So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Kinh Khéo nói

(Subhasitâ)

Hòa thượng Thích Thiện Châu

I - Chánh kinh

Tại Sâvatthi, vườn Jeta.

Tại đây, Thế tôn gọi các Tỳ kheo: - này các Tỳ kheo - Vâng Thế tôn, các Tỳ kheo đáp Thế tôn.

Thế tôn nói như sau: Đủ bốn đức tánh, các Tỳ kheo, lời nói được xem là lời lành, không phải lời ác, vô tội và không bị người trí chỉ trích. Những gì là bốn?

Các Tỳ kheo, Tỳ kheo nói lời lành, không lời ác; nói đúng pháp (1), không phi pháp; nói ái ngữ (2), không ác ngữ; nói đúng đắn, không sai quấy. Đủ bốn đức tánh này, các Tỳ kheo, lời nói được xem là lời lành, không phải lời ác, vô tội và không bị người trí (3) chỉ trích.

Thế tôn nói như thế. Sau khi nói như thế, Thiện thệ (4) lại nói thêm: Thiện nhơn (5) nói rằng thứ nhất nói lời lành; thứ hai nói đúng pháp, chớ nói phi pháp; thứ ba nói ái ngữ, chớ nói ác ngữ; thứ tư nói chân thật, chớ nói sai quấy.

Lúc bấy giờ, tôn giả Vangisa từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp thượng y trên một vai, chắp tay hướng về Thế tôn và bạch Thế tôn: Thế tôn soi sáng cho con, Thế tôn soi sáng cho con

Thế tôn nói: Vangisa, mong rằng ngươi được soi sáng.

Rồi tôn giả Vangisa tán thán trước mặt Thế tôn với những bài kệ thích đáng:

"Ai nói những lời không gây khổ cho mình, không làm hại kẻ khác, ấy là lời lành. Ai nói ái ngữ, lời làm người hoan hỉ. Lời nói không độc ác, ấy là ái ngữ, chân thật, lời bất tử, ấy là thường pháp. Thiện nhân an trú trong chân lý, nghĩa pháp. Lời Phật nói đưa đến Niết bàn an ổn. Chấm dứt khổ đau, ấy là lời tối thượng."

II - Chú thích

(1) Pháp: dịch từ Dhamma hay Dharma, có nghĩa là chân lý, sự thật về khổ, vô thường, vô ngã, là lời dạy của các bậc giác ngộ như bốn chân lý vi diệu, hay kết quả do thực hành theo chân lý như niết bàn.

(2) Ái ngữ là lời nói dễ nghe, dịu dàng, làm cho người nghe hoan hỉ.

(3) Người trí, chỉ các bậc có trí tuệ và đức hạnh.

(4) Thiện thệ (Sugata), một hiệu khác của Phật, có nghĩa là bậc đi trong đời một cách khéo léo không sai lầm, té ngã.

(5) Thiện nhân: dịch từ Santo. Có lẽ chữ Saint có gốc từ chữ Santo

III - Giải thích

Bài kinh này được rút ra từ Tương Ưng Bộ (Samyuttanikâya, PTS trang 188-189). Nội dung thật là dễ hiểu. Không có gì là lý thuyết mà rất là thực tiễn. Gồm những đạo lý để sống đẹp và ích.

Trong cuộc sống, con người có thể gây ra tội lỗi bằng hành động nơi thân hay bằng lời nói nơi miệng. Tuy nhiên so với thân thì miệng dễ gây nên tội lỗi hơn. Do đó khi nói đến tu dưỡng, chúng ta không những nên tu thân mà còn nên tu miệng và, cao hơn nữa, nên tu ý.

Về tu miệng, Phật dạy chúng ta "khéo nói" mà không dạy "cấm khẩu". Khéo nói là nói lời lành, nghĩa là nói những lời không gây khổ cho mình, không làm hại kẻ khác, nói đúng pháp, nghĩa là nói những điều hợp với chân lý khiến người nghe hết khổ được vui, nói ái ngữ, nghĩa là nói những lời dịu dàng, dễ nghe, vui lòng người; nói những điều đúng với sự thật, là không nói thêm bớt, không nói những điều sai quấy.

Đức Phật, sau khi đắc đạo cho đến đêm viên tịch, suốt 45 năm, nói rất nhiều. Lời nói của Phật được ghi chép thành kinh điển (5 bộ kinh = 11 lần dày hơn Thánh kinh của Thiên Chúa giáo). Lời là đạo lý có khả năng giúp chúng ta đạt đến an vui lâu dài, Niết bàn. Bài kinh thực tiễn này cũng như bao nhiêu bài kinh khác của Phật quả thật là những lời nói khéo léo và quí báu đối với chúng ta, những kẻ đang sống trong thời đại ồn ào, đau khổ về những lời nói không khéo léo của chúng ta và những người chung quanh. Một câu nói không khéo có thể làm chết người, tan gia đình, sụp đổ nước nhà. Ngày nay, với kỹ thuật ấn loát, điện thoại, truyền thanh, v.v... những lời nói không khéo của văn nghệ sĩ và những người "quyền thế" có thể gây ra tai hoạ cho chính họ và loài người. Do đó, không chỉ những người tu hành mà tất cả những ai muốn sống đẹp ích đều nên tu hạnh khéo nói.

Thích Thiện Châu dịch từ Pâli

Source: Người Cư Sĩ, France, http://www.multimania.com/cusi/

Kinh Thủy tịnh hành (Sangârava)

Hòa thượng Thích Thiện Châu

I - Chánh kinh

Lúc bấy giờ , Thế tôn ở tại Sâvatthi, và Bàlamôn Sangârava cũng ở tại Sâvatthi (1) là nhà Thủy tịnh hành (2) tin tưởng nhờ nước được thanh tịnh, chiều sáng sống theo hạnh tắm nước.

Rồi tôn giả Ânanda, vào buổi sáng đắp y, cầm y bát, vào Sâvatthi khất thực. Sau khi khất thực ở Sâvatthi, dùng cơm xong, trên đường khất thực trở về, đi đến Thế tôn; Sau khi đến, kính lễ Thế tôn rồi, Ngồi xuống một bên.

Ngồi xuống một bên, Tôn giả Ânanda bạch Thế tôn: "Bạch Thế tôn, có Bàlamôn Sangârava tại Sâvatthi, là nhà Thủy tịnh hành, tin tưởng nhờ nước được thanh tịnh, chiều sáng sống theo hạnh tắm nước. Lành thay, Thế tôn, nếu Thế tôn dủ lòng thương xót đi đến trú xứ của Bàlamôn Sangârava.".

Thế tôn im lặng nhận lời.

Rồi Thế tôn vào buổi sáng đắp y, cầm y bát đi đến trú xứ của Bàlamôn Sangârava, sau khi đến, ngồi trên chỗ soạn sẵn.

Rồi Bàlamôn Sangârava đi đến Thế tôn; Sau khi đến, chào hỏi Thế tôn; Sau khi chào hỏi thân hữu, ngồi xuống một bên.

Thế tôn nói với Bàlamôn Sangârava đang ngồi một bên: "Có thật chăng, nầy Bàlamôn, người là nhà Thủy tịnh hành, tin tưởng nhờ nước được thanh tịnh, chiều sáng sống theo hạnh tắm nước?"

"Đúng như thế, tôn giả Gotama".

"Nầy Bàlamôn, nhắm đến lợi ích gì mà người là nhà Thủy tịnh hành, tin tưởng nhờ nước được thanh tịnh, chiều sáng sống theo hạnh tắm nước?"

"Nơi đây, tôn giả Gotama, tôi ban ngày tạo nghiệp ác (3) thì buổi chiều tắm để gột sạch, ban đêm tạo nghiệp ác, thì buổi sáng tắm để gột sạch. Tôn giả Gotama, vì nhắm đến lợi ích ấy mà tôi là nhà Thủy tịnh hành, tin tưởng nhờ nước được thanh tịnh, chiều sáng sống theo hạnh tắm nước."

" Nầy Bàlamôn, chánh pháp (4) là ao hồ, giới (5) là bến nước, không nhớp nhúa, được thiện nhân ca ngợi. Ấy thật là nơi bậc minh trí tắm thân thể sạch sẽ, chứng qua bờ bên kia (6)"

Nghe nói như vậy, Bàlamôn Sangârava bạch Thế tôn: "Thật là vi diệu, Tôn giả Gotama; mong Tôn giả Gotama nhận con làm đệ tử cư sĩ (7); Từ nay cho đến chết, con xin trọn đời qui y."

II- Chú thích

Câu (1) và đoạn nầy được dịch thoát để khỏi rườm rà và rõ ràng.

Thủy tịnh hành: tu hành theo sự tin tưởng nước có thể trừ sạch các nghiệp ác.

Nghiệp ác: các hành động xấu xa, ác hại đưa đến kết quả đau khổ cho mình, cho người trong hiện tại và tương lai. Theo Phật giáo có 10 nghiệp ác: về thân có 3 (sát sanh, trộm cướp, tà hạnh), về miệng có 4 (nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói thô ác), về ý có 3 (tham lam, tàn bạo, hiểu sai).

Chánh pháp (Dharmma, Dharma): ở đây có ý nghĩa Chân lý hay là Đạo lý do Phật tổ giảng dạy, tóm tắt trong 4 chân lý vi diệu: khổ, khổ nhân, khổ diệt và con đường đưa đến khổ diệt (đạo). Đạo lý nầy nói rõ thực tế của cuộc đời (khổ, khổ nhân) và lý tưởng giải thoát (khổ diệt, đạo). Chánh pháp là ao hồ có nghĩa là chánh pháp có khả năng trừ sạch các nghiệp ác, nguyên nhân của đau khổ, cũng như nước ở ao hồ có thể trừ sạch bụi bậm dính nơi người, nguyên nhân của ghẻ hủi.

Giới (s�la): Giới là trạng thái tâm ý hay ý chí quyết định không làm hay làm, không nói hay nói, thể hiện qua ngôn ngữ và hành động. Ở đây có nghĩa là thiện giới (kusalas�la), nền tảng của tất cả hành trình trong Phật giáo, và là 1 trong 3 điều tu học: giới, định, tuệ. Rõ hơn, giới chỉ cho các giới điều như 5, 8, 10, 227 hoặc 250 giới, v.v... Giới trong nghĩa rộng là giáo pháp của Phật mà bài kệ sau đây có thể tóm tắt:

Bỏ các điều ác,

Làm các điều lành,

Thanh tịnh tâm ý,

Ấy lời Phật dạy. -- (Pháp cú, 183)

Giới là bến nước có nghĩa từ bến giới người ta có thể ra tới ao hồ Chánh pháp để rồi gột sạch tất cả bụi trần phiền não.

Bờ bên kia: giác ngộ giải thoát hoàn toàn, tức là Niết bàn không còn sống chết luân hồi đau khổ.

Cư sĩ: Những người vẫn sống với gia đình, xã hội, song lấy chánh pháp làm kim chỉ nam cho cuộc sống tâm linh. Nói cách khác, cư sĩ là người qui y ba ngôi báu và sống theo năm giới.

III- Luận giải

Bản kinh nầy rút ra từ "Tương ưng bộ" (Samyuttanikâya) tập I, trang 182-183 (Pâli Text Society).

Nội dung kinh là Phật giáo hoá cho Bàlamôn Sangârava, nhà Thủy tịnh hành. Trong thời Phật có những người tin rằng nước có quyền năng thần lực có thể trừ sạch tội lỗi; Do đó, họ thường tắm rửa với mục đích là được thanh tịnh. Ngày nay, ở Ấn Độ cũng còn rất nhiều người tin tưởng và tu hành như thế. Rất nhiều người Ấn Độ tin rằng sông Hằng (Gange), nhất là ở khúc sông chảy qua Bénarès (Vanarasi) là thiêng liêng. Người sống tắm rửa ở sông Hằng thì hết tội được phước. Người chết mà xương tro hay thể xác, nếu được bỏ xuống sông Hằng thì linh hồn được lên thiên giới. Không riêng gì ở Ấn Độ, ở Âu Mỹ cũng có một vài giáo phái, có lẽ vì ảnh hưởng của Ấn Độ giáo, vẫn giữ phép rửa tội bằng nước, người chịu phép rửa tội phải ngụp lặn xuống nước. Ở Nhật bản cũng có nhiều người theo Thủy tịnh hành, người ta thường ngâm tắm ở các suối nước, ngay cả trong mùa đông, như một hành động tu dưỡng và cầu nguyện.

Phật tổ không hề bác bỏ quan niệm thanh tịnh hoá thân tâm của Bàlamôn Sangârava mà chỉ khuyên ông ta thay đổi phương pháp tu hành: thay vì rửa tội bằng nước thì nên thanh tịnh hoá thân tâm bằng cách sống đạo và giữ gìn giới luật, bỏ ác làm lành, giữ gìn tâm ý cho trong sạch.

Lý lẽ thật là rõ ràng và giản dị. Nghiệp ác không gì khác hơn là những hành động, lời nói, ý nghĩa xấu hại cho mình, cho người trong hiện tại cũng như tương lai. Do đó muốn trừ sạch nghiệp ác, không thể làm cách nào khác hơn là dừng lại nghiệp ác và tạo ra nghiệp lành và lần lần không còn tạo ra nghiệp nữa. Quan trọng và xâu sa hơn là gạn lọc tâm ý bằng thiền quán không để cho tâm ý nhơ bẩn bởi tham sân si mà làm cho tâm ý sáng đẹp với từ bi trí tuệ. Nói cách khác giữ gìn giới luật và sống theo Chánh pháp là phương pháp có hiệu quả nhất trong sự nghiệp tu hành tức là thanh tịnh hoá thân tâm. Phương pháp nầy được các bậc minh trí làm theo và kết quả là vượt khỏi dòng sống chết khổ đau và đạt đến bờ bên kia giác ngộ, giải thoát, an vui tự tại.

Có lẽ ngày nay trong giới Phật giáo không có những nhà Thủy tịnh hành, song không phải không có những người tin tưởng hời hợt một cách tương tợ. Có nhiều người hiểu lầm tu dưỡng là kiêng cử: người ta ăn chay, giữ giới để không phạm vào những điều Phật cấm mà không biết rằng ăn chay chỉ là vì từ bi, giữ giới là vì thanh tịnh. Có nhiều người hiểu sai tu hành là cúng lễ: người ta quá bận rộn với nghi thức lễ bái mà không biết đó chỉ là hình thức diễn tả lòng cung kính mà chưa phải là tu hành. Đó là chưa kể đến những người mê tín dị đoan và những người "tà mạng" sống nhờ vào mê tín dị đoan. Trong số người theo chơn Phật, có không ít những người chấp chước hình thức bên ngoài mà không đi sâu vào đời sống tâm linh hoặc chỉ dừng lại ở nấc thang "tín ngưỡng" mà không bước lên nấc thang tu dưỡng. Tin đạo là tốt song chưa đủ. Tu đạo, chứng đạo mới là thiết yếu cho những người muốn giác ngộ, giải thoát như Phật.

Thích Thiện Châu dịch từ Pâli

Source: Người Cư Sĩ, France, http://www.multimania.com/cusi/

Kinh Giác Ngộ

Thích Thiện Châu

I - Giới thiệu

Bài Kinh này rút từ Tương Ưng bộ (Samyutta Nikâya, tập V, 83. Pali Text Society). TT Minh Châu đã dịch trọn bộ 5quyển, Tu thư Phật Học xuất bản năm 1982.

Nội dung kinh nói về 7 giác chi, những yếu tố dẫn đến giác ngộ. Đức Phật ví dụ bảy giác chi này giống như những cây kèo, tất cả đều qui tụ về nóc nhọn của mái nhà. Trong nhiều bộ kinh khác cũng nhắc đến bản kinh này. Kinh này được xem trọng vì tính chất dẫn đến giác ngộ, niết bàn. Các phật tử thuộc hệ nguyên thủy thường tụng đọc kinh này để tu dưỡng và cầu an lành, tránh những điều bất hạnh. Ý cầu an lành có thể hiểu được nếu xét theo đạo lý: thân và tâm ảnh hưởng lẫn nhau, tâm ý ô nhiễm có thể gây ra nhiều tai hại cho thân thể và làm chết người. Tâm ý thanh tịnh có thể chữa trị được bịnh nạn nơi thân thể. Một người ôm ấp những điều buồn giận quá đỗi và lâu ngày có thể bị đau tim, đau ruột, mặt mày nổi nhiều ung nhọt. Trái lại, một người tâm ý lúc nào cũng bình tĩnh (định), vui vẻ (hỷ), và nhẹ nhàng giải thoát (khinh an) thì thân thể thường khoẻ mạnh, vui tươi. Dầu đau ốm, một bịnh nhân có tinh thần bình tĩnh, lạc quan thì có hy vọng mau lành bịnh hơn một người bịnh mà tâm ý luôn bi quan, hoảng hốt.

Do đó, người tu hành không những nên đọc tụng các bản kinh có nội dung hướng về giác ngộ giải thoát mà còn phải áp dụng ý kinh trong cuộc sống hằng ngày thì mới thu hoạch được nhiều kết quả trong sự nghiệp tu dưỡng.

II - Chánh kinh

Tỳ kheo đi đến nơi Thế tôn, sau khi đến, ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên rồi, Tỳ kheo ấy bạch Thế tôn: Giác chi, giác chi, bạch Thế tôn, được gọi như vậy. Như thế nào bạch Thế tôn gọi là giác chi ?

- Này Tỳ kheo, đưa đến giác ngộ nên gọi là giác chi [1].

Ở đây, Tỳ kheo tu tập niệm giác chi [2], trạch pháp giác chi [3], tinh tấn giác chi [4], hỷ giác chi [5], khinh an giác chi [6], định giác chi [7], xả giác chi [8], liên hệ viễn ly, liên hệ ly tham, liên hệ đoạn diệt, hướng đến từ bỏ [9].

Đưa đến giác ngộ, này Tỳ kheo nên gọi Giác chi.

III - Chú thích sơ lược

[1]. Giác chi (bojjanga): định nghĩa của Phật thật rõ ràng: yếu tố giúp người tu hành giác ngộ. Bảy giác chi là những yếu tố tiềm ẩn nơi mỗi người. Nếu được phát triển chúng sẽ là phương tiện giúp chúng ta đạt được ba minh (tevijja):

1- Túc mạng minh (nhớ các kiếp trước)

2- Thiên nhãn minh (thấy rõ và xa)

3- Lậu tận minh (phiền não tiêu sạch) Mục đích của đạo Phật là giác ngộ. Có giác ngộ thì mới giải thoát. Với mục đích này, đạo Phật vốn là một đạo lý giác ngộ chứ không phải là tôn giáo thần quyền chú trọng cầu xin cứu rỗi.

[2]. Niệm (sati): Chú ý, quán niệm, trạng thái thức tỉnh thường xuyên và hoàn toàn đối với bản thân và sự vật. Nhờ có niệm giác chi mà hành động, ngôn ngữ và tâm ý được kiểm soát. Thiếu niệm giác chi thì không thể có sự hiểu biết và trí tuệ

[3]. Trạch pháp (dhammavicaya): sự hoài nghi có chừng mức, phân tích khách quan, lựa chọn đúng đắn và hiểu biết tường tận. Trạch pháp giác chi là một loài đá thử vàng giúp ta thấy được chơn lý dưới ánh sáng của đạo lý Duyên sanh, Vô ngã, Vô thường.

[4]. Tinh tấn (viriya): Tiến bộ, chuyên cần, không mệt mỏi, nhiệt tâm, dũng cảm trên đường đạo.

[5]. Hỷ (p�ti): hoan hỷ và không hề buồn nản trong sự thực hiện lý tưởng.

[6]. Khinh an (passaddhi): sự nhẹ nhàng an tịnh cuả thân tâm như nước hồ thu trong lặng phản chiếu trăng rằm.

[7]. Định (samâdhi): sự ổn định, vững chắc của tâm ý như cây nến ở vào nơi không gió, không chao động, vững vàng. Định giúp ta diệt trừ phiền não, thanh tịnh hoá tâm ý và phát triển trí tuệ.

[8]. Xả (Upekkhâ): Quân bình, tự tại, không thiên chấp; có thể ví như trạng thái của một chiếc thuyền tiến tới một cách không nghiêng ngả, lao chao trên giòng sông.

[9]. Bảy giác chi này làm cho người tu hành xa lìa điều xấu ác (viễn ly), từ bỏ tham muốn dục lạc (ly tham), đoạn diệt phiền não, nguyên nhân đau khổ, và hướng đến sự từ bỏ những gì không chơn thật và không an lạc.

Thích Thiện Châu

Chân thành cám ơn Đh Đoàn Viết Hiệp đã có thiện tâm giúp đánh máy vi tính

Source: Người Cư Sĩ, France, http://www.multimania.com/cusi/

Kinh Năm căn

Thích Thiện Châu

I - Giới thiệu

Bài kinh này được rút ra từ Tương Ưng Bộ (Samyutta nikâya tập V, trang 196-197, Pâli Text society). Toàn bộ đã được T.T Minh Châu dịch ra tiếng Việt. Phật học viện Vạn Hạnh đã phát hành và đang in lại thành sách đẹp. Nội dung kinh thuyết minh về năm căn.

Căn (Indriya) nghĩa là gốc rễ hay khả năng. Cây có gốc rễ thì cành lá hoa trái mới phát triển, và người Việt thường nói: "Người ấy có căn tu", "Thiện căn ở tại lòng ta" v.v... Chữ căn trong những câu nói ấy chỉ cho khả năng tiềm ẩn nơi mỗi người. Khả năng này nếu được phát triển có thể đưa chúng ta đến địa vị giác ngộ giải thoát như Phật.

Theo Phật, khả năng nầy có năm phương diện: lòng tin tưởng, sự tinh tấn, sức ký ức, sự định tâm và trí tuệ; thường được gọi là năm căn.

1. Tín căn: Lòng tin tưởng nơi sự giác ngộ của Phật, bậc có đủ 10 đức tánh cao đẹp. Như vậy tin Phật là hướng về sự giác ngộ, là tự tin. Tin Phật tức là tin Pháp, đạo lý do Phật thuyết minh, và cũng tức là tin Tăng, những đệ tử chơn chánh của Phật, thực hiện giác ngộ và giác ngộ kẻ khác.

2. Tấn căn: Sự tinh tấn trên đường Đạo, trong sự tu hành: bỏ ác làm lành một cách chuyên cần , không mệt mỏi không thối lui. Thiếu tinh tấn thì sự hướng về giác ngộ chỉ là lý tưởng không bao giờ được thực hiện.

3. Niệm căn: Trí nhớ những hành động và lời nói trong mục đích kiểm soát và thanh tịnh hoá thân tâm.

4. Định căn: Không tán loạn, tập trung tư tưởng do không mê say ảo ảnh của cảnh vật, nhất tâm trong thiền quán.

5. Tuệ căn: Hiểu rõ nguyên lý sanh diệt của sự vật - thấy biết sự vật một cách như thật đúng như các đạo lý Duyên khởi (paticcasamuppâda), Vô ngã (Anatta), Vô thường (Anicca); nhờ sự hiểu biết đúng đắn này mà khổ đau bị tiêu diệt và an lành thể hiện.

Năm căn nầy tiềm ẩn trong mỗi người song phải tạo đủ điều kiện cho chúng phát triển một cách quân bình. Trong năm căn, Tín căn và Tuệ căn phải được phát triển quân bình vì nếu Tín căn quá phát triển mà thiếu tuệ căn thì có thể trở thành mê tín, cuồng tín. Trong khi đó, nếu tuệ căn quá phát triển mà thiếu tín căn thì có thể trở thành khôn ranh, vô đạo; cũng vậy, nếu tấn căn quá phát triển mà thiếu đ�nh căn thì có thể trở thành loạn động. Trong khi đó nếu đ�nh căn quá phát triển mà thiếu tấn căn thì có thể trở thành đần đừ. Còn Niệm căn thì phải được phát triển đều đặn cùng với hai đôi căn kia.

Như vậy năm căn là gốc rễ của sự giải thoát. Và năm căn nầy khi được phát triển một cách hoàn toàn, sẽ trở thành năm lực (bala): sức mạnh của lòng tin mà sự nghi ngờ không thể lung lay ; sức mạnh của tinh tấn mà lười biếng không thể kéo lui ; sức mạnh của trí nhớ mà lãng trí không thể làm quên lãng ; sức mạnh của định tâm mà tán loạn không thể làm rối trí ; sức mạnh của trí tuệ mà ngu si không thể làm mê lầm.

Tu dưỡng có nghĩa là phát triển năm căn một các quân bình cho đến khi năm căn trở thành năm lực.

II - Chánh kinh

Các Tỳ kheo, có năm căn (1). Những gì là năm căn? - Tín căn, Tấn căn, Niệm căn, Định căn, Tuệ căn.

Và các Tỳ kheo, tín căn là gì? Ở đây, các Tỳ kheo, bậc Thánh Thanh văn (2) có lòng tin, đặt lòng tin nơi sự giác ngộ của Như lai: Chính Thế tôn là bậc A-la-hán, Chánh biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư,, Phật, Thế tôn (3). Các Tỳ kheo, ấy là tín căn.

Và các Tỳ kheo, tấn căn là gì? Ở đây, các Tỳ kheo, bậc Thánh Thanh văn sống với sự phát khởi tinh tấn, diệt trừ các điều ác, thành tựu các Pháp lành, nổ lực kiên trì, không từ bỏ sự cố gắng thực hiện các pháp lành. Các Tỳ kheo, ấy gọi là tấn căn.

Và các Tỳ kheo, niệm căn là gì? Ở đây, các Tỳ kheo, bậc Thánh Thanh văn có chánh niệm (4), thaè nh tựu niệm tuệ (5) thù thắng, chánh niệm và tùy niệm (6) đày đủ các hành động và lời nói từ lâu Các Tỳ kheo, ấy gọi là niệm căn.

Và các Tỳ kheo, định căn là gì? Ở đây, các Tỳ kheo, bậc Thánh Thanh văn sau khi từ bỏ (sự chấp trước) pháp sở duyên (đối tượng của giác quán), chứng được định và nhất tâm (7). Các Tỳ kheo, ấy gọi là định căn.

Và các Tỳ kheo, tuệ căn là gì? Ở đây, các Tỳ kheo, bậc Thánh Thanh văn có tuệ, thành tựu trí tuệ về nguyên lý sanh diệt của các pháp (8), trí tuệ thể nhập (các pháp) của các bậc Thánh đưa đến sự tiêu diệt hoàn toàn khổ đau (9). Các Tỳ kheo, ấy gọi là tuệ căn.

Các Tỳ kheo, những thứ ấy gọi là năm căn.

III - Chú thích sơ lược

(1). Căn (indriya): Khả năng, ở đây chỉ cho khả năng tinh thần, căn bản cho sự giác ngộ giải thoát.

(2). Thánh thanh văn (ariyasâvaka): đệ tử của Phật có quá trình tu chứng đúng theo chánh pháp.

(3). Mười hiệu của Như lai (Tathâgata):

1. A la hán: giải thoát đáng cung kính.

2. Chánh biến tri: bậc hiểu biết đúng đắn và cùng khắp.

3. Minh hạnh túc: bậc trí đức đầy đủ

4. Thiên thệ: bậc sống trong đời một cách khéo léo

5. Thế gian giải: bậc hiểu đời

6. Vô thượng sĩ: bậc cao cả không ai bằng.

7. Điều ngự trượng phu: bậc dìu dắt kẻ trượng phu

8. Thiên nhân sư: bậc thầy của trời và người

9. Phật: bậc giác ngộ hoàn toàn

10. Thế tôn: bậc được người đời tôn kính

(4). Chánh niệm (sati): sự thức tỉnh đối với sự vật, trí nhớ những gì đã làm và đã nói

(5). Niệm tuệ (satinepakka): cũng có nghĩa chánh niệm và thận trọng

(6). Tùy niệm (anussati): nhớ lại hay là quán niệm.

(7). Nhất tâm (cittassa ekagata): Tâm ý và đói tượng hay đối tượng trong thiền quán là một, không có sự sao lãng hay rối loạn.

(8). Nguyên lý sanh diệt của các Pháp: sự thật nơi các pháp là luôn luôn biến chuyển đổi thay - vô thường, bởi vì sự vật vốn không "thật có" (vô ngã) vì do nhân duyên (duyên khởi) mà có. Nhân duyên hội tu thì sự vật sanh khởi, nhân duyên tan rã thìsự vật tiêu diệt.

(9). Đưa đến sự tiêu diệt hoàn toàn khổ đau: có trí tuệ thì có giác ngộ chơn lý thì giải thoát khổ đau.

Thích Thiện Châu

Chân thành cám ơn Đh Đoàn Viết Hiệp đã có thiện tâm giúp đánh máy vi tính

Source: Người Cư Sĩ, France, http://www.multimania.com/cusi/

Phân tích Kinh Năm Vị

(Anatta-lakkhana sutta)

Hòa Thượng Thích Thiện Siêu

Khi một vị Tỷ-kheo nghe và ngộ lý Tứ đế thì vị ấy chứng được cái gì? Họ được "vĩnh ly trần cấu, đắc pháp nhãn tịnh, dĩ kiến đạo tích".

Dĩ kiến đạo tích tức là thấy được dấu đạo, như thấy được cái dấu của con trâu, từ cái dấu ấy mà lần tìm thì sẽ thấy con trâu. Ở đây, ngộ lý Tứ đế cũng như mới tìm thấy dấu chân trâu, chứ chưa phải là trâu thật. Nhưng nhờ thấy đúng cái dấu chân đó thì nó mới hướng dẫn chúng ta tìm ra con trâu thật. Nếu không nhờ dấu chân của nó, thì dù có đi loanh quanh hoài chúng ta cũng không biết trâu đi hướng nào.

Đắc kiến đạo tích cũng y như vậy. Đó mới chỉ là chứng quả Tu-đà-hoàn mà thôi.

Trong bài kinh Năm Vị (*) này, chúng ta thấy Phật gọi: "Này các Tỷ-kheo!". Vậy các Tỷ-kheo ấy là ai? Đó chính là năm anh em Kiều-trần-như. Khi nghe Ngài nói lý Tứ đế rồi thì cả năm vị đều đắc kiến Đạo tích. Khi đắc kiến Đạo tích rồi cả năm đồng xin: "Bạch đức Thế Tôn, xin Ngài cho năm anh em chúng con xuất gia". [ Ở đây cần chú ý, khi đắc kiến Đạo tích chưa phải trở thành một vị Tỷ-kheo ] Bấy giờ Phật nói: "Được". Ngài gọi: "Thiện lai Tỷ-kheo, tu phát tự lạc, Ca-sa trước thân, tức thành Sa-môn". Câu này là một câu nếp.

Ngày xưa, khi một đệ tử tới xin xuất gia với đức Phật, Ngài không có mở Đại giới đàn, làm phép Yết-ma, thỉnh tam sư thất chứng như bây giờ truyền thọ Tỷ-kheo giới. Đối với Phật lúc ấy chưa có Tỷ-kheo tăng để làm yết-ma, thứ đến chính ngay đức Phật, ngài là Pháp chủ, Ngài là Giáo chủ, cho nên Ngài cho phép ai xuất gia thì người đó trở thành một Tỷ-kheo, trở thành người xuất gia. Sau này các hàng đệ tử Phật không được phép làm như vậy. Nếu các hàng đệ tử Phật ai cũng nói "Thiện lai Tỷ-kheo", bắt chước như Phật thì lộn xộn vô cùng! Khi năm vị Tỷ-kheo này nghe pháp Tứ đế thì đắc Pháp nhãn tịnh (được con mắt Pháp thanh tịnh), liền xin Phật xuất gia làm Sa-môn và Ngài dạy: "Thiện lai Tỳ kheo! Tu phát tự lạc, Ca-sa trước thân, tức thành Sa-môn". Nghĩa là: "Lành thay Tỷ-kheo! Khi ấy râu tóc tự rụng, Ca-sa mặc vào thân, tức thành Sa-môn".

Thời đức Phật lúc đầu, ai tới xin tu với Ngài thì Ngài chỉ nói "Thiện lai Tỷ-kheo" là đầy đủ giới pháp, trở thành Tỷ-kheo. Bây giờ chúng ta không thể bắt chước và cũng không ai có quyền bắt chước Ngài mà gọi "Thiện lai Tỷ-kheo" được, tất cả phải qua Yết-ma truyền giới, đủ tam sư thất chứng mới thành một Tỷ-kheo. Cho nên Tỷ-kheo sau này là Yết-ma Tỷ-kheo chứ không phải là Thiện lai Tỷ-kheo được.

"Thiện lai Tỷ-kheo" chữ Pàli viết: "Ehi Bhikkhu". Ehi là thiện lai, Bhikkhu là Tỷ-kheo, chữ Sanskrit là Bhishu.

Vậy Bhikkhu có nghĩa gì? Trong Luật, Sa-di dịch là Tức từ, còn Tỷ-kheo có ba nghĩa: 1. Khất sĩ, 2. Bố Ma, 3. Phá ác.

1. Khất sĩ: Là người mang bình bát đi xin ăn. Thời đức Phật là thời Ngài với bình bát đi khất thực để nuôi sống thân mạng. Cho nên người nào đến với Ngài để xin xuất gia, khi được Ngài chấp thuận, Ngài liền hỏi họ đã có bình bát chưa, nếu chưa thì về sắm cho đủ đã. Chính đức Phật, Ngài cũng phải dùng bình bát để khất thực, vì vậy mà đời sống của Ngài và các đệ tử rất an lạc. Ở Ấn Độ ngày xưa, hạng người khất sĩ được dân chúng trọng vọng, đó là một hạng người cao quý. Khất sĩ là ý nghĩa như vậy.

2. Bố Ma: Là Ma thấy sợ lắm. Ma thấy một người đi tu theo Phật nó nghĩ rằng quân của nó sẽ bị hao mòn, sẽ bị giảm thiển nên đâm ra lo sợ, gọi là làm ma sợ.

3. Phá ác: Là phá giặc phiền não.

Chữ Tỷ-kheo nguyên là dịch âm chữ Bhikkhu mà thôi. Người Trung Hoa còn dịch âm ra chữ Hán là Bí-sô, Sa-môn, Tỷ-kheo. Bí-sô theo sách Phiên Dịch Danh Nghĩa ghi Bí-sô là một thứ cỏ thơm trên núi Tuyết. Loại cỏ này có năm đặc tính :

- Thể tánh nhu nhuyến.

- Dẫn mạn bàng bố.

- Hinh hương viễn văn.

- Năng liệu đông thống.

- Bất bội nhật quang.

Đó là năm đặc tính của chữ Bí-sô. Phật giáo lấy ý này để chỉ cho một vị Tỷ-kheo cũng có đủ các đức tính ấy. Bây giờ chúng ta tìm hiểu năm đặc tính trên là gì?

- Thể tánh nhu nhuyến: Vì nó ví dụ cho thể tánh của vị Tỷ-kheo đã có một sự tu tập chín chắn rồi thì thân, khẩu, ý, tất cả đều nhu nhuyến, mềm mại, dịu dàng, không thô tháo, không hung bạo, không dữ dằn.

- Dẫn mạn bàng bố: Mạn là cây cỏ mọc tràn ra, mọc dài ra, bò lan ra. Chữ bàng là tràn lan ra. Ở đây ví dụ cho vị Tỷ-kheo với một chiếc y, một bình bát, đi khắp thế gian để mà truyền bá chánh pháp, lợi lạc quần sinh.

- Hinh hương viễn văn: Vì mùi thơm của nó bay xa lắm. Ở đây ví dụ cho giới đức của vị Tỷ-kheo. Giới đức này ai nghe cũng thích, ai tiếp xúc cũng ưa.

- Năng liệu đông thống: Đó là vị thuốc chữa được sự đau nhức. Ở đây ví dụ cho vị Tỷ-kheo có khả năng chữa được phiền não đau nhức cho chúng sinh.

- Bất bội nhật quang: Là không ngược với ánh sáng mặt trời (mặt trời hướng về ngả nào thì nó hướng theo ngả đó). Ở đây ví dụ cho vị Tỷ-kheo không đi ngược lại với ánh sáng Phật pháp, luôn luôn có Chánh tri kiến, Chánh tư duy, đi đúng với giáo pháp của Phật, không đi ngược lại, không quay lưng lại với Kinh, Luật, Luận của Phật.

Muốn nắm được tinh yếu của giáo lý Phật dạy thì phải học, phải tìm hiểu, Nếu không hiểu gì Phật pháp cả thì khi có người khác họ xuyên tạc, họ nói tôi đọc câu đó từ trong kinh Kim-cang, mình không biết cũng tán đồng theo, thì mình coi như "tức đồng mà thuyết". Thành thử nếu chúng ta không học, thì người khác có thể xuyên tạc, léo lắt, quanh co, đổ cho Phật nói để chê bai, mà mình không cải chánh lại còn tán thành theo câu họ nói, tức là đi ngược lại với ánh sáng Phật pháp.

Ngày trước ở đây, có một người dịch kinh, ông ta nói Cấp-cô-độc là một đại thương gia ở Hoa Kỳ mà cũng có người đi quyên tiền để ấn tống! Câu "Kỳ thọ Cấp-cô-độc viên", Cấp-cô-độc là một đại thí chủ cúng dường tịnh xá Kỳ Hoàn cho Phật, thế mà có người dịch là một đại thương gia ở Hoa Kỳ (Kỳ thọ). Họ dịch chữ Kỳ là nước Hoa Kỳ! Thế cho nên muốn không đi ngược lại ánh sáng thì phải biết Phật pháp. Nếu không biết Phật pháp thì không biết đâu mà mò, không biết đi ngược hay không đi ngược. Họ đi ngược mình cũng không biết, mà đi xuôi mình cũng chẳng hay. Có học mới biết, còn không học thì làm sao mà biết được!

Tóm lại, muốn không đi ngược với Phật pháp thì phải hiểu Phật pháp, biết cái tinh hoa của Phật pháp để nắm cho vững. Đạo lý vô ngã, vô thường, nhân quả, luân hồi... phải nắm cho thật vững, nếu không thì sẽ đi ngược lại ánh sáng của Phật.

Cỏ Bí-sô có năm đặc tính như vậy, cho nên dùng cỏ Bí-sô để chỉ cho một vị Tỷ-kheo. Thành thử chữ Tỷ-kheo ở đây là một chữ đặc biệt, chỉ ở trong Phật giáo mới dùng, còn các tôn giáo khác thì không xưng Tỷ-kheo, mà họ chỉ xưng Sa-môn thôi.

Như vậy ở Ấn Độ khi nói Tỷ-kheo,Tỷ-kheo-ni là thuần túy chỉ cho người xuất gia ở trong nhà Phật; trái lại, khi nói Sa-môn có ý nói chung cho những người thoát ly gia đình đi xuất gia bất cứ ở trong giáo phái nào, cũng đều gọi là Sa-môn hết. Vì vậy cho nên người xuất gia trong đạo Phật cũng gọi là Sa-môn, ở ngoại đạo cũng gọi là Sa-môn.

Những ai thoát ly gia đình, đi xuất gia đều gọi là Sa-môn. Riêng Bà-la-môn thì chỉ có giai cấp Bà-la-môn mới gọi là Bà-la-môn, còn các giai cấp khác không gọi là Bà-la-môn.

Sau khi năm vị Tỷ-kheo trong nhóm Kiều-trần-như nghe pháp Tứ đế, kiến Đạo tích rồi, xin Phật đi xuất gia thì Ngài nói: "Thiện lai Tỷ-kheo", tu phát tự lạc, Ca-sa trước thân, tức thành Sa-môn. Ở đây, tôi sẽ giải thích một số từ chuyên môn mà chúng ta đã nhắc ở trên :

- Tu phát tự lạc (râu tóc tự rụng): Tự rụng là thế nào? Ngài nói vậy, nó rụng liền hay sao? Ở đây Ngài cho phép cạo bỏ râu tóc chứ không phải nó tự rụng liền đâu!

- Ca-sa trước thân: Đó là Ngài cho phép sắm y Ca-sa mà mặc. Thành thử khi nói Thiện lai Tỷ-kheo tức là Phật đã phú Pháp, phú Giới cho rồi. Đó là phần tinh thần, nhưng còn hình thức thì sao? Tức là phải cạo bỏ râu tóc, phải mặc áo Ca-sa, chứ để áo thế gian coi sao được. Như vậy về mặt tinh thần là Phật đã phu cho Giới pháp bằng cách gọi Thiện lai Tỷ-kheo là đã đầy đủ 250 giới. Về hình thức, râu tóc phải cạo, Ca-sa mặc vào thân, bấy giờ mới trở thành một vị Tỷ-kheo với đầy đủ ý nghĩa của nó.

- Khi đã thành Tỷ-kheo như vậy rồi, Phật mới giảng bài kinh Vô ngã này. Phật gọi:

"Này các Tỷ-kheo, Sắc này là vô ngã. Nếu Sắc là ngã, thời Sắc không thể dẫn đến khổ não và có thể mong rằng Sắc của tôi là như thế này, Sắc của tôi không thể như thế này. Này các Tỷ-kheo, vì Sắc là vô ngã, nên Sắc dẫn đến khổ não và không thể mong rằng Sắc của tôi là như thế này, mong rằng Sắc của tôi không thể như thế này".

Trong đoạn kinh này, đầu tiên Phật nêu Sắc là vô ngã. Xưa nay, ai cũng nói Sắc là ngã, bây giờ Phật nói Sắc là vô ngã, Ngài nói như vậy có ý gì? Trước tiên Ngài nêu lên một tiêu đề để khẳng định: Sắc là vô ngã(Nhân minh gọi là Lập tôn). Nhưng vì sao Sắc là vô ngã? Vì nếu Sắc là ngã thời Sắc không dẫn đến đau khổ và có thể mong rằng Sắc của tôi là thế này, Sắc của tôi không thể như thế này (Nhân).

Vậy Sắc là gì mà dẫn đến đau khổ? Đây là nói cái thân xác của chúng ta. Thân xác của chúng ta nói Sắc là ngã là vì quan niệm chấp thủ cái mũi này là của tôi, cái tay này là của tôi... Nếu như cái mũi là tôi thật, thì nó không dẫn tới đau khổ. Vì chấp thủ là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi nên có thể mong rằng hắn luôn luôn mướt, trơn, đẹp; mong rằng cái mũi này, cái sắc này như thế này, chứ đừng như thế kia; nghĩa là nó phải đẹp, phải tốt, ai thấy cũng thích chứ đừng méo, đừng xẹo, đừng sứt, đừng có như thế kia; nếu Sắc là ngã thì phải y như vậy. Lý do của Phật đưa ra ở đây là: Sắc là ngã, thì cái mũi này tất nhiên không dẫn đến đau khổ. Vì Sắc không phải là ngã cho nên mới dẫn đến đau khổ. Vì vậy mới không mong rằng Sắc của ta như thế này, Sắc của ta không như thế này. Vì cái mặt này không phải là ngã cho nên cái mặt này mới dẫn đến sự nhăn nheo, đau nhức, khổ não. Chứ cái mặt này là ngã thì tức nhiên cái mặt này ta muốn nó phải trơn, phải láng, phải đẹp, ai thấy cũng ưa, chứ đừng có cái méo mó, thì nó làm theo, phải như vậy mới nói là ngã. Nếu Sắc là ngã thì tạo sao ta muốn nó đừng nhăn mà nó vẫn nhăn? Ta muốn tai đừng điếc, nó vẫn cứ điếc; mũi đừng trịt, nó cứ trịt... như vậy nó cứ dẫn tới đau khổ. Điều đó chứng tỏ Sắc là vô ngã nên ta không có một sự tự tại gì đối với Sắc hết. Nó muốn sao thì muốn, ta cũng đành chịu thôi. Như vậy, Sắc là vô ngã. Từ đó kết luận: Mũi này, mắt này, lưỡi này, thân này... tất cả đều là vô ngã. Sắc như vậy, thọ, tưởng, hành, thức cũng đều vô ngã như vậy.

"Này các Tỷ-kheo, Thọ là Ngã. Nếu Thọ là ngã, thời Thọ không thể dẫn đến khổ não, và có thể mong rằng, Thọ của tôi là như thế này, mong rằng Thọ của tôi không phải như thế này. Vì Thọ là vô ngã, nên Thọ dẫn đến khổ não và không thể mong rằng: Thọ của tôi như thế này, và mong rằng Thọ của Tôi không thể như thế này".

Như vậy Thọ là gì? Là cảm giác vui buồn, không vui không buồn, mừng, lo... Cảm giác đó hằng ngày chúng ta thường gặp. Người ta chấp ngã là chấp cái gì? Là chấp cái sắc thân này làm ta, nếu không có sắc thân này thì có ai chấp cái không không để làm ta đâu, chấp cái hư không, cái trống không làm ta đâu. Mà người ta chấp ngã là chấp sắc thân này làm ngã. Sắc thân là gì? Là tai, mắt, mũi, lưỡi, thân. Chấp tai là ngã, mũi là ngã... tức chấp Sắc là ngã, ngoài ra còn chấp sự cảm giác, cảm xúc như vui buồn, không vui không buồn cho đó là ngã nên mới sinh đau khổ.

"Này các Tỷ-kheo, Tưởng là vô ngã, nếu Tưởng là ngã, thời Tưởng không thể dẫn đến khổ não và có thể mong rằng, Tưởng của tôi như thế này, mong rằng Tưởng của tôi không thể như thế này. Này các Tỷ-kheo, vì Tưởng là vô ngã, nên Tưởng dẫn đến khổ não, và không thể mong rằng, Tưởng của tôi như thế này, mong rằng Tưởng của tôi không phải như thế này".

Chấp Tưởng là gì? Tưởng là tưởng tượng, ý tưởng, nhìn thấy sự vật gì, bây giờ đây đem cái tâm so đo tưởng cái này qua cái khác, kéo quá khứ xuống hiện tại, kéo vị lai lên quá khứ... đó gọi là Tưởng. Nếu người ta chấp ngã, bỏ ngoài cái đò ra, thì chấp cái gì làm ngã? Họ chấp Tưởng làm ngã nên sinh đau khổ.

"Này các Tỷ-kheo, Hành là vô ngã. Nếu Hành là ngã thời Hành không thể dẫn đến khổ não và có thể mong rằng Hành của tôi như thế này, mong rằng Hành của tôi không phải như thế này. Này các Tỷ-kheo, vì Hành là vô ngã, nên Hành dẫn đến khổ não và không thể mong rằng Hành của tôi như tôi như thế này, và không thể mong rằng Hành của tôi không phải như thế này".

Chấp Hành là gì? Chấp Hành là ngã, là chấp ý chí tác động, ý chí hành động.

Nếu không chấp ý chí hành động, thì chấp cái gì làm ngã? Là chấp sự nhận biết hằng ngày của mình tiếp xúc với sự vật: Nhận biết cái nọ, nhận biết cái kia nói nó là ngã. Nếu bỏ cái nhận biết đó ra thì chấp cái gì làm ngã. Cho nên nói chấp ngã không ngoài chấp năm thứ Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức đó làm ngã. Do đó cho nên Phật nhắm vào nơi chỗ chúng sinh chấp Sắc, Thọ, Tưởng, Hành và Thức đó để phá trừ cái ngã chấp đó đi. Ngài phá bằng cách nêu lên cái Sắc là vô ngã. Vì Sắc là ngã cho nên nó mới dẫn tới đau khổ. Ví dụ Răng rụng, Mũi sứt, Tai điếc sẽ dẫn tới đau khổ. Và người ta không thể mong nó được theo ý muốn của mình; mong nó đừng như thế này, chứ đừng như thế kia, không thể được. Sắc như vậy, thì Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng như vậy.

"Này các Tỷ-kheo, Thức là vô ngã. Nếu Thức là ngã, thời Thức không thể dẫn đến khổ não và có thể mong rằng Thức của tôi như thế này, mong rằng Thức của tôi không phải như thế này. Này các Tỷ-kheo, vì Thức là vô ngã, nên Thức dẫn đến khổ não và không thể mong rằng, Thức của tôi như thế này, mong rằng Thức của tôi không phải như thế này.

- Này các Tỷ-kheo, các Thầy nghĩ thế nào, Sắc là thường hay vô thường?

- Bạch Thế Tôn, là vô thường.

- Cái gì vô thường là khổ hay vui?

- Bạch Thế Tôn, là khổ.

- Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng khi quán cái ấy là: "Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi?"

- Bạch Thế Tôn, không.

- Thọ, tưởng, hành, thức là thường hay vô thường?

- Bạch Thế Tôn, là vô thường.

- Cái gì vô thường là khổ hay vui?

- Bạch Thế Tôn, là khổ.

- Cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến hoại, có hợp lý chăng khi quán cái ấy là: "Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi?"

- Bạch Thế Tôn, không.

- Do vậy, này các Tỷ-kheo, phàm Sắc gì quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc trong hay ngoài, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần, cần phải được như thật quán với chánh trí như sau: "Cái này không phải là của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi".

- Phàm thọ gì, tưởng gì, hành gì, thức gì... quá khứ, hiện tại, vị lai, hoặc trong hay ngoài, thô hay tế, thắng hay liệt, xa hay gần, cần phải được như thật quán với chánh trí như sau: "Cái này không phải là của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi".

Bây giờ Phật tiến thêm một bước nữa, Ngài hỏi các Tỷ-kheo: "Sắc là thường hay vô thường?". Các Tỷ-kheo nói: "Vô thường". Ngài chứng minh: Ví dụ như vừa nói cái thân này là tôi thì nó biến đi rồi, thành thân khác rồi. Có người nói tóc là của tôi, vừa sờ lên đầu thấy còn mướt, nhưng khi sờ lại thì nó đã khác đi rồi, nó đã có những sợi bạc. Nó bạc trong từng giây, từng phút, từng sát na, trong khi anh vừa nói tóc tôi xanh thì nó bạc rồi. Như vậy có nói ngã được không? Nên nói nó là vô thường. Thọ vô thường, Tưởng vô thường, Hành vô thường, Thức vô thường. Có ai trong khi thọ vui mà muốn cho cái vui ấy tiêu đi không? Chắc không. Nhưng mà nó cứ tiêu mất, cứ trôi qua, không theo ý muốn của người ta. Con người muốn một cách, nó biến đổi một cách, nó không theo ý muốn của con người, vì thế cho nên sinh ra đau khổ. Khổ có ba thứ: Khổ khổ, hành khổ và hoại khổ. Khổ khổ tức là cái khổ của khổ thọ. Hành khổ là cái khổ của bất khổ bất lạc thọ. Hoại khổ là cái khổ của lạc thọ. Ba cái thọ đó không có cái nào là cái vui hoàn toàn mà chính ba cái thọ đó là ba cái khổ. Như vậy Sắc vô thường, Thọ vô thường, Tưởng vô thường, Hành vô thường, Thức vô thường. Vì vô thường cho nên vô ngã.

Kế tiếp Phật lại hỏi: "Vậy cái gì vô thường, cái đó khổ hay vui? Các Tỷ-kheo trả lời: "Cái gì vô thường, cái đó đưa đến đau khổ". Nên nhớ rằng chữ này cắt nghĩa như thế mới đúng. Mặc dầu Phật hỏi cái gì vô thường, cái đó khổ hay vui, thì nên hiểu: Cái gì vô thường, cái đó đưa đến khổ hay vui, vì chính cái vô thường nó không khổ không vui gì hết. Ví dụ cái hoa sáng nở ra, chiều tối rụng đi. Sáng nở chiều tàn, đó là vô th�ờng. Chính từ bản chất cái hoa nó không khổ không vui gì hết nhưng nó đưa tới cái khổ cái vui cho người ta, vậy nên nói vô thường đưa đến khổ hay vui? Cái vô thường đưa đến khổ.

Phật lại hỏi tiếp: "Vậy cái vô thường đưa đến khổ như vậy nên chăng, có hợp lý chăng khi nói cái này là ta, cái này là của ta, cái này là tự ngã của ta. Cái gì vô thường, đã khổ như vậy có nên chăng, có hợp lý chăng cho rằng cài này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi. Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức vô thường, khổ, không tự tại thì có nên chăng, có hợp lý chăng cho cái Sắc này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi".

Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng đều như vậy.

Vì sao Phật nêu tiêu đề Sắc là vô ngã? Vì nó không tự tại, nó muốn đau thì đau, nó muốn lành thì lành, nó muốn béo thì béo, nó muốn gầy thì gầy, ta không có quyền gì đối với nó cả. Vì vậy cho nên nói nó là vô ngã, vô thường, đưa đến đau khổ. Ba lý do Ngài nêu lên là không tự tại, là vô thường, dẫn đến khổ đau, cho nên không phải là ngã. Khi Sắc là vô thường, đưa đến đau khổ, vậy có hợp lý chăng khi nói Sắc này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi? Ngài hỏi có hợp lý chăng có nghĩa là không hợp lý. Nếu ai bám vào cái không hợp lý mà chấp tức gọi là vô minh. Không hợp lý mà chấp là phi lý, phi lý là vô minh. Ba luận đề: "Cái này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi" là một cái chấp vô minh. Cái này là của tôi là có tâm ngã ái, ưa đắm cái đó, nên chấp cái này là của tôi. Khi đã ưa của tôi rồi thì tự kiêu căng, tự cho mình là lớn, là cao, là hơn ở trong cái ngã chấp của mình. Vì ngã mạn nên chấp cái này là tôi, rồi vì cái ngã kiến nên chấp cái này là tự ngã của tôi.

Phật dạy cho chúng ta biết rằng, Sắc nó không tự tại, nó vô thường, nó đưa đến đau khổ, vì thế Sắc là vô ngã. Sắc vô ngã rõ ràng như vậy rồi, bây giờ đây có hợp lý chăng khi chấp Sắc này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi. Thọ, Tưởng, Hành, Thức có hợp lý chăng... khi chấp cái này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi. Đây là một lối dạy hết sức đơn giản mà rất cụ thể, sâu sắc, chỉ đúng cái nguồn gốc đau khổ của chúng sinh. Ngài hỏi thế cốt để cho người đối diện tự trả trả lời lấy. Lẽ tất nhiên người có trí khi nghe như vậy thì biết không hợp lý tí nào khi chấp Sắc... là ngã.

Bây giờ Ngài mới kết luận: "Do vậy này các Tỷ-kheo, phàm Sắc gì quá khứ, hiện tại, vị lai, hoặc trong hay ngoài, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần, cần phải được quán sát như thật với chánh trí như sau: Cái này không phải là tôi, cái này không phải là của tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi".

Ở trên Ngài mới nói Sắc theo nghĩa hẹp là Sắc thân, bây giờ Ngài mới nói Sắc theo nghĩa rộng hơn. Là bất cứ cái Sắc gì quá khứ, hiện tại, vị lai, trong ngoài, thô tế, liệt thắng, xa gần cần phải quán sát như thật (Chữ như thật này là đúng như sự thật, sự thật của nó như thế nào, quán sát đúng như nó, chứ đừng quán sát khác đi). Người ta thường thường vì tự ngã, vì tham vọng cho nên quán sát không đúng như sự thật. Ví dụ, có cái hoa mọc nơi bìa rừng. Hai người đi ngang qua, một người nhìn qua bỏ đi, một người lại khen cái hoa đẹp và muốn hái cái hoa này cho mình. Chúng ta thử hỏi, thế thì người ấy có quán đúng như thật không? Chắc không. Nó không quán đúng như thật với chánh trí. Có chánh trí mới quán như thật. Nó như thế nào thì quáng đúng như thế. Nó là vô thường thì phải quán nó là vô thường; nó là vô ngã thì phải quán nó là vô ngã; nó đưa đến đau khổ thì phải quán nó đưa đến đau khổ, chứ đừng quán khác đi. Nhưng thường thường người ta hay quán khác đi, hay quán theo lòng tham muốn chứ không quán theo chánh trí. Đối với chúng ta, cái gì cũng thường hết, cho nên cái gì cũng ưa giữ chứ không ưa bỏ. Vì quán không đúng như thật, đi ngược lại sự thật nên gây đau khổ. Lâu nay chúng ta cứ nghĩ cái thân là phải thường thôi, nhưng bất chợt có một bộ phận nào hư hỏng thì đau khổ vô cùng, tại sao? Vì mình đi ngược sự thật như thế, không quán với chánh trí như vậy, nên gây đau khổ. Bây giờ phải quán sát như thật với chánh trí, sự vật như thế nào, phải quán đúng nó như thế ấy, gọi là quán như thật với chánh trí. Như là của tôi, Sắc này không phải là tự ngã của tôi. Đây là một công án nếu nói theo ngôn ngữ Thiền.

Trên kia, có người chưa hiểu Sắc vô ngã, vô thường là gì, nên mới suy nghĩ bất hợp lý rằng, Sắc này là tôi, là của tôi, là tự ngã của tôi. Bây giờ họ đã hiểu, biết rõ ràng rồi, nên họ quán đúng như thật với chánh trí: Cái này không phải là tôi, cái này không phải là của tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi. Cho đến Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng quán như vậy.

"Này các Tỷ-kheo, thật vậy, đa văn Thánh đệ tử nhàm chán đối với Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Do nhàm chán, vị ấy ly tham; do ly tham, vị ấy giải thoát; khi giải thoát, biết rằng đã giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên, ta đã được giải thoát. Vị ấy biết rõ: Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lui trạng thái này nữa".

Khi một người, một Thánh đệ tử đa văn biết rõ lời dạy trên của Phật: Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức là vô ngã như vậy, bây giờ họ nhàm chán đối với Sắc, với Thọ, với Tưởng, với Hành, với Thức. Do nhàm chán, vị ấy ly tham, do ly tham, vị ấy giải thoát. Khi giải thoát vị ấy biết mình giải thoát. Trong sự giải thoát đó khởi lên trí biết rằng: Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại thân này nữa. Đó là giải thoát hoàn toàn, chứng được quả A-la-hán. Như vậy muốn chứng quả A-la-hán, phải trải bốn giai đoạn: Văn, Yểm, Ly, Thoát.

- Thế nào là đa văn Thánh đệ tử? Đa văn Thánh đệ tử là người nghe hiểu được lý vô ngã của Phật. Trái lại, không nghe hiểu được lý vô ngã của Phật thì gọi là "vô văn phàm phu". Nghe hiểu được lý Tứ đế của Phật gọi là đa văn Thánh đệ tử, gọi là Văn. Vì văn được cái lý vô ngã của Phật nên mới Yểm.

- Thế nào là Yểm? Yểm là chán nó, nhàm nó, không đắm say nó, gọi là Yểm. Do Yểm cho nên Ly (ly tham, lìa tham), do ly tham nên được giải thoát. Vậy kết quả của sự giải thoát đó như thế nào? Chính là: "Thử sinh dĩ tận, phạm hạnh dĩ tập, sở tác dĩ biện, bất thọ hậu hữu".

Trên con đường giải thoát, chúng ta thấy có bốn giai đoạn Văn, Yểm, Ly, Thoát là vậy. Khi đã không nghe thì cứ khư khư cho rằng Sắc là ngã, Thọ là ngã, Tưởng là ngã, Hành là ngã, Thức là ngã. Hoặc cái này là ta, cái này là của ta, cái này là tự ngã của ta. Do không nghe nên chấp như vậy. Bây giờ đây nghe rõ lý vô ngã của Phật rồi thì hiểu khác đi. Vì hiểu khác đi cho nên mới chán Sắc, chán Thọ, chán Tưởng, chán Hành, chán Thức. Do chán nên ly tham đối với Sắc, ly tham đối với Thọ, ly tham đối với Tưởng, ly tham đối với Hành, ly tham đối với Thức. Do ly tham nên mới được giải thoát. Đó là một bài kinh mà đức Phật đã dạy, nên khi phân tích, chúng ta thấy nó thấm thía vô cùng.

Đây là một phép tu tuần tự, có nghe mới chán, có chán mới lìa, có lìa mới giải thoát. Khi đã thoát rồi biết rõ rằng ta đã được giải thoát, biết rõ rằng thử sinh dĩ tận, phạm hạnh dĩ tập, sở tác dĩ biện, bất thọ hậu hữu. Thành thử trong kinh Nikaya, bất cứ lúc nào, khi một vị đã chứng quả A-la-hán cũng đều có câu: Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc nên làm đã làm xong, không còn trở lại trạng thái này nữa. Còn câu Viễn ly trần cấu, đắc pháp nhãn tịnh, dĩ kiến đạo tích là câu để nói khi kiến đạo tức đã chứng Tu-đà-hoàn. Bốn câu trên là câu kết. Còn ba câu dưới mới bắt đầu tu Đạo, mới thấy Đạo. Bốn câu trên kia là tu đã có kết quả, đã đạt Đạo. Thử sinh dĩ tận tức sinh thân này đến đây rồi thì thôi (chấm dứt) chứ không còn tiếp tục nữa. Cho nên khi giáng sinh Ngài cũng đã nói: "Ngã thử thai sinh, thử sinh dĩ tận".

- Phạm hạnh dĩ tập là gì? Tức là tu hạnh thanh tịnh, được vững vàng, được lập rồi.

- Sở tác dĩ biện là gì? Việc cần làm đã làm xong, đến đây là vô học rồi. Trái lại địa vị hữu học là chưa chứng quả A-la-hán, từ quả A-na-hàm trở xuống, vị ấy việc cần làm chưa làm xong, phạm hạnh chưa lập, còn làm, còn học nữa, chưa gọi là sở tác dĩ biện được. Đến A-la-hán thì việc cần làm đã làm xong, sở tác dĩ biện, bất thọ hậu hữu (không còn thọ thân sau nữa). Bốn câu này nói lên khi chứng được quả A-la-hán, cũng như nói viễn ly trần cấu... dĩ kiến đạo tích để nói đã chứng quả Tu-đà-hoàn mà thôi. Một bên kiến Đạo, một bên chứng Đạo, còn tu Đạo là giai đoạn giữa.

Bốn câu Thử sinh dĩ tận, phạm hạnh dĩ lập, sở tác dĩ biện, bất thọ hậu hữu là đối chiếu với đạo lý Tứ đế :

- Thử sinh dĩ tận: Là đối với Khổ đế. Tức là cuộc đời khổ đến đây đã tận rồi, đối với khổ đã hết rồi, chấm dứt rồi.

- Phạm hạnh dĩ lập: Là đối với Đạo đế. Tức là hạnh thanh tịnh tu tập giờ đây đã lập được rồi, đã thành tựu rồi.

- Sở tác dĩ biện: Là đối với Diệt đế. Tức việc làm đã làm xong, hết làm rồi.

- Bất thọ hậu hữu: Là đối với Tập đế. Tức không còn trở lại trạng thái này nữa, không còn trở lại thân sau nữa. Vì Tập đế là nguyên nhân sinh ra khổ, giờ đây Tập đế dứt cho nên không có thọ cái thân sau nữa. Chữ Bất thọ hậu hữu này là dịch: Không còn trở lại trạng thái này nữa mới sát. Còn dịch không còn trở lại thế gian này nữa là chưa sát, vì không phải thoát ly thế gian, trốn thế gian, mà chính ở thế gian này, nhưng không còn ở trong trạng thái thế gian như các chúng sinh khác; cho nên phải dịch không còn trở lại trạng thái này nữa (bất thọ hậu hữu).

Tóm lại, đây là một bài kinh hết sức súc tích. Từ đây về sau, bất cứ lý vô ngã nào cũng bắt đầu từ đây mà diễn dịch ra hết, không có gì khác./.

Hòa Thượng Thích Thiện Siêu

(Trích "Ngũ Uẩn Vô Ngã", Sài Gòn, 1999)

(*) Kinh nầy còn có tên là Kinh Vô Ngã Tướng, Tương Ưng Bộ III-66

(Chân thành cám ơn chị Hải Hạnh đã có thiện tâm giúp đánh máy vi tính -- B. Anson, tháng 3-2000)