí (phẩm Hạ có 10 kinh) :

1. Kinh Anh Võ, vì Phạm chí Anh Võ mà phân biệt việc tại gia, xuất gia, còn nói về 5 món ngăn che và pháp từ tâm khởi.

2. Kinh Man-nhàn-đề, vì kẻ dị đạo tên Man-nhàn-đề mà nói về pháp ly dục.

3. Kinh Bà-la-bà-đường, đức Phật vì 2 vị Phạm chí Bà-tư-tra và Bà-la-bà nói về lai lịch và nghiệp báo của 4 giai cấp bình đẳng.

4. Kinh Tu-đạt-đa, Phật vì cư sĩ Tu-đạt-đa mà nói về sự sai biệt của tâm bố thí.

5. Kinh Phạm Ba-la-diên nói ngày nay Phạm chí đã vượt pháp Phạm chí.

6. Kinh Hoàng Lô Viên nói không đắm, không sợ 5 dục, chứng 4 thiền, 3 minh mới không nhập thai.

7. Kinh Đầu-na, Phật vì Phạm chí Đầu-na mà nói về 5 pháp Phạm chí.

8. Kinh A-già-la-ha-na, Phật đáp câu hỏi của Phạm chí A-già-la-ha-na về kinh điển dựa vào con người để tồn tại, lần lượt cho đến dựa vào niết-bàn.

9. Kinh A-lan-na, Phật vì Phạm chí A-lan-na xuất gia mà nói pháp vô thường lợi ích vô lượng.

10. Kinh Phạm-ma nói Phạm chí Phạm-ma và Ma-nạp Ưu-đa-la thấy Phật tướng hảo mà phát tâm xuất gia.

XIII. Phẩm Căn Bản Phân Biệt: gồm 10 kinh :

1. và 2. Kinh Phân Biệt Lục Giới, Kinh Phân Biệt Lục Xứ phân biệt các pháp 6 giới tụ, 6 xúc xứ, 18 ý hành…

3. Kinh Phân Biệt Quán Pháp, phân biệt quán pháp, tâm tán loạn hay không tán loạn.

4. và 5. Kinh Ôn Tuyền Lâm Thiên và Kinh Thích Trung Thiền Thất Tôn nói Phật không nghĩ quá khứ vị lai thường nói kệ Bạt-địa-la-đế, ngài Ca-chiên-diên dùng căn trần để giảng rộng.

6. Kinh A-nan Thuyết, ngài A-nan nói kệ Bạt-địa-la-đế và ý nghĩa của kệ này, được Phật ấn khả.

7. Kinh Ý Hành nói 8 định, 8 thiên xứ đều lấy diệt định làm hơn hết.

8. Kinh Câu-lâu-sấu Vô Tránh, phân biệt pháp tranh cãi và không tranh cãi.

9. Kinh Anh Võ phân biệt pháp nghiệp báo sai biệt.

10. Kinh Phân Biệt Đại Nghiệp phân biệt sự sai biệt của lúc thọ 3 thứ nghiệp báo.

XIV. Phẩm Tâm: gồm 10 kinh :

1. Kinh Tâm nói tâm dẫn thế gian đi, tâm đắm nhiễm, tâm khởi tự tại …

2. Kinh Phù-di nói về phạm hạnh tà chánh đắc quả hay không.

3. và 4. Kinh Thọ Pháp nói về hiện tại khổ về sau vui, hiện tại vui về sau khổ, hiện tại khổ về sau khổ, hiện tại vui về sau vui.

5. Kinh Hành Thiền, phân biệt 4 loại hành thiền thạnh suy …

6. Kinh Thuyết nói về nghĩa thoái trụ trong 8 định và lậu tận.

7. Kinh Lạp Sư, tu 4 thiền có thể thoát ma cảnh.

8. Kinh Ngũ Chi Vật Chủ nói Đệ nhất nghĩa sa-môn đủ 8 chánh đạo phải biết thiện giới, bất thiện giới …

9. Kinh Cù-đàm-di nói về bố thí và thọ nhận thanh tịnh và không thanh tịnh.

10. Kinh Đa Giới nói biết giới, xứ duyên khởi là trí huệ, lại nói 18 giới và 62 giới.

XV-a. Phẩm Song: gồm 10 kinh (phẩm Thượng có 6 kinh) :

1. và 2. Kinh Mã Ấp nói pháp Sa-môn cần phải 3 nghiệp thanh tịnh thành tựu thiền định cho đến lậu tận.

3. Kinh Ngưu Giác Sa-la Lâm, thượng, người thích như ý đạo là Đại Mục-kiền-liên, người thích hạnh Đầu-đà là Đại Ca-diếp, người luận nghị là Ca-chiên-diên, người thành tựu thiên nhãn là A-na-luật-đà, người tu thiền là Ly-việt-đa, người đa văn là A-nan theo sự hiểu biết của mình mà đáp lại lời hỏi của ngài Xá-lê Tử về sở đắc tu hành.

4. Kinh Ngưu Giác Sa-la Lâm, hạ, ngài A-na-luật... nói tu 4 thiền, 4 vô lượng là pháp thượng nhân.

5. Kinh Cầu Giải nói do thấy sắc nghe tiếng mà hiểu được, biết được pháp Như Lai.

6. Kinh Thuyết Trí, hỏi đáp với Tỳ-kheo phạm hạnh đã lập về tri kiến 5 ấm, 4 thực, 4 thuyết...

E. Ngày thứ năm tụng 3 phẩm rưỡi, gồm 35 kinh.

XV-b. Phẩm Song (phẩm Hạ có 4 kinh):

1. Kinh A-di-na nói về tri kiến của chúng đúng pháp và chúng phi pháp.

2. Kinh Thánh Đạo nói 8 thánh đạo và 10 chi chánh giải thoát, chánh trí …. theo sự tu đoạn đúng sai mà thành 40 pháp thiện và bất thiện.

3. Kinh Tiểu Không nói hành chân thật Không thì không điên đảo, không khởi tưởng về người, về thôn xóm, về vô sự cho đến không trụ vào định Vô tưởng.

4. Kinh Đại Không, người muốn hành Không phải tu pháp nội không, ngoại không, nội ngoại không, pháp bất động.

XVI. Phẩm Hậu Đại gồm 10 kinh :

1. Kinh Ca-lâu-ô-đà-di ngợi khen người bỏ việc ăn quá ngọ.

2. Kinh Mâu-lê-phá-quần-na nói người xuất gia phải tu tập vô dục, từ, bi, hỷ, xả …

3. Kinh Bạt-đà-hòa-lợi khen ngơi pháp nhất tọa thực.

4. Kinh A-thấp-bối quở trách việc ăn quá ngọ.

5. đến 7. Kinh Châu-na, Kinh Ưu-ba-ly, Kinh Điều Ngự Địa nói về tu hành bất phóng dật, 6 tịnh bản, 7 diệt pháp, 7 diệt tịnh, như pháp, bất như pháp …

8. Kinh Si Huệ Địa nói về các tướng quả báo khổ vui của ngu si và trí huệ.

9. Kinh A-lê-tra nói pháp dục làm chướng đạo.

10. Kinh Trà-đế nói về 12 duyên khởi.

XVII. Phẩm Bô-lợi-đa gồm 10 kinh :

1. Kinh Trì Trai nói nên trì bát quan trai và tu 5 niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Thí, niệm Thiên.

2. Kinh Bô-lợi-đa, Phật vì cư sĩ Bô-lợi-đa mà nói về 8 chi là lìa sát sanh…, cắt đứt các việc thế tục.

3. Kinh La-ma nói cầu pháp niết-bàn an ổn không bệnh là thánh cầu, cầu pháp bệnh là chẳng phải Thánh cầu.

4. Kinh Ngũ Hạ Phần Kiết nói nương vào đạo để đoạn trừ 5 phần kiết sử bậc hạ.

5. Kinh Tâm Uế dẹp mối nghi về ô uế trong 5 thứ tâm, cởi mở sự trói buộc trong 5 thứ tâm, đấy là pháp thanh tịnh của Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni.

6. Kinh Tiễn Mao, Phật vì kẻ dị học tên Tiễn Mao mà nói Phật dùng 5 pháp là vô thượng giới… khiến cho đệ tử cung kính, không rời.

7. Kinh Tiễn Mao, Phật vì kẻ dị học tên Tiễn Mao mà nói về thiên nhãn túc mạng thông.

8. Kinh Bệ-ma-na-tu nói người không dua dối theo sự giáo hóa của Phật ắt đắc chánh pháp.

9. Kinh Pháp Lạc Tỳ-kheo-ni, Tỳ-kheo-ni Pháp Lạc đáp lời hỏi pháp của Ưu-bà-di Tỳ-xá-khư.

10. Kinh Đại Câu-hy-la, ngài Câu-hy-la đáp lời hỏi pháp của ngài Xá-lợi-phất.

XVIII. Phẩm Lệ gồm 11 kinh :

1. Kinh Nhất Thiết Trí, Phật vì vua Ba-tư-nặc mà nói về 4 giai cấp thành tựu 5 đoạn chi, ở đời sau có sai biệt.

2. Kinh Pháp Trang Nghiêm, vua Ba-tư-nặc ngợi khen các pháp Phật thanh tịnh.

3. Kinh Bệ-ha-đề, Phật nói pháp thiện, các đệ tử hướng thiện, Phật hành thiện không bị Sa-môn Phạm chí thông minh trí huệ và người đời ghen ghét.

4. Kinh Đệ Nhất Đắc, nói đệ tử không muốn pháp đổi khác, chỉ nên truyền bá rộng rãi 8 chánh đạo.

5. Kinh Ái Sanh nói lúc sanh ái thì sanh ra buồn khổ.

6. Kinh Bát Thành, ngài A-nan vì cư sĩ Bát Thành mà nói 12 thiền.

7. Kinh A-na-luật-đà nói Tỳ-kheo đắc 4 thiền và lậu tận chết được an lành.

8. Kinh A-na-luật-đà, ngài A-na-luật-đà nói Tỳ-kheo tri kiến chất trực, tu niệm xứ, 4 vô lượng chết không bị phiền nhiệt.

9. và 10. Kinh Kiến, Kinh Tiễn Dụ, Phật luôn luôn nói hữu thường, vô thường, nhưng không phải bao giờ cũng nói thế gian hữu thường.

11. Kinh Lệ nói muốn đoạn trừ vô minh cho đến già chết, thấu rõ vô minh cho đến già chết thì phải tu 37 bồ-đề phần, 10 nhất thiết xứ, 10 pháp vô học.

* * *

Các kinh A-hàm được các bộ phái trong Thanh văn thừa truyền đều có sai khác. Kinh Trung A-hàm bản dịch đời Phù Tần được truyền từ bộ phái nào, từ trước đến nay chưa có ý kiến nhất trí. Nhưng bản dịch đầu tiên của kinh này cùng với Kinh Tăng Nhất A-hàm cùng một người dịch là Đàm-ma-nan-đề, còn bản dịch hiện nay do Tăng-già-la-xoa đọc bản Phạn, Tăng-già-đề-bà chuyển dịch Phạn Hán, hai vị này đều là người ở nước Kế Tân, căn cứ địa của Hữu Bộ. Ngoài ra, Tăng-già-đề-bà còn có dịch Luận A-tỳ-đàm Bát Kiền-độ (tức Luận Phát Trí), ngài Tăng-già-la-xoa dịch tiếp thành ra bộ mà sau này ngài La-thập dịch lại mang tên Luật Thập Tụng, đều là những tác phẩm trọng yếu của Hữu Bộ. Kết cấu của kinh này và bản dịch Tây Tạng Trung A-hàm Hữu Bộ mà ngài Chỉ Thiên dẫn dụng trong Câu-xá Luận Sớ Yếu Dụng Luận cực kỳ tương tự. Xét từ các phương diện kể trên, kinh này có thể là truyền bản của Hữu Bộ.

Toàn bộ bản Phạn của kinh này dường như đã tán thất, những năm trước đây ở vùng Tân Cương phát hiện được bản Phạn 3 kinh lẻ tương đương với Kinh Thỉnh Thỉnh (kinh 121), Kinh Ưu-ba-ly (kinh 133), Kinh Anh Võ (kinh 170) của bộ Kinh Trung A-hàm này.

Trước và sau khi kinh này được dịch trọn bộ, thì bản dịch riêng lẻ rất nhiều, hiện còn 73 kinh. Trong đại bộ kinh của Tây Tạng thì kinh lẻ tương đương với kinh này chỉ có 5 kinh. Đối chiếu bản kinh này với Kinh Trung Bộ tiếng Pàli của Nam truyền, trong 222 kinh chỉ có 96 kinh tương đồng. Bởi kinh này thu tập các kinh dài ngắn không hoàn toàn trung bình, vì thế tại bản Pàli Nam truyền cũng có hơn 90 kinh được thu tập vào các bộ khác. Các kinh trong kinh này thấy trong Trường Bộ có 9 kinh, trong Tăng Chi Bộ có 76 kinh, trong Tương Ưng Bộ có 76 kinh.

Source: Buddhism Today, http://www.buddhismtoday.com

Kinh Thủy Dụ

Thích Nhất Hạnh

Thầy Xá Lợi Phất - anh cả trong giáo đoàn - có dạy một kinh gọi là Kinh Thủy Dụ mà chúng ta có thể học hôm nay. Kinh này giúp chúng ta quán chiếu để đối trị hữu hiệu cái giận. Kinh Thủy Dụ là một kinh trong bộ Trung A Hàm. Thủy là nước. Khi khát ta cần nước để uống, khi nóng bức ta cần nước để tắm gội. Những lúc khát khô cổ, những lúc nóng bức mà không có nước thì chúng ta khổ. Hồi đó Bụt đang ở tại tu viện Cấp Cô Độc, nước Xá Vệ. Thầy Xá Lợi Phất gọi các huynh đệ tới và nói: "Này các huynh đệ, có năm phương pháp này có thể giúp ta vượt thắng phiền giận, nếu các vị huynh đệ muốn nghe thì tôi sẽ nói." Các thầy khác nói: "Xin sư huynh nói." Thầy Xá Lợi Phất mới nói như sau:

Trường hợp thứ nhất là trường hợp của một người hành động rất dễ ghét nhưng lời nói không đến nỗi dễ ghét. Có người mà khi mới nhìn thấy, ta đã thấy không chịu nỗi rồi. Cách người đó đi, đứng, hành động và đối xử đã có thể làm ta giận, nhưng khi người đó nói năng thì không đến nỗi nào, đôi khi lại nói những câu nghe rất được. Vậy nếu là người có trí, (tức là không phải người ngu!), ta phải quán chiếu để đừng giận người đó. Tại vì ta biết rằng tuy thân hành của người đó không thanh tịnh nhưng khẩu hành của người đó còn thanh tịnh. Và thầy dạy đối với những người như thế, ta nên tác ý tới khẩu hành của họ mà đừng tác ý về thân hành của họ. Nếu ta chỉ nghĩ tới thân hành của người ấy thì cơn giận của ta sẽ nổi lên. Nhưng nếu ta ngồi đó mà tác ý tới khẩu hành của người ấy thì ta sẽ không còn giận người ấy. Ta tiếp xúc được với khía cạnh tích cực của người kia.

Đây là ví dụ mà thầy Xá Lợi Phất sử dụng: có một vị khất sĩ ưa mặc áo bá nạp (y phấn tảo - y được chấp nối bằng những mảnh giẻ rách lượm được trong các đống rác), đi ngang qua một đống rác có phân và nước tiểu, thấy một miếng vải có vẻ lành lặn vứt ở đó. Vị khất sĩ ấy cúi xuống lượm miếng vải lên bằng tay trái và với tay phải căng miếng vải ra để nhận xét. Nếu thấy miếng vải còn tốt, không đến nỗi nào, không rách, không sờn và không dính chất dơ, vị khất sĩ đó biết rằng có thể gấp nó lại, đem về giặt để may y phấn tảo. Ta cũng quán chiếu như vậy. Người kia tuy rằng thân hành không được dễ thương nhưng khẩu hành còn dễ thương, nên chúng ta vẫn có thể chơi được với người đó, vẫn có thể chấp nhận được người đó. Tấm vải này tuy đã được vứt vào đống rác gần bãi phân, nhưng nếu được giặt giũ nó vẫn còn có thể dùng được, thành ra ta nhặt nó đem về.

Trường hợp thứ hai là trường hợp người khẩu hành không thanh tịnh nhưng thân hành thanh tịnh. Miệng người ấy nói ra những lời như rắn độc nhưng người ấy lại có những hành động cũng khá dễ thương; nếu ta là người có trí thì ta có thể tác ý tới những hành động dễ thương của người ấy mà quên đi những lời nói của người ấy để ta có thể thương, chấp nhận và sống chung với người ấy.

Thầy đưa ra một ví dụ: "Này các bạn, như ngoài thôn xóm chúng ta, không xa, có một hồ nước rất sâu nhưng bị rơm, cỏ, lá, bèo và củi mục che lấp hết. Nếu có người đang bị nóng bức mà không có nơi tắm thì người đó cũng có thể sử dụng cái hồ kia. Người đó cởi áo ra đặt trên bờ hồ, bước xuống hồ dùng hai cánh tay khoát những lá khô, những cây bèo, những cọng rêu và những cành củi mục đang che lấp thì nước trong sẽ hiện ra và người đó có thể bắt đầu tắm rửa và bơi lội thỏa thích." Vì một ít rêu, bèo, cỏ và củi mục trên mặt nước mà bỏ mất hồ thì rất uổng.

Trường hợp thứ ba là trường hợp một người thân hành không thanh tịnh mà khẩu hành cũng không thanh tịnh. Hành động của người ấy không dễ thương chút nào mà lời nói của ông ta cũng rất là dễ ghét, trong trường hợp đó ta phải làm như thế nào? Thầy Xá Lợi Phất nói: ta phải nhìn thật kỹ vì đôi khi trong tâm của người đó còn có những điểm tích cực mà ta chưa thấy. Trong tâm người nào mà lại không có những điểm tích cực? Trong trường hợp này, sự thực tập tuy khó nhưng chúng ta vẫn có thể làm được.

Thầy Xá Lợi Phất đưa ra một ví dụ: "Này các vị khất sĩ, một người bộ hành đi đường xa, khát đến cháy cổ và gặp được một cái lỗ chân trâu trong đó còn có chút ít nước đọng lại. Người đang bị nóng bức đó nói rằng: nếu ta lấy một tờ lá cuộn lại để múc nước lên thì cũng có thể làm cho nước đó vẩn bùn. Tốt hơn hết là ta quỳ hai gối, chống hai tay và đưa miệng xuống trực tiếp uống nước trong lỗ chân trâu. Và sau khi người bộ hành gần chết khát ấy quỳ xuống chống tay và uống được ba bốn ngụm nước thì thấy trong người dễ chịu hơn rất nhiều. Người ấy sau đó có thể tiếp tục cuộc du hành."

Đối với một người có lời nói không dễ thương mà hành động cũng không dễ thương, ta phải quán chiếu để thấy rằng trong tâm họ cũng có những điểm tươi mát còn sót lại, và nếu ta thấy được những điểm ấy thì ta vẫn còn có thể chấp nhận được người ấy và có thể sống với người ấy. Tuy trường hợp này khó hơn trường hợp thứ nhất và thứ hai nhưng ta vẫn có thể chấp nhận được người ấy, và do đó người trí có thể ngăn ngừa tâm mình phát khởi lên giận dữ.

Trường hợp thứ tư là một người thân hành không thanh tịnh, khẩu hành không thanh tịnh và ý hành cũng không thanh tịnh. Ta đã cố gắng hết sức mà cũng không thấy điểm tích cực nào trong tâm ý của người ấy, cũng như trong thân và khẩu của người ấy. Ta phải làm thế nào?

Thầy Xá Lợi Phất đã dùng ví dụ này: "Trên đường dài có một người lữ hành mắc bệnh rất nặng. Thôn xóm rất xa, người ấy khốn đốn, héo hắt, cô độc, không có bạn đồng hành, không có hy vọng gì sống sót và ra khỏi tai nạn này. Tình cờ có một người đến gần người ấy, dừng lại một bên và thấy được tình trạng thảm thương của người bộ hành ấy. Người này có thể phát khởi lòng thương, biết rằng nếu không được ai giúp thì người bộ hành kia sẽ chết ngay tại chỗ. Thấy như vậy, hiểu như vậy, người này bắt đầu dìu người kia đi từng bước cho tới khi hai người tới được thôn xóm gần nhất. Tới được thôn xóm rồi, người thứ hai này mới tìm một nơi chữa trị cho người thứ nhất. Sau một thời gian ba hoặc bốn tuần lễ người bệnh kia vượt thoát cơn khổ bệnh và niềm vui sẽ thuộc về người thứ hai."

Khi ta thấy một người thân hành không dễ thương, khẩu hành không dễ thương và tâm hành cũng không dễ thương, ta biết rằng cuộc đời người này thế nào cũng đau khổ đến mức cùng cực. Nếu ta không thương, nếu ta không giúp thì ai có thể giúp người đó? Ở đây, thầy Xá Lợi Phất kêu gọi đến tâm Từ Bi của chúng ta. Nếu có lòng Từ Bi, chúng ta rất có thể sống được với người thân hành không dễ thương, khẩu hành không dễ thương và ý hành cũng không dễ thương. Chỉ có những người thiếu Từ Bi mới chạy trốn thôi, chứ người có tu tập một ít Từ Bi thì vẫn có thể sống chung và giúp đỡ được người mà cả ba nghiệp thân, khẩu và ý đều không thanh tịnh.

Trường hợp thứ năm là trường hợp người thân hành thanh tịnh, khẩu hành thanh tịnh mà ý hành cũng rất thanh tịnh. Chỉ trừ khi ta là một người ngu thì ta mới không ở với người ấy, mới muốn bỏ cái tăng thân của người ấy mà đi thôi. Khi người kia là một người có hành động nho nhã và đẹp đẽ, có lời nói dịu dàng và dễ thương, có tâm địa tốt lành mà ta lại lìa bỏ người đó để ra đi thì quả thật ta là một người ngu si. Chỉ có người ngu si mới làm như thế.

Thầy Xá Lợi Phất đưa ra một ví dụ: "Ở cạnh làng có một hồ nước, trong đó có những bông sen hồng và trắng nở rất thơm. Bờ hồ xanh mướt cỏ, xung quanh hồ có những hoa viên, những hàng cây rất tươi mát, có chim hót, có bướm lượn, cảnh vật rất thần tiên. Nếu có một cái hồ như vậy mà ta không biết tới ngồi một bên, tới cởi áo xuống bơi lội trong hồ, tới vốc nước trong dưới hồ mà uống thì ta không đáng để được gọi là người biết sống có hạnh phúc."

Gặp một người thân hành, khẩu hành và ý hành dễ thương, ta phải quyết tâm ở lại bên người đó. Thực tập lời này của thầy Xá Lợi Phất, khi ta thấy một thiền sinh khách mà thân hành, khẩu hành và ý hành dễ thương ta nên thỉnh cầu người ấy ở lại để làm giàu cho tăng thân ta, và để tăng thân ta trở nên một hồ sen tươi mát và thơm tho, làm niềm vui và hạnh phúc cho ta và không biết cho bao nhiêu người khác nữa.

(trích "Thương yêu theo phương pháp Bụt dạy",

Thích Nhất Hạnh, NXB Lá Bối, Hoa Kỳ 1995)

Chân thành cảm tạ Chị Dương Kim Nguyệt đã có thiện tâm đánh máy lại bài viết nầy.

Bài Kinh Tu Nhàn Đề

Thích Thanh Từ

Chúng tôi theo thông lệ, mỗi kỳ rằm lớn, có giảng một thời kinh cho tất cả nam nữ Phật tử về cúng chùa nghe để hiểu đạo lý tu hành. Năm nay chúng tôi không giảng một đề tài riêng mà chúng tôi dẫn một câu chuyện đối thoại giữa Phật với một người dị học. Dị học là học khác, không phải người học Phật.

Đây là đại ý bài kinh Tu Nhàn Đề, xuất phát từ Kinh Trung A Hàm (Phẩm Phạm Chí, Kinh số 153). Tôi dẫn từng phần cuộc đối thoại và chỉ cho quý Phật tử thấy giáo lý thâm sâu của đạo Phật. Chúng tôi sẽ giải thích bổ túc cho quý Phật tử thấm nhuần, không còn ngờ vực những gì mà lâu nay chúng ta không hiểu.

Trước hết là lý do có cuộc đối thoại này.

Một hôm đức Phật đến nước Câu Lâu Sấu ở Tịnh thất thứ nhất của một người Phạm Chí tên là Bà La Bà. Khi đó đức Phật nghỉ lại đêm trong Tịnh thất này. Đến sáng Ngài đi khất thực. Khất thực xong về thọ trai rồi Ngài đi vào rừng tọa thiền. Lúc đó có một người dị học tên Tu Nhàn Đề, thong thả dạo chơi đến cái thất thứ nhất của Ba La Bà, nhìn thấy có dấu nằm nghiêng bên phải, ông bèn kêu ông Bà La Bà nói:

-- Cái dáng nằm nầy là dáng nằm của Sư Tử, dáng nằm của một vị Sa môn. Vậy khi hôm, ai nằm trong thất này?

Ông Bà La Đà nói:

-- Đó là Sa môn Cù Đàm, Ngài mới nghỉ đêm tại thất này.

Tu Nhàn Đề nghe thấy lắc đầu nói:

-- Cái tôi không muốn thấy mà thấy, tôi không muốn nghe mà nghe. Sa môn Cù Đàm là con người bại hoại, bại hoại không thể dùng.

Sau khi nghe vậy, ông Bà La Đà nóng ruột nói:

-- Ông không nên mắng Sa môn Cù Đàm. Những lời ông nói tôi sẽ thuật lại cho Sa môn Cù Đàm nghe, ông chịu không?

Tu Nhàn Đề nói:

-- Được ông cứ thuật lại cho Sa môn Cù Đàm nghe. Giả sử tôi gặp Sa môn Cù Đàm, tôi cũng nói như vậy.

Đức Phật tọa thiền đến hai ba giờ chiều, Phật xả thiền trở về thất ông Bà La Bà. Khi đó Tu Nhàn Đề dạo chơi và cũng trở về và gặp Phật. Đức Phật hỏi ông:

-- Khi sáng ông luận bàn cùng ông Bà La Bà về chỗ nằm trong thất này phải không?

Ông nói:

-- Phải.

Đây tôi chỉ lấy đại ý.

Phật bắt đầu hỏi:

-- Ông buông lung 5 căn là mắt, tai... theo 5 trần. Còn tôi thì gìn giữ điều phục 5 căn không cho theo 5 trần, vì vậy mà ông gọi tôi là bại hoại, bại hoại không dùng được phải không?

Ông nói:

-- Đúng thế!

Đức Phật bắt đầu đặt câu hỏi:

-- Nếu có người, trước họ chưa đi tu, họ đắm mê ngũ dục, sau khi họ xuất gia biết được ngũ dục như thật. Nào là tập, diệt, vị, hoạn, xuất yếu cho nên họ liền xa lìa ngũ dục. Thấy người đắm nhiễm ngũ dục họ cho là thấp hèn, không thích. Vậy ông có ý gì về vấn đề này không?

Ông trả lời:

-- Không.

Đây tôi giải thích các chữ chuyên môn dùng cho ngũ dục ở trong Kinh như: sắc tức là con mắt mình thấy sắc mến sắc gọi là sắc dục. Thanh là lỗ tai mình nghe những âm thanh hay lạ ưa thích gọi đó là thanh dục. Mũi ngữi mùi thơm mình mê thích gọi là hương dục. Lưỡi nếm mùi ngon mình ưa vị ngon gọi là vị dục. Thân xúc chạm với những cảm giác êm ái mình ưa thích gọi là xúc dục. Đó gọi là ngũ dục: sắc, thanh, hương, vị, xúc.

Buông lung năm căn chạy theo ngũ dục thì Tu Nhàn Đề chịu, còn Phật hạn chế mấy cái đó ông cho là bại hoại, bại hoại không thể dùng.

Phật lại nói tiếp: Người trước chưa biết tu, họ mê ngũ dục, nhưng bây giờ họ biết tu rồi, họ thấy ngũ dục như thật. Nó tập như thế nào, nó diệt như thế nào, nó vị như thế nào, nó hoạn như thế nào, nó xuất yếu như thế nào, họ xa lìa ngũ dục. Khi họ xa lìa được rồi, họ thấy ai mê đắm ngũ dục họ cho là thấp hèn, không ưa thích. Vậy ý ông nghĩ sao? Ông có gì chống lại không? Ông bảo không. Như vậy ông bằng lòng.

Ngũ dục, tập, diệt, vị, hoạn, xuất yếu là những từ chuyên môn. Phật tử nghe không hiểu, tôi nói nghĩa thông thường. Thí dụ có người hút thuốc hay uống rượu. Tại sao có hút thuốc? Là do mình tập. Chữ tập đây là nhóm, là họp lại. Có điếu thuốc, có lửa, có cái miệng mình ngậm điếu thuốc hít khói vô lỗ mũi xông lên não, mình có cảm giác. Như vậy khi có điếu thuốc, có lửa, có khói, có cái miệng hít vào nhóm hợp các thứ đó lại mới có cảm giác, phải không? Phật biết rằng những cái dục của thế gian không có gì tự có hết, mà do nhiều thứ duyên hợp lại mới có. Từ sự tập hợp lại có điếu thuốc, mình hút chừng mười phút thì tàn. Nó tàn thì còn hay hết? Hết là diệt. Cái gì có hợp là có tan, có sanh là có diệt. Chúng ta biết rõ manh mối sanh là biết rõ manh mối diệt. Biết rõ hút thuốc đó không tự có mà do nhiều duyên và nhiều duyên nhóm họp hết thì gọi là diệt. Như vậy chúng ta đã biết rõ cái tập, cái diệt rồi. Giờ đến cái vị. Vị là thú vị của hút thuốc. Những người ghiền thuốc, khi họ hít vào vài hơi khói, thấy con mắt của họ sáng lên, họ có cảm giác thú vị. Nhưng cái thú vị đó còn hoài hay một chút rồi hết. Nó chỉ khoảng chừng hai phút rồi qua mất. Biết rõ cái vị là như vậy. Nó vô thường không có thật. Hoạn là tai họa. Cảm giác thú vị của hút thuốc không bao lâu, nhưng khi ghiền rồi tai họa nó chừng bao nhiêu? Một ngày hút chừng 2 gói thuốc thì tốn bao nhiêu tiền? Thứ hai là sanh bệnh. Người ta nói hút thuốc sanh nhiều thứ bệnh nhất là bệnh phổi. Thứ ba là ở gần người không hút thuốc mà mình cứ hít rồi phà ra người ta ghét. Vậy tự mình tốn hao là tai họa thứ nhất. Mình mắc bệnh là tai họa thứ hai. Ghiền bỏ không được là tai họa thứ ba. Làm cho người ta khó chịu là tai họa thứ tư. Vậy cảm giác thích thú thì ít mà tai họa của nó thì nhiều, nên chúng ta phải xuất yếu. Xuất yếu là giải thoát ra khỏi nó. Hút thuốc lâu ngày thành thói quen, người ta gọi là bệnh nghiền thuốc. Bấy giờ muốn hết ghiền, mình phải làm sao? Phải bỏ đừng hút nữa. Gan dạ chịu đựng cái ghiền hành hạ một lúc rồi thoát khỏi nó. Đó là xuất yếu, là thoát ra khỏi. Như vậy Phật biết rõ từng phần mỗi cái tập, diệt, vị, hoạn, xuất yếu.

Đó là nói về hút thuốc. Cũng nơi miệng mình, thí dụ như có những món ăn ngon. Muốn được ăn ngon thì phải bên ngoài có món ăn ngon, rồi kế đó là cái lưỡi. Món ăn ngon xúc chạm với lưỡi rồi có thức phân biệt đó là ngon. Món ăn ngon chỉ có một hai phút trong lúc mình còn nhai ở miệng ở lưỡi. Khi nuốt qua khỏi cổ, nó mất tiêu, vị ngon đó hết. Đó là biết cái tập, cái diệt của nó. Khi món ăn ngon nếm ở lưỡi, mình có cảm giác thú vị, thích thú. Sự thú vị ấy có bền lâu không? Sự thích thú đó chỉ có chút xíu rồi mất cho nên là vô thường. Chúng ta biết rõ sự thú vị của nó, chúng ta cũng phải biết cái tai họa của nó nữa. Người thích ăn ngon, ăn những thức ăn chiên xào nhiều cũng sanh bệnh gan... Thêm nữa, ăn ngon phải tốn tiền nhiều, chịu cực khổ, vậy cũng là hoạn. Chúng ta muốn không bị món ăn ngon chi phối thì bớt đừng thích nữa, dần dần không nhiễm thì chúng ta được giải thoát.

Bây giờ tôi thí dụ dễ hiểu như việc ăn chay. Người đã quen ăn mặn mà bảo họ ăn chay thì ngày ăn chay đó là ngày hành phạt, khổ sở lắm. Nhiều khi họ chờ đến tối tìm món gì đó để bù lại cái thiếu thốn trong ngày nay. Như vậy, họ cho ngày ăn chay là khổ. Nhưng ngược lại, quí thầy quí cô ở chùa ăn nước tương rau luộc quen rồi, thấy việc ăn chay có khổ không? Giả sử có người đem đồ mặn thật ngon lại mời. Nếu quí vị mới ăn chay thì khả dĩ thấy ngon, chứ người ăn chay lâu nghe mùi thức ăn mặn là ụa mữa vì tanh. Vậy món ăn ngon đó có thực không? Nếu nó thực ngon thì ai ăn cũng phải ngon. Lúc chúng ta ăn mặn thì ăn thấy ngon, đến chừng chúng ta ăn chay được 10 hoặc 20 năm, cũng thức ăn đó chúng ta thấy sợ, ăn không được nữa. Do đó chúng ta nhiễm là vì tự mình tập, nếu chúng ta muốn thoát ly cũng không khó.

Thế gian người ta làm sao ăn cho ngon, mặc cho đẹp, ở cho sướng v.v... Nhưng ăn ngon, mặc đẹp, ở sướng rốt cuộc có chết không? Rồi cũng chết như mọi người vậy thôi. Người thế gian bị năm cảm giác của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân lôi cuốn, ưa thích, ham muốn mà Phật gọi là ngũ dục. Vậy trong năm cái đó quí vị có dính cái nào? Bởi có nên mới cực khổ. Ví như ngày nào chúng ta cũng ăn ba món xào chiên thực ngon. Hôm nào thiếu nó, chỉ dọn lên bàn chén muối ớt, muối tiêu, hôm đó có khổ không? Ngày đó là ngày thật khổ sở, không muốn ăn, rồi rầy rà người này, giận người kia... Như vậy chúng ta quen theo dục lạc, khi thiếu nó chúng ta thấy khổ. Những người không theo dục lạc, họ có thấy khổ không?

Đạo lý nhà Phật dạy rất rõ. Người chưa biết đạo thì nhiễm mê ngũ dục, còn người biết đạo rồi thì tìm cách xa lìa. Chúng ta ăn để sống, mặc để ấm, chứ không phải ăn để ngon, mặc để đẹp. Hiểu rõ như vậy, người tu cũng ăn cũng mặc mà họ không khổ. Còn người thế gian vì không hiểu nên đắm trước những món ngon, mà thiếu món ngon họ cảm thấy khổ sở. Khi mặc thì họ thích những đồ đẹp, nếu thấy đồ xấu là họ cảm thấy khổ. Vì vậy Phật bảo "thấy người đắm nhiễm ngũ dục cho đó là thấp hèn nên không thích".

Phật nói tiếp:

-- Khi chưa xuất gia tôi hưởng ngũ dục, tôi đắm nhiễm. Sau khi thức tỉnh, đi xuất gia rồi, tôi xa lìa ngũ dục vì biết như thật: Tập, diệt, vị, hoạn, xuất yếu của nó. Tôi thấy người đắm mê ngũ dục cho là thấp hèn, không khen, không thích. Ông có gì nói với tôi điều này không?

Tu Nhàn Đề nói:

-- Không vậy!

Đến chặng thứ tư, Phật đưa thí dụ có cha con người cư sĩ giàu có sang trọng biết tu Thập thiện tức là tu 10 điều lành. Tuy họ biết làm lành nhưng họ còn muốn đời sau hưởng phước, hưởng đầy đủ ngũ dục, nên sau khi chết họ sinh lên cõi Trời. Cha con người này chịu bỏ ngũ dục cõi Trời để trở lại hưởng ngũ dục cõi nhân gian chăng?

Tu Nhàn Đề bảo:

-- Không vậy Cù Đàm.

Đức Phật hỏi:

-- Tại sao vậy?

Ông đáp:

-- Ngũ dục cõi Trời là tối thượng là tối thắng. Nếu so với ngũ dục cõi người thì ngũ dục cõi người không có giá trị gì.

Đức Phật hướng ông từ từ. Cũng là ngũ dục mà ngũ dục cõi Trời cao hơn. Đức Phật cũng qua luôn ngũ dục cõi Trời, vì biết rõ như thật, ngũ dục: Tập, diệt, vị, hoạn, xuất yếu nên thấy người đắm mê ngũ dục, đức Phật cho là thấp hèn, không thích.

Bây giờ đức Phật đưa ra thí dụ rất hay:

-- Ví như có người bị bệnh phong ( nói theo ngôn ngữ phỗ thông là bệnh cùi). Người bị bệnh phong thân thể bị vi trùng rút tỉa nên lở lói ngứa ngáy. Họ lấy tay quào, lấy lửa hơ cho đở ngứa. Khi họ lấy tay quào, lấy lửa hơ họ có thể trừ được ngứa và hết được bệnh chăng?

Ông đáp:

-- Không vậy!

Phật hỏi:

-- Tại sao vậy?

Ông bảo:

-- Vì càng quào, càng hơ thì vết lở càng tăng chớ không bao giờ hết.

Người bị bệnh phong càng lấy tay quào, lấy lửa hơ, vết lở càng tăng, trái lại họ cho đó là thích vui. Cái thích vui đó có phải là cái thích vui thật không? Hay là cái khổ của ngứa ngáy quá, buộc lòng phải quào, phải hơ cho đở ngứa, rồi sau đó lại sinh thêm lở lói nữa. Đức Phật đưa ra ví dụ này quá cụ thể. Người đắm mê ngũ dục cũng giống như thế.

Thí dụ như người thế gian, khi thèm thức ăn gì đó, họ muốn ăn một bữa cho đã thèm, để rồi từ đó về sau không thèm nữa. Nhưng trong lúc đó thì đã thèm, rồi mai mốt có hết thèm không? Hay lại cũng thèm như thường. Ăn cho đã không có nghĩa hết thèm. Thế gian nhất là phái nam có cái tật muốn ngã cho đủ bốn vách tường. Tường nào cũng muốn ngã, biết cho đủ hết, rồi sau đó mình dễ tu. Thật có dễ tu không? Hay càng biết nó càng thèm, càng lún sâu thêm. Cho nên đức Phật nói: "Người muốn được thỏa mãn ngũ dục mà cứ tìm ngũ dục để thụ hưởng cho thỏa mãn thì chẳng khác nào người khát nước mà cứ uống nước muối". Quí vị thấy uống nước muối thì sao? Có hết khát nước hay lại càng khát thêm? Người thế gian cũng thế, họ không có gia đình, đến chừng tạo được gia đình, thì một vợ một chồng là hạnh phúc rồi. Nhưng họ lại sanh tật, có thêm bà thứ hai. Có bà thứ hai rồi cũng không chịu dừng, họ tiếp tục tạo thêm không biết bao giờ hết.

Như vậy chúng ta thấy, chỉ có người nào biết hạn chế, biết làm chủ mình, chừng đó mới hết. Đừng tưởng mình tìm hoài cho thỏa mãn rồi hết. Không có việc như thế. Thí dụ như có người lỡ ghiền thuốc. Họ ghiền thuốc mà không có tiền mua thuốc, thấy có người hút thuốc thì nghĩ "thôi mình lại xin 1 điếu hút cho đã ghiền". Người ta cho mình hút thì đã ghiền lúc đó. Rồi một chút nữa ghiền lại không? Đến trưa, chiều lại ghiền nữa, chứ đâu phải đã ghiền lần đó rồi hết.

Như vậy chúng ta thấy rõ: "Nếu muốn thỏa mãn dục lạc, càng thỏa mãn thì nó càng tăng thêm chứ không bao giờ hết. Càng đuổi theo nó thì càng mê đắm, rồi chìm sâu trong đó".

Chúng ta chỉ có một cách là biết rõ tai họa của nó, sự tạm bợ của nó rồi mình làm chủ mình, thắng nó, bỏ nó, lìa nó dần dần rồi dứt.

Phật còn nói thêm: "Người bị bệnh phong lấy tay quào, lấy lửa hơ, vết lở càng tăng, mà họ cho đó là vui. Người đắm mê ngũ dục cũng lại như thế."

Người bị bệnh phong, thân thể lở lói, họ biết được bệnh của họ rồi, có người thương xót tìm thuốc hoặc chính họ tìm được thuốc trị lành bệnh. Khi hết bệnh, thân thể lành lặn rồi, họ không còn lấy tay quào, lấy lửa hơ, vì đâu còn ngứa nữa. Nếu có người khác kéo họ lại hơ lửa, lúc trước bị lở lói khi hơ lửa họ thích, bây giờ lành lặn hơ lửa họ có thích không? Hay là né tránh vì bị nóng quá chịu không nổi.

Dục lạc cũng như vậy. Người đang đắm mê dục lạc, họ cứ lao mình chìm sâu trong đó để thụ hưởng. Nhưng với người đã xa lìa dục lạc rồi, có ai dẫn họ đến, họ sợ, họ tránh vì biết đó là cảnh khổ. Cũng giống như tôi thí dụ, người quen ăn mặn có cá thịt nhiều chừng nào họ càng thích. Có người trước cũng ăn mặn nhưng đã bỏ để ăn chay. Họ đã ăn chay lâu chừng 10-20 năm, có người mời họ ăn cá thịt thì lúc đó họ có sợ không? Họ tránh, họ sợ, như vậy rất rõ ràng khi bỏ được dục lạc rồi mà kêu họ thụ hưởng trở lại họ sợ. Vì họ biết đó là tai họa, thật không tốt, chứ không thích thú gì hết.

Tôi dẫn thêm một thí dụ nữa. Có vài Phật tử nam ghiền rượu, chiều nào cũng rủ nhau ra quán nhậu. Khi nhậu anh em nói cười, cải nhau to tiếng, đôi khi quá say chân đi xiêu bên này, xẹo bên kia, rồi kẻ này dìu kẻ kia dẫn. Trong số anh em đó bỗng có người thức tỉnh, biết ghiền rượu không tốt, có hại liền bỏ rượu. Người đó bỏ rượu một thời gian lâu. Tình cờ gặp lại các bạn cũ, lôi vào quán uống nữa. Người đó có sợ không? Họ sợ muốn chạy. Như vậy chúng ta thấy rõ, mình càng tập thì càng say, càng ghiền. Bỏ được rồi mình thấy nó liền sợ. Cũng vậy, người đắm mê dục lạc thế gian, họ cho đó là hạnh phúc, nhưng người thoát khỏi rồi nhìn những người còn đang mê đắm, thấy họ thật đáng thương.

Đức Phật cũng thế, Ngài thương chúng ta đang chìm đắm khổ sở trong cái không nghĩa lý gì, không quan trọng gì. Bây giờ quí vị thử kiểm lại, có phải cả thế gian này đang khổ vì nó không? Kể cả mình nữa. Mình có khổ vì ngũ dục không? Nếu không khổ cả năm cái thì ít nhất cũng bị khổ 2 hoặc 3 cái, phải vậy không? Nó làm cho mình mất tự do, nó làm cho mình phiền não, nó làm cho mình khổ sở biết bao!

Phật kết luận: "Không bệnh lợi bậc nhất. Niết bàn vui bậc nhất".

Ông Tu Nhàn Đề nghe Phật nói: "Không bệnh lợi bậc nhất. Niết bàn vui bậc nhất" liền hỏi:

-- Thưa Ngài Cù Đàm, Ngài nói câu ấy, các vị thầy của tôi cũng đã dạy. Như thế Ngài Cù Đàm nói đâu có khác gì.

Đức Phật đặt câu hỏi lại:

-- Nếu các bậc thầy của ông đã dạy như vậy thì, thế nào là không bệnh, thế nào là Niết bàn?

Ông Tu Nhàn Đề chỉ trên thân mình bảo:

-- Thân này là không bệnh. Thân này là Niết bàn.

Đức Phật bảo:

-- Thí dụ có một người mù nghe người mắt sáng bảo: Tôi có chiếc áo trắng đẹp, sạch sẽ. Người mù cầu xin chiếc áo ấy. Người kia có tâm xấu lấy áo dơ xấu đưa chú mù rồi bảo: Đây là áo trắng sạch, đẹp đẽ. Chú mù nghe tin thật, lấy áo mặc vào rồi nói: Tôi mặc áo trắng sạch, đẹp đẽ. Đức Phật hỏi Tu Nhàn Đề:

-- Người mù đó do họ thấy, do họ biết, hay do người ta nói rồi bắt chước nói theo.

Tu Nhàn Đề trả lời Phật:

-- Người mù đó họ không thấy, không rõ chiếc áo sạch hay dơ, chỉ nghe người ta nói chiếc áo trắng sạch đẹp đẽ, rồi tin mà không ngờ là áo dơ áo xấu.

Đức Phật quở:

-- Tu Nhàn Đề, ông cũng giống như người mù kia. Thân này là gốc của bệnh hoạn, thân này là ung nhọt, thân này là con rắn, thân này là vô thường, là khổ, là không, là vô ngã mà ông cho thân này là không bệnh, là Niết bàn.

Đây tôi giải thích những chữ dùng đoạn này. Đức Phật nói thân này là bệnh. Có ai mang thân mà chẳng bệnh không? Chỉ có bệnh nhẹ hay bệnh nặng thôi. Chúng ta thấy mình đi đứng được chứ trong thân cũng có vài bộ phận nho nhỏ hư xáo động nên đôi lúc rêm chỗ này, đau nhức chỗ kia. Thế mà chúng ta tất cả đều quên thân này là thân bệnh hoạn. Thân bệnh hoạn mà bảo là không bệnh sao được. Thân này là ung nhọt vì hôm nay nó xì chỗ này, mai lại nổi chỗ kia. Ung nhọt nổi lên hoài thì không yên ổn.

Thân này như con rắn. Lúc trước tôi có giảng chúng ta điều hòa thân này như điều hòa 4 con rắn (tứ đại). Chúng nó bất hòa với nhau mãi. Con rắn nước cắn lộn với con rắn hổ lửa. Con rắn hổ lửa mà thắng thì rắn nước thua, nên lửa bốc lên khiến nhức đầu. Con rắn hổ lửa yếu thua thì thân run rẩy lạnh buốt. Con rắn gió là rắn hổ mây cắn lộn với rắn hổ đất. Nếu rắn hổ mây thắng thì thân bị gió thổi đau mình nên phải cạo gió. Còn rắn hổ đất mạnh hơn thì như lỗ mũi mọc thêm 1, 2 nhánh ra không thở được phải đi bác sĩ mỗ cắt bỏ đi. Như vậy trong bốn con rắn đó, con nào mạnh hay yếu cũng không ổn mà mình đang sống đây là đang điều hòa bốn con rắn đó. Ví dụ: Hôm nay trong mình nóng quá, mình nấu cháo đậu xanh ăn cho mát; còn lạnh quá kiếm gừng ăn cho ấm. Chúng ta luôn luôn tìm cách điều hòa cho chúng yên ổn, chứ có vui vẻ gì đâu? Có thích thú gì đâu? Không có giờ nào an ổn hết. Vậy mà cho thân là không bệnh, là Niết bàn, có phải nói bậy không?

Phật nói thân này là vô thường. Nó luôn luôn bị lửa vô thường đốt thiêu từ từ. Từ trẻ đến già, già rồi bệnh, bệnh rồi chết. Chúng ta ai có thân phải nhận thức rằng nó là khổ, dù cho là ông vua, ông tổng thống, ông thủ tướng có thân là bị khổ, vì bệnh, già, chết, không tha ai hết. Vậy mà ông Tu Nhàn Đề cho thân là không bệnh, là Niết bàn phải ngu xuẩn không, sai lầm không. Nên đức Phật nói bài kệ:

"Không bệnh lợi bậc nhất

Niết bàn vui bậc nhất

Các đạo Bát Chánh Đạo

Đến an ổn cam lồ".

Cam lồ tức là mát mẻ. Không bệnh đây là mọi tâm tham lam, sân si, tật đố dứt hết, đó là lợi bậc nhất. Và sống với tâm không sanh diệt gọi là Niết bàn, là vui bậc nhất. Muốn được như thế con đường Bát Chánh Đạo sẽ đưa đến chỗ an ổn, mát mẻ đó.

Đến đây ông Tu Nhàn Đề bị khuất phục, ông quì gối chấp tay:

-- Xin Ngài Cù Đàm dạy cho con rõ thế nào không bệnh, thế nào là Niết bàn?.

Đức Phật bảo:

-- Con mắt thánh huệ của ông chưa sáng. Tôi vì ông nói không bệnh, nói Niết bàn chỉ nhọc nhằn vô ích thôi.

Phật thí dụ: Như có người mù từ thuở bé, nghe người ta nói đây là màu vàng, đây là màu xanh, đây là màu đỏ, đây là màu trắng, đây là màu đen. Khi nghe nói như vậy, người mù yêu cầu người sáng mắt giải thích cho họ hiểu thế nào là màu vàng, thế nào là màu xanh, thế nào là màu đỏ... Người kia dù cố giải thích mà người mù hiểu hay không? Hay chỉ tốn công vô ích thôi?

Phật đưa ra thí dụ quá hay. Nếu con mắt mình chưa sáng mà người kia giải thích rằng đây là màu trắng, màu vàng, màu xanh, thì càng giải thích càng rối ren thêm, mình làm sao hiểu được.

Đức Phật bảo tiếp:

-- Tôi sẽ vì ông nói thuốc hay để trị bệnh, khiến cho con mắt thánh huệ của ông trong sạch. Tự ông biết đây là không bệnh, đây là Niết bàn.

Phật thí dụ: Có một đứa bé mù từ thuở nhỏ, có người thương xót dùng mọi cách trị liệu khiến con mắt được sáng. Khi con mắt sáng rồi, nó sẽ tự thấy đây là màu xanh, đây là màu vàng, đây là màu đỏ v.v... không cần giải thích.

Quí vị thấy quá rõ ràng rồi phải không? Niết bàn là khi mình hết mọi phiền não, bệnh là phiền não mà hết phiền não là tâm mình thanh tịnh thì Niết bàn hiển lộ. Gọi đó là con mắt huệ mở sáng thì tự mình nhận rõ Niết bàn, chứ không cần giải thích. Bởi vì mình chưa biết mà nghe giải thích lại tưởng tượng thêm.

Thí dụ: Có những cảnh người ta đi đến rồi, người ta thấy tận mắt về thuật lại cho người ở nhà nghe. Người ở nhà nghe mà họ chưa từng thấy cảnh đó, họ tưởng tượng có đúng không?

Vì vậy "không bệnh", "Niết bàn" Phật không giải thích mà Phật dạy phương pháp tu. Tu để hết bệnh, mà hết bệnh là Niết bàn. Chừng đó rồi mình thấy chứ đừng nói Niết bàn là không có. Nói không có là dốt, vì sự thật đức Phật đã thấy, đã đến nhưng nó không giống như những cái phàm tục mình hiểu.

Thí dụ: như nói đến vui, thì nghĩ vui là uống rượu vui. Vui đi nghe nhạc vui. Nói vui là mình cứ tưởng vui như những việc đó, chứ không hiểu cái vui của Niết bàn là do hết sinh tử, do khỏi cơn vô thường. Cho nên cái đó không thể diễn tả, không thể nói cho người phàm phu hiểu được. Vì vậy đức Phạt không giải thích cái vui đó, mà quan trọng là Ngài chỉ phương tiện để người đó đạt được. Ví như người bệnh mắt, họ muốn biết màu xanh, vàng, trắng, đen v.v... mà mình giải thích hoài. Giải thích bằng cách này, giải thích bằng cách kia, giải thích đến chừng nào họ mới hiểu. Nếu mình thương họ muốn cho họ thấy được các màu thì hoặc là mình tìm thầy, tìm thuốc trị cho con mắt họ sáng. Khi mắt họ sáng rồi thì tự họ biết đây là màu vàng, màu trắng, màu đỏ mình không cần phải giải thích. Đó là một sự thật chúng ta thấy đức Phật dạy rất cụ thể, thực tế vô cùng. Phật không nói lý thuyết suông. Và người ta nghe Phật không giải thích nên xuyên tạc rằng: Phật nói Niết bàn mà Phật không giải thích là cái đó không có, chỉ là giả tưởng thôi. Nếu là sự tưởng tượng thì đức Phật dạy phương pháp đến làm chi.

Đức Phật giải thích thêm đây là phương pháp đưa đến Niết bàn, đến chỗ không bệnh. Có bốn pháp để con mắt thánh huệ chưa sạch được sạch. Bốn pháp ấy là gì?

1. Gần gũi thiện tri thức.

2. Được nghe pháp lành.

3. Khéo suy nghĩ.

4. Hướng pháp thứ pháp.

Đây tôi sẽ giảng bốn pháp này rõ ràng cho quí vị thấy.

Phật nói phương pháp trị bệnh cho chúng ta hết bệnh. Đó là phương pháp gì?

(1) Đầu tiên là gần gũi bậc Thiện Tri Thức, tức là thầy lành bạn tốt giúp chúng ta biết tránh những cái lầm, biết bỏ được những cái mê. Đó là bước đầu tiên trên con đường tu hành của chúng ta.

(2) Thứ hai là được nghe pháp lành. Pháp lành tức là nghe chánh pháp. Nếu mình tu theo đạo Phật mà không biết Phật dạy cái gì. Không biết được chánh pháp, làm sao mình diệt được phiền não, không diệt được phiền não làm sao mình hết bệnh. Từ trước đến đây tôi giảng đó có phải là pháp lành không? Người thế gian gặp nhau vổ vai rủ nhau đi uống rượu, hoặc chiều chiều rủ nhau đi coi hát. Quí thầy giải thích cho hiểu cái hại của ngũ dục như thế nào, cái lợi khi bỏ ngũ dục ra sao. Ngũ dục mà mình bị dẫn, bị rủ thì lại càng thêm bệnh, càng thêm khổ. Còn pháp lành giúp mình biết dừng lại những cái xấu, những cái khổ đau.

(3) Nhưng nhà Phật không bắt mình nghe pháp rồi tin liền, nên đến cái thứ ba là phải khéo suy nghĩ tức là chánh tư duy. Mình nghe rồi nghĩ cho kỹ càng xem lời Phật dạy đó, lời bậc Thiện Tri Thức đó đúng lẽ thật không? Suy nghĩ cho chín chắn, cho đúng đắn rồi sẽ ứng dụng, chứ không phải nghe đâu tin đó. Thí dụ quí vị nghe một vị nào bảo rằng: Tôi có pháp hay lắm người nào lại, tôi truyền tâm ấn sẽ thấy Phật này, Phật kia. Nếu chúng ta nghe rồi tin liền, là không được. Chúng ta phải vận dụng trí tuệ của mình suy nghĩ, lối tu như thế và pháp đó đúng hay sai. Cho nên Phật bảo phải khéo suy nghĩ, nhận định pháp đúng có lợi ích thiết thực không. Ví dụ như tôi nói ngũ dục là có hại, quí vị thấy có đúng là có hại hay không? Nếu người nào giảm bớt hoặc xa lìa được ngũ dục thì có lợi, quí vị thấy có phải là có lợi hay không?

(4) Mình suy nghĩ đúng thì phải hành. Cho nên cái thứ tư là hướng pháp. Tức là nhằm thẳng vào pháp lành đó mình thực hành. Thực hành rồi mình sẽ tiến bộ từ thấp lên cao gọi là thứ pháp.

Chúng ta nghe bốn điều kiện đó quá đơn giản. Thứ nhất là gần bậc Thiện hữu tri thức. Nên chúng tôi mới khuyên quí vị ngày rằm, ngày 30 đi chùa để gặp thầy lành bạn tốt nhắc nhở mình. Và nghe giảng được pháp lành rồi phải khéo suy nghĩ nhận định đúng hay sai. Chúng ta cũng nghe nhiều người giảng nói, mà đôi khi chưa phải là pháp lành thật. Nếu chúng ta thiếu nhận định suy nghĩ, thì có khi mình bị lầm lẫn lạc đường. Phật đòi hỏi mình phải khéo suy nghĩ, sau khi suy nghĩ rồi phải hành. Nếu không hành tức là học suông. Suy nghĩ rồi phải nhắm thẳng vào chỗ nhận định đúng, ứng dụng tu hành. Thí dụ chúng ta nghe nói đắm mê ngũ dục là tai hại, chúng ta xét mình dính vào cái dục nào thì gở dần dần. Đó là mình tu. Nghe nói uống rượu là hại, mình biết uống rượu là hại thì bớt, nếu chưa bỏ được thì thay vì lúc trước mỗi ngày uống hai xị, bây giờ lần lần uống một xị rưởi, rồi lần lần bớt một xị, rồi nữa xị thôi, phải không? Nghĩa là giảm lần lần. Mỗi lần giảm như vậy, thứ nhất là đở tốn tiền, thứ hai là bớt say, thứ ba là bớt bệnh. Đó là pháp lành và mình biết ứng dụng là có hiệu quả ngay trong cuộc sống hiện tại. Càng ngày càng tiến lần, nên gọi là hướng pháp, rồi đến thứ pháp. Khi mình tiến lên mới thấu suốt được pháp Tứ Đế biết đúng như thật.

Một là biết thân này là khổ. Quí vị chịu thân này khổ không? Khổ hay vui? Nếu thân này là vui thì chúng ta khỏi tu. Thời pháp đầu tiên Phật nói Khổ Đế, người thế gian cho rằng Phật bi quan. Chúng ta tu để làm gì? Là để diệt khổ. Nếu cho rằng thân này là vui thì chúng ta tu làm chi? Nên trước hết chúng ta phải thấy thân này là khổ. Tại sao nó khổ? Vì nó là vô thường, là ung nhọt, là bốn con rắn, là vô ngã, không có chủ... Biết thân này là khổ rồi chúng ta tự hỏi: Tại sao nó khổ? Đó là tìm nguyên nhân của nó. Phật nói nguyên nhân của nó đơn giản lắm "là ái". Từ "ái" cho nên có "thủ", có "hữu" tức là đời sau. Sở dĩ mình khổ là từ ái mà ra chứ không có gì khác. Bây giờ tôi nói chuyện gần là chuyện chúng ta thích đi nghe nhạc, nhất là mấy chú 17, 18 tuổi. Hôm nào xin tiền ba má để đi nghe nhạc, ba má không cho. Mấy chú đó khổ không? Tự nhiên là khổ rồi, vì mình thích việc đó mà ba má không cho thì khổ.

Ví như những thanh niên nam nữ mười tám hai mươi tuổi, họ thương yêu nhau mà bậc cha mẹ thấy không hợp lý, không xứng đáng nên ngăn trở. Vậy họ có khổ không? Họ khổ.

Đó chỉ mới nói cái yêu thích bên ngoài thôi. Còn cái yêu thích chính mình mới là trầm trọng hơn. Quí vị có yêu mình không? Yêu! Bởi yêu mình quá nên cái gì ngon cũng muốn được cho mình, cái gì đẹp cũng muốn cho mình, cái gì khen cũng muốn được cho mình. Cái gì thiên hạ yêu cũng muốn được cho mình và mình đòi hỏi tất cả cái gì cũng hơn người ta. Mình muốn hơn người ta mà không được hơn thì khổ không? Như vậy cái gì mình muốn mà không được là khổ. Muốn tức là thích mà thân này là cái mình yêu thích nhất. Nhiều khi thân này đen thui đen thủi mà cũng yêu nó như thường. Thân này bệnh hoạn hoài mà cũng yêu nó như thường. Vì chúng ta quá yêu thân, nên yêu tất cả nhu cầu của thân, do đó mà khổ. Cũng vì yêu thân nên ái. Aĩi là phải bảo vệ nó. Bảo vệ nó gọi là thủ, cho nên vừa mất nó là mình tìm thân khác liền. Tìm tiếp tục không dừng nên sinh tử không dừng, do từ ái mà ra. Aĩi rồi thủ, thủ rồi sinh tử đau khổ. Cho nên Phật dạy thẳng chúng ta phải thấy thân này là khổ, khổ nên bớt yêu nó. Thân này là vô ngã, không chủ, không có mình thật để bớt những cái chấp về nó. Bớt chấp yêu nó mới có thể xả bớt những tham cầu về nó, thì tự nhiên bớt khổ và nhờ không yêu nó, nên nó có hoại mình cũng không sợ, không lo, không buồn và không bảo thủ. Mà không bảo thủ đâu có tìm đến cái thân thứ hai nữa mà phải "hữu". Như vậy dứt được ái thì Niết bàn. Thật là đơn giản!

Ông Tu Nhàn Đề nghe Phật giảng đến đây ông ngộ được pháp. Ngộ được pháp, ông xin Phật được xuất gia. Sau khi xuất gia ông ứng dụng tu một thời gian, chứng quả A La Hán.

Như vậy chúng ta thấy đây là cuộc đối thoại lý thú vô cùng. Tu Nhàn Đề từ một người chống đối Phật kịch liệt, lỡ thấy chỗ nằm của Phật ông cũng hối hận "chỗ không muốn thấy, không muốn nghe mà bây giờ lỡ phải thấy, phải nghe". Ông dám nói Phật là kẻ bại hoại, bại hoại không thể dùng. Nhưng qua một cuộc lý luận, Phật giải thích và đến đây ông thức tỉnh, thức tỉnh liền xin xuất gia. Xuất gia xong, ông y theo lời Phật dạy, tu chứng được quả A La Hán. Đơn giản như vậy.

Qua bài kinh này, quí vị thấy có thể làm môn đệ ông được không? Ông là A La Hán, chúng ta là Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm được không?

Tôi dẫn bài kinh này để giải thích rõ một cuộc đối thoại giữa Phật và một người thù nghịch, mà Ngài chinh phục trở về chánh pháp, ngộ được đạo rồi phát tâm tu hành đắc đạo. Thật là một điều hi hữu.

Thích Thanh Từ

(Rằm Tháng Mười, Năm Canh Ngọ, 1990)